౨. జోతిదాసత్థేరగాథావణ్ణనా

యే ఖో తేతి ఆయస్మతో జోతిదాసత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయమ్పి పురిమబుద్ధేసు కతాధికారో తత్థ తత్థ భవే పుఞ్ఞాని ఉపచినన్తో సిఖిస్స భగవతో కాలే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో ఏకదివసం సత్థారం పిణ్డాయ గచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో కాసుమారికఫలం అదాసి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే పాదియత్థజనపదే విభవసమ్పన్నస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, జోతిదాసోతిస్స నామం అహోసి. సో విఞ్ఞుతం పత్వా ఘరమావసన్తో ఏకదివసం మహాకస్సపత్థేరం అత్తనో గామే పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా పసన్నచిత్తో భోజేత్వా థేరస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా అత్తనో గామసమీపే పబ్బతే మహన్తం విహారం కారేత్వా థేరం తత్థ వాసేత్వా చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తో థేరస్స ధమ్మదేసనాయ పటిలద్ధసంవేగో పబ్బజిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తో నచిరస్సేవ ఛళభిఞ్ఞో అహోసి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౧.౫౧-౫౬) –

‘‘కణికారంవ జోతన్తం, నిసిన్నం పబ్బతన్తరే;

అద్దసం విరజం బుద్ధం, లోకజేట్ఠం నరాసభం.

‘‘పసన్నచిత్తో సుమనో, సిరే కత్వాన అఞ్జలిం;

కాసుమారికమాదాయ, బుద్ధసేట్ఠస్సదాసహం.

‘‘ఏకతింసే ఇతో కప్పే, యం ఫలం అదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, ఫలదానస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

ఛళభిఞ్ఞో పన హుత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గహేత్వా విసేసతో వినయపిటకే సుకుసలభావం పత్వా దసవస్సికో పరిసుపట్ఠాకో చ హుత్వా బహూహి భిక్ఖూహి సద్ధిం భగవన్తం వన్దితుం సావత్థిం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అద్ధానపరిస్సమవినోదనత్థం తిత్థియానం ఆరామం పవిసిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ఏకం పఞ్చతపం తపన్తం బ్రాహ్మణం దిస్వా, ‘‘కిం, బ్రాహ్మణ, అఞ్ఞస్మిం తపనీయే అఞ్ఞం తపతీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా బ్రాహ్మణో కుపితో, ‘‘భో, ముణ్డక, కిం అఞ్ఞం తపనీయ’’న్తి ఆహ. థేరో తస్స –

‘‘కోపో చ ఇస్సా పరహేఠనా చ, మానో చ సారమ్భమదో పమాదో;

తణ్హా అవిజ్జా భవసఙ్గతీ చ, తే తప్పనీయా న హి రూపఖన్ధో’’తి. –

గాథాయ ధమ్మం దేసేసి. తం సుత్వా సో బ్రాహ్మణో తస్మిం తిత్థియారామే సబ్బే అఞ్ఞతిత్థియా చ థేరస్స సన్తికే పబ్బజింసు. థేరో తేహి సద్ధిం సావత్థిం గన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా కతిపాహం తత్థ వసిత్వా అత్తనో జాతిభూమింయేవ గతో దస్సనత్థం ఉపగతేసు ఞాతకేసు నానాలద్ధికే యఞ్ఞసుద్ధికే ఓవదన్తో –

౧౪౩. ‘‘యే ఖో తే వేఠమిస్సేన, నానత్తేన చ కమ్మునా;

మనుస్సే ఉపరున్ధన్తి, ఫరుసూపక్కమా జనా;

తేపి తత్థేవ కీరన్తి, న హి కమ్మం పనస్సతి.

౧౪౪. ‘‘యం కరోతి నరో కమ్మం, కల్యాణం యది పాపకం;

తస్స తస్సేవ దాయాదో, యం యం కమ్మం పకుబ్బతీ’’తి. – గాథాద్వయం అభాసి;

తత్థ యేతి అనియముద్దేసో. తేతి అనియమతో ఏవ పటినిద్దేసో. పదద్వయస్సాపి ‘‘జనా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఖోతి నిపాతమత్తం. వేఠమిస్సేనాతి వరత్తఖణ్డాదినా సీసాదీసు వేఠదానేన. ‘‘వేధమిస్సేనా’’తిపి పాళి, సో ఏవత్థో. నానత్తేన చ కమ్మునాతి హననఘాతనహత్థపాదాదిచ్ఛేదనేన ఖుద్దకసేళదానాదినా చ నానావిధేన పరూపఘాతకమ్మేన. మనుస్సేతి నిదస్సనమత్తం, తస్మా యే కేచి సత్తేతి అధిప్పాయో. ఉపరున్ధన్తీతి విబాధేన్తి. ఫరుసూపక్కమాతి దారుణపయోగా, కురూరకమ్మన్తాతి అత్థో. జనాతి సత్తా. తేపి తత్థేవ కీరన్తీతి తే వుత్తప్పకారా పుగ్గలా యాహి కమ్మకారణాహి అఞ్ఞే బాధింసు. తత్థేవ తాసుయేవ కారణాసు సయమ్పి కీరన్తి పక్ఖిపీయన్తి, తథారూపంయేవ దుక్ఖం అనుభవన్తీతి అత్థో. ‘‘తథేవ కీరన్తీ’’తి చ పాఠో, యథా సయం అఞ్ఞేసం దుక్ఖం అకంసు, తథేవ అఞ్ఞేహి కరీయన్తి, దుక్ఖం పాపీయన్తీతి అత్థో, కస్మా? న హి కమ్మం పనస్సతి కమ్మఞ్హి ఏకన్తం ఉపచితం విపాకం అదత్వా న విగచ్ఛతి, అవసేసపచ్చయసమవాయే విపచ్చతేవాతి అధిప్పాయో.

ఇదాని ‘‘న హి కమ్మం పనస్సతీ’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విభజిత్వా సత్తానం కమ్మస్సకతం విభావేతుం ‘‘యం కరోతీ’’తి గాథం అభాసి. తస్సత్థో యం కమ్మం కల్యాణం కుసలం, యది వా పాపకం అకుసలం సత్తో కరోతి, కరోన్తో చ తత్థ యం కమ్మం యథా ఫలదానసమత్థం హోతి, తథా పకుబ్బతి ఉపచినోతి. తస్స తస్సేవ దాయాదోతి తస్స తస్సేవ కమ్మఫలస్స గణ్హనతో తేన తేన కమ్మేన దాతబ్బవిపాకస్స భాగీ హోతీతి అత్థో. తేనాహ భగవా – ‘‘కమ్మస్సకా, మాణవ, సత్తా కమ్మదాయాదా’’తిఆది (మ. ని. ౩.౨౮౯). ఇమా గాథా సుత్వా థేరస్స ఞాతకా కమ్మస్సకతాయం పతిట్ఠహింసూతి.

జోతిదాసత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.