౧౦. సిరిమత్థేరగాథావణ్ణనా

పరే చ నం పసంసన్తీతి ఆయస్మతో సిరిమత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో పదుముత్తరస్స భగవతో పారమియో పూరేత్వా తుసితభవనే ఠితకాలే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం పదకో వేయ్యాకరణో లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయతాయ కామే పహాయ తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా చతురాసీతిసహస్సపరిమాణేన తాపసగణేన పరివుతో హిమవన్తప్పదేసే దేవతాభినిమ్మితే అస్సమే ఝానాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా వసన్తో పురిమబుద్ధేసు కతాధికారతాయ లక్ఖణమన్తేసు ఆగతనియామేన చ బుద్ధగుణే అనుస్సరిత్వా అతీతే బుద్ధే ఉద్దిస్స అఞ్ఞతరస్మిం నదీనివత్తనే పులినచేతియం కత్వా పూజాసక్కారాభిరతో అహోసి. తం దిస్వా తాపసా, ‘‘కం ఉద్దిస్స అయం పూజాసక్కారో కరీయతీ’’తి పుచ్ఛింసు. సో తేసం లక్ఖణమన్తే ఆహరిత్వా తత్థ ఆగతాని మహాపురిసలక్ఖణాని విభజిత్వా తదనుసారేన అత్తనో బలే ఠత్వా బుద్ధగుణే కిత్తేసి. తం సుత్వా తేపి తాపసా పసన్నమానసా తతో పట్ఠాయ సమ్మాసమ్బుద్ధం ఉద్దిస్స థూపపూజం కరోన్తా విహరన్తి.

తేన చ సమయేన పదుముత్తరబోధిసత్తో తుసితకాయా చవిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి. చరిమభవే ద్వత్తింస పుబ్బనిమిత్తాని పాతురహేసుం, సబ్బే చ అచ్ఛరియబ్భూతధమ్మా. తాపసో తాని అన్తేవాసికానం దస్సేత్వా భియ్యోసోమత్తాయ సమ్మాసమ్బుద్ధేసు తేసం పసాదం వడ్ఢేత్వా కాలం కత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తిత్వా తేహి అత్తనో సరీరస్స పూజాయ కరీయమానాయ దిస్సమానరూపో ఆగన్త్వా, ‘‘అహం తుమ్హాకం ఆచరియో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో, తుమ్హే అప్పమత్తా పులినచేతియపూజమనుయుఞ్జథ, భావనాయ చ యుత్తప్పయుత్తా హోథా’’తి వత్వా బ్రహ్మలోకమేవ గతో.

ఏవం సో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం గహపతికులే నిబ్బత్తి, తస్స జాతదివసతో పట్ఠాయ తస్మిం కులే సిరిసమ్పత్తియా వడ్ఢమానత్తా సిరిమాత్వేవ నామం అకంసు. తస్స పదసా గమనకాలే కనిట్ఠభాతా నిబ్బత్తి, తస్స ‘‘అయం సిరిం వడ్ఢేన్తో జాతో’’తి సిరివడ్ఢోతి నామం అకంసు. తే ఉభోపి జేతవనప్పటిగ్గహణే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధా పబ్బజింసు. తేసు సిరివడ్ఢో న తావ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స లాభీ అహోసి, చతున్నం పచ్చయానం లాభీ, గహట్ఠపబ్బజితానం సక్కతో గరుకతో, సిరిమత్థేరో పన పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ తాదిసేన కమ్మచ్ఛిద్దేన అప్పలాభీ అహోసి బహుజనాసమ్భావితో, సమథవిపస్సనాసు కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౪౯.౧౧౧-౧౪౭) –

‘‘పబ్బతే హిమవన్తమ్హి, దేవలో నామ తాపసో;

తత్థ మే చఙ్కమో ఆసి, అమనుస్సేహి మాపితో.

‘‘జటాభారేన భరితో, కమణ్డలుధరో సదా;

ఉత్తమత్థం గవేసన్తో, విపినా నిక్ఖమిం తదా.

‘‘చుల్లాసీతిసహస్సాని, సిస్సా మయ్హం ఉపట్ఠహుం;

సకకమ్మాభిపసుతా, వసన్తి విపినే తదా.

‘‘అస్సమా అభినిక్ఖమ్మ, అకం పులినచేతియం;

నానాపుప్ఫం సమానేత్వా, తం చేతియమపూజయిం.

‘‘తత్థ చిత్తం పసాదేత్వా, అస్సమం పవిసామహం;

సబ్బే సిస్సా సమాగన్త్వా, ఏతమత్థం పుచ్ఛింసు మం.

‘‘పులినేన కతో థూపో, యం త్వం దేవ నమస్ససి;

మయమ్పి ఞాతుమిచ్ఛామ, పుట్ఠో ఆచిక్ఖ నో తువం.

‘‘నిద్దిట్ఠా ను మన్తపదే, చక్ఖుమన్తో మహాయసా;

తే ఖో అహం నమస్సామి, బుద్ధసేట్ఠే మహాయసే.

‘‘కీదిసా తే మహావీరా, సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకా;

కథంవణ్ణా కథంసీలా, కీదిసా తే మహాయసా.

‘‘బాత్తింసలక్ఖణా బుద్ధా, చత్తాలీసదిజాపి చ;

నేత్తా గోపఖుమా తేసం, జిఞ్జుకా ఫలసన్నిభా.

‘‘గచ్ఛమానా చ తే బుద్ధా, యుగమత్తఞ్చ పేక్ఖరే;

న తేసం జాణు నదతి, సన్ధిసద్దో న సుయ్యతి.

‘‘గచ్ఛమానా చ సుగతా, ఉద్ధరన్తావ గచ్ఛరే;

పఠమం దక్ఖిణం పాదం, బుద్ధానం ఏస ధమ్మతా.

‘‘అసమ్భీతా చ తే బుద్ధా, మిగరాజావ కేసరీ;

నేవుక్కంసేన్తి అత్తానం, నో చ వమ్భేన్తి పాణినం.

‘‘మానావమానతో ముత్తా, సమా సబ్బేసు పాణిసు;

అనత్తుక్కంసకా బుద్ధా, బుద్ధానం ఏస ధమ్మతా.

‘‘ఉప్పజ్జన్తా చ సమ్బుద్ధా, ఆలోకం దస్సయన్తి తే;

ఛప్పకారం పకమ్పేన్తి, కేవలం వసుధం ఇమం.

‘‘పస్సన్తి నిరయఞ్చేతే, నిబ్బాతి నిరయో తదా;

పవస్సతి మహామేఘో, బుద్ధానం ఏస ధమ్మతా.

‘‘ఈదిసా తే మహానాగా, అతులా చ మహాయసా;

వణ్ణతో అనతిక్కన్తా, అప్పమేయ్యా తథాగతా.

‘‘అనుమోదింసు మే వాక్యం, సబ్బే సిస్సా సగారవా;

తథా చ పటిపజ్జింసు, యథాసత్తి యథాబలం.

‘‘పటిపూజేన్తి పులినం, సకకమ్మాభిలాసినో;

సద్దహన్తా మమ వాక్యం, బుద్ధసక్కతమానసా.

‘‘తదా చవిత్వా తుసితా, దేవపుత్తో మహాయసో;

ఉప్పజ్జి మాతుకుచ్ఛిమ్హి, దససహస్సి కమ్పథ.

‘‘అస్సమస్సావిదూరమ్హి, చఙ్కమమ్హి ఠితో అహం;

సబ్బే సిస్సా సమాగన్త్వా, ఆగచ్ఛుం మమ సన్తికే.

‘‘ఉసభోవ మహీ నదతి, మిగరాజావ కూజతి;

సుసుమారోవ సళతి, కిం విపాకో భవిస్సతి.

‘‘యం పకిత్తేమి సమ్బుద్ధం, సికతాథూపసన్తికే;

సో దాని భగవా సత్థా, మాతుకుచ్ఛిముపాగమి.

‘‘తేసం ధమ్మకథం వత్వా, కిత్తయిత్వా మహామునిం;

ఉయ్యోజేత్వా సకే సిస్సే, పల్లఙ్కమాభుజిం అహం.

‘‘బలఞ్చ వత మే ఖీణం, బ్యాధినా పరమేన తం;

బుద్ధసేట్ఠం సరిత్వాన, తత్థ కాలఙ్కతో అహం.

‘‘సబ్బే సిస్సా సమాగన్త్వా, అకంసు చితకం తదా;

కళేవరఞ్చ మే గయ్హ, చితకం అభిరోపయుం.

‘‘చితకం పరివారేత్వా, సీసే కత్వాన అఞ్జలిం;

సోకసల్లపరేతా తే, విక్కన్దింసు సమాగతా.

‘‘తేసం లాలప్పమానానం, అగమం చితకం తదా;

అహం ఆచరియో తుమ్హం, మా సోచిత్థ సుమేధసా.

‘‘సదత్థే వాయమేయ్యాథ, రత్తిన్దివమతన్దితా;

మా వో పమత్తా అహుత్థ, ఖణో వో పటిపాదితో.

‘‘సకే సిస్సేనుసాసిత్వా, దేవలోకం పునాగమిం;

అట్ఠారస చ కప్పాని, దేవలోకే రమామహం.

‘‘సతానం పఞ్చక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం;

అనేకసతక్ఖత్తుఞ్చ, దేవరజ్జమకారయిం.

‘‘అవసేసేసు కప్పేసు, వోకిణ్ణో సంసరిం అహం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఉప్పాదస్స ఇదం ఫలం.

‘‘యథా కోముదికే మాసే, బహూ పుప్ఫన్తి పాదపా;

తథేవాహమ్పి సమయే, పుప్ఫితోమ్హి మహేసినా.

‘‘వీరియం మే ధురధోరయ్హం, యోగక్ఖేమాధివాహనం;

నాగోవ బన్ధనం ఛేత్వా, విహరామి అనాసవో.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం బుద్ధమభికిత్తయిం;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, కిత్తనాయ ఇదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞఞ్హి సమానం ఆయస్మన్తం సిరిమత్థేరం ‘‘అరియో’’తి అజానన్తా పుథుజ్జనా భిక్ఖూ సామణేరా చ అప్పలాభితాయ లోకస్స అనభిగతభావేన అసమ్భావేన్తా యంకిఞ్చి కథేత్వా గరహన్తి. సిరివడ్ఢత్థేరం పన పచ్చయానం లాభిభావేన లోకస్స సక్కతగరుకతభావతో సమ్భావేన్తా పసంసన్తి. థేరో ‘‘అవణ్ణారహస్స నామ వణ్ణభణనం, వణ్ణారహస్స చ అవణ్ణభణనం అస్స పుథుజ్జనభావస్స దోసో’’తి పుథుజ్జనభావఞ్చ గరహన్తో –

౧౫౯. ‘‘పరే చ నం పసంసన్తి, అత్తా చే అసమాహితో;

మోఘం పరే పసంసన్తి, అత్తా హి అసమాహితో.

౧౬౦. ‘‘పరే చ నం గరహన్తి, అత్తా చే సుసమాహితో;

మోఘం పరే గరహన్తి, అత్తా హి సుసమాహితో’’తి.

– గాథాద్వయమభాసి.

తత్థ పరేతి అత్తతో అఞ్ఞే పరే నామ, ఇధ పన పణ్డితేహి అఞ్ఞే బాలా పరేతి అధిప్పేతా. తేసఞ్హి అజానిత్వా అపరియోగాహేత్వా భాసనతో గరహా వియ పసంసాపి అప్పమాణభూతా. నన్తి నం పుగ్గలం. పసంసన్తీతి అవిద్దసుభావేన తణ్హావిపన్నతాయ వా, అథ వా అభూతంయేవ పుగ్గలం ‘‘అసుకో భిక్ఖు ఝానలాభీ, అరియో’’తి వా అభూతగుణరోపనేన కిత్తేన్తి అభిత్థవన్తి. యో పనేత్థ చ-సద్దో, సో అత్తూపనయత్థో. తేన పరే నం పుగ్గలం పసంసన్తి చ, తఞ్చ ఖో తేసం పసంసనమత్తం, న పన తస్మిం పసంసాయ వత్థు అత్థీతి ఇమమత్థం దస్సేతి. అత్తా చే అసమాహితోతి యం పుగ్గలం పరే పసంసన్తి, సో చే సయం అసమాహితో మగ్గసమాధినా ఫలసమాధినా ఉపచారప్పనాసమాధిమత్తేనేవ వా న సమాహితో, సమాధానస్స పటిపక్ఖభూతానం కిలేసానం అప్పహీనత్తా విక్ఖిత్తో విబ్భన్తచిత్తో హోతి చేతి అత్థో. ‘‘అసమాహితో’’తి చ ఏతేన సమాధినిమిత్తానం గుణానం అభావం దస్సేతి. మోఘన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు వియ. పరే పసంసన్తీతి యే తం అసమాహితం పుగ్గలం పసంసన్తి, తే మోఘం ముధా అమూలకం పసంసన్తి. కస్మా? అత్తా హి అసమాహితో యస్మా తస్స పుగ్గలస్స చిత్తం అసమాహితం, తస్మాతి అత్థో.

దుతియగాథాయం గరహన్తీతి అత్తనో అవిద్దసుభావేన దోసన్తరాయ వా అరియం ఝానలాభిఞ్చ సమానం ‘‘అసుకో భిక్ఖు జాగరియం నానుయుఞ్జతి అన్తమసో గోదుహనమత్తమ్పి కాలం కేవలం కాయదళ్హిబహులో నిద్దారామో భస్సారామో సఙ్గణికారామో విహరతీ’’తిఆదినా అప్పటిపజ్జమానతావిభావనేన వా గుణపరిధంసనేన వా గరహన్తి నిన్దన్తి, ఉపక్కోసన్తి వాతి అత్థో. సేసం పఠమగాథాయ వుత్తపరియాయేన వేదితబ్బం. ఏవం థేరేన ఇమాహి గాథాహి అత్తనో నిక్కిలేసభావే సిరివడ్ఢస్స చ సకిలేసభావే పకాసితే తం సుత్వా సిరివడ్ఢో సంవేగజాతో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ సదత్థం పరిపూరేసి, గరహకపుగ్గలా చ థేరం ఖమాపేసుం.

సిరిమత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.