౩. హేరఞ్ఞకానిత్థేరగాథావణ్ణనా

అచ్చయన్తి అహోరత్తాతి ఆయస్మతో హేరఞ్ఞకానిత్థేరస్స గాథా. కా ఉప్పత్తి? అయం కిర పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే హంసవతీనగరే కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో పరేసం భతకో హుత్వా జీవన్తో ఏకదివసం సుజాతస్స నామ సత్థుసావకస్స పంసుకూలం పరియేసన్తస్స ఉపడ్ఢదుస్సం పరిచ్చజి. సో తేన పుఞ్ఞకమ్మేన తావతింసేసు నిబ్బత్తిత్వా అపరాపరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కోసలరఞ్ఞో గామభోజకస్స చోరవోసాసకస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి, హేరఞ్ఞకానీతిస్స నామం అహోసి. సో వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన రఞ్ఞా తస్మింయేవ గామభోజకట్ఠానే ఠపితో జేతవనపటిగ్గహణే బుద్ధానుభావం దిస్వా పటిలద్ధసద్ధో అత్తనో కనిట్ఠస్స తం ఠానన్తరం దాపేత్వా రాజానం ఆపుచ్ఛిత్వా పబ్బజిత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం అపదానే (అప. థేర ౨.౫౦.౩౧-౪౦) –

‘‘పదుముత్తరభగవతో, సుజాతో నామ సావకో;

పంసుకూలం గవేసన్తో, సఙ్కారే చరతే తదా.

‘‘నగరే హంసవతియా, పరేసం భతకో అహం;

ఉపడ్ఢదుస్సం దత్వాన, సిరసా అభివాదయిం.

‘‘తేన కమ్మేన సుకతేన, చేతనాపణిధీహి చ;

జహిత్వా మానుసం దేహం, తావతింసమగచ్ఛహం.

‘‘తేత్తింసక్ఖత్తుం దేవిన్దో, దేవరజ్జమకారయిం;

సత్తసత్తతిక్ఖత్తుఞ్చ, చక్కవత్తీ అహోసహం.

‘‘పదేసరజ్జం విపులం, గణనాతో అసఙ్ఖియం;

ఉపడ్ఢదుస్సదానేన, మోదామి అకుతోభయో.

‘‘ఇచ్ఛమానో చహం అజ్జ, సకాననం సపబ్బతం;

ఖోమదుస్సేహి ఛాదేయ్యం, అడ్ఢదుస్సస్సిదం ఫలం.

‘‘సతసహస్సితో కప్పే, యం దానమదదిం తదా;

దుగ్గతిం నాభిజానామి, అడ్ఢదుస్సస్సిదం ఫలం.

‘‘కిలేసా ఝాపితా మయ్హం…పే… కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి.

అరహత్తం పన పత్వా అత్తనో కనిట్ఠభాతరం తతో కమ్మతో నివత్తేతుకామో తస్మింయేవ కమ్మే అభిరతం దిస్వా తం చోదేన్తో –

౧౪౫. ‘‘అచ్చయన్తి అహోరత్తా, జీవితం ఉపరుజ్ఝతి;

ఆయు ఖీయతి మచ్చానం, కున్నదీనంవ ఓదకం.

౧౪౬. ‘‘అథ పాపాని కమ్మాని, కరం బాలో న బుజ్ఝతి;

పచ్ఛాస్స కటుకం హోతి, విపాకో హిస్స పాపకో’’తి. –

గాథాద్వయం అభాసి.

తత్థ అచ్చయన్తీతి అతిక్కమన్తి, లహుం లహుం అపగచ్ఛన్తీతి అత్థో. అహోరత్తాతి రత్తిన్దివా. జీవితం ఉపరుజ్ఝతీతి జీవితిన్ద్రియఞ్చ ఖణికనిరోధవసేన నిరుజ్ఝతి. వుత్తఞ్హి ‘‘ఖణే ఖణే, త్వం భిక్ఖు, జాయసి చ జియ్యసి చ మియ్యసి చ చవసి చ ఉపపజ్జసి చా’’తి. ఆయు ఖీయతి మచ్చానన్తి మరితబ్బసభావత్తా మచ్చాతి లద్ధనామానం ఇమేసం సత్తానం ఆయు ‘‘యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం అప్పం వా భియ్యో’’తి (దీ. ని. ౨.౯౧; సం. ని. ౨.౧౪౩; అ. ని. ౭.౭౪) ఏవం పరిచ్ఛిన్నకాలపరమాయు ఖీయతి ఖయఞ్చ సమ్భేదఞ్చ గచ్ఛతి, యథా కిం? కున్నదీనంవ ఓదకం యథా నామ కున్నదీనం పబ్బతేయ్యానం ఖుద్దకనదీనం ఉదకం చిరం న తిట్ఠతి, లహుతరం ఖీయతి, ఆగతమత్తంయేవ విగచ్ఛతి, ఏవం సత్తానం ఆయు లహుతరం ఖీయతి ఖయం గచ్ఛతి. ఏత్థ చ ఉదకమేవ ‘‘ఓదక’’న్తి వుత్తం, యథా మనోయేవ మానసన్తి.

అథ పాపాని కమ్మాని, కరం బాలో న బుజ్ఝతీతి ఏవం సంసారే అనిచ్చేపి సమానే బాలో లోభవసేన వా కోధవసేన వా పాపాని కమ్మాని కరోతి, కరోన్తోపి న బుజ్ఝతి, పాపం కరోన్తో చ ‘‘పాపం కరోమీ’’తి అబుజ్ఝనకో నామ నత్థి, ‘‘ఇమస్స కమ్మస్స ఏవరూపో దుక్ఖో విపాకో’’తి పన అజాననతో ‘‘న బుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. పచ్ఛాస్స కటుకం హోతీతి యదిపి పాపస్స కమ్మస్స ఆయూహనక్ఖణే ‘‘ఇమస్స కమ్మస్స ఏవరూపో విపాకో’’తి న బుజ్ఝతి, తతో పచ్ఛా పన నిరయాదీసు నిబ్బత్తస్స అస్స బాలస్స కటుకం అనిట్ఠం దుక్ఖమేవ హోతి. విపాకో హిస్స పాపకో యస్మా అస్స పాపకమ్మస్స నామ విపాకో పాపకో నిహీనో అనిట్ఠో ఏవాతి. ఇమం పన ఓవాదం సుత్వా థేరస్స కనిట్ఠభాతా రాజానం ఆపుచ్ఛిత్వా పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ సదత్థం నిప్ఫాదేసి.

హేరఞ్ఞకానిత్థేరగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.