౩. తతియసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౪. పున అఞ్ఞం సుత్తన్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇన్ద్రియవిధానం నిద్దిసితుకామో పఞ్చిమాని, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ సోతాపత్తియఙ్గేసూతి ఏత్థ సోతో అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సోతస్స ఆపత్తి భుసం పాపుణనం సోతాపత్తి, సోతాపత్తియా అఙ్గాని సమ్భారాని సోతాపత్తిఅఙ్గాని. సోతాపన్నతాయ పుబ్బభాగపటిలాభఅఙ్గాని. సప్పురిససంసేవో సోతాపత్తిఅఙ్గం, సద్ధమ్మస్సవనం సోతాపత్తిఅఙ్గం, యోనిసోమనసికారో సోతాపత్తిఅఙ్గం, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి సోతాపత్తిఅఙ్గం, ఇమాని చత్తారి సోతాపత్తిఅఙ్గాని. సేసా హేట్ఠా వుత్తా ఏవ. ఇదఞ్చ ఇమేసం ఇన్ద్రియానం సకవిసయే జేట్ఠకభావదస్సనత్థం వుత్తం. యథా హి చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా రాజాతిరాజపఞ్చమేసు సహాయేసు ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి వీథిం ఓతిణ్ణేసు ఏకస్స సేట్ఠిపుత్తస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, ఇమేసం గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి, దుతియస్స తతియస్స చతుత్థస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, ఇమేసం గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి, అథ సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే కిఞ్చాపి రాజా సబ్బత్థ ఇస్సరోవ, ఇమస్మిం పన కాలే అత్తనో గేహేయేవ ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, ఇమేసం గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి విచారేతి, ఏవమేవ సద్ధాపఞ్చమకేసు ఇన్ద్రియేసు తేసు సహాయేసు ఏకతో వీథిం ఓతరన్తేసు వియ ఏకారమ్మణే ఉప్పజ్జమానేసుపి యథా పఠమస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సోతాపత్తిఅఙ్గాని పత్వా అధిమోక్ఖలక్ఖణం సద్ధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా దుతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సమ్మప్పధానాని పత్వా పగ్గహణలక్ఖణం వీరియిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా తతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సతిపట్ఠానాని పత్వా ఉపట్ఠానలక్ఖణం సతిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా చతుత్థస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం ఝానాని పత్వా అవిక్ఖేపలక్ఖణం సమాధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే పన యథా ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, రాజావ విచారేతి, ఏవం అరియసచ్చాని పత్వా పజాననలక్ఖణం పఞ్ఞిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తీతి.

క. పభేదగణననిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౫. సుత్తన్తస్స పభేదగణనాపుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమేవ పభేదగణననిద్దేసే సప్పురిససంసేవేతి సోభనానం పురిసానం సమ్మా సేవనే. అధిమోక్ఖాధిపతేయ్యట్ఠేనాతి అధిమోక్ఖసఙ్ఖాతేన సేసిన్ద్రియేసు అధిపతిభావట్ఠేన, సేసిన్ద్రియానం పుబ్బఙ్గమట్ఠేనాతి అత్థో. సద్ధమ్మసవనేతి సతం ధమ్మో, సోభనో వా ధమ్మోతి సద్ధమ్మో. తస్స సద్ధమ్మస్స సవనే. యోనిసోమనసికారేతి ఉపాయేన మనసికారే. ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియాతి ఏత్థ నవ లోకుత్తరధమ్మే అనుగతో ధమ్మో ధమ్మానుధమ్మో, సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతస్స ధమ్మానుధమ్మస్స పటిపత్తి పటిపజ్జనం ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి. సమ్మప్పధానాదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఖ. చరియావారవణ్ణనా

౧౯౬. చరియావారేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. కేవలం పఠమవారో ఇన్ద్రియానం ఉప్పాదనకాలవసేన వుత్తో, చరియావారో ఉప్పన్నానం ఆసేవనకాలవసేన చ పారిపూరికాలవసేన చ వుత్తో. చరియా పకతి ఉస్సన్నతాతి హి అత్థతో ఏకం.

చారవిహారనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౭. ఇదాని చరియాసమ్బన్ధేనేవ చారవిహారనిద్దేసవసేన అపరేన పరియాయేన ఇన్ద్రియవిధానం నిద్దిసితుకామో చారో చ విహారో చాతిఆదికం ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా తస్స నిద్దేసమాహ. తత్థ ఉద్దేసే తావ యథా చరన్తం విహరన్తం విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ గమ్భీరేసు ఠానేసు ఓకప్పేయ్యుం – అద్ధా అయమాయస్మా పత్తో వా పాపుణిస్సతి వాతి, తథా ఇన్ద్రియసమ్పన్నస్స చారో చ విహారో చ విఞ్ఞూహి సబ్రహ్మచారీహి అనుబుద్ధో హోతి పటివిద్ధోతి ఉద్దేసస్స సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఉద్దేసనిద్దేసే చరియా చారోయేవ. చారో చరియాతి హి అత్థతో ఏకం. తస్మా ‘‘చారో’’తిపదస్స నిద్దేసే ‘‘చరియా’’తి వుత్తం. ఇరియాపథచరియాతి ఇరియాపథానం చరియా, పవత్తనన్తి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఆయతనచరియా పన ఆయతనేసు సతిసమ్పజఞ్ఞానం చరియా. పత్తీతి ఫలాని. తాని హి పాపుణియన్తీతి ‘‘పత్తీ’’తి వుత్తా. సత్తలోకస్స దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికా అత్థా లోకత్థాతి అయం విసేసో.

ఇదాని తాసం చరియానం భూమిం దస్సేన్తో చతూసు ఇరియాపథేసూతిఆదిమాహ. సతిపట్ఠానేసూతి ఆరమ్మణసతిపట్ఠానేసు. సతిపట్ఠానేసుపి వుచ్చమానేసు సతితో అనఞ్ఞాని వోహారవసేన అఞ్ఞాని వియ కత్వా వుత్తం. అరియసచ్చేసూతి పుబ్బభాగలోకియసచ్చఞాణేన విసుం విసుం సచ్చపరిగ్గహవసేన వుత్తం. అరియమగ్గేసు సామఞ్ఞఫలేసూతి చ వోహారవసేనేవ వుత్తం. పదేసేతి లోకత్థచరియాయ ఏకదేసే. నిప్పదేసతో హి లోకత్థచరియం బుద్ధా ఏవ కరోన్తి. పున తా ఏవ చరియాయో కారకపుగ్గలవసేన దస్సేన్తో పణిధిసమ్పన్నానన్తిఆదిమాహ. తత్థ పణిధిసమ్పన్నా నామ ఇరియాపథానం సన్తత్తా ఇరియాపథగుత్తియా సమ్పన్నా అకమ్పితఇరియాపథా భిక్ఖుభావానురూపేన సన్తేన ఇరియాపథేన సమ్పన్నా. ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానన్తి చక్ఖాదీసు ఛసు ఇన్ద్రియేసు అత్తనో అత్తనో విసయే పవత్తఏకేకద్వారవసేన గుత్తం ద్వారం ఏతేసన్తి గుత్తద్వారా. తేసం గుత్తద్వారానం. ద్వారన్తి చేత్థ ఉప్పత్తిద్వారవసేన చక్ఖాదయో ఏవ. అప్పమాదవిహారీనన్తి సీలాదీసు అప్పమాదవిహారవతం. అధిచిత్తమనుయుత్తానన్తి విపస్సనాయ పాదకభావేన అధిచిత్తసఙ్ఖాతం సమాధిమనుయుత్తానం. బుద్ధిసమ్పన్నానన్తి నామరూపవవత్థానం ఆదిం కత్వా యావ గోత్రభు, తావ పవత్తేన ఞాణేన సమ్పన్నానం. సమ్మాపటిపన్నానన్తి చతుమగ్గక్ఖణే. అధిగతఫలానన్తి చతుఫలక్ఖణే.

అధిముచ్చన్తోతి అధిమోక్ఖం కరోన్తో. సద్ధాయ చరతీతి సద్ధావసేన పవత్తతి. పగ్గణ్హన్తోతి చతుసమ్మప్పధానవీరియేన పదహన్తో. ఉపట్ఠాపేన్తోతి సతియా ఆరమ్మణం ఉపట్ఠాపేన్తో. అవిక్ఖేపం కరోన్తోతి సమాధివసేన విక్ఖేపం అకరోన్తో. పజానన్తోతి చతుసచ్చపజాననపఞ్ఞాయ పకారేన జానన్తో. విజానన్తోతి ఇన్ద్రియసమ్పయుత్తజవనపుబ్బఙ్గమేన ఆవజ్జనవిఞ్ఞాణేన ఆరమ్మణం విజానన్తో. విఞ్ఞాణచరియాయాతి ఆవజ్జనవిఞ్ఞాణచరియవసేన. ఏవం పటిపన్నస్సాతి సహజవనాయ ఇన్ద్రియచరియాయ పటిపన్నస్స. కుసలా ధమ్మా ఆయాపేన్తీతి సమథవిపస్సనావసేన పవత్తా కుసలా ధమ్మా భుసం యాపేన్తి, పవత్తన్తీతి అత్థో. ఆయతనచరియాయాతి కుసలానం ధమ్మానం భుసం యతనచరియాయ, ఘటనచరియాయ పవత్తనచరియాయాతి వుత్తం హోతి. విసేసమధిగచ్ఛతీతి విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివసేన విసేసం అధిగచ్ఛతి. దస్సనచరియాదయో వుత్తత్థాయేవ.

సద్ధాయ విహరతీతిఆదీసు సద్ధాదిసమఙ్గిస్స ఇరియాపథవిహారో దట్ఠబ్బో. అనుబుద్ధోతి అనుమానబుద్ధియా. పటివిద్ధోతి పచ్చక్ఖబుద్ధియా. యస్మా అధిమోక్ఖట్ఠాదీసు అనుబుద్ధేసు పటివిద్ధేసు చ చారో చ విహారో చ అనుబుద్ధో హోతి పటివిద్ధో, తస్మా అనుబోధపటివేధేసు అధిమోక్ఖట్ఠాదయో చ నిద్దిట్ఠా.

ఏవం సద్ధాయ చరన్తన్తిఆదీసు ఏవన్తి వుత్తప్పకారం నిద్దిసన్తో యథాసద్దస్స అత్థం నిద్దిసతి. విఞ్ఞూతిఆదీసుపి యథాసభావం జానన్తీతి విఞ్ఞూ. విఞ్ఞాతం సభావం విభావేన్తి పాకటం కరోన్తీతి విభావీ. అసని వియ సిలుచ్చయే కిలేసే మేధతి హింసతీతి మేధా, ఖిప్పం గహణధారణట్ఠేన వా మేధా, మేధా ఏతేసం అత్థీతి మేధావీ. ఞాణగతియా పణ్డన్తి గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి పణ్డితా. బుద్ధిసమ్పదాయ సమన్నాగతత్తా బుద్ధిసమ్పన్నా. సహ బ్రహ్మం చరియం ఉత్తమం పటిపదం చరన్తీతి సబ్రహ్మచారినో. అపలోకనకమ్మాదిచతుబ్బిధం కమ్మం ఏకతో కరణవసేన ఏకం కమ్మం. తథా పఞ్చవిధో పాతిమోక్ఖుద్దేసో ఏకుద్దేసో. సమా సిక్ఖా ఏతేసన్తి సమసిక్ఖా, సమసిక్ఖానం భావో సమసిక్ఖతా. సమసిక్ఖాతాతిపి పఠన్తి. యేసం ఏకం కమ్మం ఏకో ఉద్దేసో సమసిక్ఖతా, తే సబ్రహ్మచారీతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఝానానీ’’తి వత్తబ్బే ఝానాతి లిఙ్గవిపల్లాసో కతో. విమోక్ఖాతి తయో వా అట్ఠ వా విమోక్ఖా. సమాధీతి సవితక్కసవిచారఅవితక్కవిచారమత్తఅవితక్కావిచారా తయో సమాధీ. సమాపత్తియోతి సుఞ్ఞతానిమిత్తాప్పణిహితా. అభిఞ్ఞాయోతి ఛ అభిఞ్ఞా.

ఏకో అంసో భాగో, న దుతియోతి ఏకంసో, ఏకంసస్స అత్థస్స వచనం ఏకంసవచనం. ఏవం సేసేసుపి యోజనా కాతబ్బా. విసేసతో పన సమం, సమన్తా వా సేతి పవత్తతీతి సంసయో, నత్థేత్థ సంసయోతి నిస్సంసయో. ఏకస్మింయేవ అనిచ్ఛయతా హుత్వా ఇతరమ్పి కఙ్ఖతీతి కఙ్ఖా, నత్థేత్థ కఙ్ఖాతి నిక్కఙ్ఖో. ద్విధా భావో ద్వేజ్ఝం, నత్థేత్థ ద్వేజ్ఝన్తి అద్వేజ్ఝో. ద్విధా ఏలయతి కమ్పేతీతి ద్వేళ్హకం, నత్థేత్థ ద్వేళ్హకన్తి అద్వేళ్హకో. నియోగేన నియమేన వచనం నియోగవచనం. నియ్యోగవచనన్తిపి పఠన్తి. అపణ్ణకస్స అవిరద్ధస్స నియ్యానికస్స అత్థస్స వచనం అపణ్ణకవచనం. అవత్థాపనవచనన్తి నిచ్ఛయవచనం. సబ్బమ్పి హేతం విచికిచ్ఛాభావస్స వేవచనం. పియస్స అత్థస్స సబ్భావతో వచనం, పియమేవాతి పియవచనం. తథా గరువచనం. సహ గారవేన గరుభావేన సగారవం. పతిస్సయనం పతిస్సయో పరం గరుం కత్వా నిస్సయనం అపస్సయనన్తి అత్థో. పతిస్సవనం వా పతిస్సవో, నివాతవుత్తితాయ పరవచనసవనన్తి అత్థో. ఉభయథాపి పరజేట్ఠకభావస్సేతం నామం. సహ గారవేన వత్తతీతి సగారవం. సహ పతిస్సయేన, పతిస్సవేన వా వత్తతీతి సప్పతిస్సయం. ‘‘సప్పతిస్సవ’’న్తి వా వత్తబ్బే య-కారం, వ-కారం వా లోపం కత్వా ‘‘సప్పతిస్స’’న్తి వుత్తం. అధికం విసిట్ఠం వచనం అధివచనం, సగారవఞ్చ తం సప్పతిస్సఞ్చాతి సగారవసప్పతిస్సం, సగారవసప్పతిస్సం అధివచనం సగారవసప్పతిస్సాధివచనం. ఉభయత్థాపి వేవచనవికప్పనానత్తవసేన పునప్పునం ఏతన్తి వుత్తం. పత్తో వా పాపుణిస్సతి వాతి ఝానాదీనియేవాతి.

తతియసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.