నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

పటిసమ్భిదామగ్గ-అట్ఠకథా

(పఠమో భాగో)

గన్థారమ్భకథా

యో సబ్బలోకాతిగసబ్బసోభా-

యుత్తేహి సబ్బేహి గుణేహి యుత్తో;

దోసేహి సబ్బేహి సవాసనేహి,

ముత్తో విముత్తిం పరమఞ్చ దాతా.

నిచ్చం దయాచన్దనసీతచిత్తో,

పఞ్ఞారవిజ్జోతితసబ్బనేయ్యో;

సబ్బేసు భూతేసు తమగ్గభూతం,

భూతత్థనాథం సిరసా నమిత్వా.

యో సబ్బభూతేసు మునీవ అగ్గో, అనన్తసఙ్ఖేసు జినత్తజేసు;

అహూ దయాఞాణగుణేహి సత్థులీలానుకారీ జనతాహితేసు.

తం సారిపుత్తం మునిరాజపుత్తం, థేరం థిరానేకగుణాభిరామం;

పఞ్ఞాపభావుగ్గతచారుకిత్తిం, సుసన్తవుత్తిఞ్చ అథో నమిత్వా.

సద్ధమ్మచక్కానుపవత్తకేన, సద్ధమ్మసేనాపతిసావకేన;

సుత్తేసు వుత్తేసు తథాగతేన, భూతత్థవేదిత్తముపాగతేన.

యో భాసితో భాసితకోవిదేన, ధమ్మప్పదీపుజ్జలనాయకేన;

పాఠో విసిట్ఠో పటిసమ్భిదానం, మగ్గోతి తన్నామవిసేసితో చ.

విచిత్తనానత్తనయోపగూళ్హో, గమ్భీరపఞ్ఞేహి సదావగాళ్హో;

అత్తత్థలోకత్థపరాయణేహి, సంసేవనీయో సుజనేహి నిచ్చం.

ఞాణప్పభేదావహనస్స తస్స, యోగీహినేకేహి నిసేవితస్స;

అత్థం అపుబ్బం అనువణ్ణయన్తో, సుత్తఞ్చ యుత్తిఞ్చ అనుక్కమన్తో.

అవోక్కమన్తో సమయా సకా చ, అనామసన్తో సమయం పరఞ్చ;

పుబ్బోపదేసట్ఠకథానయఞ్చ, యథానురూపం ఉపసంహరన్తో.

వక్ఖామహం అట్ఠకథం జనస్స, హితాయ సద్ధమ్మచిరట్ఠితత్థం;

సక్కచ్చ సద్ధమ్మపకాసినిం తం, సుణాథ ధారేథ చ సాధు సన్తోతి.

తత్థ పటిసమ్భిదానం మగ్గోతి తన్నామవిసేసితో చాతి వుత్తత్తా పటిసమ్భిదామగ్గస్స పటిసమ్భిదామగ్గతా తావ వత్తబ్బా. చతస్సో హి పటిసమ్భిదా – అత్థపటిసమ్భిదా, ధమ్మపటిసమ్భిదా, నిరుత్తిపటిసమ్భిదా, పటిభానపటిసమ్భిదాతి. తాసం పటిసమ్భిదానం మగ్గో అధిగమూపాయోతి పటిసమ్భిదామగ్గో, పటిసమ్భిదాపటిలాభహేతూతి వుత్తం హోతి. కథమయం తాసం మగ్గో హోతీతి చే? పభేదతో దేసితాయ దేసనాయ పటిసమ్భిదాఞాణావహత్తా. నానాభేదభిన్నానఞ్హి ధమ్మానం నానాభేదభిన్నా దేసనా సోతూనం అరియపుగ్గలానం పటిసమ్భిదాఞాణప్పభేదఞ్చ సఞ్జనేతి, పుథుజ్జనానం ఆయతిం పటిసమ్భిదాఞాణప్పభేదాయ చ పచ్చయో హోతి. వుత్తఞ్చ – ‘‘పభేదతో హి దేసనా ఘనవినిబ్భోగపటిసమ్భిదాఞాణావహా హోతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧.కామావచరకుసలపదభాజనీయ). అయఞ్చ నానాభేదభిన్నా దేసనా, తేనస్సా పటిసమ్భిదానం మగ్గత్తసిద్ధి.

తత్థ చతస్సోతి గణనపరిచ్ఛేదో. పటిసమ్భిదాతి పభేదా. ‘‘అత్థే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, ధమ్మే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా, ఞాణేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౮) వుత్తత్తా న అఞ్ఞస్స కస్సచి పభేదా, ఞాణస్సేవ పభేదా. తస్మా ‘‘చతస్సో పటిసమ్భిదా’’తి చత్తారో ఞాణప్పభేదాతి అత్థో. అత్థప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. ధమ్మప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. నిరుత్తిప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం నిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. పటిభానప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం పటిభానే పభేదగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా.

తత్థ అత్థోతి సఙ్ఖేపతో హేతుఫలం. తఞ్హి యస్మా హేతుఅనుసారేన అరీయతి అధిగమీయతి పాపుణీయతి, తస్మా అత్థోతి వుచ్చతి. పభేదతో పన యంకిఞ్చి పచ్చయసముప్పన్నం, నిబ్బానం, భాసితత్థో, విపాకో, కిరియాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా అత్థోతి వేదితబ్బా. తం అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా.

ధమ్మోతి సఙ్ఖేపతో పచ్చయో. సో హి యస్మా తం తం విదహతి పవత్తేతి చేవ పాపేతి చ, తస్మా ధమ్మోతి వుచ్చతి. పభేదతో పన యో కోచి ఫలనిబ్బత్తకో హేతు, అరియమగ్గో, భాసితం, కుసలం, అకుసలన్తి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మోతి వేదితబ్బా. తం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. అయమేవ హి అత్థో అభిధమ్మే (విభ. ౭౧౯-౭౨౫) –

‘‘దుక్ఖే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, దుక్ఖసముదయే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, దుక్ఖనిరోధే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, హేతుఫలే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా.

‘‘యే ధమ్మా జాతా భూతా సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా, ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, యమ్హా ధమ్మా తే ధమ్మా జాతా భూతా సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా, తేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా.

‘‘జరామరణే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, జరామరణసముదయే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, జరామరణనిరోధే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, జరామరణనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా.

‘‘జాతియా ఞాణం…పే… భవే ఞాణం…పే… ఉపాదానే ఞాణం…పే… తణ్హాయ ఞాణం…పే… వేదనాయ ఞాణం…పే… ఫస్సే ఞాణం….పే… సళాయతనే ఞాణం….పే… నామరూపే ఞాణం…పే… విఞ్ఞాణే ఞాణం…పే… సఙ్ఖారేసు ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, సఙ్ఖారసముదయే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, సఙ్ఖారనిరోధే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, సఙ్ఖారనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా.

‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం జానాతి – సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథం ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం. అయం వుచ్చతి ధమ్మపటిసమ్భిదా. సో తస్స తస్సేవ భాసితస్స అత్థం జానాతి ‘అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో, అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో’తి. అయం వుచ్చతి అత్థపటిసమ్భిదా.

‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం రూపారమ్మణం వా…పే… ధమ్మారమ్మణం వా యం యం వా పనారబ్భ తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతి. ఇమే ధమ్మా కుసలా. ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తిఆదినా నయేన విభజిత్వా విభజిత్వా దస్సితో.

తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణన్తి తస్మిం అత్థే చ ధమ్మే చ యా సభావనిరుత్తి అబ్యభిచారివోహారో, తస్స అభిలాపే భాసనే ఉదీరణే తం లపితం భాసితం ఉదీరితం సభావనిరుత్తిసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం సభావనిరుత్తాభిలాపే ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి ఏవం తస్సా ధమ్మనిరుత్తిసఞ్ఞితాయ సభావనిరుత్తియా మాగధికాయ సబ్బసత్తానం మూలభాసాయ పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. ఏవమయం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సద్దారమ్మణా నామ జాతా, న పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణా. కస్మా? యస్మా సద్దం సుత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి. పటిసమ్భిదాప్పత్తో హి ‘‘ఫస్సో’’తి వుత్తే ‘‘అయం సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి, ‘‘ఫస్సా’’తి వా ‘‘ఫస్స’’న్తి వా వుత్తే పన ‘‘అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞం పనేస నామాఖ్యాతఉపసగ్గనిపాతబ్యఞ్జనసద్దం జానాతి న జానాతీతి? యదగ్గేన సద్దం సుత్వా ‘‘అయం సభావనిరుత్తి, అయం న సభావనిరుత్తీ’’తి జానాతి, తదగ్గేన తమ్పి జానిస్సతి. తం పన నయిదం పటిసమ్భిదాకిచ్చన్తి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘భాసం నామ సత్తా ఉగ్గణ్హన్తీ’’తి వత్వా ఇదం కథితం – మాతాపితరో హి దహరకాలే కుమారకే మఞ్చే వా పీఠే వా నిపజ్జాపేత్వా తం తం కథయమానా తాని తాని కిచ్చాని కరోన్తి, దారకా తేసం తం తం భాసం వవత్థాపేన్తి ‘‘ఇమినా ఇదం వుత్తం, ఇమినా ఇదం వుత్త’’న్తి. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే సబ్బమ్పి భాసం జానన్తి. మాతా దమిళీ, పితా అన్ధకో. తేసం జాతదారకో సచే మాతు కథం పఠమం సుణాతి, దమిళభాసం భాసిస్సతి. సచే పితు కథం పఠమం సుణాతి, అన్ధకభాసం భాసిస్సతి. ఉభిన్నమ్పి పన కథం అసుణన్తో మాగధికభాసం భాసిస్సతి.

యోపి అగామకే మహాఅరఞ్ఞే నిబ్బత్తో, తత్థ అఞ్ఞో కథేన్తో నామ నత్థి, సోపి అత్తనో ధమ్మతాయ వచనం సముట్ఠాపేన్తో మాగధికభాసమేవ భాసిస్సతి. నిరయే తిరచ్ఛానయోనియం పేత్తివిసయే మనుస్సలోకే దేవలోకేతి సబ్బత్థ మాగధికభాసావ ఉస్సన్నా. తత్థ సేసా ఓట్టకిరాతఅన్ధకయోనకదమిళభాసాదికా భాసా పరివత్తన్తి. అయమేవేకా యథాభుచ్చబ్రహ్మవోహారఅరియవోహారసఙ్ఖాతా మాగధికభాసా న పరివత్తతి. సమ్మాసమ్బుద్ధోపి తేపిటకం బుద్ధవచనం తన్తిం ఆరోపేన్తో మాగధికభాసాయ ఏవ ఆరోపేసి. కస్మా? ఏవఞ్హి అత్థం ఆహరితుం సుఖం హోతి. మాగధికభాసాయ హి తన్తిం ఆరుళ్హస్స బుద్ధవచనస్స పటిసమ్భిదాప్పత్తానం సోతపథాగమనమేవ పపఞ్చో. సోతే పన సఙ్ఘట్టితమత్తేయేవ నయసతేన నయసహస్సేన అత్థో ఉపట్ఠాతి. అఞ్ఞాయ పన భాసాయ తన్తిం ఆరుళ్హకం పోథేత్వా పోథేత్వా ఉగ్గహేతబ్బం హోతి. బహుమ్పి ఉగ్గహేత్వా పన పుథుజ్జనస్స పటిసమ్భిదాప్పత్తి నామ నత్థి, అరియసావకో నో పటిసమ్భిదాప్పత్తో నామ నత్థి.

ఞాణేసు ఞాణన్తి సబ్బత్థకఞాణమారమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం ఞాణే పభేదగతం ఞాణం, యథావుత్తేసు వా తేసు తీసు ఞాణేసు గోచరకిచ్చాదివసేన విత్థారగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా.

ఇమా పన చతస్సో పటిసమ్భిదా ద్వీసు ఠానేసు పభేదం గచ్ఛన్తి, పఞ్చహి కారణేహి విసదా హోన్తీతి వేదితబ్బా. కతమేసు ద్వీసు ఠానేసు పభేదం గచ్ఛన్తి? సేక్ఖభూమియఞ్చ అసేక్ఖభూమియఞ్చ. తత్థ సారిపుత్తత్థేరస్స మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స మహాకస్సపత్థేరస్స మహాకచ్చాయనత్థేరస్స మహాకోట్ఠితత్థేరస్సాతి ఏవమాదీనం అసీతియాపి మహాథేరానం పటిసమ్భిదా అసేక్ఖభూమియం పభేదం గతా, ఆనన్దత్థేరస్స, చిత్తస్స గహపతినో, ధమ్మికస్స ఉపాసకస్స, ఉపాలిస్స గహపతినో, ఖుజ్జుత్తరాయ ఉపాసికాయాతిఏవమాదీనం పటిసమ్భిదా సేక్ఖభూమియం పభేదం గతాతి ఇమాసు ద్వీసు భూమీసు పభేదం గచ్ఛన్తి.

కతమేహి పఞ్చహి కారణేహి విసదా హోన్తి? అధిగమేన, పరియత్తియా, సవనేన, పరిపుచ్ఛాయ, పుబ్బయోగేన. తత్థ అధిగమో నామ అరహత్తప్పత్తి. అరహత్తఞ్హి పత్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. పరియత్తి నామ బుద్ధవచనం. తఞ్హి ఉగ్గణ్హన్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. సవనం నామ సద్ధమ్మస్సవనం. సక్కచ్చం అట్ఠిం కత్వా ధమ్మం సుణన్తస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. పరిపుచ్ఛా నామ పాళిఅట్ఠకథాదీసు గణ్ఠిపదఅత్థపదవినిచ్ఛయకథా. ఉగ్గహితపాళిఆదీసు హి అత్థం పరిపుచ్ఛన్తస్స పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. పుబ్బయోగో నామ పుబ్బబుద్ధానం సాసనే యోగావచరతా గతపచ్చాగతికభావేన యావ అనులోమగోత్రభుసమీపం పత్తవిపస్సనానుయోగో. పుబ్బయోగావచరస్స హి పటిసమ్భిదా విసదా హోన్తి. ఇమేహి పఞ్చహి కారణేహి విసదా హోన్తీతి.

ఏతేసు పన కారణేసు పరియత్తి సవనం పరిపుచ్ఛాతి ఇమాని తీణి పభేదస్సేవ బలవకారణాని. పుబ్బయోగో అధిగమస్స బలవపచ్చయో, పభేదస్స హోతి న హోతీతి? హోతి, న పన తథా. పరియత్తిసవనపరిపుచ్ఛా హి పుబ్బే హోన్తు వా మా వా, పుబ్బయోగేన పన పుబ్బే చేవ ఏతరహి చ సఙ్ఖారసమ్మసనం వినా పటిసమ్భిదా నామ నత్థి. ఇమే పన ద్వేపి ఏకతో హుత్వా పటిసమ్భిదా ఉపత్థమ్భేత్వా విసదా కరోన్తీతి. అపరే ఆహు –

‘‘పుబ్బయోగో బాహుసచ్చం, దేసభాసా చ ఆగమో;

పరిపుచ్ఛా అధిగమో, గరుసన్నిస్సయో తథా;

మిత్తసమ్పత్తి చేవాతి, పటిసమ్భిదపచ్చయా’’తి.

తత్థ పుబ్బయోగో వుత్తనయోవ. బాహుసచ్చం నామ తేసు తేసు సత్థేసు చ సిప్పాయతనేసు చ కుసలతా. దేసభాసా నామ ఏకసతవోహారకుసలతా, విసేసేన పన మాగధికే కోసల్లం. ఆగమో నామ అన్తమసో ఓపమ్మవగ్గమత్తస్సపి బుద్ధవచనస్స పరియాపుణనం. పరిపుచ్ఛా నామ ఏకగాథాయపి అత్థవినిచ్ఛయపుచ్ఛనం. అధిగమో నామ సోతాపన్నతా వా సకదాగామితా వా అనాగామితా వా అరహత్తం వా. గరుసన్నిస్సయో నామ సుతపటిభానబహులానం గరూనం సన్తికే వాసో. మిత్తసమ్పత్తి నామ తథారూపానంయేవ మిత్తానం పటిలాభోతి.

తత్థ బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ పుబ్బయోగఞ్చేవ అధిగమఞ్చ నిస్సాయ పటిసమ్భిదా పాపుణన్తి, సావకా సబ్బానిపి ఏతాని కారణాని. పటిసమ్భిదాప్పత్తియా చ పాటియేక్కో కమ్మట్ఠానభావనానుయోగో నామ నత్థి, సేక్ఖానం పన సేక్ఖఫలవిమోక్ఖన్తికా, అసేక్ఖానం అసేక్ఖఫలవిమోక్ఖన్తికా చ పటిసమ్భిదాప్పత్తి హోతి. తథాగతానఞ్హి దస బలాని వియ అరియానం అరియఫలేహేవ పటిసమ్భిదా ఇజ్ఝన్తీతి. ఇమాసం చతస్సన్నం పటిసమ్భిదానం మగ్గోతి పటిసమ్భిదామగ్గో, పటిసమ్భిదామగ్గో ఏవ పకరణం పటిసమ్భిదామగ్గప్పకరణం, పకారేన కరీయన్తే వుచ్చన్తే ఏత్థ నానాభేదభిన్నా గమ్భీరా అత్థా ఇతి పకరణం.

తదేతం పటిసమ్భిదామగ్గప్పకరణం అత్థసమ్పన్నం బ్యఞ్జనసమ్పన్నం గమ్భీరం గమ్భీరత్థం లోకుత్తరప్పకాసనం సుఞ్ఞతాపటిసఞ్ఞుత్తం పటిపత్తిఫలవిసేససాధనం పటిపత్తిపటిపక్ఖపటిసేధనం యోగావచరానం ఞాణవరరతనాకరభూతం ధమ్మకథికానం ధమ్మకథావిలాసవిసేసహేతుభూతం సంసారభీరుకానం దుక్ఖనిస్సరణం తదుపాయదస్సనేన అస్సాసజననత్థం తప్పటిపక్ఖనాసనత్థఞ్చ గమ్భీరత్థానఞ్చ అనేకేసం సుత్తన్తపదానం అత్థవివరణేన సుజనహదయపరితోసజననత్థం తథాగతేన అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన సబ్బత్థ అప్పటిహతసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమహాపదీపావభాసేన సకలజనవిత్థతమహాకరుణాసినేహసినిద్ధహదయేన వేనేయ్యజనహదయగతకిలేసన్ధకారవిధమనత్థముజ్జలితస్స సద్ధమ్మమహాపదీపస్స తదధిప్పాయవికాసనసినేహపరిసేకేన పఞ్చవస్ససహస్సమవిరతముజ్జలనమిచ్ఛతా లోకానుకమ్పకేన సత్థుకప్పేన ధమ్మరాజస్స ధమ్మసేనాపతినా ఆయస్మతా సారిపుత్తత్థేరేన భాసితం సుత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే యథాసుతమేవ సఙ్గీతిం ఆరోపితం.

తదేతం వినయపిటకం సుత్తన్తపిటకం అభిధమ్మపిటకన్తి తీసు పిటకేసు సుత్తన్తపిటకపరియాపన్నం. దీఘనికాయో మజ్ఝిమనికాయో సంయుత్తనికాయో అఙ్గుత్తరనికాయో ఖుద్దకనికాయోతి పఞ్చసు మహానికాయేసు ఖుద్దకమహానికాయపరియాపన్నం. సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లన్తి నవసు సత్థు సాసనఙ్గేసు యథాసమ్భవం గేయ్యవేయ్యాకరణఙ్గద్వయసఙ్గహితం.

‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వే సహస్సాని భిక్ఖుతో;

చతురాసీతి సహస్సాని, యే మే ధమ్మా పవత్తినో’’తి. (థేరగా. ౧౦౨౭) –

ధమ్మభణ్డాగారికత్థేరేన పన పఞ్చసు ఠానేసు ఏతదగ్గం ఆరోపితేన పటిఞ్ఞాతానం చతురాసీతియా ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సానం భిక్ఖుతో గహితేసు ద్వీసు ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సేసు అనేకసతధమ్మక్ఖన్ధసఙ్గహితం. తస్స తయో వగ్గా – మహావగ్గో, మజ్ఝిమవగ్గో, చూళవగ్గోతి. ఏకేకస్మిం వగ్గస్మిం దసదసకం కత్వా ఞాణకథాదికా మాతికాకథాపరియోసానా సమతింస కథా. ఏవమనేకధా వవత్థాపితస్స ఇమస్స పటిసమ్భిదామగ్గప్పకరణస్స అనుపుబ్బం అపుబ్బపదత్థవణ్ణనం కరిస్సామ. ఇమఞ్హి పకరణం పాఠతో అత్థతో ఉద్దిసన్తేన చ నిద్దిసన్తేన చ సక్కచ్చం ఉద్దిసితబ్బం నిద్దిసితబ్బఞ్చ, ఉగ్గణ్హన్తేనాపి సక్కచ్చం ఉగ్గహేతబ్బం ధారేతబ్బఞ్చ. తం కిస్సహేతు? గమ్భీరత్తా ఇమస్స పకరణస్స లోకహితాయ లోకే చిరట్ఠితత్థం.

తత్థ సమతింసాయ కథాసు ఞాణకథా కస్మా ఆదితో కథితాతి చే? ఞాణస్స పటిపత్తిమలవిసోధకత్తేన పటిపత్తియా ఆదిభూతత్తా. వుత్తఞ్హి భగవతా –

‘‘తస్మాతిహ త్వం భిక్ఖు, ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలానం ధమ్మానం. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯)?

ఉజుకా దిట్ఠీతి హి సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతం ఞాణం వుత్తం. తస్మాపి ఞాణకథా ఆదితో కథితా.

అపరమ్పి వుత్తం –

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, సమ్మాదిట్ఠి పుబ్బఙ్గమా హోతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సమ్మాదిట్ఠి పుబ్బఙ్గమా హోతి? సమ్మాదిట్ఠిం ‘సమ్మాదిట్ఠీ’తి పజానాతి, మిచ్ఛాదిట్ఠిం ‘మిచ్ఛాదిట్ఠీ’తి పజానాతి. సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి. సమ్మాసఙ్కప్పం ‘సమ్మాసఙ్కప్పో’తి పజానాతి, మిచ్ఛాసఙ్కప్పం ‘మిచ్ఛాసఙ్కప్పో’తి పజానాతి. సమ్మావాచం ‘సమ్మావాచా’తి పజానాతి, మిచ్ఛావాచం ‘మిచ్ఛావాచా’తి పజానాతి. సమ్మాకమ్మన్తం ‘సమ్మాకమ్మన్తో’తి పజానాతి, మిచ్ఛాకమ్మన్తం ‘మిచ్ఛాకమ్మన్తో’తి పజానాతి. సమ్మాఆజీవం ‘సమ్మాఆజీవో’తి పజానాతి, మిచ్ఛాఆజీవం ‘మిచ్ఛాఆజీవో’తి పజానాతి. సమ్మావాయామం ‘సమ్మావాయామో’తి పజానాతి, మిచ్ఛావాయామం ‘మిచ్ఛావాయామో’తి పజానాతి. సమ్మాసతిం ‘సమ్మాసతీ’తి పజానాతి, మిచ్ఛాసతిం ‘మిచ్ఛాసతీ’తి పజానాతి. సమ్మాసమాధిం ‘సమ్మాసమాధీ’తి పజానాతి, మిచ్ఛాసమాధిం ‘మిచ్ఛాసమాధీ’తి పజానాతి. సాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౩౬ ఆదయో).

పుబ్బఙ్గమభూతాయ హి సమ్మాదిట్ఠియా సిద్ధాయ మిచ్ఛాదిట్ఠీనమ్పి మిచ్ఛాదిట్ఠిభావం జానిస్సతీతి సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతం ఞాణం తావ సోధేతుం ఞాణకథా ఆదితో కథితా.

‘‘అపిచుదాయి, తిట్ఠతు పుబ్బన్తో, తిట్ఠతు అపరన్తో, ధమ్మం తే దేసేస్సామి – ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి, ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౭౧) చ –

పుబ్బన్తాపరన్తదిట్ఠియో ఠపేత్వా ఞాణస్సేవ వుత్తత్తా ఞాణకథా ఆదితో కథితా.

‘‘అలం, సుభద్ద, తిట్ఠతేతం ‘సబ్బే తే సకాయ పటిఞ్ఞాయ అబ్భఞ్ఞింసు, సబ్బేవ న అబ్భఞ్ఞింసు, ఉదాహు ఏకచ్చే అబ్భఞ్ఞింసు, ఏకచ్చే న అబ్భఞ్ఞింసూ’తి. ధమ్మం తే, సుభద్ద, దేసేస్సామి, తం సుణాహి సాధుకం మనసికరోహి, భాసిస్సామీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౩) చ –

పుథుసమణబ్రాహ్మణపరప్పవాదానం వాదే ఠపేత్వా అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స దేసితత్తా, అట్ఠఙ్గికే చ మగ్గే సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స పధానత్తా ఞాణకథా ఆదితో కథితా.

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, సోతాపత్తియఙ్గాని సప్పురిససంసేవో, సద్ధమ్మస్సవనం, యోనిసో మనసికారో, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౪౬; దీ. ని. ౩.౩౧౧) చ –

‘‘సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతి, పయిరుపాసన్తో సోతం ఓదహతి, ఓహితసోతో ధమ్మం సుణాతి, సుత్వా ధమ్మం ధారేతి, ధాతానం ధమ్మానం పఞ్ఞాయ అత్థం ఉపపరిక్ఖతి, అత్థం ఉపపరిక్ఖతో ధమ్మా నిజ్ఝానం ఖమన్తి, ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా ఛన్దో జాయతి, ఛన్దజాతో ఉస్సహతి, ఉస్సహిత్వా తులేతి, తులయిత్వా పదహతి, పహితత్తో కాయేన చేవ పరమత్థసచ్చం సచ్ఛికరోతి, పఞ్ఞాయ చ నం పటివిజ్ఝ పస్సతీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౩, ౪౩౨) చ –

‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి…పే… సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణ’’న్తి ఆదీని (దీ. ని. ౧.౧౯౦) చ –

అనేకాని సుత్తన్తపదాని అనులోమేన్తేన సుతమయే ఞాణం ఆదిం కత్వా యథాక్కమేన ఞాణకథా ఆదితో కథితా.

సా పనాయం ఞాణకథా ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ద్విధా ఠితా. ఉద్దేసే ‘‘సోతావధానే పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణ’’న్తిఆదినా నయేన తేసత్తతి ఞాణాని మాతికావసేన ఉద్దిట్ఠాని. నిద్దేసే ‘‘కథం సోతావధానే పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణం. ‘ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా’తి సోతావధానం, తంపజాననా పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణ’’న్తిఆదినా నయేన తానియేవ తేసత్తతి ఞాణాని విత్థారవసేన నిద్దిట్ఠానీతి.

గన్థారమ్భకథా నిట్ఠితా.

(౧) మహావగ్గో

౧. ఞాణకథా

మాతికావణ్ణనా

౧. తత్థ ఉద్దేసే తావ సోతావధానే పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణన్తి ఏత్థ సోతసద్దో అనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస –

మంసవిఞ్ఞాణఞాణేసు, తణ్హాదీసు చ దిస్సతి;

ధారాయం అరియమగ్గే, చిత్తసన్తతియమ్పి చ.

‘‘సోతాయతనం సోతధాతు సోతిన్ద్రియ’’న్తిఆదీసు (విభ. ౧౫౭) హి అయం సోతసద్దో మంససోతే దిస్సతి. ‘‘సోతేన సద్దం సుత్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯౫) సోతవిఞ్ఞాణే. ‘‘దిబ్బాయ సోతధాతుయా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౫౬) ఞాణసోతే. ‘‘యాని సోతాని లోకస్మిన్తి యాని ఏతాని సోతాని మయా కిత్తితాని పకిత్తితాని ఆచిక్ఖితాని దేసితాని పఞ్ఞపితాని పట్ఠపితాని వివరితాని విభత్తాని ఉత్తానీకతాని పకాసితాని. సేయ్యథిదం – తణ్హాసోతో దిట్ఠిసోతో కిలేససోతో దుచ్చరితసోతో అవిజ్జాసోతో’’తిఆదీసు (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪) తణ్హాదీసు పఞ్చసు ధమ్మేసు. ‘‘అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమాన’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౧) ఉదకధారాయం. ‘‘అరియస్సేతం, ఆవుసో, అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స అధివచనం, యదిదం సోతో’’తిఆదీసు అరియమగ్గే. ‘‘పురిసస్స చ విఞ్ఞాణసోతం పజానాతి ఉభయతో అబ్బోచ్ఛిన్నం ఇధ లోకే పతిట్ఠితఞ్చ పరలోకే పతిట్ఠితఞ్చా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౧౪౯) చిత్తసన్తతియం. ఇధ పనాయం మంససోతే దట్ఠబ్బో. తేన సోతేన హేతుభూతేన, కరణభూతేన వా అవధీయతి అవత్థాపీయతి అప్పీయతీతి సోతావధానం. కిం తం? సుతం. సుతఞ్చ నామ ‘‘బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౯) వియ సోతద్వారానుసారేన విఞ్ఞాతం అవధారితం ధమ్మజాతం, తం ఇధ సోతావధానన్తి వుత్తం. తస్మిం సోతావధానసఙ్ఖాతే సుతే పవత్తా పఞ్ఞా సోతావధానే పఞ్ఞా. పఞ్ఞాతి చ తస్స తస్స అత్థస్స పాకటకరణసఙ్ఖాతేన పఞ్ఞాపనట్ఠేన పఞ్ఞా, తేన తేన వా అనిచ్చాదినా పకారేన ధమ్మే జానాతీతిపి పఞ్ఞా.

సుతమయే ఞాణన్తి ఏత్థ సుతసద్దో తావ సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చ –

గమనే విస్సుతే తిన్తేనుయోగోపచితేపి చ;

సద్దే చ సోతద్వారానుసారఞాతే చ దిస్సతి.

తథా హిస్స ‘‘సేనాయ పసుతో’’తిఆదీసు గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ‘‘సుతధమ్మస్స పస్సతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౧౧; మహావ. ౫) విస్సుతధమ్మస్సాతి అత్థో. ‘‘అవస్సుతా అవస్సుతస్స పురిసపుగ్గలస్సా’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౫౭) తిన్తా తిన్తస్సాతి అత్థో. ‘‘యే ఝానపసుతా ధీరా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౮౧) అనుయుత్తాతి అత్థో. ‘‘తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౭.౧౨; పే. వ. ౨౫) ఉపచితన్తి అత్థో. ‘‘దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౪౧) సద్దోతి అత్థో. ‘‘బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౯) సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతధరోతి అత్థో. ఇధ పనస్స సోతద్వారానుసారేన విఞ్ఞాతం ఉపధారితన్తి అత్థో. సుతమయే ఞాణన్తి యా ఏసా ఏతం సుతం విఞ్ఞాతం అవధారితం సద్ధమ్మం ఆరబ్భ ఆరమ్మణం కత్వా సబ్బపఠమఞ్చ అపరాపరఞ్చ పవత్తా పఞ్ఞా, తం ‘‘సుతమయే ఞాణ’’న్తి వుత్తం హోతి, సుతమయం ఞాణన్తి అత్థో. సుతమయేతి చ పచ్చత్తవచనమేతం, యథా ‘‘న హేవం వత్తబ్బే’’ (కథా. ౧, ౧౫-౧౮). ‘‘వనప్పగుమ్బే యథా ఫుస్సితగ్గే’’ (ఖు. పా. ౬.౧౩; సు. ని. ౨౩౬). ‘‘నత్థి అత్తకారే నత్థి పరకారే నత్థి పురిసకారే’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౬౮) పచ్చత్తవచనం, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం – ‘‘సుతమయం ఞాణన్తి అత్థో’’తి.

అథ వా సుతేన పకతో ఫస్సాదికో ధమ్మపుఞ్జో సుతమయో, తస్మిం సుతమయే ధమ్మపుఞ్జే పవత్తం తంసమ్పయుత్తం ఞాణం సుతమయే ఞాణం. సభావసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన ధమ్మే జానాతీతి ఞాణం. తంయేవ ఞాణం పరియాయవచనేన అధిప్పాయపకాసనత్థం అనియమేన ‘‘పఞ్ఞా’’తి వత్వా పచ్ఛా అధిప్పేతం ‘‘ఞాణ’’న్తి నియమేత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఞాణఞ్చ నామ సభావపటివేధలక్ఖణం, అక్ఖలితపటివేధలక్ఖణం వా కుసలిస్సాసఖిత్తఉసుపటివేధో వియ, విసయోభాసనరసం పదీపో వియ, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానం అరఞ్ఞగతసుదేసకో వియ. ‘‘సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౭౧) వచనతో సమాధిపదట్ఠానం. లక్ఖణాదీసు హి సభావో వా సామఞ్ఞం వా లక్ఖణం నామ, కిచ్చం వా సమ్పత్తి వా రసో నామ, ఉపట్ఠానాకారో వా ఫలం వా పచ్చుపట్ఠానం నామ, ఆసన్నకారణం పదట్ఠానం నామాతి వేదితబ్బం.

౨. సుత్వాన సంవరే పఞ్ఞాతి –

పాతిమోక్ఖో సతీ చేవ, ఞాణం ఖన్తి తథేవ చ;

వీరియం పఞ్చిమే ధమ్మా, సంవరాతి పకాసితా.

‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౫౧౧) ఆగతో పాతిమోక్ఖసంవరో. ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) నయేన ఆగతో సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం (అజితాతి భగవా),

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి . (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౬౦; సు. ని. ౧౦౪౧) –

ఆగతో ఞాణసంవరో. ‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా పటిసేవనా పహాతబ్బా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఆగతో పచ్చయపటిసేవనాసంవరో, సోపి ఞాణసంవరేనేవ సఙ్గహితో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్స జిఘచ్ఛాయ పిపాసాయ డంసమకసవాతాతపసరిసపసమ్ఫస్సానం దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం ఉప్పన్నానం సారీరికానం వేదనానం దుక్ఖానం తిబ్బానం ఖరానం కటుకానం అసాతానం అమనాపానం పాణహరానం అధివాసకజాతికో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) ఆగతో ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) నయేన ఆగతో వీరియసంవరో. ‘‘ఇధ అరియసావకో మిచ్ఛాఆజీవం పహాయ సమ్మాఆజీవేన జీవికం కప్పేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౮) ఆగతో ఆజీవపారిసుద్ధిసంవరో, సోపి వీరియసంవరేనేవ సఙ్గహితో. తేసు సత్తసు సంవరేసు పాతిమోక్ఖసంవరఇన్ద్రియసంవరఆజీవపారిసుద్ధిపచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతా చత్తారో సంవరా ఇధాధిప్పేతా, తేసు చ విసేసేన పాతిమోక్ఖసంవరో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో సంవరోతి వుచ్చతి. సుతమయఞాణే వుత్తం ధమ్మం సుత్వా సంవరన్తస్స సంవరం కరోన్తస్స తస్మిం సంవరే పవత్తా తంసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా ‘‘సుత్వాన సంవరే పఞ్ఞా’’తి వుత్తా. అథ వా హేతుఅత్థే సుత్వాతి వచనస్స సమ్భవతో సుతహేతునా సంవరే పఞ్ఞాతిపి అత్థో.

సీలమయే ఞాణన్తి ఏత్థ సీలన్తి సీలనట్ఠేన సీలం. కిమిదం సీలనం నామ? సమాధానం వా, కాయకమ్మాదీనం సుసీల్యవసేన అవిప్పకిణ్ణతాతి అత్థో. ఉపధారణం వా, కుసలానం ధమ్మానం పతిట్ఠావసేన ఆధారభావోతి అత్థో. ఏతదేవ హి ఏత్థ అత్థద్వయం సద్దలక్ఖణవిదూ అనుజానన్తి. అఞ్ఞే పన ‘‘అధిసేవనట్ఠేన ఆచారట్ఠేన తస్సీలట్ఠేన సిరట్ఠేన సీతలట్ఠేన సివట్ఠేన సీల’’న్తి వణ్ణయన్తి.

సీలనం లక్ఖణం తస్స, భిన్నస్సాపి అనేకధా;

సనిదస్సనత్తం రూపస్స, యథా భిన్నస్స నేకధా.

యథా హి నీలపీతాదిభేదేన అనేకధా భిన్నస్సాపి రూపాయతనస్స సనిదస్సనత్తం లక్ఖణం నీలాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సనిదస్సనభావానతిక్కమనతో, తథా సీలస్స చేతనాదిభేదేన అనేకధా భిన్నస్సాపి యదేతం కాయకమ్మాదీనం సమాధానవసేన కుసలానఞ్చ ధమ్మానం పతిట్ఠానవసేన వుత్తం సీలనం, తదేవ లక్ఖణం చేతనాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సమాధానపతిట్ఠానభావానతిక్కమనతో. ఏవంలక్ఖణస్స పనస్స –

‘‘దుస్సీల్యవిద్ధంసనతా, అనవజ్జగుణో తథా;

కిచ్చసమ్పత్తి అత్థేన, రసో నామ పవుచ్చతి’’.

తస్మా ఇదం సీలం నామ కిచ్చట్ఠేన రసేన దుస్సీల్యవిద్ధంసనరసం, సమ్పత్తిఅత్థేన రసేన అనవజ్జరసన్తి వేదితబ్బం.

సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, తయిదం తస్స విఞ్ఞుహి;

ఓత్తప్పఞ్చ హిరీ చేవ, పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం. –

తయిదం సీలం ‘‘కాయసోచేయ్యం వచీసోచేయ్యం మనోసోచేయ్య’’న్తి (ఇతివు. ౬౬) ఏవం వుత్తసోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, సుచిభావేన పచ్చుపట్ఠాతి గహణభావం గచ్ఛతి. హిరోత్తప్పఞ్చ పన తస్స విఞ్ఞూహి పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం, ఆసన్నకారణన్తి అత్థో. హిరోత్తప్పే హి సతి సీలం ఉప్పజ్జతి చేవ తిట్ఠతి చ, అసతి నేవ ఉప్పజ్జతి న తిట్ఠతీతి ఏవంవిధేన సీలేన సహగతం తంసమ్పయుత్తం ఞాణం సీలమయే ఞాణం. అథ వా సీలమేవ పకతం సీలమయం, తస్మిం సీలమయే తంసమ్పయుత్తం ఞాణం. అసంవరే ఆదీనవపచ్చవేక్ఖణా చ, సంవరే ఆనిసంసపచ్చవేక్ఖణా చ, సంవరపారిసుద్ధిపచ్చవేక్ఖణా చ, సంవరసంకిలేసవోదానపచ్చవేక్ఖణా చ సీలమయఞాణేనేవ సఙ్గహితా.

౩. సంవరిత్వా సమాదహనే పఞ్ఞాతి సీలమయఞాణే వుత్తసీలసంవరేన సంవరిత్వా సంవరం కత్వా సీలే పతిట్ఠాయ సమాదహన్తస్స ఉపచారప్పనావసేన చిత్తేకగ్గతం కరోన్తస్స తస్మిం సమాదహనే పవత్తా తంసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా. సమం సమ్మా చ ఆదహనం ఠపనన్తి చ సమాదహనం, సమాధిస్సేవేతం పరియాయవచనం.

సమాధిభావనామయే ఞాణన్తి ఏత్థ కుసలచిత్తేకగ్గతా సమాధి. కేనట్ఠేన సమాధి? సమాధానట్ఠేన సమాధి. కిమిదం సమాధానం నామ? ఏకారమ్మణే చిత్తచేతసికానం సమం సమ్మా చ ఆధానం, ఠపనన్తి వుత్తం హోతి. తస్మా యస్స ధమ్మస్సానుభావేన ఏకారమ్మణే చిత్తచేతసికా సమం సమ్మా చ అవిక్ఖిపమానా అవిప్పకిణ్ణా చ హుత్వా తిట్ఠన్తి, ఇదం సమాధానన్తి వేదితబ్బం. తస్స ఖో పన సమాధిస్స –

లక్ఖణం తు అవిక్ఖేపో, విక్ఖేపవిద్ధంసనం రసో;

అకమ్పనముపట్ఠానం, పదట్ఠానం సుఖం పన.

భావీయతి వడ్ఢీయతీతి భావనా, సమాధి ఏవ భావనా సమాధిభావనా, సమాధిస్స వా భావనా వడ్ఢనా సమాధిభావనా. సమాధిభావనావచనేన అఞ్ఞం భావనం పటిక్ఖిపతి. పుబ్బే వియ ఉపచారప్పనావసేన సమాధిభావనామయే ఞాణం.

౪. పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞాతి ఏత్థ పటిచ్చ ఫలమేతీతి పచ్చయో. పటిచ్చాతి న వినా తేన, అపచ్చక్ఖిత్వాతి అత్థో. ఏతీతి ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చాతి అత్థో. అపిచ ఉపకారకత్థో పచ్చయత్థో, తస్స పచ్చయస్స బహువిధత్తా పచ్చయానం పరిగ్గహే వవత్థాపనే చ పఞ్ఞా పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా.

ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి ఏత్థ ధమ్మసద్దో తావ సభావపఞ్ఞాపుఞ్ఞపఞ్ఞత్తిఆపత్తిపరియత్తినిస్సత్తతావికారగుణపచ్చయపచ్చయుప్పన్నాదీసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా అబ్యాకతా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧) సభావే దిస్సతి.

‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా, సద్ధస్స ఘరమేసినో;

సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, స వే పేచ్చ న సోచతీ’’తి. (సు. ని. ౧౯౦) –

ఆదీసు పఞ్ఞాయం.

‘‘న హి ధమ్మో అధమ్మో చ, ఉభో సమవిపాకినో;

అధమ్మో నిరయం నేతి, ధమ్మో పాపేతి సుగ్గతి’’న్తి. (థేరగా. ౩౦౪) –

ఆదీసు పుఞ్ఞే. ‘‘పఞ్ఞత్తిధమ్మా నిరుత్తిధమ్మా అధివచనధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧౦౬-౧౦౮) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘పారాజికా ధమ్మా సఙ్ఘాదిసేసా ధమ్మా’’తిఆదీసు (పారా. ౨౩౩-౨౩౪) ఆపత్తియం. ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం జానాతి సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణ’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౭౩) పరియత్తియం. ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తి (ధ. స. ౧౨౧). ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౧౫) నిస్సత్తతాయం. ‘‘జాతిధమ్మా జరాధమ్మా మరణధమ్మా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧౦.౧౦౭) వికారే. ‘‘ఛన్నం బుద్ధధమ్మాన’’న్తిఆదీసు (మహాని. ౫౦) గుణే. ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౦) పచ్చయే. ‘‘ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౨౦; అ. ని. ౩.౧౩౭) పచ్చయుప్పన్నే. స్వాయమిధాపి పచ్చయుప్పన్నే దట్ఠబ్బో. అత్థతో పన అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి వా, పచ్చయేహి ధారీయన్తీతి వా, అత్తనో ఫలం ధారేన్తీతి వా, అత్తనో పరిపూరకం అపాయేసు అపతమానం ధారేన్తీతి వా, సకసకలక్ఖణే ధారేన్తీతి వా, చిత్తేన అవధారీయన్తీతి వా యథాయోగం ధమ్మాతి వుచ్చన్తి. ఇధ పన అత్తనో పచ్చయేహి ధారీయన్తీతి ధమ్మా, పచ్చయసముప్పన్నా ధమ్మా తిట్ఠన్తి ఉప్పజ్జన్తి చేవ పవత్తన్తి చ ఏతాయాతి ధమ్మట్ఠితి, పచ్చయధమ్మానమేతం అధివచనం. తస్సం ధమ్మట్ఠితియం ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణం. ఇదఞ్హి సమాధిభావనామయఞాణే వుత్తసమాధినా సమాహితేన చిత్తేన యథాభూతఞాణదస్సనత్థాయ యోగమారభిత్వా వవత్థాపితనామరూపస్స తేసం నామరూపానం పచ్చయపరిగ్గహపరియాయం ధమ్మట్ఠితిఞాణం ఉప్పజ్జతి. ‘‘నామరూపవవత్థానే ఞాణ’’న్తి అవత్వా ఏవ కస్మా ‘‘ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి వుత్తన్తి చే? పచ్చయపరిగ్గహేనేవ పచ్చయసముప్పన్నపరిగ్గహస్స సిద్ధత్తా. పచ్చయసముప్పన్నే హి అపరిగ్గహితే పచ్చయపరిగ్గహో న సక్కా హోతి కాతుం. తస్మా ధమ్మట్ఠితిఞాణగహణేనేవ తస్స హేతుభూతం పుబ్బే సిద్ధం నామరూపవవత్థానఞాణం వుత్తమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. కస్మా దుతియతతియఞాణం వియ ‘‘సమాదహిత్వా పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా’’తి న వుత్తన్తి చే? సమథవిపస్సనానం యుగనద్ధత్తా.

‘‘సమాదహిత్వా యథా చే విపస్సతి, విపస్సమానో తథా చే సమాదహే;

విపస్సనా చ సమథో తదా అహు, సమానభాగా యుగనద్ధా వత్తరే’’తి. –

హి వుత్తం. తస్మా సమాధిం అవిస్సజ్జేత్వా సమాధిఞ్చ ఞాణఞ్చ యుగనద్ధం కత్వా యావ అరియమగ్గో, తావ ఉస్సుక్కాపేతబ్బన్తి ఞాపనత్థం ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’మిచ్చేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౫. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞాతి ఏత్థ అత్తనో సభావం, ఉప్పాదాదిక్ఖణం వా పత్వా అతి ఇతా అతిక్కన్తాతి అతీతా, తదుభయమ్పి న ఆగతా న సమ్పత్తాతి అనాగతా, తం తం కారణం పటిచ్చ ఉప్పాదాదిఉద్ధం పన్నా గతా పవత్తాతి పచ్చుప్పన్నా. అద్ధా సన్తతిఖణపచ్చుప్పన్నేసు సన్తతిపచ్చుప్పన్నం ఇధాధిప్పేతం. తేసం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మానం ఏకేకక్ఖన్ధలక్ఖణే సఙ్ఖిపిత్వా కలాపవసేన రాసిం కత్వా వవత్థానే నిచ్ఛయనే సన్నిట్ఠాపనే పఞ్ఞా.

సమ్మసనే ఞాణన్తి సమ్మా ఆమసనే అనుమజ్జనే పేక్ఖణే ఞాణం, కలాపసమ్మసనఞాణన్తి అత్థో. ఇదఞ్హి నామరూపవవత్థానఞాణానన్తరం నామరూపపచ్చయపరిగ్గహే ధమ్మట్ఠితిఞాణే ఠితస్స ‘‘యంకిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం తం రూపం అనిచ్చతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం, దుక్ఖతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం, అనత్తతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసన’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౪౮) నయేన వుత్తసమ్మసనవసేన పుబ్బే వవత్థాపితే ఏకేకస్మిం ఖన్ధే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తస్స కలాపసమ్మసనఞాణం ఉప్పజ్జతి.

౬. పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం విపరిణామానుపస్సనే పఞ్ఞాతి సన్తతివసేన పచ్చుప్పన్నానం అజ్ఝత్తం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మానం విపరిణామదస్సనే భఙ్గదస్సనే పఞ్ఞా. యస్మా ‘‘ఇమే ధమ్మా ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జన్తీ’’తి ఉదయం గహేత్వాపి భేదేయేవ చిత్తం ఠపేతి, తస్మా అవుత్తోపి ఉదయో వుత్తోయేవ హోతీతి వేదితబ్బో. పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం దస్సనేన వా ఉదయదస్సనస్స సిద్ధత్తా ఉదయో వుత్తోయేవ హోతి. న హి ఉదయం వినా ధమ్మానం ఉప్పన్నత్తం సిజ్ఝతి, తస్మా ‘‘పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం ఉప్పాదవిపరిణామానుపస్సనే పఞ్ఞా’’తి అవుత్తేపి వుత్తమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. ‘‘ఉదయబ్బయానుపస్సనే ఞాణ’’న్తి నియమితత్తా చ ఉదయదస్సనం సిద్ధమేవ హోతీతి అనన్తరం వుత్తస్స సమ్మసనఞాణస్స పారం గన్త్వా తంసమ్మసనేయేవ పాకటీభూతే ఉదయబ్బయే పరిగ్గణ్హిత్వా సఙ్ఖారానం పరిచ్ఛేదకరణత్థం ఉదయబ్బయానుపస్సనం ఆరభన్తస్స ఉప్పజ్జతి ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణం. తఞ్హి ఉదయబ్బయే అనుపస్సనతో ఉదయబ్బయానుపస్సనాతి వుచ్చతి.

౭. ఆరమ్మణం పటిసఙ్ఖాతి రూపక్ఖన్ధాదిఆరమ్మణం భఙ్గతో పటిసఙ్ఖాయ జానిత్వా పస్సిత్వా. భఙ్గానుపస్సనే పఞ్ఞా విపస్సనే ఞాణన్తి తస్స ఆరమ్మణం భఙ్గతో పటిసఙ్ఖాయ ఉప్పన్నస్స ఞాణస్స భఙ్గం అనుపస్సనే యా పఞ్ఞా, తం ‘‘విపస్సనే ఞాణ’’న్తి వుత్తం హోతి. విపస్సనాతి చ వివిధా పస్సనా విపస్సనా. ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖాతిపి పాఠో. తస్సత్థో – ఆరమ్మణస్స పటిసఙ్ఖా జాననా పస్సనాతి వుత్తనయేనేవ ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖా ‘‘భఙ్గానుపస్సనే పఞ్ఞా విపస్సనే ఞాణ’’న్తి వుత్తం హోతి. యస్మా పన భఙ్గానుపస్సనాయ ఏవ విపస్సనా సిఖం పాపుణాతి, తస్మా విసేసేత్వా ఇదమేవ ‘‘విపస్సనే ఞాణ’’న్తి వుత్తం. యస్మా ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ ఠితస్స మగ్గామగ్గఞాణదస్సనం ఉప్పజ్జతి, తస్మా తస్సా సిద్ధాయ తం సిద్ధమేవ హోతీతి తం అవత్వావ భఙ్గానుపస్సనాయ ఏవ విపస్సనాసిఖం ఞాణం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ సుపరిదిట్ఠఉదయబ్బయస్స సుపరిచ్ఛిన్నేసు సఙ్ఖారేసు లహుం లహుం ఉపట్ఠహన్తేసు ఞాణే తిక్ఖే వహన్తే ఉదయం పహాయ భఙ్గే ఏవ సతి సన్తిట్ఠతి, తస్స ‘‘ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా ఏవం నామ సఙ్ఖారా భిజ్జన్తీ’’తి పస్సతో ఏతస్మిం ఠానే భఙ్గానుపస్సనాఞాణం ఉప్పజ్జతి.

౮. భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞాతి ఉప్పాదపవత్తనిమిత్తఆయూహనాపటిసన్ధీనం భయతో ఉపట్ఠానే పీళాయోగతో సప్పటిభయవసేన గహణూపగమనే పఞ్ఞాతి అత్థో. భయతో ఉపట్ఠాతీతి భయతుపట్ఠానం ఆరమ్మణం, తస్మిం భయతుపట్ఠానే. అథ వా భయతో ఉపతిట్ఠతీతి భయతుపట్ఠానం, పఞ్ఞా, తం ‘‘భయతుపట్ఠాన’’న్తి వుత్తం హోతి.

ఆదీనవే ఞాణన్తి భుమ్మవచనమేవ. ‘‘యా చ భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా, యఞ్చ ఆదీనవే ఞాణం, యా చ నిబ్బిదా, ఇమే ధమ్మా ఏకట్ఠా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౨౭) వుత్తత్తా ఏకమివ వుచ్చమానమ్పి అవత్థాభేదేన ముఞ్చితుకమ్యతాది వియ తివిధమేవ హోతి. తస్మా భయతుపట్ఠానఆదీనవానుపస్సనాసు సిద్ధాసు నిబ్బిదానుపస్సనా సిద్ధా హోతీతి కత్వా అవుత్తాపి వుత్తావ హోతీతి వేదితబ్బా.

సబ్బసఙ్ఖారానం భఙ్గారమ్మణం భఙ్గానుపస్సనం ఆసేవన్తస్స భావేన్తస్స బహులీకరోన్తస్స తిభవచతుయోనిపఞ్చగతిసత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితినవసత్తావాసేసు పభేదకా సఙ్ఖారా సుఖేన జీవితుకామస్స భీరుకపురిసస్స సీహబ్యగ్ఘదీపిఅచ్ఛతరచ్ఛయక్ఖరక్ఖసచణ్డగోణచణ్డకుక్కురపభిన్న- మదచణ్డహత్థిఘోరఆసివిసఅసనివిచక్కసుసానరణభూమిజలితఅఙ్గారకాసుఆదయో వియ మహాభయం హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, తస్స ‘‘అతీతా సఙ్ఖారా నిరుద్ధా, పచ్చుప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తి, అనాగతాపి ఏవమేవ నిరుజ్ఝిస్సన్తీ’’తి పస్సతో ఏతస్మిం ఠానే భయతుపట్ఠానం ఞాణం ఉప్పజ్జతి. తస్స తం భయతుపట్ఠానఞాణం ఆసేవన్తస్స భావేన్తస్స బహులీకరోన్తస్స సబ్బభవయోనిగతిఠితిసత్తావాసేసు నేవ తాణం న లేణం న గతి న పటిసరణం పఞ్ఞాయతి, సబ్బభవయోనిగతిఠితినివాసగతేసు సఙ్ఖారేసు ఏకసఙ్ఖారేపి పత్థనా వా పరామాసో వా న హోతి, తయో భవా వీతచ్చితఙ్గారపుణ్ణా అఙ్గారకాసుయో వియ, చత్తారో మహాభూతా ఘోరవిసా ఆసివిసా వియ, పఞ్చక్ఖన్ధా ఉక్ఖిత్తాసికా వధకా వియ, ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని సుఞ్ఞగామో వియ, ఛ బాహిరాయతనాని గామఘాతకచోరా వియ, సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితియో నవ చ సత్తావాసా ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తా సమ్పజ్జలితా సజోతిభూతా వియ చ, సబ్బే సఙ్ఖారా గణ్డభూతా రోగభూతా సల్లభూతా అఘభూతా ఆబాధభూతా వియ చ నిరస్సాదా నిరసా మహాఆదీనవరాసిభూతా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, సుఖేన జీవితుకామస్స భీరుకపురిసస్స రమణీయాకారసణ్ఠితమ్పి సవాళకమివ వనగహనం, ససద్దూలా వియ గుహా, సగాహరక్ఖసం వియ ఉదకం, సముస్సితఖగ్గా వియ పచ్చత్థికా, సవిసం వియ భోజనం, సచోరో వియ మగ్గో, ఆదిత్తమివ అగారం, ఉయ్యుత్తసేనా వియ రణభూమి. యథా హి సో పురిసో ఏతాని సవాళకవనగహనాదీని ఆగమ్మ భీతో సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో సమన్తతో ఆదీనవమేవ పస్సతి, ఏవమేవ సో యోగావచరో భఙ్గానుపస్సనావసేన సబ్బసఙ్ఖారేసు భయతో ఉపట్ఠితేసు సమన్తతో నిరసం నిరస్సాదం ఆదీనవమేవ పస్సతి. తస్సేవం పస్సతో ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం ఉప్పజ్జతి.

సో ఏవం సబ్బసఙ్ఖారే ఆదీనవతో సమ్పస్సన్తో సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసగతే సభేదకే సఙ్ఖారగతే నిబ్బిన్దతి ఉక్కణ్ఠతి నాభిరమతి. సేయ్యథాపి నామ చిత్తకూటపబ్బతపాదాభిరతో సువణ్ణరాజహంసో అసుచిమ్హి చణ్డాలగామద్వారఆవాటే నాభిరమతి, సత్తసు మహాసరేసుయేవ అభిరమతి, ఏవమేవ అయం యోగీరాజహంసో సుపరిదిట్ఠాదీనవే సభేదకే సఙ్ఖారగతే నాభిరమతి, భావనారామతాయ పన భావనారతియా సమన్నాగతత్తా సత్తసు అనుపస్సనాసుయేవ అభిరమతి. యథా చ సువణ్ణపఞ్జరేపి పక్ఖిత్తో సీహో మిగరాజా నాభిరమతి, తియోజనసహస్సవిత్థతే పన హిమవన్తేయేవ రమతి, ఏవమయమ్పి యోగీసీహో తివిధే సుగతిభవేపి నాభిరమతి, తీసు అనుపస్సనాసుయేవ రమతి. యథా చ సబ్బసేతో సత్తప్పతిట్ఠో ఇద్ధిమా వేహాసఙ్గమో ఛద్దన్తో నాగరాజా నగరమజ్ఝే నాభిరమతి, హిమవతి ఛద్దన్తరహదేయేవ రమతి, ఏవమయం యోగీవరవారణో సబ్బస్మిమ్పి సఙ్ఖారగతే నాభిరమతి, ‘‘అనుప్పాదో ఖేమ’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౫౩) నయేన నిద్దిట్ఠే సన్తిపదేయేవ రమతి, తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారమానసో హోతి. ఏత్తావతా తస్స నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం ఉప్పన్నం హోతీతి.

౯. ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనా పఞ్ఞా సఙ్ఖారుపేక్ఖాసు ఞాణన్తి ముఞ్చితుం చజితుం కామేతి ఇచ్ఛతీతి ముఞ్చితుకామో, ముఞ్చితుకామస్స భావో ముఞ్చితుకమ్యతా. పటిసఙ్ఖాతి ఉపపరిక్ఖతీతి పటిసఙ్ఖా, పటిసఙ్ఖానం వా పటిసఙ్ఖా. సన్తిట్ఠతి అజ్ఝుపేక్ఖతీతి సన్తిట్ఠనా, సన్తిట్ఠనం వా సన్తిట్ఠనా. ముఞ్చితుకమ్యతా చ సా పటిసఙ్ఖా చ సన్తిట్ఠనా చాతి ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనా. ఇతి పుబ్బభాగే నిబ్బిదాఞాణేన నిబ్బిన్నస్స ఉప్పాదాదీని పరిచ్చజితుకామతా ముఞ్చితుకమ్యతా. ముఞ్చనస్స ఉపాయకరణత్థం మజ్ఝే పటిసఙ్ఖానం పటిసఙ్ఖా. ముఞ్చిత్వా అవసానే అజ్ఝుపేక్ఖనం సన్తిట్ఠనా. ఏవం అవత్థాభేదేన తిప్పకారా పఞ్ఞా సఙ్ఖారానం అజ్ఝుపేక్ఖనాసు ఞాణం, ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనాసఙ్ఖాతానం అవత్థాభేదేన భిన్నానం తిస్సన్నమ్పి పఞ్ఞానం సఙ్ఖారుపేక్ఖతం ఇచ్ఛన్తేన పన ‘‘పఞ్ఞా’’తి చ ‘‘సఙ్ఖారుపేక్ఖాసూ’’తి చ బహువచనం కతం, అవత్థాభేదేన భిన్నస్సాపి ఏకత్తా ‘‘ఞాణ’’న్తి ఏకవచనం కతన్తి వేదితబ్బం. వుత్తఞ్చ – ‘‘యా చ ముఞ్చితుకమ్యతా యా చ పటిసఙ్ఖానుపస్సనా యా చ సఙ్ఖారుపేక్ఖా, ఇమే ధమ్మా ఏకట్ఠా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౨౭). కేచి పన ‘‘సఙ్ఖారుపేక్ఖాసూతి బహువచనం సమథవిపస్సనావసేన సఙ్ఖారుపేక్ఖానం బహుత్తా’’తిపి వదన్తి. సఙ్ఖారుపేక్ఖాసూతి చ కిరియాపేక్ఖన్తి వేదితబ్బం. అవత్థాభేదేన పన తేన నిబ్బిదాఞాణేన నిబ్బిన్దన్తస్స ఉక్కణ్ఠన్తస్స సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసగతేసు సభేదకేసు సఙ్ఖారేసు చిత్తం న సజ్జతి న లగ్గతి న బజ్ఝతి, సబ్బసఙ్ఖారగతం ముఞ్చితుకామం ఛడ్డేతుకామం హోతి.

అథ వా యథా జాలబ్భన్తరగతో మచ్ఛో, సప్పముఖగతో మణ్డూకో, పఞ్జరపక్ఖిత్తో వనకుక్కుటో, దళ్హపాసవసంగతో మిగో, అహితుణ్డికహత్థగతో సప్పో, మహాపఙ్కపక్ఖన్దో కుఞ్జరో, సుపణ్ణముఖగతో నాగరాజా, రాహుముఖపవిట్ఠో చన్దో, సపత్తపరిక్ఖిత్తో పురిసోతిఏవమాదయో తతో తతో ముచ్చితుకామా నిస్సరితుకామావ హోన్తి, ఏవం తస్స యోగినో చిత్తం సబ్బస్మా సఙ్ఖారగతా ముచ్చితుకామం నిస్సరితుకామం హోతి. ఏవఞ్హి వుచ్చమానే ‘‘ముచ్చితుకామస్స ముచ్చితుకమ్యతా’’తి పాఠో యుజ్జతి. ఏవఞ్చ సతి ‘‘ఉప్పాదం ముఞ్చితుకమ్యతా’’తిఆదీసు ‘‘ఉప్పాదా ముచ్చితుకమ్యతా’’తిఆది వత్తబ్బం హోతి, తస్మా పురిమో ఏవ అత్థో సున్దరతరో. అథస్స సబ్బసఙ్ఖారేసు విగతాలయస్స సబ్బసఙ్ఖారగతం ముఞ్చితుకామస్స ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం ఉప్పజ్జతి. సో ఏవం సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసగతే సభేదకే సఙ్ఖారే ముఞ్చితుకామో ముఞ్చనస్స ఉపాయసమ్పాదనత్థం పున తే ఏవ సఙ్ఖారే పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సతి. ఏవఞ్హి విపస్సతో చస్స అనిచ్చవసేన నిమిత్తం పటిసఙ్ఖాఞాణం ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖవసేన పవత్తం పటిసఙ్ఖాఞాణం ఉప్పజ్జతి, అనత్తవసేన నిమిత్తఞ్చ పవత్తఞ్చ పటిసఙ్ఖాఞాణం ఉప్పజ్జతి. సో పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణేన ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా సుఞ్ఞా’’తి దిస్వా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో భయఞ్చ నన్దిఞ్చ విప్పహాయ భరియాయ దోసం దిస్వా విస్సట్ఠభరియో వియ పురిసో తస్సా భరియాయ సఙ్ఖారేసు ఉదాసీనో హోతి మజ్ఝత్తో, ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా న గణ్హాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో తీసు భవేసు చిత్తం పతిలీయతి పటికుటతి పటివత్తతి న సమ్పసారియతి. సేయ్యథాపి నామ పదుమపలాసే ఈసకం పోణే ఉదకఫుసితాని పతిలీయన్తి పటికుటన్తి పటివత్తన్తి న సమ్పసారియన్తి. సేయ్యథాపి వా పన కుక్కుటపత్తం వా న్హారుదద్దులం వా అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తం పతిలీయతి పటికుటతి పటివత్తతి న సమ్పసారియతి, ఏవం తస్స తీసు భవేసు చిత్తం పతిలీయతి పటికుటతి పటివత్తతి న సమ్పసారియతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. ఏవమస్స సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం ఉప్పన్నం హోతి. ఇమినా సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణేన సద్ధిం ఉపరి గోత్రభుఞాణస్స సాధకం అనులోమఞాణం పుబ్బాపరఞాణేహి అవుత్తమ్పి వుత్తమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హి భగవతా –

‘‘సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో సమనుపస్సన్తో అనులోమికాయ ఖన్తియా సమన్నాగతో భవిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, అనులోమికాయ ఖన్తియా అసమన్నాగతో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, సమ్మత్తనియామం అనోక్కమమానో సోతాపత్తిఫలం వా సకదాగామిఫలం వా అనాగామిఫలం వా అరహత్తఫలం వా సచ్ఛికరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తిఆది (అ. ని. ౬.౯౮; పటి. మ. ౩.౩౬).

వుత్తఞ్చ ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘కతిహాకారేహి అనులోమికం ఖన్తిం పటిలభతి? కతిహాకారేహి సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి? చత్తాలీసాయ ఆకారేహి అనులోమికం ఖన్తిం పటిలభతి, చత్తాలీసాయ ఆకారేహి సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతీ’’తిఆది (పటి. మ. ౩.౩౭).

పట్ఠానే చేతం వుత్తం భగవతా –

‘‘అనులోమం గోత్రభుస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో. అనులోమం వోదానస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭).

తస్స హి తం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం ఆసేవన్తస్స భావేన్తస్స బహులీకరోన్తస్స అధిమోక్ఖసద్ధా బలవతరా హోతి, వీరియం సుపగ్గహితం, సతి సూపట్ఠితా, చిత్తం సుసమాహితం, సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం తిక్ఖతరం పవత్తతి. తస్స ఇదాని మగ్గో ఉప్పజ్జిస్సతీతి సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ సఙ్ఖారే ‘‘అనిచ్చా’’తి వా ‘‘దుక్ఖా’’తి వా ‘‘అనత్తా’’తి వా సమ్మసిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. భవఙ్గానన్తరం సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ కతనయేనేవ సఙ్ఖారే ‘‘అనిచ్చా’’తి వా ‘‘దుక్ఖా’’తి వా ‘‘అనత్తా’’తి వా ఆరమ్మణం కురుమానం ఉప్పజ్జతి మనోద్వారావజ్జనం. తదనన్తరం తథేవ సఙ్ఖారే ఆరమ్మణం కత్వా ద్వే తీణి చత్తారి వా జవనచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. తంసమ్పయుత్తం ఞాణం అనులోమఞాణం. తఞ్హి పురిమానఞ్చ అట్ఠన్నం విపస్సనాఞాణానం తథకిచ్చతాయ అనులోమేతి, ఉపరి చ పత్తబ్బానం సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానం అనులోమేతి. యథా హి ధమ్మికో రాజా వినిచ్ఛయట్ఠానే నిసిన్నో అట్ఠన్నం వోహారికమహామత్తానం వినిచ్ఛయం సుత్వా అగతిగమనం పహాయ మజ్ఝత్తో హుత్వా ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదమానో తేసఞ్చ వినిచ్ఛయస్స అనులోమేతి, పోరాణస్స చ రాజధమ్మస్స. తత్థ రాజా వియ అనులోమఞాణం, అట్ఠ వోహారికమహామత్తా వియ అట్ఠ విపస్సనాఞాణాని, పోరాణరాజధమ్మో వియ సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా, యథా రాజా ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదమానో వోహారికానఞ్చ వినిచ్ఛయస్స రాజధమ్మస్స చ అనులోమేతి, ఏవమిదం అనిచ్చాదివసేన సఙ్ఖారే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానానం అట్ఠన్నఞ్చ విపస్సనాఞాణానం తథకిచ్చతాయ అనులోమేతి, ఉపరి చ పత్తబ్బానం సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానం. తస్మా అనులోమఞాణన్తి వుచ్చతి.

౧౦. బహిద్ధా వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా గోత్రభుఞాణన్తి ఏత్థ బహిద్ధాతి సఙ్ఖారనిమిత్తం. తఞ్హి అజ్ఝత్తచిత్తసన్తానే అకుసలక్ఖన్ధే ఉపాదాయ బహిద్ధాతి వుత్తం. తస్మా బహిద్ధా సఙ్ఖారనిమిత్తమ్హా వుట్ఠాతి విగతం హుత్వా ఉద్ధం తిట్ఠతీతి వుట్ఠానం, వివట్టతి పరావట్టతి పరమ్ముఖం హోతీతి వివట్టనం, వుట్ఠానఞ్చ తం వివట్టనఞ్చాతి వుట్ఠానవివట్టనం. తేనేవాహ –

‘‘గోత్రభుఞాణం సముదయస్స అసముచ్ఛిన్దనతో పవత్తా న వుట్ఠాతి, నిబ్బానారమ్మణతో పన నిమిత్తా వుట్ఠాతీతి ఏకతో వుట్ఠానం హోతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౮౨౭).

పుథుజ్జనగోత్తాభిభవనతో అరియగోత్తభావనతో గోత్రభు. ఇదఞ్హి అనులోమఞాణేహి పదుమపలాసతో ఉదకమివ సబ్బసఙ్ఖారతో పతిలీయమానచిత్తస్స అనులోమఞాణస్స ఆసేవనన్తే అనిమిత్తం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కురుమానం పుథుజ్జనగోత్తం పుథుజ్జనసఙ్ఖం పుథుజ్జనభూమిం అతిక్కమమానం అరియగోత్తం అరియసఙ్ఖం అరియభూమిం ఓక్కమమానం నిబ్బానారమ్మణే పఠమావత్తనపఠమాభోగపఠమసమన్నాహారభూతం మగ్గస్స అనన్తరసమనన్తరాసేవనఉపనిస్సయనత్థివిగతవసేన ఛహి ఆకారేహి పచ్చయభావం సాధయమానం సిఖాప్పత్తం విపస్సనాయ ముద్ధభూతం అపునరావత్తకం ఉప్పజ్జతి.

౧౧. దుభతో వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా మగ్గే ఞాణన్తి ఏత్థ దుభతోతి ఉభతో, ద్వయతోతి వా వుత్తం హోతి. కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనతో కిలేసేహి చ తదనువత్తకక్ఖన్ధేహి చ నిబ్బానారమ్మణకరణతో బహిద్ధా సబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తేహి చ వుట్ఠాతి వివట్టతీతి దుభతో వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా. తేనేవాహ –

‘‘చత్తారిపి మగ్గఞాణాని అనిమిత్తారమ్మణత్తా నిమిత్తతో వుట్ఠహన్తి, సముదయస్స సముచ్ఛిన్దనతో పవత్తా వుట్ఠహన్తీతి దుభతో వుట్ఠానాని హోన్తీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౮౨౭).

మగ్గే ఞాణన్తి నిబ్బానం మగ్గతి పేక్ఖతి, నిబ్బానత్థికేహి వా మగ్గీయతి అన్వేసీయతి, కిలేసే వా మారేన్తో గచ్ఛతి పవత్తతీతి మగ్గో, తస్మిం మగ్గే ఞాణం. జాతిగ్గహణేన ఏకవచనం కతం. తఞ్హి గోత్రభుఞాణస్స అనన్తరం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కురుమానం సయంవజ్ఝే కిలేసే నిరవసేసం సముచ్ఛిన్దమానం అనమతగ్గసంసారవట్టదుక్ఖసముద్దం సోసయమానం సబ్బాపాయద్వారాని పిదహమానం సత్తఅరియధనసమ్ముఖీభావం కురుమానం అట్ఠఙ్గికం మిచ్ఛామగ్గం పజహమానం సబ్బవేరభయాని వూపసమయమానం సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఓరసపుత్తభావముపనయమానం అఞ్ఞాని చ అనేకాని ఆనిసంససతాని పటిలాభయమానం మగ్గఞాణం ఉప్పజ్జతి.

ఠాతుం ఇచ్ఛం పురిసో, లఙ్ఘిత్వా మాతికాయ పరతీరే;

వేగేనాగమ్మ యథా, గణ్హిత్వా ఓరిమతిరతరుబద్ధం.

రజ్జుం వా దణ్డం వా, ఉల్లఙ్ఘిత్వాన పారనిన్నతను;

పారాపన్నో పన తం, ముఞ్చియ వేధం పతిట్ఠహతి పారే.

ఏవం యోగావచరో, సక్కాయమయమ్హి ఓరిమే తీరే;

దిట్ఠభయో అభయే పన, ఠాతుం ఇచ్ఛం అమతపారే.

ఉదయబ్బయానుపస్స, పభుతికవేగేన ఆగతో రజ్జుం;

రూపావ్హం దణ్డం వా, తదితరఖన్ధావ్హయం సమ్మా.

గణ్హిత్వా ఆవజ్జన, చిత్తేన హి పుబ్బవుత్తనయతోవ;

అనులోమేహుల్లఙ్ఘియ, నిబ్బుతినిన్నో తదాసనోపగతో.

తం ముఞ్చియ గోత్రభునా, అలద్ధఆసేవనేన తు పవేధం;