నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

నేత్తిప్పకరణ-అట్ఠకథా

గన్థారమ్భకథా

మహాకారుణికం నాథం, ఞేయ్యసాగరపారగుం;

వన్దే నిపుణగమ్భీర-విచిత్రనయదేసనం.

విజ్జాచరణసమ్పన్నా, యేన నియ్యన్తి లోకతో;

వన్దే తముత్తమం ధమ్మం, సమ్మాసమ్బుద్ధపూజితం.

సీలాదిగుణసమ్పన్నో, ఠితో మగ్గఫలేసు యో;

వన్దే అరియసఙ్ఘం తం, పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తరం.

వన్దనాజనితం పుఞ్ఞం, ఇతి యం రతనత్తయే;

హతన్తరాయో సబ్బత్థ, హుత్వాహం తస్స తేజసా.

ఠితిం ఆకఙ్ఖమానేన, చిరం సద్ధమ్మనేత్తియా;

ధమ్మరక్ఖితనామేన, థేరేన అభియాచితో.

పదుముత్తరనాథస్స, పాదమూలే పవత్తితం;

పస్సతా అభినీహారం, సమ్పత్తం యస్స మత్థకం.

సంఖిత్తం విభజన్తానం, ఏసో అగ్గోతి తాదినా;

ఠపితో ఏతదగ్గస్మిం, యో మహాసావకుత్తమో.

ఛళభిఞ్ఞో వసిప్పత్తో, పభిన్నపటిసమ్భిదో;

మహాకచ్చాయనో థేరో, సమ్బుద్ధేన పసంసితో.

తేన యా భాసితా నేత్తి, సత్థారా అనుమోదితా;

సాసనస్స సదాయత్తా, నవఙ్గస్సత్థవణ్ణనా.

తస్సా గమ్భీరఞాణేహి, ఓగాహేతబ్బభావతో;

కిఞ్చాపి దుక్కరా కాతుం, అత్థసంవణ్ణనా మయా.

సహ సంవణ్ణనం యస్మా, ధరతే సత్థుసాసనం;

పుబ్బాచరియసీహానం, తిట్ఠతేవ వినిచ్ఛయో.

తస్మా తముపనిస్సాయ, ఓగాహేత్వాన పఞ్చపి;

నికాయే పేటకేనాపి, సంసన్దిత్వా యథాబలం.

సువిసుద్ధమసంకిణ్ణం, నిపుణత్థవినిచ్ఛయం;

మహావిహారవాసీనం, సమయం అవిలోమయం.

పమాదలేఖం వజ్జేత్వా, పాళిం సమ్మా నియోజయం;

ఉపదేసం విభావేన్తో, కరిస్సామత్థవణ్ణనం.

ఇతి అత్థం అసఙ్కిణ్ణం, నేత్తిప్పకరణస్స మే;

విభజన్తస్స సక్కచ్చం, నిసామయథ సాధవోతి.

తత్థ కేనట్ఠేన నేత్తి? సద్ధమ్మనయనట్ఠేన నేత్తి. యథా హి తణ్హా సత్తే కామాదిభవం నయతీతి ‘‘భవనేత్తీ’’తి వుచ్చతి, ఏవమయమ్పి వేనేయ్యసత్తే అరియధమ్మం నయతీతి సద్ధమ్మనయనట్ఠేన ‘‘నేత్తీ’’తి వుచ్చతి. అథ వా నయన్తి తాయాతి నేత్తి. నేత్తిప్పకరణేన హి కరణభూతేన ధమ్మకథికా వేనేయ్యసత్తే దస్సనమగ్గం నయన్తి సమ్పాపేన్తీతి, నీయన్తి వా ఏత్థ ఏతస్మిం పకరణే అధిట్ఠానభూతే పతిట్ఠాపేత్వా వేనేయ్యా నిబ్బానం సమ్పాపియన్తీతి నేత్తి. న హి నేత్తిఉపదేససన్నిస్సయేన వినా అవిపరీతసుత్తత్థావబోధో సమ్భవతి. తథా హి వుత్తం – ‘‘తస్మా నిబ్బాయితుకామేనా’’తిఆది. సబ్బాపి హి సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనా నేత్తిఉపదేసాయత్తా, నేత్తి చ సుత్తప్పభవా, సుత్తం సమ్మాసమ్బుద్ధప్పభవన్తి.

సా పనాయం నేత్తి పకరణపరిచ్ఛేదతో తిప్పభేదా హారనయపట్ఠానానం వసేన. పఠమఞ్హి హారవిచారో, తతో నయవిచారో, పచ్ఛా పట్ఠానవిచారోతి. పాళివవత్థానతో పన సఙ్గహవారవిభాగవారవసేన దువిధా. సబ్బాపి హి నేత్తి సఙ్గహవారో విభాగవారోతి వారద్వయమేవ హోతి.

తత్థ సఙ్గహవారో ఆదితో పఞ్చహి గాథాహి పరిచ్ఛిన్నో. సబ్బో హి పకరణత్థో ‘‘యం లోకో పూజయతే’’తిఆదీహి పఞ్చహి గాథాహి అపరిగ్గహితో నామ నత్థి. నను చేత్థ పట్ఠానం అసఙ్గహితన్తి? నయిదమేవం దట్ఠబ్బం, మూలపదగ్గహణేన పట్ఠానస్స సఙ్గహితత్తా. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘అట్ఠారస మూలపదా కుహిం దట్ఠబ్బా సాసనపట్ఠానే’’తి. మూలపదపట్ఠానాని హి అత్థనయసఙ్ఖారత్తికా వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్గహితాని.

విభాగవారో పన ఉద్దేసనిద్దేసపటినిద్దేసవసేన తివిధో. తేసు ‘‘తత్థ కతమే సోళస హారా’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘భవన్తి అట్ఠారస పదానీ’’తి అయం ఉద్దేసవారో. ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘తేత్తింసా ఏత్తికా నేత్తీ’’తి అయం నిద్దేసవారో. పటినిద్దేసవారో పన హారవిభఙ్గవారో హారసమ్పాతవారో నయసముట్ఠానవారో సాసనపట్ఠానవారోతి చతుబ్బిధో. తేసు ‘‘తత్థ కతమో దేసనాహారో’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘అయం పహానేన సమారోపనా’’తి అయం హారవిభఙ్గవారో. తత్థ ‘‘కతమో దేసనాహారసమ్పాతో’’తి ఆరభిత్వా యావ ‘‘అనుపాదిసేసా చ నిబ్బానధాతూ’’తి అయం హారసమ్పాతవారో. ఏత్థాహ – హారవిభఙ్గహారసమ్పాతవారానం కిం నానాకరణన్తి? వుచ్చతే – యత్థ అనేకేహిపి ఉదాహరణసుత్తేహి ఏకో హారో నిద్దిసీయతి, అయం హారవిభఙ్గవారో. యత్థ పన ఏకస్మిం సుత్తే అనేకే హారా సమ్పతన్తి, అయం హారసమ్పాతవారో. వుత్తఞ్హేతం పేటకే –

‘‘యత్థ చ సబ్బే హారా, సమ్పతమానా నయన్తి సుత్తత్థం;

బ్యఞ్జనవిధిపుథుత్తా, సా భూమీ హారసమ్పాతో’’తి.

నయసముట్ఠానసాసనపట్ఠానవారవిభాగో పాకటో ఏవ. సాసనపట్ఠానవారో పన సఙ్గహవారే వియ ఉద్దేసనిద్దేసవారేసుపి న సరూపతో ఉద్ధటోతి. ఏత్థాహ – ‘‘ఇదం నేత్తిప్పకరణం మహాసావకభాసితం, భగవతా అనుమోదిత’’న్తి చ కథమేతం విఞ్ఞాయతీతి? పాళితో ఏవ. న హి పాళితో అఞ్ఞం పమాణతరం అత్థి. యా హి చతూహి మహాపదేసేహి అవిరుద్ధా పాళి, సా పమాణం. తథా హి అగరహితాయ ఆచరియపరమ్పరాయ పేటకోపదేసో వియ ఇదం నేత్తిప్పకరణం ఆభతం. యది ఏవం కస్మాస్స నిదానం న వుత్తం. సావకభాసితానమ్పి హి సుభసుత్త- (దీ. ని. ౧.౪౪౪ ఆదయో) అనఙ్గణసుత్త- (మ. ని. ౧.౫౭ ఆదయో) కచ్చాయనసంయుత్తాదీనం నిదానం భాసితన్తి? నయిదం ఏకన్తికం. సావకభాసితానం బుద్ధభాసితానమ్పి హి ఏకచ్చానం పటిసమ్భిదామగ్గనిద్దేసాదీనం ధమ్మపదబుద్ధవంసాదీనఞ్చ నిదానం న భాసితం, న చ తావతా తాని అప్పమాణం, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం.

నిదానఞ్చ నామ సుత్తవినయానం ధమ్మభణ్డాగారికఉపాలిత్థేరాదీహి మహాసావకేహేవ భాసితం, ఇదఞ్చ మహాసావకభాసితం, థేరం ముఞ్చిత్వా అనఞ్ఞవిసయత్తా ఇమిస్సా విచారణాయాతి కిమేతేన నిదానగవేసనేన, అత్థోయేవేత్థ గవేసితబ్బో, యో పాళియా అవిరుద్ధోతి. అథ వా పాళియా అత్థసంవణ్ణనాభావతో న ఇమస్స పకరణస్స విసుం నిదానవచనకిచ్చం అత్థి, పటిసమ్భిదామగ్గనిద్దేసాదీనం వియాతి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని ఏతస్మిం పకరణే నానప్పకారకోసల్లత్థం అయం విభాగో వేదితబ్బో – సబ్బమేవ చేతం పకరణం సాసనపరియేట్ఠిభావతో ఏకవిధం, తథా అరియమగ్గసమ్పాదనతో విముత్తిరసతో చ. బ్యఞ్జనత్థవిచారభావతో దువిధం, తథా సఙ్గహవిభాగభావతో ధమ్మవినయత్థసంవణ్ణనతో లోకియలోకుత్తరత్థసఙ్గహణతో రూపారూపధమ్మపరిగ్గాహకతో లక్ఖణలక్ఖియభావతో పవత్తినివత్తివచనతో సభాగవిసభాగనిద్దేసతో సాధారణాసాధారణధమ్మవిభాగతో చ.

తివిధం పుగ్గలత్తయనిద్దేసతో తివిధకల్యాణవిభాగతో పరిఞ్ఞత్తయకథనతో పహానత్తయూపదేసతో సిక్ఖత్తయసఙ్గహణతో తివిధసంకిలేసవిసోధనతో మూలగీతిఅనుగీతిసఙ్గీతిభేదతో పిటకత్తయత్థసంవణ్ణనతో హారనయపట్ఠానప్పభేదతో చ.

చతుబ్బిధం చతుప్పటిసమ్భిదావిసయతో చతునయదేసనతో ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరభావతో చ. పఞ్చవిధం అభిఞ్ఞేయ్యాదిధమ్మవిభాగతో పఞ్చక్ఖన్ధనిద్దేసతో పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదతో పఞ్చనికాయత్థవివరణతో చ. ఛబ్బిధం ఛళారమ్మణవిభాగతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనవిభాగతో చ. సత్తవిధం సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితిపరిచ్ఛేదతో. నవవిధం సుత్తాదినవఙ్గనిద్దేసతో. చుద్దసవిధం సుత్తాధిట్ఠానవిభాగతో. సోళసవిధం అట్ఠవీసతివిధఞ్చ సాసనపట్ఠానప్పభేదతో. చతురాసీతిసహస్సవిధం చతురాసీతిసహస్సధమ్మక్ఖన్ధవిచారభావతోతిఆదినా నయేన పకరణవిభాగో వేదితబ్బో.

తత్థ సాసనపరియేట్ఠిభావతోతి సకలం నేత్తిప్పకరణం సిక్ఖత్తయసఙ్గహస్స నవఙ్గస్స సత్థుసాసనస్స అత్థసంవణ్ణనాభావతో. అరియమగ్గసమ్పాదనతోతి దస్సనభూమిభావనాభూమిసమ్పాదనతో. విముత్తిరసతోతి సాసనస్స అమతపరియోసానత్తా వుత్తం. బ్యఞ్జనత్థవిచారభావతోతి హారబ్యఞ్జనపదకమ్మనయానం బ్యఞ్జనవిచారత్తా అత్థపదఅత్థనయానం అత్థవిచారత్తా వుత్తం. సఙ్గహవిభాగభావో పరతో ఆవి భవిస్సతి. ధమ్మవినయత్థసంవణ్ణనతోతి సకలస్సాపి పరియత్తిసాసనస్స ధమ్మవినయభావతో వుత్తం. లక్ఖణలక్ఖియభావతోతి నేత్తివచనస్స లక్ఖణత్తా ఉదాహరణసుత్తానఞ్చ లక్ఖియత్తా వుత్తం. సభాగవిసభాగనిద్దేసతోతి సమానజాతియా ధమ్మా సభాగా, పటిపక్ఖా విసభాగా, తంవిచారభావతోతి అత్థో. సాధారణాసాధారణధమ్మవిభాగతోతి పహానేకట్ఠసహజేకట్ఠతాదిసామఞ్ఞేన యే ధమ్మా యేసం ధమ్మానం నామవత్థాదినా సాధారణా తబ్బిధురతాయ అసాధారణా చ, తంవిభాగతో దువిధన్తి అత్థో.

పుగ్గలత్తయనిద్దేసతోతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆది పుగ్గలత్తయనిద్దేసతో. తివిధకల్యాణవిభాగతోతి ఆదికల్యాణాదివిభాగతో. మూలగీతిఅనుగీతిసఙ్గీతిభేదతోతి పఠమం వచనం మూలగీతి, వుత్తస్సేవ అత్థస్స సఙ్గహగాథా అనుగీతి, తంతంసుత్తత్థయోజనవసేన విప్పకిణ్ణస్స పకరణస్స సఙ్గాయనం సఙ్గీతి, సా థేరస్స పరతో పవత్తితాతి వేదితబ్బా, ఏతాసం తిస్సన్నం భేదతో తివిధన్తి అత్థో. పఞ్చక్ఖన్ధనిద్దేసతోతి రూపాదిపఞ్చక్ఖన్ధసీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధనిద్దేసతో పఞ్చవిధన్తి అత్థో. సుత్తాధిట్ఠానవిభాగతోతి లోభదోసమోహానం అలోభాదోసామోహానం కాయవచీమనోకమ్మానం సద్ధాదిపఞ్చిన్ద్రియానఞ్చ వసేన చుద్దసవిధస్స సుత్తాధిట్ఠానస్స విభాగవచనతో చుద్దసవిధన్తి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యన్తి న పపఞ్చితం.

౧. సఙ్గహవారవణ్ణనా

ఏవం అనేకభేదవిభత్తే నేత్తిప్పకరణే యదిదం వుత్తం ‘‘సఙ్గహవిభాగవారవసేన దువిధ’’న్తి, తత్థ సఙ్గహవారో ఆది. తస్సాపి ‘‘యం లోకో పూజయతే’’తి అయం గాథా ఆది. తత్థ యన్తి అనియమతో ఉపయోగనిద్దేసో, తస్స ‘‘తస్సా’’తి ఇమినా నియమనం వేదితబ్బం. లోకోతి కత్తునిద్దేసో. పూజయతేతి కిరియానిద్దేసో. సలోకపాలోతి కత్తువిసేసనం. సదాతి కాలనిద్దేసో. నమస్సతి చాతి ఉపచయేన కిరియానిద్దేసో. తస్సాతి సామినిద్దేసో. ఏతన్తి పచ్చత్తనిద్దేసో. సాసనవరన్తి పచ్చత్తనిద్దేసేన నిద్దిట్ఠధమ్మనిదస్సనం. విదూహీతి కరణవచనేన కత్తునిద్దేసో. ఞేయ్యన్తి కమ్మవాచకకిరియానిద్దేసో. నరవరస్సాతి ‘‘తస్సా’’తి నియమేత్వా దస్సితస్స సరూపతో దస్సనం.

తత్థ లోకియన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞాపుఞ్ఞాని తబ్బిపాకో చాతి లోకో, పజా, సత్తనికాయోతి అత్థో. లోక-సద్దో హి జాతిసద్దతాయ సామఞ్ఞవసేన నిరవసేసతో సత్తే సఙ్గణ్హాతి. కిఞ్చాపి హి లోకసద్దో సఙ్ఖారభాజనేసుపి దిట్ఠప్పయోగో, పూజనకిరియాయోగ్యభూతతావసేన పన సత్తలోకవచనో ఏవ ఇధ గహితోతి దట్ఠబ్బం. పూజయతేతి మానయతి, అపచాయతీతి అత్థో.

లోకం పాలేన్తీతి లోకపాలా, చత్తారో మహారాజానో. లోకియా పన ఇన్దయమవరుణకువేరా లోకపాలాతి వదన్తి. సహ లోకపాలేహీతి సలోకపాలో, ‘‘లోకో’’తి ఇమినా తుల్యాధికరణం. అథ వా ఇస్సరియాధిపచ్చేన తంతంసత్తలోకస్స పాలనతో రక్ఖణతో ఖత్తియచతుమహారాజసక్కసుయామసన్తుసితసునిమ్మితపరనిమ్మితవసవత్తిమహాబ్రహ్మాదయో లోకపాలా. తేహి సహ తంతంసత్తనికాయో సలోకపాలో లోకోతి వుత్తో. అథ వా ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, సుక్కా ధమ్మా లోకం పాలేన్తీ’’తి (అ. ని. ౨.౯; ఇతివు. ౪౨) వచనతో హిరోత్తప్పధమ్మా లోకపాలా. తేహి సమన్నాగతో లోకో సలోకపాలో. హిరోత్తప్పసమ్పన్నా హి పాపగరహినో సప్పురిసా ధమ్మచ్ఛన్దవన్తతాయ భగవతి పూజానమక్కారపరా హోన్తీతి.

సదాతి సబ్బకాలం రత్తిఞ్చేవ దివా చ, సదాతి వా భగవతో ధరమానకాలే తతో పరఞ్చ. అథ వా సదాతి అభినీహారతో పట్ఠాయ యావ సాసనన్తరధానా, తతో పరమ్పి వా. మహాభినీహారతో పట్ఠాయ హి మహాబోధిసత్తా బోధియా నియతతాయ బుద్ధఙ్కురభూతా సదేవకస్స లోకస్స పూజనీయా చేవ వన్దనీయా చ హోన్తి. యథాహ భగవా సుమేధభూతో –

‘‘దీపఙ్కరో లోకవిదూ, ఆహుతీనం పటిగ్గహో;

మమ కమ్మం పకిత్తేత్వా, దక్ఖిణం పాదముద్ధరి.

‘‘యే తత్థాసుం జినపుత్తా, పదక్ఖిణమకంసు మం;

దేవా మనుస్సా అసురా చ, అభివాదేత్వాన పక్కము’’న్తి. (బు. వం. ౨.౭౫-౭౬);

నమస్సతి చాతి కేచి కేసఞ్చి పూజాసక్కారాదీని కరోన్తాపి తేసం అపాకటగుణతాయ నమక్కారం న కరోన్తి, న ఏవం భగవతో, యథాభూతఅబ్భుగ్గతకిత్తిసద్దతాయ పన భగవన్తం సదేవకో లోకో పూజయతి చేవ నమస్సతి చాతి అత్థో. ‘‘సదా నరమనుస్సో’’తి కేచి పఠన్తి, తం న సున్దరం. తస్సాతి యం సదేవకో లోకో పూజయతి చేవ నమస్సతి చ, తస్స. ఏతన్తి ఇదాని వత్తబ్బం బుద్ధియం విపరివత్తమానం సామఞ్ఞేన దస్సేతి. సాసనవరన్తి తం సరూపతో దస్సేతి. తత్థ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం సత్తే సాసతి వినేతి ఏతేనాతి సాసనం, తదేవ ఏకన్తనియ్యానట్ఠేన అనఞ్ఞసాధారణగుణతాయ చ ఉత్తమట్ఠేన తంతంఅభిపత్థితసమిద్ధిహేతుతాయ పణ్డితేహి వరితబ్బతో వా వరం, సాసనమేవ వరన్తి సాసనవరం. విదూహీతి యథాసభావతో కమ్మకమ్మఫలాని కుసలాదిభేదే చ ధమ్మే విదన్తీతి విదూ, పణ్డితమనుస్సా, తేహి. ఞాతబ్బం, ఞాణమరహతీతి వా ఞేయ్యం. నరవరస్సాతి పురిసవరస్స, అగ్గపుగ్గలస్సాతి అత్థో.

ఇదం వుత్తం హోతి – యో అనఞ్ఞసాధారణమహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిగుణవిసేసయోగేన సదేవకేన లోకేన పూజనీయో నమస్సనీయో చ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, తస్స లోకే ఉత్తమపుగ్గలస్స ఏతం ఇదాని అమ్హేహి విభజితబ్బహారనయపట్ఠానవిచారణవిసయభూతం సాసనం ఆదికల్యాణతాదిగుణసమ్పత్తియా వరం అగ్గం ఉత్తమం నిపుణఞాణగోచరతాయ పణ్డితవేదనీయమేవాతి. భగవతో హి వచనం ఏకగాథామత్తమ్పి సచ్చపటిచ్చసముప్పాదఖన్ధాయతనధాతిన్ద్రియసతిపట్ఠానాదిసభావధమ్మనిద్ధారణక్ఖమతాయ సోళసహారపఞ్చనయసోళసఅట్ఠవీసతివిధపట్ఠానవిచారయోగ్యభావేన చ పరమగమ్భీరం అత్థతో అగాధపారం సణ్హసుఖుమఞాణవిసయమేవాతి. తేనేవాహ – ‘‘పఞ్ఞవన్తస్సాయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో దుప్పఞ్ఞస్సా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౮; అ. ని. ౮.౩౦). అథ వా భగవతో సాసనం పరిఞ్ఞాక్కమేన లక్ఖణావబోధప్పటిపత్తియా సుఞ్ఞతముఖాదీహి ఓగాహితబ్బత్తా అవిఞ్ఞూనం సుపినన్తేనపి న విసయో హోతీతి ఆహ – ‘‘విదూహి ఞేయ్య’’న్తి. తథా చ వుత్తం – ‘‘ఏతు విఞ్ఞూ పురిసో’’తిఆది.

అపరే పన ‘‘తం తస్స సాసనవర’’న్తి పఠన్తి, తేసం మతేన యం-సద్దో సాసన-సద్దేన సమానాధికరణోతి దట్ఠబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి యం సాసనవరం సలోకపాలో లోకో పూజయతి నమస్సతి చ, తం సాసనవరం విదూహి ఞాతబ్బన్తి. ఇమస్మిఞ్చ నయే లోకపాల-సద్దేన భగవాపి వుచ్చతి. భగవా హి లోకగ్గతాయకత్తా నిప్పరియాయేన లోకపాలో, తస్మా ‘‘తస్సా’’తి లోకపాలస్స సత్థునోతి అత్థో. సలోకపాలోతి చేత్థ లోకపాల-సద్దో గుణీభూతోపి సత్థువిసయత్తా సాసన-సద్దాపేక్ఖతాయ సామిభావేన సమ్బన్ధీవిసేసభూతో పధానభూతో వియ పటినిద్దేసం అరహతీతి.

కథం పన సయం ధమ్మస్సామీ భగవా ధమ్మం పూజయతీతి? నాయం విరోధో. ధమ్మగరునో హి బుద్ధా భగవన్తో, తే సబ్బకాలం ధమ్మం అపచాయమానావ విహరన్తీతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘యంనూనాహం య్వాయం ధమ్మో మయా అభిసమ్బుద్ధో, తమేవ ధమ్మం సక్కత్వా గరుం కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౭౩; అ. ని. ౪.౨౧).

అపి చ భగవతో ధమ్మపూజనా సత్తసత్తాహప్పటిపత్తిఆదీహి దీపేతబ్బా. ధమ్మస్సామీతి చ ధమ్మేన సదేవకస్స లోకస్స సామీతి అత్థో, న ధమ్మస్స సామీతి. ఏవమ్పి నమస్సతీతి వచనం న యుజ్జతి. న హి భగవా కఞ్చి నమస్సతీతి, ఏసోపి నిద్దోసో. న హి నమస్సతీతి పదస్స నమక్కారం కరోతీతి అయమేవ అత్థో, అథ ఖో గరుకరణేన తన్నిన్నో తప్పోణో తప్పబ్భారోతి అయమ్పి అత్థో లబ్భతి. భగవా చ ధమ్మగరుతాయ సబ్బకాలం ధమ్మనిన్నపోణపబ్భారభావేన విహరతీతి. అయఞ్చ అత్థో ‘‘యేన సుదం స్వాహం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭) ఏవమాదీహి సుత్తపదేహి దీపేతబ్బో. ‘‘విదూహి నేయ్య’’న్తిపి పాఠో, తస్స పణ్డితేహి సపరసన్తానేసు నేతబ్బం పాపేతబ్బన్తి అత్థో. తత్థ అత్తసన్తానే పాపనం బుజ్ఝనం, పరసన్తానే బోధనన్తి దట్ఠబ్బం.

ఏవం భగవతో సదేవకస్స లోకస్స పూజనీయవన్దనీయభావో అగ్గపుగ్గలభావో చ వుచ్చమానో గుణవిసిట్ఠతం దీపేతి, సా చ గుణవిసిట్ఠతా మహాబోధియా వేదితబ్బా. ఆసవక్ఖయఞాణపదట్ఠానఞ్హి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానఞ్చ ఆసవక్ఖయఞాణం ‘‘మహాబోధీ’’తి వుచ్చతి. సా అవిపరీతధమ్మదేసనతో తథాగతే సుప్పతిట్ఠితాతి విఞ్ఞాయతి. న హి సవాసననిరవసేసకిలేసప్పహానం అనావరణఞాణఞ్చ వినా తాదిసీ ధమ్మదేసనా సమ్భవతి. ఇచ్చస్స చతువేసారజ్జయోగో. తేన దసబలఛఅసాధారణఞాణఅట్ఠారసావేణికబుద్ధధమ్మాదిసకలసబ్బఞ్ఞుగుణపారిపూరీ పకాసితా హోతి. ఏతాదిసీ చ గుణవిభూతి మహాకరుణాపుబ్బఙ్గమం అభినీహారసమ్పత్తిం పురస్సరం కత్వా సమ్పాదితం సమత్తింసపారమిసఙ్ఖాతం పుఞ్ఞఞాణసమ్భారమన్తరేన న ఉపలబ్భతీతి హేతుసమ్పదాపి అత్థతో విభావితా హోతీతి ఏవం భగవతో తీసుపి అవత్థాసు సబ్బసత్తానం ఏకన్తహితప్పటిలాభహేతుభూతా ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణా నిరవసేసా బుద్ధగుణా ఇమాయ గాథాయ పకాసితాతి వేదితబ్బం.

దుతియనయే పన యస్మా సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సఫలం అరియమగ్గసాసనం తస్స ఆరమ్మణభూతఞ్చ అమతధాతుం తదధిగమూపాయఞ్చ పుబ్బభాగపటిపత్తిసాసనం తదత్థపరిదీపనఞ్చ పరియత్తిసాసనం యథారహం సచ్చాభిసమయవసేన అభిసమేన్తో స్వాక్ఖాతతాదిగుణవిసేసయుత్తతం మనసికరోన్తో సక్కచ్చం సవనధారణపరిపుచ్ఛాదీహి పరిచయం కరోన్తో చ సదేవకో లోకో పూజయతి నామ. లోకనాథో చ సమ్మాసమ్బోధిప్పత్తియా వేనేయ్యానం సక్కచ్చం ధమ్మదేసనేన ‘‘అరియం వో, భిక్ఖవే, సమ్మాసమాధిం దేసేస్సామి’’ (మ. ని. ౩.౧౩౬; సం. ని. ౫.౨౮; పేటకో. ౨౪), ‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో’’ (ధ. ప. ౨౭౩; కథా. ౮౭౨; నేత్తి. ౧౨౫; పేటకో. ౩౦), ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి’’ (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪), ‘‘ఖయం విరాగం అమతం పణీతం’’ (ఖు. పా. ౬.౪; సు. ని. ౨౨౭), ‘‘ఏకాయనో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా’’ (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౦౬; సం. ని. ౫.౩౬౭), ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణ’’న్తిఆదీహి (మ. ని. ౩.౪౨౦; నేత్తి. ౫) వచనేహి థోమనేన చ పూజయతి నామ. తస్మా సాసనవరస్స పూజనీయభావో ఇధ వుచ్చమానో అనవసేసతో ధమ్మగుణే దీపేతీతి యే అరియభావాదయో నియ్యానాదయో ఖయవిరాగాదయో మదనిమ్మదనాదయో అసఙ్ఖతాదయో స్వాక్ఖాతతాదయో ఆదికల్యాణతాదయో చ అనేకేహి సుత్తపదేహి పవేదితా అనేకే ధమ్మగుణా, తే నిరవసేసతో ఇమాయ గాథాయ పకాసితాతి వేదితబ్బా.

యస్మా పన అరియసచ్చప్పటివేధేన సముగ్ఘాటితసమ్మోహాయేవ పరమత్థతో పణ్డితా బాల్యాదిసమతిక్కమనతో, తస్మా భావితలోకుత్తరమగ్గా సచ్ఛికతసామఞ్ఞఫలా చ అరియపుగ్గలా విసేసతో విదూతి వుచ్చన్తి. తే హి యథావుత్తసాసనవరం అవిపరీతతో ఞాతుం నేతుఞ్చ సపరసన్తానే సక్కుణన్తీతి అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహస్స పరమత్థసఙ్ఘస్సాపి ఇధ గహితత్తా యే సుప్పటిపన్నతాదయో అనేకేహి సుత్తపదేహి సంవణ్ణితా అరియసఙ్ఘగుణా, తేపి నిరవసేసతో ఇధ పకాసితాతి వేదితబ్బా.

ఏవం పఠమగాథాయ సాతిసయం రతనత్తయగుణపరిదీపనం కత్వా ఇదాని –

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా;

సచిత్తపరియోదపనం, ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి. (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౩; నేత్తి. ౩౦, ౫౦, ౧౧౬, ౧౨౪) –

వచనతో సఙ్ఖేపతో సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనం, తం పన సిక్ఖత్తయం ఞాణవిసేసవిసయభావభేదతో అవత్థాభేదతో చ తివిధం హోతి. కథం? సుతమయఞాణగోచరో చ యో ‘‘పరియత్తిసద్ధమ్మో’’తి వుచ్చతి. చిన్తామయఞాణగోచరో చ యో ఆకారపరివితక్కదిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తీహి గహేతబ్బాకారో విముత్తాయతనవిసేసో ‘‘పటిపత్తిసద్ధమ్మో’’తి వుచ్చతి. విపస్సనాఞాణాదిసహగతో భావనామయఞాణగోచరో చ యో ‘‘పటివేధసద్ధమ్మో’’తి వుచ్చతి. ఏవం తివిధమ్పి సాసనం సాసనవరన్తి పదేన సఙ్గణ్హిత్వా తత్థ యం పఠమం, తం ఇతరేసం అధిగమూపాయోతి సబ్బసాసనమూలభూతం అత్తనో పకరణస్స చ విసయభూతం పరియత్తిసాసనమేవ తావ సఙ్ఖేపతో విభజన్తో ‘‘ద్వాదస పదానీ’’తి గాథమాహ.

తత్థ ద్వాదసాతి గణనపరిచ్ఛేదో. పదానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. తేసు బ్యఞ్జనపదాని పజ్జతి అత్థో ఏతేహీతి పదాని. అత్థపదాని పన పజ్జన్తి ఞాయన్తీతి పదాని. ఉభయమ్పి వా ఉభయథా యోజేతబ్బం బ్యఞ్జనపదానమ్పి అవిపరీతం పటిపజ్జితబ్బత్తా, అత్థపదానం ఉత్తరివిసేసాధిగమస్స కారణభావతో, తాని పదాని పరతో పాళియఞ్ఞేవ ఆవి భవిస్సన్తీతి తత్థేవ వణ్ణయిస్సామ. అత్థసూచనాదిఅత్థతో సుత్తం. వుత్తఞ్హేతం సఙ్గహేసు –

‘‘అత్థానం సూచనతో, సువుత్తతో సవనతోథ సూదనతో;

సుత్తాణా సుత్తసభాగతో చ, ‘సుత్త’న్తి అక్ఖాత’’న్తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా);

తదేతం తత్థ సుత్తపిటకవసేన ఆగతం, ఇధ పన పిటకత్తయవసేన యోజేతబ్బం. ‘‘ద్వాదస పదాని సుత్త’’న్తి వుత్తం, యం పరియత్తిసాసనన్తి అత్థో. తం సబ్బన్తి తం ‘‘సుత్త’’న్తి వుత్తం సకలం బుద్ధవచనం. బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థో చాతి బ్యఞ్జనఞ్చేవ తదత్థో చ. యతో ‘‘ద్వాదస పదాని సుత్త’’న్తి వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – అత్థసూచనాదితో సుత్తం పరియత్తిధమ్మో, తఞ్చ సబ్బం అత్థతో ద్వాదస పదాని ఛ బ్యఞ్జనపదాని చేవ ఛ అత్థపదాని చాతి. అథ వా యదేతం ‘‘సాసనవర’’న్తి వుత్తం, తం సబ్బం సుత్తం, పరియత్తిసాసనస్స అధిప్పేతత్తా. అత్థతో పన ద్వాదస పదాని, బ్యఞ్జనత్థపదసముదాయభావతో. యథాహ – ‘‘బ్యఞ్జనఞ్చ అత్థో చా’’తి. తం విఞ్ఞేయ్యం ఉభయన్తి యస్మిం బ్యఞ్జనే అత్థే చ వచనవచనీయభావేన సమ్బన్ధే సుత్తవోహారో, తదుభయం సరూపతో విఞ్ఞాతబ్బం తత్థ కతమం బ్యఞ్జనం కతమో అత్థోతి? తేనేవాహ – ‘‘కో అత్థో బ్యఞ్జనం కతమ’’న్తి.

ఏవం ‘‘సాసనవర’’న్తి వుత్తస్స సుత్తస్స పరియత్తిభావం తస్స చ అత్థబ్యఞ్జనపదభావేన వేదితబ్బతం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స పవిచయుపాయం నేత్తిప్పకరణం పదత్థవిభాగేన దస్సేతుం ‘‘సోళసహారా’’తి గాథమాహ.

తత్థ సోళస హారా ఏతిస్సాతి సోళసహారా. పఞ్చనయా అట్ఠారసమూలపదాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అథ వా సోళస హారా సోళసహారా. ఏవం ఇతరత్థాపి. హారనయమూలపదాని ఏవ హి సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చ భాసితాని నేత్తీతి. సాసనస్స పరియేట్ఠీతి సాసనస్స అత్థపరియేసనా, పరియత్తిసాసనస్స అత్థసంవణ్ణనాతి అత్థో, సకలస్సేవ వా సాసనస్స అత్థవిచారణాతి అత్థో. పటిపత్తిపటివేధేపి హి నేత్తినయానుసారేన అధిగచ్ఛన్తీతి. మహకచ్చానేనాతి కచ్చోతి పురాతనో ఇసి, తస్స వంసాలఙ్కారభూతోయం మహాథేరో ‘‘కచ్చానో’’తి వుచ్చతి. మహకచ్చానోతి పన పూజావచనం, యథా మహామోగ్గల్లానోతి, ‘‘కచ్చాయనగోత్తనిద్దిట్ఠా’’తిపి పాఠో. అయఞ్చ గాథా నేత్తిం సఙ్గాయన్తేహి పకరణత్థసఙ్గణ్హనవసేన ఠపితాతి దట్ఠబ్బా. యథా చాయం, ఏవం హారవిభఙ్గవారే తంతంహారనిద్దేసనిగమనే ‘‘తేనాహ ఆయస్మా’’తిఆదివచనం, హారాదిసముదాయభూతాయం నేత్తియం బ్యఞ్జనత్థసముదాయే చ సుత్తే కిం కేన విచియతీతి విచారణాయం ఆహ – ‘‘హారా బ్యఞ్జనవిచయో’’తిఆది.

తత్థ సోళసపి హారా మూలపదనిద్ధారణమన్తరేన బ్యఞ్జనముఖేనేవ సుత్తస్స సంవణ్ణనా హోన్తి, న నయా వియ మూలపదసఙ్ఖాతసభావధమ్మనిద్ధారణముఖేనాతి తే ‘‘బ్యఞ్జనవిచయో సుత్తస్సా’’తి వుత్తా. అత్థనయా పన యథావుత్తఅత్థముఖేనేవ సుత్తస్స అత్థసమ్పటిపత్తియా హోన్తీతి ఆహ – ‘‘నయా తయో చ సుత్తత్థో’’తి. అయఞ్చ విచారణా పరతోపి ఆగమిస్సతి. కేచి ‘‘నయో చా’’తి పఠన్తి, తం న సున్దరం. ఉభయం పరిగ్గహీతన్తి హారా నయా చాతి ఏతం ఉభయం సుత్తస్స అత్థనిద్ధారణవసేన పరిసమన్తతో గహితం సబ్బథా సుత్తే యోజితం. వుచ్చతి సుత్తం వదతి సంవణ్ణేతి. కథం? యథాసుత్తం సుత్తానురూపం, యం సుత్తం యథా సంవణ్ణేతబ్బం, తథా సంవణ్ణేతీతి అత్థో. యం యం సుత్తన్తి వా యథాసుత్తం, సబ్బం సుత్తన్తి అత్థో. నేత్తినయేన హి సంవణ్ణేతుం అసక్కుణేయ్యం నామ సుత్తం నత్థీతి.

ఇదాని యం వుత్తం – ‘‘సాసనవరం విదూహి ఞేయ్య’’న్తి, తత్థ నేత్తిసంవణ్ణనాయ విసయభూతం పరియత్తిధమ్మమేవ పకారన్తరేన నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘యా చేవా’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ అత్థేసు కతపరిచ్ఛేదో బ్యఞ్జనప్పబన్ధో దేసనా, యో పాఠోతి వుచ్చతి. తదత్థో దేసితం తాయ దేసనాయ పబోధితత్తా. తదుభయఞ్చ విముత్తాయతనసీసేన పరిచయం కరోన్తానం అనుపాదాపరినిబ్బానపరియోసానానం సమ్పత్తీనం హేతుభావతో ఏకన్తేన విఞ్ఞేయ్యం, తదుభయవినిముత్తస్స వా ఞేయ్యస్స అభావతో తదేవ ద్వయం విఞ్ఞేయ్యన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి యా చేవ…పే… విఞ్ఞేయ్యన్తి. తత్రాతి తస్మిం విజాననే సాధేతబ్బే, నిప్ఫాదేతబ్బే చేతం భుమ్మం. అయమానుపుబ్బీతి అయం వక్ఖమానా అనుపుబ్బి హారనయానం అనుక్కమో, అనుక్కమేన వక్ఖమానా హారనయాతి అత్థో. నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠీతి సుత్తాదివసేన నవఙ్గస్స సాసనస్స పరియేసనా, అత్థవిచారణాతి అత్థో. సామిఅత్థే వా ఏతం పచ్చత్తం నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠియా అనుపుబ్బీతి. అథ వా అనుపుబ్బీతి కరణత్థే పచ్చత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథావుత్తవిజాననే సాధేతబ్బే వక్ఖమానాయ హారనయానుపుబ్బియా అయం నవవిధసుత్తన్తస్స అత్థపరియేసనాతి.

ఏత్థాహ – కథం పనేత్థ గేయ్యఙ్గాదీనం సుత్తభావో, సుత్తభావే చ తేసం కథం సాసనస్స నవఙ్గభావో. యఞ్చ సఙ్గహేసు వుచ్చతి ‘‘సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణ’’న్తి, తథా చ సతి సుత్తఙ్గమేవ న సియా. అథాపి విసుం సుత్తఙ్గం సియా, మఙ్గలసుత్తాదీనం (ఖు. పా. ౫.౧ ఆదయో; సు. ని. ౨౬౧ ఆదయో) సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా, గాథాభావతో ధమ్మపదాదీనం వియ, గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా, సగాథకత్తా సగాథావగ్గస్స వియ, తథా ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానన్తి. వుచ్చతే –

సుత్తన్తి సామఞ్ఞవిధి, విసేసవిధయో పరే;

సనిమిత్తా నిరుళ్హత్తా, సహతాఞ్ఞేన నాఞ్ఞతో.

సబ్బస్సాపి హి బుద్ధవచనస్స సుత్తన్తి అయం సామఞ్ఞవిధి. తథా హి ‘‘ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్నం (పాచి. ౧౨౪౨), సావత్థియా సుత్తవిభఙ్గే, సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతానీ’’తిఆదివచనతో వినయాభిధమ్మపరియత్తివిసేసేపి సుత్తవోహారో దిస్సతి. తదేకదేసేసు పన గేయ్యాదయో విసేసవిధయో తేన తేన నిమిత్తేన పతిట్ఠితా. తథా హి గేయ్యస్స సగాథకత్తం తబ్భావనిమిత్తం. లోకేపి హి ససిలోకం సగాథకం చుణ్ణియగన్థం గేయ్య’’న్తి వదన్తి. గాథావిరహే పన సతి పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స. పుచ్ఛావిస్సజ్జనఞ్హి ‘‘బ్యాకరణ’’న్తి వుచ్చతి. బ్యాకరణమేవ వేయ్యాకరణన్తి. ఏవం సన్తే సగాథకాదీనమ్పి పఞ్హావిస్సజ్జనవసేన పవత్తానం వేయ్యాకరణభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, గేయ్యాదిసఞ్ఞానం అనోకాసభావతో ‘‘గాథావిరహే సతీ’’తి విసేసితత్తా చ. తథా హి ధమ్మపదాదీసు కేవలం గాథాబన్ధేసు సగాథకత్తేపి సోమనస్సఞాణమయికగాథాయుత్తేసు ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదివచనసమ్బన్ధేసు అబ్భుతధమ్మపటిసంయుత్తేసు చ సుత్తవిసేసేసు యథాక్కమం గాథాఉదానఇతివుత్తకఅబ్భుతధమ్మసఞ్ఞా పతిట్ఠితా, తథా సతిపి గాథాబన్ధభావే భగవతో అతీతాసు జాతీసు చరియానుభావప్పకాసకేసు జాతకసఞ్ఞా. సతిపి పఞ్హావిస్సజ్జనభావే సగాథకత్తే చ కేసుచి సుత్తన్తేసు వేదస్స లభాపనతో వేదల్లసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి ఏవం తేన తేన సగాథకత్తాదినా నిమిత్తేన తేసు తేసు సుత్తవిసేసేసు గేయ్యఙ్గాదిసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి విసేసవిధయో సుత్తఙ్గతో పరే గేయ్యాదయో.

యం పనేత్థ గేయ్యఙ్గాదినిమిత్తరహితం సుత్తం, తం సుత్తఙ్గం విసేససఞ్ఞాపరిహారేన సామఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తనతోతి. నను చ సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణన్తి సుత్తఙ్గం న సమ్భవతీతి చోదనా తదవత్థా ఏవాతి? న తదవత్థా, సోధితత్తా. సోధితఞ్హి పుబ్బే గాథావిరహే సతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్తన్తి. యఞ్చ వుత్తం – ‘‘గాథాభావతో మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా’’తి, తమ్పి న, నిరుళ్హత్తా. నిరుళ్హో హి మఙ్గలసుత్తాదీసు సుత్తభావో, న హి తాని ధమ్మపదబుద్ధవంసాదయో వియ గాథాభావేన పఞ్ఞాతాని, కిన్తు సుత్తభావేనేవ. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘సుత్తనామక’’న్తి నామగ్గహణం కతం.

యం పన వుత్తం ‘‘సగాథకత్తా గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా’’తి, తదపి నత్థి, యస్మా సహతాఞ్ఞేన. సహ గాథాహీతి హి సగాథకం. సహభావో చ నామ అత్థతో అఞ్ఞేన హోతి, న చ మఙ్గలసుత్తాదీసు గాథావినిముత్తో కోచి సుత్తప్పదేసో అత్థి. యో సహ గాథాహీతి వుచ్చేయ్య, న చ సముదాయో నామ కోచి అత్థి. యదపి వుత్తం – ‘‘ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానం గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి న అఞ్ఞతో. అఞ్ఞా ఏవ హి తా గాథా, జాతకాదిపరియాపన్నత్తా. అతో న తాహి ఉభతోవిభఙ్గాదీనం గేయ్యఙ్గభావోతి ఏవం సుత్తాదీనం అఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరాభావో వేదితబ్బో. యస్మా పన సబ్బమ్పి బుద్ధవచనం యథావుత్తనయేన అత్థానం సూచనాదిఅత్థేన సుత్తన్త్వేవ వుచ్చతి, తస్మా వుత్తం – ‘‘నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠీ’’తి.

సఙ్గహవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧. ఏవం సఙ్గహవారేన సఙ్ఖేపతో దస్సితే హారాదయో ఇదాని విభాగేన దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమే సోళస హారా’’తిఆదిదేసనా ఆరద్ధా. తత్థ తత్థాతి యం వుత్తం – ‘‘సోళసహారా నేత్తీ’’తి, తస్మిం వచనే, తిస్సం వా గాథాయం, యాని హారనయమూలపదాని ఉద్ధటాని, తేసూతి అత్థో. కతమేతి పుచ్ఛావచనం. పుచ్ఛా చ నామేసా పఞ్చవిధా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి. తాసు అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. సోళసాతి గణనవసేన పరిచ్ఛేదో. తేన నేసం న తతో ఉద్ధం అధో చాతి ఏతపరమతం దస్సేతి. సా చేతపరమతా పరతో ఆవి భవిస్సతి. హారాతి గణనవసేన పరిచ్ఛిన్నానం సామఞ్ఞతో దస్సనం. దేసనా విచయోతిఆది సరూపదస్సనం.

తత్థ కేనట్ఠేన హారా? హరీయన్తి ఏతేహి, ఏత్థ వా సుత్తగేయ్యాదివిసయా అఞ్ఞాణసంసయవిపల్లాసాతి హారా, హరన్తి వా సయం తాని, హరణమత్తమేవ వాతి హారా ఫలూపచారేన. అథ వా హరీయన్తి వోహరీయన్తి ధమ్మసంవణ్ణకధమ్మపటిగ్గాహకేహి ధమ్మస్స దానగ్గహణవసేనాతి హారా. అథ వా హారా వియాతి హారా. యథా హి అనేకరతనావలిసమూహో హారసఙ్ఖాతో అత్తనో అవయవభూతరతనసమ్ఫస్సేహి సముప్పజ్జనీయమానహిలాదసుఖో హుత్వా తదుపభోగీజనసరీరసన్తాపం నిదాఘపరిళాహుపజనితం వూపసమేతి, ఏవమేతేపి నానావిధపరమత్థరతనప్పబన్ధా సంవణ్ణనావిసేసా అత్తనో అవయవభూతపరమత్థరతనాధిగమేన సముప్పాదియమాననిబ్బుతిసుఖా ధమ్మపటిగ్గాహకజనహదయపరితాపం కామరాగాదికిలేసహేతుకం వూపసమేన్తీతి. అథ వా హారయన్తి అఞ్ఞాణాదీనం హారం అపగమం కరోన్తి ఆచిక్ఖన్తీతి వా హారా. అథ వా సోతుజనచిత్తస్స హరణతో రమణతో చ హారా నిరుత్తినయేన, యథా – ‘‘భవేసు వన్తగమనో భగవా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౧౪౪; పారా. అట్ఠ. ౧.౧ వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా). అయం తావ హారానం సాధారణతో అత్థో.

అసాధారణతో పన దేసీయతి సంవణ్ణీయతి ఏతాయ సుత్తత్థోతి దేసనా, దేసనాసహచరణతో వా దేసనా. నను చ అఞ్ఞేపి హారా దేసనాసఙ్ఖాతస్స సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనతో దేసనాసహచారినోవాతి? సచ్చమేతం, అయం పన హారో యేభుయ్యేన యథారుతవసేనేవ విఞ్ఞాయమానో దేసనాయ సహ చరతీతి వత్తబ్బతం అరహతి, న తథా పరే. న హి అస్సాదాదీనవనిస్సరణాదిసన్దస్సనరహితా సుత్తదేసనా అత్థి. అస్సాదాదిసన్దస్సనవిభావనలక్ఖణో చాయం హారోతి.

విచియన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా పదపఞ్హాదయో, విచితి ఏవ వా తేసన్తి విచయో. పాళియం పన విచినతీతి విచయోతి అయమత్థో దస్సితో.

యుత్తీతి ఉపపత్తిసాధనయుత్తి, ఇధ పన యుత్తివిచారణా యుత్తి ఉత్తరపదలోపేన ‘‘రూపభవో రూప’’న్తి యథా, యుత్తిసహచరణతో వా. ఇధాపి దేసనాహారే వుత్తనయేన అత్థో విత్థారేతబ్బో.

పదట్ఠానన్తి ఆసన్నకారణం, ఇధాపి పదట్ఠానవిచారణాతిఆది వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

లక్ఖీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా ఏకలక్ఖణా ధమ్మా అవుత్తాపి ఏకవచనేనాతి లక్ఖణం.

వియూహీయన్తి విభాగేన పిణ్డీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వాతి బ్యూహో. నిబ్బచనాదీనం సుత్తే దస్సియమానానం చతున్నం బ్యూహోతి చతుబ్యూహో, చతున్నం వా బ్యూహో ఏత్థాతి చతుబ్యూహో.

ఆవట్టీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సభాగా విసభాగా చ ధమ్మా, తేసం వా ఆవట్టనన్తి ఆవట్టో.

విభజీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సాధారణాసాధారణానం సంకిలేసవోదానధమ్మానం భూమియోతి విభత్తి, విభజనం వా ఏతేసం భూమియాతి విభత్తి.

పటిపక్ఖవసేన పరివత్తీయన్తి ఇమినా, ఏత్థ వా సుత్తే వుత్తధమ్మా, పరివత్తనం వా తేసన్తి పరివత్తనో.

వివిధం వచనం ఏకస్సేవత్థస్స వాచకమేత్థాతి వివచనం, వివచనమేవ వేవచనం, వివిధం వుచ్చతి ఏతేన అత్థోతి వా వివచనం. సేసం వుత్తనయమేవ.

పకారేహి పభేదతో వా ఞాపీయన్తి ఇమినా, ఏత్థ వా అత్థాతి పఞ్ఞత్తి.

ఓతారీయన్తి అనుప్పవేసీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సుత్తాగతా ధమ్మా పటిచ్చసముప్పాదాదీసూతి ఓతరణో.

సోధీయన్తి సమాధీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సుత్తే పదపదత్థపఞ్హారమ్భాతి సోధనో.

అధిట్ఠీయన్తి అనుపవత్తీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా సామఞ్ఞవిసేసభూతా ధమ్మా వినా వికప్పేనాతి అధిట్ఠానో.

పరికరోతి అభిసఙ్ఖరోతి ఫలన్తి పరిక్ఖారో, హేతు పచ్చయో చ, పరిక్ఖారం ఆచిక్ఖతీతి పరిక్ఖారో, హారో, పరిక్ఖారవిసయత్తా పరిక్ఖారసహచరణతో వా పరిక్ఖారో.

సమారోపీయన్తి ఏతేన, ఏత్థ వా పదట్ఠానాదిముఖేన ధమ్మాతి సమారోపనో. సబ్బత్థ చ భావసాధనవసేనాపి అత్థో సమ్భవతీతి తస్సాపి వసేన యోజేతబ్బం.

తస్సాతి యథావుత్తస్స హారుద్దేసస్స. అనుగీతీతి వుత్తస్సేవత్థస్స సుఖగ్గహణత్థం అనుపచ్ఛా గాయనగాథా, తాసు ఓసానగాథాయ అత్థతో అసంకిణ్ణాతి పదత్థేన సఙ్కరరహితా, తేన యదిపి కేచి హారా అఞ్ఞమఞ్ఞం అవిసిట్ఠా వియ దిస్సన్తి, తథాపి తేసం అత్థతో సఙ్కరో నత్థీతి దస్సేతి. సో చ నేసం అసఙ్కరో లక్ఖణనిద్దేసే సుపాకటో హోతి. ఏతేసఞ్చేవాతి ఏతేసం సోళసన్నం హారానం. యథా అసఙ్కరో, తథా చేవ భవతి. కిం భవతి? విత్థారతయా విత్థారేన. నయవిభత్తి నయేన ఉపాయేన ఞాయేన విభాగో. ఏతేన తం ఏవ అసఙ్కిణ్ణతం విభావేతి. కేచి ‘‘విత్థారనయా’’తి పఠన్తి, తం న సున్దరం, అయఞ్చ గాథా కేసుచి పోత్థకేసు నత్థి.

౨. ఏవం హారే ఉద్దిసిత్వా ఇదాని నయే ఉద్దిసితుం ‘‘తత్థ కతమే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నయన్తి సంకిలేసే వోదానాని చ విభాగతో ఞాపేన్తీతి నయా, నీయన్తి వా తాని ఏతేహి, ఏత్థ వాతి నయా, నయనమత్తమేవ వాతి నయా, నీయన్తి వా సయం ధమ్మకథికేహి ఉపనీయన్తి సుత్తస్స అత్థపవిచయత్థన్తి నయా. అథ వా నయా వియాతి నయా. యథా హి ఏకత్తాదయో నయా సమ్మా పటివిజ్ఝియమానా పచ్చయపచ్చయుప్పన్నధమ్మానం యథాక్కమం సమ్బన్ధవిభాగబ్యాపారవిరహానురూపఫలభావదస్సనేన అసఙ్కరతో సమ్ముతిసచ్చపరమత్థసచ్చానం సభావం పవేదయన్తా పరమత్థసచ్చప్పటివేధాయ సంవత్తన్తి, ఏవమేతేపి కణ్హసుక్కసప్పటిభాగధమ్మవిభాగదస్సనేన అవిపరీతసుత్తత్థావబోధాయ అభిసమ్భుణన్తా వేనేయ్యానం చతుసచ్చప్పటివేధాయ సంవత్తన్తి. అథ వా పరియత్తిఅత్థస్స నయనతో సంకిలేసతో యమనతో చ నయా నిరుత్తినయేన.

నన్దియావట్టోతిఆదీసు నన్దియావట్టస్స వియ ఆవట్టో ఏతస్సాతి నన్దియావట్టో, యథా హి నన్దియావట్టో అన్తోఠితేన పధానావయవేన బహిద్ధా ఆవట్టతి, ఏవమయమ్పి నయోతి అత్థో. అథ వా నన్దియా తణ్హాయ పమోదస్స వా ఆవట్టో ఏత్థాతి నన్దియావట్టో. తీహి అవయవేహి లోభాదీహి సంకిలేసపక్ఖే అలోభాదీహి చ వోదానపక్ఖే పుక్ఖలో సోభనోతి తిపుక్ఖలో. అసన్తాసనజవపరక్కమాదివిసేసయోగేన సీహో భగవా, తస్స విక్కీళితం దేసనావచీకమ్మభూతో విహారోతి కత్వా విపల్లాసతప్పటిపక్ఖపరిదీపనతో సీహస్స విక్కీళితం ఏత్థాతి సీహవిక్కీళితో, నయో. బలవిసేసయోగదీపనతో వా సీహవిక్కీళితసదిసత్తా నయో సీహవిక్కీళితో. బలవిసేసో చేత్థ సద్ధాదిబలం, దసబలాని ఏవ వా. అత్థనయత్తయదిసాభావేన కుసలాదిధమ్మానం ఆలోచనం దిసాలోచనం. తథా ఆలోచితానం తేసం ధమ్మానం అత్థనయత్తయయోజనే సమానయనతో అఙ్కుసో వియ అఙ్కుసో. గాథాసు లఞ్జేతి పకాసేతి సుత్తత్థన్తి లఞ్జకో, నయో చ సో లఞ్జకో చాతి నయలఞ్జకో. గతాతి ఞాతా, మతాతి అత్థో. సో ఏవ వా పాఠో. సేసం వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

౩. ఏవం నయేపి ఉద్దిసిత్వా ఇదాని మూలపదాని ఉద్దిసితుం ‘‘తత్థ కతమానీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మూలాని చ తాని నయానం పట్ఠానభాగానఞ్చ పతిట్ఠాభావతో పదాని చ అధిగమూపాయభావతో కోట్ఠాసభావతో చాతి మూలపదాని. కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన, కుచ్ఛితానం వా పాపధమ్మానం సలనతో విద్ధంసనతో, కుసానం వా రాగాదీనం లవనతో, కుసా వియ వా లవనతో, కుసేన వా ఞాణేన లాతబ్బతో పవత్తేతబ్బతో కుసలాని, తప్పటిపక్ఖతో అకుసలానీతి పదత్థో వేదితబ్బో.

ఏవం గణనపరిచ్ఛేదతో జాతిభేదతో చ మూలపదాని దస్సేత్వా ఇదాని సరూపతో దస్సేన్తో సంకిలేసపక్ఖంయేవ పఠమం ఉద్దిసతి ‘‘తణ్హా’’తిఆదినా. తత్థ తసతి పరితసతీతి తణ్హా. అవిన్దియం విన్దతి, విన్దియం న విన్దతీతి అవిజ్జా, విజ్జాపటిపక్ఖాతి వా అవిజ్జా. లుబ్భన్తి తేన, సయం వా లుబ్భతి, లుబ్భనమత్తమేవ వా సోతి లోభో. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో. అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞా సుభసఞ్ఞా. సుఖసఞ్ఞాదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సఙ్గహన్తి గణనం. సమోసరణన్తి సమోరోపనం.

పచ్చనీకధమ్మే సమేతీతి సమథో. అనిచ్చాదీహి వివిధేహి ఆకారేహి పస్సతీతి విపస్సనా. అలోభాదయో లోభాదిపటిపక్ఖతో వేదితబ్బా. అసుభే ‘‘అసుభ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞా అసుభసఞ్ఞా, కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. సఞ్ఞాసీసేన హి దేసనా. దుక్ఖసఞ్ఞాదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఇదం ఉద్దానన్తి ఇదం వుత్తస్సేవ అత్థస్స విప్పకిణ్ణభావేన నస్సితుం అదత్వా ఉద్ధం దానం రక్ఖణం ఉద్దానం, సఙ్గహవచనన్తి అత్థో. ‘‘చత్తారో విపల్లాసా’’తిపి పాఠో. కిలేసభూమీతి సంకిలేసభూమి సబ్బేసం అకుసలధమ్మానం సమోసరణట్ఠానత్తా. కుసలానం యాని తీణి మూలాని. ‘‘కుసలానీ’’తిపి పఠన్తి. సతిపట్ఠానాతి అసుభసఞ్ఞాదయో సన్ధాయాహ. ఇన్ద్రియభూమీతి సద్ధాదీనం విముత్తిపరిపాచనిన్ద్రియానం సమోసరణట్ఠానత్తా వుత్తం. యుజ్జన్తీతి యోజీయన్తి. ఖోతి పదపూరణే, అవధారణత్థే వా నిపాతో. తేన ఏతే ఏవాతి దస్సేతి. అట్ఠారసేవాతి వా. మూలపదాతి మూలపదాని, లిఙ్గవిపల్లాసో వా.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నిద్దేసవారవణ్ణనా

౪. ఏవం ఉద్దిట్ఠే హారాదయో నిద్దిసితుం ‘‘తత్థ సఙ్ఖేపతో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం ఉద్దేసపాఠే. సఙ్ఖేపతో నేత్తి కిత్తితాతి సమాసతో నేత్తిప్పకరణం కథితం. హారనయమూలపదానఞ్హి సరూపదస్సనం ఉద్దేసపాఠేన కతన్తి. ఏత్థ చ హారనయానం –

సామఞ్ఞతో విసేసేన, పదత్థో లక్ఖణం కమో;

ఏత్తావతా చ హేత్వాదీ, వేదితబ్బా హి విఞ్ఞునా.

తేసు అవిసేసతో విసేసతో చ హారనయానం అత్థో దస్సితో. లక్ఖణాదీసు పన అవిసేసతో సబ్బేపి హారా నయా చ యథాక్కమం బ్యఞ్జనత్థముఖేన నవఙ్గస్స సాసనస్స అత్థసంవణ్ణనలక్ఖణా. విసేసతో పన తస్స తస్స హారస్స నయస్స చ లక్ఖణం నిద్దేసే ఏవ కథయిస్సామ. కమాదీని చ యస్మా నేసం లక్ఖణేసు ఞాతేసు విఞ్ఞేయ్యాని హోన్తి, తస్మా తానిపి నిద్దేసతో పరతో పకాసయిస్సామ.

హారసఙ్ఖేపో

౧. యా పన అస్సాదాదీనవతాతిఆదికా నిద్దేసగాథా, తాసు అస్సాదాదీనవతాతి అస్సాదో ఆదీనవతాతి పదవిభాగో. ఆదీనవతాతి చ ఆదీనవో ఏవ. కేచి ‘‘అస్సాదాదీనవతో’’తి పఠన్తి, తం న సున్దరం. తత్థ అస్సాదీయతీతి అస్సాదో, సుఖం సోమనస్సఞ్చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘యం, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అస్సాదో’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬; సం. ని. ౩.౨౬). యథా చేతం సుఖం సోమనస్సం, ఏవం ఇట్ఠారమ్మణమ్పి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘సో తదస్సాదేతి తం నికామేతీ’’తి ‘‘రూపం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౪), ‘‘సంయోజనీయేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో’’తి (సం. ని. ౨.౫౩) చ. అస్సాదేతి ఏతాయాతి వా అస్సాదో, తణ్హా. తణ్హాయ హి కారణభూతాయ పుగ్గలో సుఖమ్పి సుఖారమ్మణమ్పి అస్సాదేతి. యథా చ తణ్హా, ఏవం విపల్లాసాపి. విపల్లాసవసేన హి సత్తా అనిట్ఠమ్పి ఆరమ్మణం ఇట్ఠాకారేన అస్సాదేన్తి, ఏవం వేదనాయ సబ్బేసం తేభూమకసఙ్ఖారానం తణ్హాయ విపల్లాసానఞ్చ అస్సాదవిచారో వేదితబ్బో.

కథం పన దుక్ఖాదుక్ఖమసుఖవేదనానం అస్సాదనీయతాతి? విపల్లాసతో సుఖపరియాయసబ్భావతో చ. తథా హి వుత్తం – ‘‘సుఖా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వేదనా ఠితిసుఖా విపరిణామదుక్ఖా. దుక్ఖా వేదనా ఠితిదుక్ఖా విపరిణామసుఖా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా ఞాణసుఖా అఞ్ఞాణదుక్ఖా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫). తత్థ వేదనాయ అట్ఠసతపరియాయవసేన, తేభూమకసఙ్ఖారానం నిక్ఖేపకణ్డరూపకణ్డవసేన, తణ్హాయ సంకిలేసవత్థువిభఙ్గే నిక్ఖేపకణ్డే చ తణ్హానిద్దేసవసేన, విపల్లాసానం సుఖసఞ్ఞాదివసేన ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతవసేన చ విభాగో వేదితబ్బో.

ఆదీనవో దుక్ఖా వేదనా తిస్సోపి వా దుక్ఖతా. అథ వా సబ్బేపి తేభూమకా సఙ్ఖారా ఆదీనవో. ఆదీనం అతివియ కపణం వాతి పవత్తతీతి హి ఆదీనవో, కపణమనుస్సో, ఏవంసభావా చ తేభూమకా ధమ్మా అనిచ్చతాదియోగేన. యతో తత్థ ఆదీనవానుపస్సనా ఆరద్ధవిపస్సకానం యథాభూతనయోతి వుచ్చతి. తథా చ వుత్తం – ‘‘యం, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా, అయం పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఆదీనవో’’తి. తస్మా ఆదీనవో దుక్ఖసచ్చనిద్దేసభూతానం జాతియాదీనం అనిచ్చతాదీనం ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారానఞ్చ వసేన విభజిత్వా నిద్దిసితబ్బో.

నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణం, అరియమగ్గో. నిస్సరతీతి వా నిస్సరణం నిబ్బానం. ఉభయమ్పి సామఞ్ఞనిద్దేసేన ఏకసేసేన వా ‘‘నిస్సరణ’’న్తి వుత్తం. పి-సద్దో పురిమానం పచ్ఛిమానఞ్చ సమ్పిణ్డనత్థో. తత్థ అరియమగ్గపక్ఖే సతిపట్ఠానాదీనం సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మానం కాయానుపస్సనాదీనఞ్చ తదన్తోగధభేదానం వసేన నిస్సరణం విభజిత్వా నిద్దిసితబ్బం.

నిబ్బానపక్ఖే పన కిఞ్చాపి అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా నిప్పరియాయేన విభాగో నత్థి. పరియాయేన పన సోపాదిసేసనిరుపాదిసేసభేదేన. యతో వా తం నిస్సటం, తేసం పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౩) దస్సితప్పభేదానం చక్ఖాదీనం ఛన్నం ద్వారానం రూపాదీనం ఛన్నం ఆరమ్మణానం తంతంద్వారప్పవత్తానం ఛన్నం ఛన్నం విఞ్ఞాణఫస్సవేదనాసఞ్ఞాచేతనాతణ్హావితక్కవిచారానం పథవీధాతుఆదీనం ఛన్నం ధాతూనం దసన్నం కసిణాయతనానం అసుభానం కేసాదీనం ద్వత్తింసాయ ఆకారానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ద్వాదసన్నం ఆయతనానం అట్ఠారసన్నం ధాతూనం లోకియానం ఇన్ద్రియానం కామధాతుఆదీనం తిస్సన్నం ధాతూనం కామభవాదీనం తిణ్ణం తిణ్ణం భవానం చతున్నం ఝానానం అప్పమఞ్ఞానం ఆరుప్పానం ద్వాదసన్నం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానఞ్చాతి ఏవమాదీనం సఙ్ఖతధమ్మానం నిస్సరణభావేన చ విభజిత్వా నిద్దిసితబ్బం.

ఫలన్తి దేసనాఫలం. కిం పన తన్తి? యం దేసనాయ నిప్ఫాదీయతి. నను చ నిబ్బానాధిగమో భగవతో దేసనాయ నిప్ఫాదీయతి. నిబ్బానఞ్చ ‘‘నిస్సరణ’’న్తి ఇమినా వుత్తమేవాతి? సచ్చమేతం, తఞ్చ ఖో పరమ్పరాయ. ఇధ పన పచ్చక్ఖతో దేసనాఫలం అధిప్పేతం. తం పన సుతమయఞాణం. అత్థధమ్మవేదాదిఅరియమగ్గస్స పుబ్బభాగప్పటిపత్తిభూతా ఛబ్బిసుద్ధియో. యఞ్చ తస్మిం ఖణే మగ్గం అనభిసమ్భుణన్తస్స కాలన్తరే తదధిగమకారణభూతం సమ్పత్తిభవహేతు చ సియా. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియాతి (సు. ని. ౧౧౨౫; కథా. ౨౨౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛా ౧౪౪, మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౮; నేత్తి. ౫; పేటకో. ౨౨) ఇదం ఫల’’న్తి, ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిన్తి ఇదం ఫల’’న్తి (జా. ౧.౧౦.౧౦౨-౧౦౩; ౧.౧౫.౩౮౫) చ. ఏతేన నయేన దేవేసు చ మానుసేసు చ ఆయువణ్ణబలసుఖయసపరివారఆధిపతేయ్యసమ్పత్తియో ఉపధిసమ్పత్తియో చక్కవత్తిసిరీ దేవరజ్జసిరీ చత్తారి సమ్పత్తిచక్కాని సీలసమ్పదా సమాధిసమ్పదా తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా చతస్సో పటిసమ్భిదా సావకబోధి పచ్చేకబోధి సమ్మాసమ్బోధీతి సబ్బాపి సమ్పత్తియో పుఞ్ఞసమ్భారహేతుకా భగవతో దేసనాయ సాధేతబ్బతాయ ఫలన్తి వేదితబ్బా.

ఉపాయోతి అరియమగ్గపదట్ఠానభూతా పుబ్బభాగప్పటిపదా. సా హి పురిమా పురిమా పచ్ఛిమాయ పచ్ఛిమాయ అధిగమూపాయభావతో పరమ్పరాయ మగ్గనిబ్బానాధిగమస్స చ హేతుభావతో ఉపాయో. యా చ పుబ్బే వుత్తఫలాధిగమస్స ఉపాయపటిపత్తి. కేచి పన ‘‘సహ విపస్సనాయ మగ్గో ఉపాయో’’తి వదన్తి, తేసం మతేన నిస్సరణన్తి నిబ్బానమేవ వుత్తం సియా. ఫలం వియ ఉపాయోపి పుబ్బభాగోతి వుత్తం సియా, యం పన వక్ఖతి ‘‘సబ్బే ధమ్మా…పే… విసుద్ధియాతి (ధ. ప. ౨౭౯; థేరగా. ౬౭౮) అయం ఉపాయో’’తి. ఏత్థాపి పుబ్బభాగప్పటిపదా ఏవ ఉదాహటాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. యస్మా పన ‘‘తే పహాయ తరే ఓఘన్తి ఇదం నిస్సరణ’’న్తి అరియమగ్గస్స నిస్సరణభావం వక్ఖతి. అరియమగ్గో హి ఓఘతరణన్తి.

ఆణత్తీతి ఆణారహస్స భగవతో వేనేయ్యజనస్స హితసిద్ధియా ‘‘ఏవం పటిపజ్జాహీ’’తి విధానం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజాతి (సు. ని. ౧౧౨౫; కథా. ౨౨౬; నేత్తి. ౫; పేటకో. ౨౨; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛా ౧౪౪, మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౮) ఆణత్తీ’’తి.

యోగీనన్తి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాయ యుత్తప్పయుత్తానం వేనేయ్యానం, అత్థాయాతి వచనసేసో. దేసనాహారోతి ఏతేసం యథావుత్తానం అస్సాదాదీనం విభజనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారో నామాతి అత్థో. ఏత్థాహ – కిం పనేతేసం అస్సాదాదీనం అనవసేసానం వచనం దేసనాహారో, ఉదాహు ఏకచ్చానన్తి? నిరవసేసానంయేవ. యస్మిఞ్హి సుత్తే అస్సాదాదీనవనిస్సరణాని సరూపతో ఆగతాని, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. యత్థ పన ఏకదేసేన ఆగతాని, న వా సరూపేన. తత్థ అనాగతం అత్థవసేన నిద్ధారేత్వా హారో యోజేతబ్బో. అయఞ్చ అత్థో దేసనాహారవిభఙ్గే ఆగమిస్సతీతి ఇధ న పపఞ్చితో.

౨. యం పుచ్ఛితన్తి యా పుచ్ఛా, విచియమానాతి వచనసేసో. విస్సజ్జితం అనుగీతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తత్థ విస్సజ్జితన్తి విస్సజ్జనా, సా ఏకంసబ్యాకరణాదివసేన చతుబ్బిధం బ్యాకరణం. చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన గాథాయం అవుత్తం పదాదిం సఙ్గణ్హాతి. తా పన పుచ్ఛావిస్సజ్జనా కస్సాతి ఆహ ‘‘సుత్తస్సా’’తి. ఏతేన సుత్తే ఆగతం పుచ్ఛావిస్సజ్జనం విచేతబ్బన్తి దస్సేతి. యా చ అనుగీతితి వుత్తస్సేవ అత్థస్స యా అను పచ్ఛా గీతి అనుగీతి, సఙ్గహగాథా, పుచ్ఛాయ వా అనురూపా గీతి. ఏతేన పుబ్బాపరం గహితం. బ్యాకరణస్స హి పుచ్ఛానురూపతా ఇధ పుబ్బాపరం అధిప్పేతం. యా ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధీ’’తి వుచ్చతి. పురిమం ‘‘సుత్తస్సా’’తి పదం పుబ్బాపేక్ఖన్తి పున ‘‘సుత్తస్సా’’తి వుత్తం. తేన సుత్తస్స నిస్సయభూతే అస్సాదాదికే పరిగ్గణ్హాతి. ఏత్తావతా విచయహారస్స విసయో నిరవసేసేన దస్సితో హోతి. తథా చ వక్ఖతి విచయహారవిభఙ్గే ‘‘పదం విచినతి…పే… అనుగీతిం విచినతీ’’తి.

తత్థ సుత్తే సబ్బేసం పదానం అనుపుబ్బేన అత్థసో బ్యఞ్జనసో చ విచయో పదవిచయో. ‘‘అయం పుచ్ఛా అదిట్ఠజోతనా దిట్ఠసంసన్దనా విమతిచ్ఛేదనా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా సత్తాధిట్ఠానా ధమ్మాధిట్ఠానా ఏకాధిట్ఠానా అనేకాధిట్ఠానా సమ్ముతివిసయా పరమత్థవిసయా అతీతవిసయా అనాగతవిసయా పచ్చుప్పన్నవిసయా’’తిఆదినా పుచ్ఛావిచయో వేదితబ్బో. ‘‘ఇదం విస్సజ్జనం ఏకంసబ్యాకరణం విభజ్జబ్యాకరణం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణం ఠపనం సావసేసం నిరవసేసం సఉత్తరం అనుత్తరం లోకియం లోకుత్తర’’న్తిఆదినా విస్సజ్జనవిచయో.

‘‘అయం పుచ్ఛా ఇమినా సమేతి, ఏతేన న సమేతీ’’తి పుచ్ఛితత్థం ఆనేత్వా విచయో పుబ్బేనాపరం సంసన్దిత్వా చ విచయో పుబ్బాపరవిచయో. ‘‘అయం అనుగీతి వుత్తత్థసఙ్గహా అవుత్తత్థసఙ్గహా తదుభయత్థసఙ్గహా కుసలత్థసఙ్గహా అకుసలత్థసఙ్గహా’’తిఆదినా అనుగీతివిచయో. అస్సాదాదీసు సుఖవేదనాయ ‘‘ఇట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణా’’తిఆదినా, తణ్హాయ ‘‘ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణా’’తిఆదినా, విపల్లాసానం ‘‘విపరీతగ్గహణలక్ఖణా’’తిఆదినా, అవసిట్ఠానం తేభూమకధమ్మానం ‘‘యథాసకలక్ఖణా’’తిఆదినా సబ్బేసఞ్చ ద్వావీసతియా తికేసు ద్వాచత్తాలీసాధికే చ దుకసతే లబ్భమానపదవసేన తంతంఅస్సాదత్థవిసేసనిద్ధారణం అస్సాదవిచయో.

దుక్ఖవేదనాయ ‘‘అనిట్ఠానుభవనలక్ఖణా’’తిఆదినా, దుక్ఖసచ్చానం ‘‘పటిసన్ధిలక్ఖణా’’తిఆదినా, అనిచ్చతాదీనం ఆదిఅన్తవన్తతాయ అనిచ్చన్తికతాయ చ ‘‘అనిచ్చా’’తిఆదినా సబ్బేసఞ్చ లోకియధమ్మానం సంకిలేసభాగియహానభాగియతాదివసేన ఆదీనవవుత్తియా ఓకారనిద్ధారణేన ఆదీనవవిచయో. నిస్సరణపదే అరియమగ్గస్స ఆగమనతో కాయానుపస్సనాదిపుబ్బభాగప్పటిపదావిభాగవిసేసనిద్ధారణవసేన నిబ్బానస్స యథావుత్తపరియాయవిభాగవిసేసనిద్ధారణవసేనాతి ఏవం నిస్సరణవిచయో. ఫలాదీనం తంతంసుత్తదేసనాయ సాధేతబ్బఫలస్స తదుపాయస్స తత్థ తత్థ సుత్తవిధివచనస్స చ విభాగనిద్ధారణవసేన విచయో వేదితబ్బో. ఏవం పదపుచ్ఛావిస్సజ్జనపుబ్బాపరానుగీతీనం అస్సాదాదీనఞ్చ విసేసనిద్ధారణవసేనేవ విచయలక్ఖణో ‘‘విచయో హారో’’తి వేదితబ్బో.

౩. సబ్బేసన్తి సోళసన్నం. భూమీతి బ్యఞ్జనం సన్ధాయాహ. బ్యఞ్జనఞ్హి మూలపదాని వియ నయానం హారానం భూమి పవత్తిట్ఠానం, తేసం బ్యఞ్జనవిచారభావతో. వుత్తఞ్హి – ‘‘హారా బ్యఞ్జనవిచయో’’తి, పేటకేపి హి వుత్తం – ‘‘యత్థ చ సబ్బే హారా, సమ్పతమానా నయన్తి సుత్తత్థం. బ్యఞ్జనవిధిపుథుత్తా’’తి. గోచరోతి సుత్తత్థో. సుత్తస్స హి పదత్థుద్ధారణముఖేన హారయోజనా. తేసం బ్యఞ్జనత్థానం. యుత్తాయుత్తపరిక్ఖాతి యుత్తస్స చ అయుత్తస్స చ ఉపపరిక్ఖా. ‘‘యుత్తాయుత్తిపరిక్ఖా’’తిపి పాఠో, యుత్తిఅయుత్తీనం విచారణాతి అత్థో. కథం పన తేసం యుత్తాయుత్తజాననా? చతూహి మహాపదేసేహి అవిరుజ్ఝనేన. తత్థ బ్యఞ్జనస్స తావ సభావనిరుత్తిభావో అధిప్పేతత్థవాచకభావో చ యుత్తభావో. అత్థస్స పన సుత్తవినయధమ్మతాహి అవిలోమనం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన పరతో ఆవి భవిస్సతి. హారో యుత్తీతి నిద్దిట్ఠోతి ఏవం సుత్తే బ్యఞ్జనత్థానం యుత్తాయుత్తభావవిభావనలక్ఖణో యుత్తిహారోతి వేదితబ్బో.

౪. ధమ్మన్తి యం కిఞ్చి సుత్తాగతం కుసలాదిధమ్మమాహ. తస్స ధమ్మస్సాతి తస్స యథావుత్తస్స కుసలాదిధమ్మస్స. యం పదట్ఠానన్తి యం కారణం, యోనిసోమనసికారాది సుత్తే ఆగతం వా అనాగతం వా సమ్భవతో నిద్ధారేత్వా కథేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఇతీతి ఏవం, వుత్తనయేనాతి అత్థో. యావ సబ్బధమ్మాతి యత్తకా తస్మిం సుత్తే ఆగతా ధమ్మా, తేసం సబ్బేసమ్పి యథానురూపం పదట్ఠానం నిద్ధారేత్వా కథేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. అథ వా యావ సబ్బధమ్మాతి సుత్తాగతస్స ధమ్మస్స యం పదట్ఠానం, తస్సపి యం పదట్ఠానన్తి సమ్భవతో యావ సబ్బధమ్మా పదట్ఠానవిచారణా కాతబ్బాతి అత్థో. ఏసో హారో పదట్ఠానోతి ఏవం సుత్తే ఆగతధమ్మానం పదట్ఠానభూతా ధమ్మా తేసఞ్చ పదట్ఠానభూతాతి సమ్భవతో పదట్ఠానభూతధమ్మనిద్ధారణలక్ఖణో పదట్ఠానో నామ హారోతి అత్థో.

౫. వుత్తమ్హి ఏకధమ్మేతి కుసలాదీసు ఖన్ధాదీసు వా యస్మిం కిస్మిఞ్చి ఏకధమ్మే, సుత్తే సరూపతో నిద్ధారణవసేన వా కథితే. యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా కేచీతి యే కేచి ధమ్మా కుసలాదిభావేన రూపక్ఖన్ధాదిభావేన వా తేన ధమ్మేన సమానలక్ఖణా. వుత్తా భవన్తి సబ్బేతి తే సబ్బేపి కుసలాదిసభావా, ఖన్ధాదిసభావా వా ధమ్మా సుత్తే అవుత్తాపి తాయ సమానలక్ఖణతాయ వుత్తా భవన్తి ఆనేత్వా సంవణ్ణనావసేనాతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ ఏకలక్ఖణాతి సమానలక్ఖణా వుత్తా. తేన సహచారితా సమానకిచ్చతా సమానహేతుతా సమానఫలతా సమానారమ్మణతాతి ఏవమాదీహి అవుత్తానమ్పి వుత్తానం వియ నిద్ధారణం వేదితబ్బం. సో హారో లక్ఖణో నామాతి ఏవం సుత్తే అనాగతేపి ధమ్మే వుత్తప్పకారేన ఆగతే వియ నిద్ధారేత్వా యా సంవణ్ణనా, సో లక్ఖణో నామ హారోతి అత్థో.

౬. నేరుత్తన్తి నిరుత్తం, పదనిబ్బచనన్తి అత్థో. అధిప్పాయోతి బుద్ధానం సావకానం వా తస్స సుత్తస్స దేసకానం అధిప్పాయో. బ్యఞ్జనన్తి బ్యఞ్జనేన, కరణే హి ఏతం పచ్చత్తం. కామఞ్చ సబ్బే హారా బ్యఞ్జనవిచయా, అయం పన విసేసతో బ్యఞ్జనద్వారేనేవ అత్థపరియేసనాతి కత్వా ‘‘బ్యఞ్జన’’న్తి వుత్తం. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘బ్యఞ్జనేన సుత్తస్స నేరుత్తఞ్చ అధిప్పాయో చ నిదానఞ్చ పుబ్బాపరానుసన్ధి చ గవేసితబ్బా’’తి. అథాతి పదపూరణమత్తం. దేసనానిదానన్తి నిదదాతి ఫలన్తి నిదానం, కారణం, యేన కారణేన దేసనా పవత్తా, తం దేసనాయ పవత్తినిమిత్తన్తి అత్థో. పుబ్బాపరానుసన్ధీతి పుబ్బేన చ అపరేన చ అనుసన్ధి. ‘‘పుబ్బాపరేన సన్ధీ’’తిపి పాఠో, సుత్తస్స పుబ్బభాగేన అపరభాగం సంసన్దిత్వా కథనన్తి అత్థో. సఙ్గీతివసేన వా పుబ్బాపరభూతేహి సుత్తన్తరేహి సంవణ్ణియమానస్స సుత్తస్స సంసన్దనం పుబ్బాపరానుసన్ధి. యఞ్చ పుబ్బపదేన పరపదస్స సమ్బన్ధనం, అయమ్పి పుబ్బాపరానుసన్ధి. ఏసో హారో చతుబ్యూహోతి ఏవం నిబ్బచనాధిప్పాయాదీనం చతున్నం విభావనలక్ఖణో చతుబ్యూహో హారో నామాతి అత్థో.

౭. ఏకమ్హి పదట్ఠానేతి ఏకస్మిం ఆరమ్భధాతుఆదికే పరక్కమధాతుఆదీనం పదట్ఠానభూతే ధమ్మే దేసనారుళ్హే సతి. పరియేసతి సేసకం పదట్ఠానన్తి తస్స విసభాగతాయ అగ్గహణేన వా సేసకం పమాదాదీనం ఆసన్నకారణత్తా పదట్ఠానభూతం కోసజ్జాదికం ధమ్మన్తరం పరియేసతి పఞ్ఞాయ గవేసతి, పరియేసిత్వా చ సంవణ్ణనాయ యోజేన్తో దేసనం ఆవట్టతి పటిపక్ఖేతి వీరియారమ్భాదిముఖేన ఆరద్ధసుత్తం వుత్తనయేన పమాదాదివసేన నిద్దిసన్తో దేసనం పటిపక్ఖతో ఆవట్టేతి నామ. ఆవట్టో నామ సో హారోతి దేసనాయ గహితధమ్మానం సభాగవిసభాగధమ్మవసేన ఆవట్టనలక్ఖణో ఆవట్టో హారో నామాతి అత్థో.

౮. ధమ్మన్తి సభావధమ్మం, తం కుసలాదివసేన అనేకవిధం. పదట్ఠానన్తి యస్మిం పతిట్ఠితే ఉత్తరి గుణవిసేసే అధిగచ్ఛతి, తం విసేసాధిగమనకారణం. భూమిన్తి పుథుజ్జనభూమి దస్సనభూమీతి ఏవమాదికం భూమిం. విభజ్జతేతి విభాగేన కథేతి. సాధారణేతి దస్సనపహాతబ్బాదినామవసేన వా పుథుజ్జనసోతాపన్నాదివత్థువసేన వా సాధారణే అవిసిట్ఠే సమానేతి అత్థో. వుత్తవిపరియాయేన అసాధారణా వేదితబ్బా. నేయ్యో విభత్తీతి యథావుత్తధమ్మాదీనం విభజనో అయం హారో విభత్తీతి ఞాతబ్బోతి అత్థో. తస్మా సంకిలేసధమ్మే వోదానధమ్మే చ సాధారణాసాధారణతో పదట్ఠానతో భూమితో చ విభజనలక్ఖణో ‘‘విభత్తిహారో’’తి దట్ఠబ్బం.

౯. నిద్దిట్ఠేతి కథితే సుత్తే ఆగతే, సంవణ్ణితే వా. భావితేతి యథా ఉప్పన్నసదిసా ఉప్పన్నాతి వుచ్చన్తి, ఏవం భావితసదిసే భావేతబ్బేతి అత్థో. పహీనేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పరివత్తతి పటిపక్ఖేతి వుత్తానం ధమ్మానం యే పటిపక్ఖా, తేసం వసేన పరివత్తేతీతి అత్థో. ఏవం నిద్దిట్ఠానం ధమ్మానం పటిపక్ఖతో పరివత్తనలక్ఖణో ‘‘పరివత్తనో హారో’’తి వేదితబ్బో.

౧౦. వివిధాని ఏకస్మింయేవ అత్థే వచనాని వివచనాని, వివచనాని ఏవ వేవచనాని, పరియాయసద్దాతి అత్థో. తాని వేవచనాని. బహూనీతి అనేకాని. తు-సద్దో అవధారణే. తేన బహూ ఏవ పరియాయసద్దా వేవచనహారయోజనాయం కథేతబ్బా, న కతిపయాతి దస్సేతి. సుత్తే వుత్తానీతి నవవిధసుత్తన్తసఙ్ఖాతే తేపిటకే బుద్ధవచనే భాసితాని. ఏత్థాపి తు-సద్దస్స అత్థో ఆనేత్వా యోజేతబ్బో, తేన పాళియం ఆగతానియేవ వేవచనాని గహేతబ్బానీతి వుత్తం హోతి. ఏకధమ్మస్సాతి ఏకస్స పదత్థస్స. యో జానాతి సుత్తవిదూతి యథా ‘‘సప్పిస్స జానాహీ’’తి వుత్తే ‘‘సప్పినా విచారేహి, సప్పిం దేహి, దేథా’’తి వా ఆణాపేతీతి అత్థో, ఏవం యో సుత్తకోవిదో ధమ్మకథికో ఏకస్స అత్థస్స బహూపి పరియాయసద్దే విచారేతి విభావేతి యోజేతీతి అత్థో. వేవచనో నామ సో హారోతి తస్స అత్థస్స వుత్తప్పకారపరియాయసద్దయోజనాలక్ఖణో వేవచనహారో నామ. తస్మా ఏకస్మిం అత్థే అనేకపరియాయసద్దయోజనాలక్ఖణో ‘‘వేవచనహారో’’తి వేదితబ్బం.

౧౧. ధమ్మన్తి ఖన్ధాదిధమ్మం. పఞ్ఞత్తీహీతి పఞ్ఞాపనేహి పకారేహి ఞాపనేహి, అసఙ్కరతో వా ఠపనేహి. వివిధాహీతి నిక్ఖేపప్పభవాదివసేన అనేకవిధాహి. సో ఆకారోతి యో ఏకస్సేవత్థస్స నిక్ఖేపప్పభవపఞ్ఞత్తిఆదివసేన అనేకాహి పఞ్ఞత్తీహి పఞ్ఞాపనాకారో. ఞేయ్యో పఞ్ఞత్తి నామ హారోతి పఞ్ఞత్తిహారో నామాతి ఞాతబ్బో. తస్మా ఏకేకస్స ధమ్మస్స అనేకాహి పఞ్ఞత్తీహి పఞ్ఞాపేతబ్బాకారవిభావనలక్ఖణో ‘‘పఞ్ఞత్తిహారో’’తి వేదితబ్బం.

౧౨. పటిచ్చుప్పాదోతి పటిచ్చసముప్పాదో. ఇన్ద్రియఖన్ధాతి ఇన్ద్రియాని చ ఖన్ధా చ. ధాతుఆయతనాతి ధాతుయో చ ఆయతనాని చ. ఏతేహీతి యో ద్వాదసపదికో పచ్చయాకారో యాని చ ద్వావీసతిన్ద్రియాని యే చ పఞ్చక్ఖన్ధా యా చ అట్ఠారస ధాతుయో యాని చ ద్వాదసాయతనాని, ఏతేహి సుత్తే ఆగతపదత్థముఖేన నిద్ధారియమానేహి. ఓతరతి యోతి యో సంవణ్ణనానయో ఓగాహతి, పటిచ్చసముప్పాదాదికే అనుపవిసతీతి అత్థో. ఓతరణో నామ సో హారోతి యో యథావుత్తో సంవణ్ణనావిసేసో, సో ఓతరణహారో నామ. చ-సద్దేన చేత్థ సుఞ్ఞతముఖాదీనం గాథాయం అవుత్తానమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఏవం పటిచ్చసముప్పాదాదిముఖేహి సుత్తత్థస్స ఓతరణలక్ఖణో ఓతరణో హారో నామాతి వేదితబ్బం.

౧౩. విస్సజ్జితమ్హీతి బుద్ధాదీహి బ్యాకతే. పఞ్హేతి ఞాతుం ఇచ్ఛితే అత్థే. గాథాయన్తి గాథారుళ్హే. ఇదఞ్చ పుచ్ఛన్తా యేభుయ్యేన గాథాబన్ధవసేన పుచ్ఛన్తీతి కత్వా వుత్తం. యమారబ్భాతి సా పన గాథా యం అత్థం ఆరబ్భ అధికిచ్చ పుచ్ఛితా, తస్స అత్థస్స. సుద్ధాసుద్ధపరిక్ఖాతి పదం సోధితం, ఆరమ్భో న సోధితో, పదఞ్చ సోధితం ఆరమ్భో చ సోధితోతి ఏవం పదాదీనం సోధితాసోధితభావవిచారో. హారో సో సోధనోనామాతి యథావుత్తవిచారో సోధనో హారో నామ. ఏవం సుత్తే పదపదత్థపఞ్హారమ్భానం సోధనలక్ఖణో ‘‘సోధనో హారో’’తి వేదితబ్బం.

౧౪. ఏకత్తతాయాతి ఏకస్స భావో ఏకత్తం, ఏకత్తమేవ ఏకత్తతా, తాయ ఏకత్తతాయ. ఏక-సద్దో చేత్థ సమానసద్దపరియాయో, తస్మా సామఞ్ఞేనాతి అత్థో. విసిట్ఠా మత్తా విమత్తా, విమత్తావ వేమత్తం, తస్స భావో వేమత్తతా, తాయ వేమత్తతాయ, విసేసేనాతి అత్థో. తే న వికప్పయితబ్బాతి యే ధమ్మా ‘‘దుక్ఖం సముదయో’’తిఆదినా సామఞ్ఞేన, ‘‘జాతి జరా కామతణ్హా భవతణ్హా’’తిఆదినా విసేసేన చ సుత్తే దేసితా, తే ‘‘కిమేత్థ సామఞ్ఞం, కో వా విసేసో’’తి ఏవం సామఞ్ఞవిసేసవికప్పనవసేన న వికప్పయితబ్బా. కస్మా? సామఞ్ఞవిసేసకప్పనాయ వోహారభావేన అనవట్ఠానతో కాలదిసావిసేసాదీనం వియ అపేక్ఖాసిద్ధితో చ. యథా హి ‘‘అజ్జ హియ్యో స్వే’’తి వుచ్చమానా కాలవిసేసా అనవట్ఠితసభావా ‘‘పురిమా దిసా పచ్ఛిమా దిసా’’తి వుచ్చమానా దిసావిసేసా చ, ఏవం సామఞ్ఞవిసేసాపి. తథా హి ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి వుచ్చమానం జాతిఆదిఅపేక్ఖాయ సామఞ్ఞమ్పి సమానం సచ్చాపేక్ఖాయ విసేసో హోతి. ఏస నయో సముదయాదీసుపి. ఏసో హారో అధిట్ఠానోతి ఏవం సుత్తాగతానం ధమ్మానం అవికప్పనవసేన సామఞ్ఞవిసేసనిద్ధారణలక్ఖణో అధిట్ఠానో హారో నామాతి అత్థో.

౧౫. యే ధమ్మాతి యే అవిజ్జాదికా పచ్చయధమ్మా. యం ధమ్మన్తి యం సఙ్ఖారాదికం పచ్చయుప్పన్నధమ్మం. జనయన్తీతి నిబ్బత్తేన్తి. పచ్చయాతి సహజాతపచ్చయభావేన. పరమ్పరతోతి పరమ్పరపచ్చయభావేన, అనురూపసన్తానఘటనవసేన పచ్చయో హుత్వాతి అత్థో. ఉపనిస్సయకోటి హి ఇధాధిప్పేతా. పురిమస్మిం అవసిట్ఠో పచ్చయభావో. హేతుమవకడ్ఢయిత్వాతి తం యథావుత్తపచ్చయసఙ్ఖాతం జనకాదిభేదభిన్నం హేతుం ఆకడ్ఢిత్వా సుత్తతో నిద్ధారేత్వా యో సంవణ్ణనాసఙ్ఖాతో, ఏసో హారో పరిక్ఖారోతి ఏవం సుత్తే ఆగతధమ్మానం పరిక్ఖారసఙ్ఖాతే హేతుపచ్చయే నిద్ధారేత్వా సంవణ్ణనలక్ఖణో పరిక్ఖారో హారోతి అత్థో.

౧౬. యే ధమ్మాతి యే సీలాదిధమ్మా. యంమూలాతి యేసం సమాధిఆదీనం మూలభూతా, తే తేసం సమాధిఆదీనం పదట్ఠానభావేన సమారోపయితబ్బాతి సమ్బన్ధో. యే చేకత్థా పకాసితా మునినాతి యే చ రాగవిరాగాచేతోవిముత్తిసేక్ఖఫలకామధాతుసమతిక్కమనాదిసద్దా అనాగామిఫలత్థతాయ ఏకత్థా బుద్ధమునినా పరిదీపితా, తే అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనభావేన సమారోపయితబ్బాతి సమ్బన్ధో. సమారోపనఞ్చేత్థ సుత్తే యథారుతవసేన నిద్ధారణవసేన వా గయ్హమానస్స సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతస్స సీలాదిక్ఖన్ధత్తయస్స పరియాయన్తరవిభావనముఖేన భావనాపారిపూరికథనం, భావనాపారిపూరీ చ పహాతబ్బస్స పహానేనాతి పహానసమారోపనాపి అత్థతో దస్సితా ఏవ హోతి. ఏస సమారోపనో హారోతి ఏస సుత్తే ఆగతధమ్మానం పదట్ఠానవేవచనభావనాపహానసమారోపనవిచారణలక్ఖణో సమారోపనో నామ హారోతి అత్థో.

నయసఙ్ఖేపో

౧౭. ఏవం గాథాబన్ధవసేన సోళసపి హారే నిద్దిసిత్వా ఇదాని నయే నిద్దిసితుం ‘‘తణ్హఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తణ్హఞ్చ అవిజ్జమ్పి చాతి సుత్తే ఆగతం అత్థతో నిద్ధారణవసేన వా గహితం తణ్హం అవిజ్జఞ్చ యో నేతీతి సమ్బన్ధో. యో సంవణ్ణనావిసేసో తం నేతి సంకిలేసపక్ఖం పాపేతి సంకిలేసవసేన సుత్తత్థం యోజేతీతి అధిప్పాయో. సమథేనాతి సమాధినా. విపస్సనాయాతి పఞ్ఞాయ, యో నేతి వోదానపక్ఖం పాపేతి, తథా సుత్తత్థం యోజేతీతి అధిప్పాయో. సచ్చేహి యోజయిత్వాతి నయన్తో చ తణ్హా చ అవిజ్జా చ భవమూలకత్తా సముదయసచ్చం, అవసేసా తేభూమకధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, సమథవిపస్సనా మగ్గసచ్చం, తేన పత్తబ్బా అసఙ్ఖతధాతు నిరోధసచ్చన్తి ఏవం ఇమేహి చతూహి సచ్చేహి యోజేత్వా. అయం నయో నన్దియావట్టోతి యో తణ్హావిజ్జాహి సంకిలేసపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స సమథవిపస్సనాహి వోదానపక్ఖస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో, అయం నన్దియావట్టో నయో నామాతి అత్థో. ఏత్థ చ నయస్స భూమి గాథాయం ‘‘నయో’’తి వుత్తా, తస్మా సంవణ్ణనావిసేసోతి వుత్తం. న హి అత్థనయో సంవణ్ణనా, చతుసచ్చపటివేధస్స అనురూపో పుబ్బభాగే అనుగాహణనయో అత్థనయో. తస్స పన యా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనం వసేన తణ్హాదిముఖేన నయభూమిరచనా, తత్థ నయవోహారో.

౧౮. అకుసలేతి ద్వాదసచిత్తుప్పాదసఙ్గహితే సబ్బేపి అకుసలే ధమ్మే. సమూలేహీతి అత్తనో మూలేహి, లోభదోసమోహేహీతి అత్థో. కుసలేతి సబ్బేపి చతుభూమకే కుసలే ధమ్మే. కుసలమూలేహీతి కుసలేహి అలోభాదిమూలేహి యో నేతి. నయన్తో చ కుసలాకుసలం మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతం న హోతీతి భూతం. పటఘటాదయో వియ న సమ్ముతిసచ్చమత్తన్తి తథం. అకుసలస్స ఇట్ఠవిపాకతాభావతో కుసలస్స చ అనిట్ఠవిపాకతాభావతో విపాకే సతి అవిసంవాదకత్తా అవితథం నేతి. ఏవమేతేసం తిణ్ణమ్పి పదానం కుసలాకుసలవిసేసనతా దట్ఠబ్బా. అథ వా అకుసలమూలేహి అకుసలాని కుసలమూలేహి చ కుసలాని నయన్తో అయం నయో భూతం తథం అవితథం నేతి, చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారేత్వా యోజేతీతి అత్థో. దుక్ఖాదీని హి బాధకాదిభావతో అఞ్ఞథాభావాభావేన భూతాని, సచ్చసభావత్తా తథాని, అవిసంవాదనతో అవితథాని. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథానీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦). తిపుక్ఖలం తం నయం ఆహూతి యో అకుసలమూలేహి సంకిలేసపక్ఖస్స కుసలమూలేహి వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో, తం తిపుక్ఖలం నయన్తి వదన్తీతి అత్థో.

౧౯. విపల్లాసేహీతి అసుభే సుభన్తిఆదినయప్పవత్తేహి చతూహి విపల్లాసేహి. కిలేసేతి కిలిస్సన్తి విబాధియన్తీతి కిలేసా, సంకిలిట్ఠధమ్మా, సంకిలేసపక్ఖన్తి అత్థో. కేచి ‘‘సంకిలేసే’’తిపి పఠన్తి, కిలేససహితేతి అత్థో. ఇన్ద్రియేహీతి సద్ధాదీహి ఇన్ద్రియేహి. సద్ధమ్మేతి పటిపత్తిపటివేధసద్ధమ్మే, వోదానపక్ఖన్తి అత్థో. ఏతం నయన్తి యో సుభసఞ్ఞాదీహి విపల్లాసేహి సకలస్స సంకిలేసపక్ఖస్స సద్ధిన్ద్రియాదీహి వోదానపక్ఖస్స చతుసచ్చయోజనవసేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో, ఏతం నయం నయవిదూ సద్ధమ్మనయకోవిదా, అత్థనయకుసలా ఏవ వా సీహవిక్కీళితం నయన్తి వదన్తీతి అత్థో.

౨౦. వేయ్యాకరణేసూతి తస్స తస్స అత్థనయస్స యోజనత్థం కతేసు సుత్తస్స అత్థవిస్సజ్జనేసూతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘తహిం తహి’’న్తి. కుసలాకుసలాతి వోదానియా సంకిలేసికా చ తస్స తస్స నయస్స దిసాభూతధమ్మా. వుత్తాతి సుత్తతో నిద్ధారేత్వా కథితా. మనసా వోలోకయతేతి తే యథావుత్తధమ్మే చిత్తేనేవ ‘‘అయం పఠమా దిసా అయం దుతియా దిసా’’తిఆదినా తస్స తస్స నయస్స దిసాభావేన ఉపపరిక్ఖతి, విచారేతీతి అత్థో. ‘‘ఓలోకయతే తే అబహీ’’తిపి పాఠో. తత్థ తేతి తే యథావుత్తధమ్మే. అబహీతి అబ్భన్తరం, చిత్తే ఏవాతి అత్థో. తం ఖు దిసాలోచనం ఆహూతి ఓలోకయతేతి ఏత్థ యదేతం ఓలోకనం, తం దిసాలోచనం నామ నయం వదన్తి. ఖు-తి చ నిపాతో అవధారణే. తేన ఓలోకనమేవ అయం నయో, న కోచి అత్థవిసేసోతి దస్సేతి.

౨౧. ఓలోకేత్వాతి పఠమాదిదిసాభావేన ఉపపరిక్ఖిత్వా. దిసాలోచనేనాతి దిసాలోచననయేన కరణభూతేన. యేన హి విధినా తస్స తస్స అత్థనయస్స యోజనాయ దిసా ఓలోకీయన్తి, సో విధి దిసాలోచనన్తి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉక్ఖిపియాతి ఉద్ధరిత్వా, దిసాభూతధమ్మే సుత్తతో నిద్ధారేత్వాతి అత్థో. ‘‘ఉక్ఖిపియ యో సమానేతీ’’తిపి పఠన్తి, తస్సత్థో – ‘‘యో తేసం దిసాభూతధమ్మానం సమానయనం కరోతీ’’తి. యన్తి వా కిరియాపరామసనం. సమానేతీతి సమం, సమ్మా వా ఆనేతి తస్స తస్స నయస్స యోజనావసేన. కే పన ఆనేతి? సబ్బే కుసలాకుసలే తంతంనయదిసాభూతే. అయం నయోతి సమానేతీతి ఏత్థ యదేతం తంతంనయదిసాభూతధమ్మానం సమానయనం, అయం అఙ్కుసో నామ నయోతి అత్థో. ఏతఞ్చ ద్వయం ‘‘వోహారనయో, కమ్మనయో’’తి చ వుచ్చతి.