౪. ఇన్ద్రియకథా

౧. పఠమసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౮౪. ఇదాని ఆనాపానస్సతికథానన్తరం కథితాయ ఇన్ద్రియకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా అనుప్పత్తా. అయఞ్హి ఇన్ద్రియకథా ఆనాపానస్సతిభావనాయ ఉపకారకానం ఇన్ద్రియానం అభావే ఆనాపానస్సతిభావనాయ అభావతో తదుపకారకానం ఇన్ద్రియానం విసోధనాదివిధిదస్సనత్థం ఆనాపానస్సతికథానన్తరం కథితాతి తఞ్చ కథేతబ్బం ఇన్ద్రియకథం అత్తనా భగవతో సమ్ముఖా సుతం విఞ్ఞాతాధిప్పాయసుత్తన్తికదేసనం పుబ్బఙ్గమం కత్వా తదత్థప్పకాసనవసేన కథేతుకామో పఠమం తావ ఏవం మే సుతన్తిఆదిమాహ.

తత్థ ఏవన్తి నిపాతపదం. మేతిఆదీని నామపదాని. విహరతీతి ఏత్థ వి-ఇతి ఉపసగ్గపదం, హరతీతి ఆఖ్యాతపదన్తి ఇమినా తావ నయేన పదవిభాగో వేదితబ్బో.

అత్థతో పన ఉపమూపదేసగరహపసంసనాకారవచనగ్గహణేసు ఏవం-సద్దో దిస్సతి నిదస్సనత్థే చ అవధారణత్థే చ. ఇధ పన ఏవంసద్దో ఆకారత్థే నిదస్సనత్థే చ విఞ్ఞుజనేన పవుత్తో, తథేవ అవధారణత్థే చ.

తత్థ ఆకారత్థేన ఏవంసద్దేన ఏతమత్థం దీపేతి – నానానయనిపుణమనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం వివిధపాటిహారియం ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథమాగచ్ఛన్తం తస్స భగవతో వచనం సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం, సబ్బథామేన పన సోతుకామతం జనేత్వాపి ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏకేనాకారేన సుతన్తి.

నిదస్సనత్థేన ‘‘నాహం సయమ్భూ, న మయా ఇదం సచ్ఛికత’’న్తి అత్తానం పరిమోచేన్తో ‘‘ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏవం సుత’’న్తి ఇదాని వత్తబ్బం సకలం సుత్తం నిదస్సేతి.

అవధారణత్థేన థేరో సారిపుత్తో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం మహాపఞ్ఞానం యదిదం సారిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮-౧౮౯), ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకపుగ్గలమ్పి సమనుపస్సామి, యో ఏవం తథాగతేన అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం సమ్మదేవ అనుప్పవత్తేతి యథయిదం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో. సారిపుత్తో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం సమ్మదేవ అనుప్పవత్తేతీ’’తిఏవమాదినా (అ. ని. ౧.౧౮౭) నయేన భగవతా పసత్థభావానురూపం అత్తనో ధారణబలం దస్సేన్తో సత్తానం సోతుకామతం జనేతి ‘‘ఏవం మే సుతం, తఞ్చ ఖో అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికం, ఏవమేవ, న అఞ్ఞథా దట్ఠబ్బ’’న్తి.

మేసద్దో కరణసమ్పదానసామిఅత్థేసు దిస్సతి. ఇధ పన ‘‘మయా సుతం, మమ సుత’’న్తి చ అత్థద్వయే యుజ్జతి.

సుతన్తి అయంసద్దో సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చ విస్సుతగమనకిలిన్నఉపచితఅనుయోగసోతవిఞ్ఞేయ్యేసు దిస్సతి విఞ్ఞాతేపి చ సోతద్వారానుసారేన. ఇధ పనస్స సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వా అత్థో. మే-సద్దస్స హి మయాతిఅత్థే సతి ‘‘ఏవం మయా సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారిత’’న్తి యుజ్జతి, మమాతిఅత్థే సతి ‘‘ఏవం మమ సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారణ’’న్తి యుజ్జతి.

అపిచ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి అత్తనా ఉప్పాదితభావం అప్పటిజానన్తో పురిమసవనం వివరన్తో ‘‘సమ్ముఖా పటిగ్గహితమిదం మయా తస్స భగవతో చతువేసారజ్జవిసారదస్స దసబలధరస్స ఆసభట్ఠానట్ఠాయినో సీహనాదనాదినో సబ్బసత్తుత్తమస్స ధమ్మిస్సరస్స ధమ్మరాజస్స ధమ్మాధిపతినో ధమ్మదీపస్స ధమ్మసరణస్స సద్ధమ్మవరచక్కవత్తినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వచనం, న ఏత్థ అత్థే వా ధమ్మే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా కఙ్ఖా వా విమతి వా కాతబ్బా’’తి ఇమస్మిం ధమ్మే అస్సద్ధియం వినాసేతి, సద్ధాసమ్పదం ఉప్పాదేతీతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘వినాసయతి అస్సద్ధం, సద్ధం వడ్ఢేతి సాసనే;

ఏవం మే సుతమిచ్చేవం, వదం గోతమసావకో’’తి.

ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో. సమయన్తి పరిచ్ఛిన్ననిద్దేసో. ఏకం సమయన్తి అనియమితపరిదీపనం. తత్థ సమయసద్దో –

సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతుదిట్ఠిసు;

పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి.

ఇధ పనస్స కాలో అత్థో. తేన సంవచ్ఛరఉతుమాసద్ధమాసరత్తిన్దివపుబ్బణ్హమజ్ఝన్హికసాయన్హపఠమ- మజ్ఝిమపచ్ఛిమయామముహుత్తాదీసు కాలప్పభేదభూతేసు సమయేసు ఏకం సమయన్తి దీపేతి.

తత్థ కిఞ్చాపి ఏతేసు సంవచ్ఛరాదీసు సమయేసు యం యం సుత్తం యమ్హి యమ్హి సంవచ్ఛరే ఉతుమ్హి మాసే పక్ఖే రత్తిభాగే దివసభాగే వా వుత్తం, సబ్బం తం థేరస్స సువిదితం సువవత్థాపితం పఞ్ఞాయ. యస్మా పన ‘‘ఏవం మే సుతం అసుకసంవచ్ఛరే అసుకఉతుమ్హి అసుకమాసే అసుకపక్ఖే అసుకరత్తిభాగే అసుకదివసభాగే వా’’తి ఏవం వుత్తే న సక్కా సుఖేన ధారేతుం వా ఉద్దిసితుం వా ఉద్దిసాపేతుం వా, బహు చ వత్తబ్బం హోతి, తస్మా ఏకేనేవ పదేన తమత్థం సమోధానేత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.

యే వా ఇమే గబ్భోక్కన్తిసమయో జాతిసమయో సంవేగసమయో అభినిక్ఖమనసమయో దుక్కరకారికసమయో మారవిజయసమయో అభిసమ్బోధిసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో దేసనాసమయో పరినిబ్బానసమయోతిఏవమాదయో భగవతో దేవమనుస్సేసు అతివియ పకాసా అనేకకాలప్పభేదా ఏవ సమయా, తేసు సమయేసు దేసనాసమయసఙ్ఖాతం ఏకం సమయన్తి దీపేతి. యో చాయం ఞాణకరుణాకిచ్చసమయేసు కరుణాకిచ్చసమయో, అత్తహితపరహితపటిపత్తిసమయేసు పరహితపటిపత్తిసమయో, సన్నిపతితానం కరణీయద్వయసమయేసు ధమ్మికథాసమయో, దేసనాపటిపత్తిసమయేసు దేసనాసమయో, తేసుపి సమయేసు అఞ్ఞతరం సమయం సన్ధాయ ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.

యస్మా పన ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి అచ్చన్తసంయోగత్థో సమ్భవతి. యఞ్హి సమయం భగవా ఇమం అఞ్ఞం వా సుత్తన్తం దేసేసి, అచ్చన్తమేవ తం సమయం కరుణావిహారేన విహాసి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం ఇధ ఉపయోగవచననిద్దేసో కతోతి.

తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘తం తం అత్థమపేక్ఖిత్వా, భుమ్మేన కరణేన చ;

అఞ్ఞత్ర సమయో వుత్తో, ఉపయోగేన సో ఇధా’’తి.

పోరాణా పన వణ్ణయన్తి – ‘‘తస్మిం సమయే’’తి వా ‘‘తేన సమయేనా’’తి వా ‘‘తం సమయ’’న్తి వా అభిలాపమత్తభేదో ఏస, సబ్బత్థ భుమ్మమేవత్థోతి. తస్మా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తేపి ‘‘ఏకస్మిం సమయే’’తి అత్థో వేదితబ్బో.

భగవాతి గరు. గరుఞ్హి లోకే ‘‘భగవా’’తి వదన్తి. అయఞ్చ సబ్బగుణవిసిట్ఠతాయ సబ్బసత్తానం గరు, తస్మా ‘‘భగవా’’తి వేదితబ్బో. పోరాణేహిపి వుత్తం –

‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;

గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.

అపిచ –

‘‘భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;

భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి. –

ఇమిస్సాపి గాథాయ వసేన అస్స పదస్స విత్థారతో అత్థో వేదితబ్బో. సో చ విసుద్ధిమగ్గే బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩ ఆదయో) వుత్తోయేవ.

ఏత్తావతా చేత్థ ఏవన్తి వచనేన దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి, మే సుతన్తి సావకసమ్పత్తిం, ఏకం సమయన్తి కాలసమ్పత్తిం, భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం.

సావత్థియన్తి ఏత్థ చ సవత్థస్స ఇసినో నివాసట్ఠానభూతా నగరీ సావత్థీ, యథా కాకన్దీ మాకన్దీతి ఏవం తావ అక్ఖరచిన్తకా. అట్ఠకథాచరియా పన భణన్తి – యం కిఞ్చి మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం సబ్బమేత్థ అత్థీతి సావత్థీ, సత్థసమాయోగే చ కిం భణ్డమత్థీతి పుచ్ఛితే సబ్బమత్థీతిపి వచనముపాదాయ సావత్థీ.

‘‘సబ్బదా సబ్బూపకరణం, సావత్థియం సమోహితం;

తస్మా సబ్బముపాదాయ, సావత్థీతి పవుచ్చతీ’’తి. –

తస్సం సావత్థియం. సమీపత్థే భుమ్మవచనం. విహరతీతి అవిసేసేన ఇరియాపథదిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేసు అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గిపరిదీపనమేతం, ఇధ పన ఠానగమనాసనసయనప్పభేదేసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం. తేన ఠితోపి గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి సయానోపి భగవా ‘‘విహరతి’’చ్చేవ వేదితబ్బో. సో హి భగవా ఏకం ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తమత్తభావం హరతి పవత్తేతి, తస్మా ‘‘విహరతీ’’తి వుచ్చతి.

జేతవనేతి ఏత్థ అత్తనో పచ్చత్థికజనం జినాతీతి జేతో, రఞ్ఞో వా అత్తనో పచ్చత్థికజనే జితే జాతోతి జేతో, మఙ్గలకమ్యతాయ వా తస్స ఏవంనామమేవ కతన్తి జేతో, వనయతీతి వనం, అత్తసమ్పదాయ సత్తానం భత్తిం కారేతి, అత్తని సినేహం ఉప్పాదేతీతి అత్థో. వనుతే ఇతి వా వనం, నానావిధకుసుమగన్ధసమ్మోదమత్తకోకిలాదివిహఙ్గాభిరుతేహి మన్దమారుతచలితరుక్ఖసాఖావిటపపల్లవపలాసేహి ‘‘ఏథ మం పరిభుఞ్జథా’’తి పాణినో యాచతి వియాతి అత్థో. జేతస్స వనం జేతవనం. తఞ్హి జేతేన రాజకుమారేన రోపితం సంవద్ధితం పరిపాలితం, సో చ తస్స సామీ అహోసి, తస్మా జేతవనన్తి వుచ్చతి. తస్మిం జేతవనే. వనఞ్చ నామ రోపిమం సయంజాతన్తి దువిధం. ఇదఞ్చ వేళువనాదీని చ రోపిమాని, అన్ధవనమహావనాదీని సయంజాతాని.

అనాథపిణ్డికస్స ఆరామేతి సుదత్తో నామ సో గహపతి మాతాపితూహి కతనామవసేన. సబ్బకామసమిద్ధతాయ పన విగతమచ్ఛేరతాయ కరుణాదిగుణసమఙ్గితాయ చ నిచ్చకాలం అనాథానం పిణ్డమదాసి, తేన అనాథపిణ్డికోతి సఙ్ఖం గతో. ఆరమన్తి ఏత్థ పాణినో, విసేసేన వా పబ్బజితాతి ఆరామో, తస్స పుప్ఫఫలాదిసోభాయ నాతిదూరనచ్చాసన్నతాదిపఞ్చవిధసేనాసనఙ్గసమ్పత్తియా చ తతో తతో ఆగమ్మ రమన్తి అభిరమన్తి, అనుక్కణ్ఠితా హుత్వా నివసన్తీతి అత్థో. వుత్తప్పకారాయ వా సమ్పత్తియా తత్థ తత్థ గతేపి అత్తనో అబ్భన్తరం ఆనేత్వా రమాపేతీతి ఆరామో. సో హి అనాథపిణ్డికేన గహపతినా జేతస్స రాజకుమారస్స హత్థతో అట్ఠారసహి హిరఞ్ఞకోటీహి కోటిసన్థరేన కీణిత్వా అట్ఠారసహి హిరఞ్ఞకోటీహి సేనాసనాని కారాపేత్వా అట్ఠారసహి హిరఞ్ఞకోటీహి విహారమహం నిట్ఠాపేత్వా ఏవం చతుపఞ్ఞాసహిరఞ్ఞకోటిపరిచ్చాగేన బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాదితో, తస్మా ‘‘అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో’’తి వుచ్చతి. తస్మిం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే.

ఏత్థ చ ‘‘జేతవనే’’తివచనం పురిమసామిపరికిత్తనం, ‘‘అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి పచ్ఛిమసామిపరికిత్తనం. కిమేతేసం పరికిత్తనే పయోజనన్తి? పుఞ్ఞకామానం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనం. తత్థ హి ద్వారకోట్ఠకపాసాదమాపనే భూమివిక్కయలద్ధా అట్ఠారస హిరఞ్ఞకోటియో అనేకకోటిఅగ్ఘనకా రుక్ఖా చ జేతస్స పరిచ్చాగో, చతుపఞ్ఞాస హిరఞ్ఞకోటియో అనాథపిణ్డికస్స. ఇతి తేసం పరికిత్తనేన ఏవం పుఞ్ఞకామా పుఞ్ఞాని కరోన్తీతి దస్సేన్తో ఆయస్మా సారిపుత్తో అఞ్ఞేపి పుఞ్ఞకామే తేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనే నియోజేతి.

తత్థ సియా – యది తావ భగవా సావత్థియం విహరతి, ‘‘జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి న వత్తబ్బం. అథ తత్థ విహరతి, ‘‘సావత్థియ’’న్తి న వత్తబ్బం. న హి సక్కా ఉభయత్థ ఏకం సమయం విహరితున్తి. న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం, నను అవోచుమ్హ ‘‘సమీపత్థే భుమ్మవచన’’న్తి. తస్మా యథా గఙ్గాయమునాదీనం సమీపే గోయూథాని చరన్తాని ‘‘గఙ్గాయ చరన్తి, యమునాయ చరన్తీ’’తి వుచ్చన్తి, ఏవమిధాపి యదిదం సావత్థియా సమీపే జేతవనం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో, తత్థ విహరన్తో వుచ్చతి ‘‘సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి. గోచరగామనిదస్సనత్థం హిస్స సావత్థివచనం, పబ్బజితానురూపనివాసట్ఠాననిదస్సనత్థం సేసవచనం.

తత్థ సావత్థికిత్తనేన ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో గహట్ఠానుగ్గహకరణం దస్సేతి, జేతవనాదికిత్తనేన పబ్బజితానుగ్గహకరణం. తథా పురిమేన పచ్చయగ్గహణతో అత్తకిలమథానుయోగవివజ్జనం, పచ్ఛిమేన వత్థుకామప్పహానతో కామసుఖల్లికానుయోగవివజ్జనూపాయం. అథ వా పురిమేన చ ధమ్మదేసనాభియోగం, పచ్ఛిమేన వివేకాధిముత్తిం. పురిమేన కరుణాయ ఉపగమనం, పచ్ఛిమేన పఞ్ఞాయ అపగమనం. పురిమేన సత్తానం హితసుఖనిప్ఫాదనాధిముత్తతం, పచ్ఛిమేన పరహితసుఖకరణే నిరుపలేపతం. పురిమేన ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగనిమిత్తం ఫాసువిహారం, పచ్ఛిమేన ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానుయోగనిమిత్తం. పురిమేన మనుస్సానం ఉపకారబహులతం, పచ్ఛిమేన దేవానం. పురిమేన లోకే జాతస్స లోకే సంవద్ధభావం, పచ్ఛిమేన లోకేన అనుపలిత్తతం. పురిమేన ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౦) వచనతో యదత్థం భగవా ఉప్పన్నో, తదత్థపరిదీపనం, పచ్ఛిమేన యత్థ ఉప్పన్నో, తదనురూపవిహారపరిదీపనం. భగవా హి పఠమం లుమ్బినివనే, దుతియం బోధిమణ్డేతి లోకియలోకుత్తరస్స ఉప్పత్తియా వనేయేవ ఉప్పన్నో, తేనస్స వనేయేవ విహారం దస్సేతీతి ఏవమాదినా నయేనేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా.

తత్రాతి దేసకాలపరిదీపనం. తఞ్హి యం సమయం విహరతి, తత్ర సమయే, యస్మిఞ్చ జేతవనే విహరతి, తత్ర జేతవనేతి దీపేతి. భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే దీపేతి. న హి భగవా అయుత్తే దేసే కాలే వా ధమ్మం దేసేతి. ‘‘అకాలో ఖో తావ బాహియా’’తిఆది (ఉదా. ౧౦) చేత్థ సాధకం. ఖోతి పదపూరణమత్తే అవధారణత్థే ఆదికాలత్థే వా నిపాతో. భగవాతి లోకగరుదీపనం. భిక్ఖూతి కథాసవనయుత్తపుగ్గలవచనం. అపిచేత్థ ‘‘భిక్ఖకోతి భిక్ఖు, భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖూ’’తిఆదినా (విభ. ౫౧౦; పారా. ౪౫) నయేన వచనత్థో వేదితబ్బో. ఆమన్తేసీతి ఆలపి అభాసి సమ్బోధేసి, అయమేత్థ అత్థో. అఞ్ఞత్ర పన ఞాపనేపి పక్కోసనేపి. భిక్ఖవోతి ఆమన్తనాకారదీపనం. తేన తేసం భిక్ఖూనం భిక్ఖనసీలతాభిక్ఖనధమ్మతాభిక్ఖనేసాధుకారితాదిగుణయోగసిద్ధేన వచనేన హీనాధికజనసేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతదీనభావనిగ్గహం కరోతి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి ఇమినా చ కరుణావిప్ఫారసోమ్మహదయనయననిపాతపుబ్బఙ్గమేన వచనేన తే అత్తనో ముఖాభిముఖే కరోన్తో తేనేవ కథేతుకమ్యతాదీపకేన వచనేన నేసం సోతుకమ్యతం జనేతి. తేనేవ చ సమ్బోధనత్థేన వచనేన సాధుకసవనమనసికారేపి తే నియోజేతి. సాధుకసవనమనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తి.

అపరేసు దేవమనుస్సేసు విజ్జమానేసు కస్మా భిక్ఖూయేవ ఆమన్తేసీతి చే? జేట్ఠసేట్ఠాసన్నసదాసన్నిహితభాజనభావతో. సబ్బపరిససాధారణా హి భగవతో ధమ్మదేసనా. పరిసాయ చ జేట్ఠా భిక్ఖూ పఠముప్పన్నత్తా, సేట్ఠా అనగారియభావం ఆదిం కత్వా సత్థు చరియానువిధాయకత్తా సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా చ, ఆసన్నా తత్థ నిసిన్నేసు సత్థుసన్నికత్తా, సదాసన్నిహితా సత్థుసన్తికావచరత్తా, ధమ్మదేసనాయ చ తే ఏవ భాజనం యథానుసిట్ఠం పటిపత్తిసబ్భావతో.

తత్థ సియా – కిమత్థం పన భగవా ధమ్మం దేసేన్తో పఠమం భిక్ఖూ ఆమన్తేసి, న ధమ్మమేవ దేసేసీతి? సతిజననత్థం. పరిసాయ హి భిక్ఖూ అఞ్ఞం చిన్తేన్తాపి విక్ఖిత్తచిత్తాపి ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాపి కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తాపి నిసిన్నా హోన్తి, తే అనామన్తేత్వా ధమ్మే దేసియమానే ‘‘అయం దేసనా కింనిదానా కింపచ్చయా కతమాయ అత్థుప్పత్తియా దేసితా’’తి సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తా విక్ఖేపం ఆపజ్జేయ్యుం, దుగ్గహితం వా గణ్హేయ్యుం. తేన తేసం సతిజననత్థం భగవా పఠమం ఆమన్తేత్వా పచ్ఛా ధమ్మం దేసేతి.

భదన్తేతి గారవవచనమేతం, సత్థునో పటివచనదానం వా. అపిచేత్థ ‘‘భిక్ఖవో’’తి వదమానో భగవా తే భిక్ఖూ ఆలపతి, ‘‘భదన్తే’’తి వదమానా తే భగవన్తం పచ్చాలపన్తి. తథా ‘‘భిక్ఖవో’’తి భగవా ఆభాసతి, ‘‘భదన్తే’’తి తే పచ్చాభాసన్తి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి పటివచనం దాపేతి, భదన్తేతి పటివచనం దేన్తి. తే భిక్ఖూతి యే భగవా ఆమన్తేసి. భగవతో పచ్చస్సోసున్తి భగవతో ఆమన్తనం పటిఅస్సోసుం, అభిముఖా హుత్వా సుణింసు సమ్పటిచ్ఛింసు పటిగ్గహేసున్తి అత్థో. భగవా ఏతదవోచాతి భగవా ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం సకలసుత్తం అవోచ.

ఏత్తావతా చ యం ఆయస్మతా సారిపుత్తేన కమలకువలయుజ్జలవిమలసాదురససలిలాయ పోక్ఖరణియా సుఖావతరణత్థం నిమ్మలసిలాతలరచనవిలాససోపానం విప్పకిణ్ణముత్తాజాలసదిసవాలికాకిణ్ణపణ్డరభూమిభాగం తిత్థం వియ, సువిభత్తభిత్తివిచిత్రవేదికాపరిక్ఖిత్తస్స నక్ఖత్తపథం ఫుసితుకామతాయ వియ, విజమ్భితసముస్సయస్స పాసాదవరస్స సుఖారోహణత్థం దన్తమయసణ్హముదుఫలకకఞ్చనలతావినద్ధమణిగణప్పభాసముదయుజ్జలసోభం సోపానం వియ, సువణ్ణవలయనూపురాదిసఙ్ఘట్టనసద్దసమ్మిస్సితకథితహసితమధురస్సరగేహజనవిచరితస్స ఉళారిస్సరియవిభవసోభితస్స మహాఘరస్స సుఖప్పవేసనత్థం సువణ్ణరజతమణిముత్తాపవాళాదిజుతివిసదవిజ్జోతితసుప్పతిట్ఠితవిసాలద్వారకవాటం మహాద్వారం వియ అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స బుద్ధానం దేసనాఞాణగమ్భీరభావసంసూచకస్స ఇమస్స సుత్తస్స సుఖావగాహణత్థం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసపటిమణ్డితం నిదానం భాసితం, తస్స అత్థవణ్ణనా సమత్తా.

సుత్తన్తే పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఇమాని ఇన్ద్రియానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. ఇన్ద్రియట్ఠో హేట్ఠా వుత్తో.

౧౮౫. ఇదాని ఇమం సుత్తన్తం దస్సేత్వా ఇమస్మిం సుత్తన్తే వుత్తానం ఇన్ద్రియానం విసుద్ధిభావనావిధానం భావితత్తం పటిప్పస్సద్ధిఞ్చ దస్సేతుకామో ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియానీతిఆదిమాహ. తత్థ విసుజ్ఝన్తీతి విసుద్ధిం పాపుణన్తి. అస్సద్ధేతి తీసు రతనేసు సద్ధావిరహితే. సద్ధేతి తీసు రతనేసు సద్ధాసమ్పన్నే. సేవతోతి చిత్తేన సేవన్తస్స. భజతోతి ఉపసఙ్కమన్తస్స. పయిరుపాసతోతి సక్కచ్చం ఉపనిసీదన్తస్స. పసాదనీయే సుత్తన్తేతి పసాదజనకే రతనత్తయగుణపటిసంయుత్తే సుత్తన్తే. కుసీతేతి కుచ్ఛితేన ఆకారేన సీదన్తీతి కుసీదా, కుసీదా ఏవ కుసీతా. తే కుసీతే. సమ్మప్పధానేతి చతుకిచ్చసాధకవీరియపటిసంయుత్తసుత్తన్తే. ముట్ఠస్సతీతి నట్ఠస్సతికే. సతిపట్ఠానేతి సతిపట్ఠానాధికారకే సుత్తన్తే. ఝానవిమోక్ఖేతి చతుత్థజ్ఝానఅట్ఠవిమోక్ఖతివిధవిమోక్ఖాధికారకే సుత్తన్తే. దుప్పఞ్ఞేతి నిప్పఞ్ఞే, పఞ్ఞాభావతో వా దుట్ఠా పఞ్ఞా ఏతేసన్తి దుప్పఞ్ఞా. తే దుప్పఞ్ఞే. గమ్భీరఞాణచరియన్తి చతుసచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిపటిసంయుత్తే సుత్తన్తే, ఞాణకథాసదిసే వా. సుత్తన్తక్ఖన్ధేతి సుత్తన్తకోట్ఠాసే. అస్సద్ధియన్తిఆదీసు అస్సద్ధియన్తి అస్సద్ధభావం. అస్సద్ధియే ఆదీనవదస్సావీ అస్సద్ధియం పజహన్తో సద్ధిన్ద్రియం భావేతి, సద్ధిన్ద్రియే ఆనిసంసదస్సావీ సద్ధిన్ద్రియం భావేన్తో అస్సద్ధియం పజహతి. ఏస నయో సేసేసు. కోసజ్జన్తి కుసీతభావం. పమాదన్తి సతివిప్పవాసం. ఉద్ధచ్చన్తి ఉద్ధతభావం, విక్ఖేపన్తి అత్థో. పహీనత్తాతి అప్పనావసేన ఝానపారిపూరియా పహీనత్తా. సుప్పహీనత్తాతి వుట్ఠానగామినివసేన విపస్సనాపారిపూరియా సుట్ఠు పహీనత్తా. భావితం హోతి సుభావితన్తి వుత్తక్కమేనేవ యోజేతబ్బం. విపస్సనాయ హి విపక్ఖవసేన పహీనత్తా ‘‘సుప్పహీనత్తా’’తి వత్తుం యుజ్జతి. తస్మాయేవ చ ‘‘సుభావిత’’న్తి, న తథా ఝానేన. యస్మా పన పహాతబ్బానం పహానేన భావనాసిద్ధి, భావనాసిద్ధియా చ పహాతబ్బానం పహానసిద్ధి హోతి, తస్మా యమకం కత్వా నిద్దిట్ఠం.

౧౮౬. పటిప్పస్సద్ధివారే భావితాని చేవ హోన్తి సుభావితాని చాతి భావితానంయేవ సుభావితతా. పటిప్పస్సద్ధాని చ సుప్పటిప్పస్సద్ధాని చాతి పటిప్పస్సద్ధానంయేవ సుప్పటిప్పస్సద్ధతా వుత్తా. ఫలక్ఖణే మగ్గకిచ్చనిబ్బత్తివసేన భావితతా పటిప్పస్సద్ధతా చ వేదితబ్బా. సముచ్ఛేదవిసుద్ధియోతి మగ్గవిసుద్ధియోయేవ. పటిప్పస్సద్ధివిసుద్ధియోతి ఫలవిసుద్ధియో ఏవ.

ఇదాని తథా వుత్తవిధానాని ఇన్ద్రియాని కారకపుగ్గలవసేన యోజేత్వా దస్సేతుం కతినం పుగ్గలానన్తిఆదిమాహ. తత్థ సవనేన బుద్ధోతి సమ్మాసమ్బుద్ధతో ధమ్మకథాసవనేన చతుసచ్చం బుద్ధవా, ఞాతవాతి అత్థో. ఇదం భావితిన్ద్రియభావస్స కారణవచనం. భావనాభిసమయవసేన హి మగ్గస్స బుద్ధత్తా ఫలక్ఖణే భావితిన్ద్రియో హోతి. అట్ఠన్నమ్పి అరియానం తథాగతస్స సావకత్తా విసేసేత్వా అరహత్తఫలట్ఠమేవ దస్సేన్తో ఖీణాసవోతి ఆహ. సోయేవ హి సబ్బకిచ్చనిప్ఫత్తియా భావితిన్ద్రియోతి వుత్తో. ఇతరేపి పన తంతంమగ్గకిచ్చనిప్ఫత్తియా పరియాయేన భావితిన్ద్రియా ఏవ. తస్మా ఏవ చ చతూసు ఫలక్ఖణేసు ‘‘పఞ్చిన్ద్రియాని భావితాని చేవ హోన్తి సుభావితాని చా’’తి వుత్తం. యస్మా పన తేసం ఉపరిమగ్గత్థాయ ఇన్ద్రియభావనా అత్థియేవ, తస్మా తే న నిప్పరియాయేన భావితిన్ద్రియా. సయం భూతట్ఠేనాతి అనాచరియో హుత్వా సయమేవ అరియాయ జాతియా భూతట్ఠేన జాతట్ఠేన భగవా. సోపి హి భావనాసిద్ధివసేన ఫలక్ఖణే సయమ్భూ నామ హోతి. ఏవం సయం భూతట్ఠేన భావితిన్ద్రియో. అప్పమేయ్యట్ఠేనాతి అనన్తగుణయోగతో పమాణేతుం అసక్కుణేయ్యట్ఠేన. భగవా ఫలక్ఖణే భావనాసిద్ధితో అప్పమేయ్యోతి. తస్మాయేవ భావితిన్ద్రియో.

పఠమసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౮౭. పున అఞ్ఞం సుత్తన్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇన్ద్రియవిధానం నిద్దిసితుకామో పఞ్చిమాని, భిక్ఖవేతిఆదికం సుత్తన్తం దస్సేతి. తత్థ యే హి కేచీతి అనవసేసపరియాదానం, హి-కారో పదపూరణమత్తే నిపాతో. సమణా వా బ్రాహ్మణా వాతి లోకవోహారవసేన వుత్తం. సముదయన్తి పచ్చయం. అత్థఙ్గమన్తి ఉప్పన్నానం అభావగమనం, అనుప్పన్నానం అనుప్పాదం వా. అస్సాదన్తి ఆనిసంసం. ఆదీనవన్తి దోసం. నిస్సరణన్తి నిగ్గమనం. యథాభూతన్తి యథాసభావం. సమణేసూతి సమితపాపేసు. సమణసమ్మతాతి న మయా సమణాతి సమ్మతా. ‘‘సమ్మతా’’తి వత్తమానకాలవసేన వుచ్చమానే సద్దలక్ఖణవసేన ‘‘మే’’తి ఏత్థ సామివచనమేవ హోతి. బ్రాహ్మణేసూతి బాహితపాపేసు. సామఞ్ఞత్థన్తి సమణభావస్స అత్థం. బ్రహ్మఞ్ఞత్థన్తి బ్రాహ్మణభావస్స అత్థం. ద్వయేనాపి అరహత్తఫలమేవ వుత్తం. అథ వా సామఞ్ఞత్థన్తి హేట్ఠా తీణి ఫలాని. బ్రహ్మఞ్ఞత్థన్తి అరహత్తఫలం. సామఞ్ఞబ్రహ్మఞ్ఞన్తి హి అరియమగ్గోయేవ. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి పచ్చక్ఖేయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ అధికేన ఞాణేన పచ్చక్ఖం కత్వా. ఉపసమ్పజ్జాతి పాపుణిత్వా, నిప్ఫాదేత్వా వా.

౧౮౮. సుత్తన్తనిద్దేసే పఠమం ఇన్ద్రియసముదయాదీనం పభేదగణనం పుచ్ఛిత్వా పున పభేదగణనా విస్సజ్జితా. తత్థ అసీతిసతన్తి అసీతిఉత్తరం సతం. పణ్డితేహి ‘‘అసీతిసత’’న్తి వుత్తేహి ఆకారేహీతి యోజనా.

పున పభేదగణనాపుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమే గణనానిద్దేసే అధిమోక్ఖత్థాయాతి అధిముచ్చనత్థాయ సద్దహనత్థాయ. ఆవజ్జనాయ సముదయోతి మనోద్వారావజ్జనచిత్తస్స సముదయో. సద్ధిన్ద్రియస్స సముదయోతి సద్ధిన్ద్రియస్స పచ్చయో, సద్ధం ఉప్పాదేస్సామీతి పుబ్బభాగావజ్జనం సద్ధిన్ద్రియస్స ఉపనిస్సయపచ్చయో, సద్ధిన్ద్రియజవనస్స ఆవజ్జనం పఠమస్స జవనస్స అనన్తరపచ్చయో, దుతియజవనాదీనం ఉపనిస్సయపచ్చయో. అధిమోక్ఖవసేనాతి ఛన్దసమ్పయుత్తఅధిమోక్ఖవసేన. ఛన్దస్స సముదయోతి పుబ్బభాగావజ్జనపచ్చయా ఉప్పన్నస్స అధిమోక్ఖసమ్పయుత్తస్స యేవాపనకభూతస్స ధమ్మచ్ఛన్దస్స సముదయో. సో పన సద్ధిన్ద్రియస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన పచ్చయో హోతి, ఛన్దాధిపతికాలే అధిపతిపచ్చయో చ హోతి, సోయేవ దుతియస్స అనన్తరసమనన్తరఅనన్తరూపనిస్సయాసేవననత్థివిగతవసేన పచ్చయో హోతి. ఇమినావ నయేన మనసికారస్సపి యోజనా కాతబ్బా. కేవలఞ్హేత్థ మనసికారోతి సారణలక్ఖణో యేవాపనకమనసికారో. అధిపతిపచ్చయతా పనస్స న హోతి. సమ్పయుత్తేసు ఇమేసం ద్విన్నంయేవ గహణం బలవపచ్చయత్తాతి వేదితబ్బం. సద్ధిన్ద్రియస్స వసేనాతి భావనాభివుద్ధియా ఇన్ద్రియభావం పత్తస్స సద్ధిన్ద్రియస్స వసేన. ఏకత్తుపట్ఠానన్తి ఏకారమ్మణే అచలభావేన భుసం ఠానం ఉపరూపరి సద్ధిన్ద్రియస్స పచ్చయో హోతి. సద్ధిన్ద్రియే వుత్తనయేనేవ సేసిన్ద్రియానిపి వేదితబ్బాని. ఏవమేకేకస్స ఇన్ద్రియస్స చత్తారో చత్తారో సముదయాతి పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం వీసతి సముదయా హోన్తి. పున చతున్నం సముదయానం ఏకేకస్మిం సముదయే పఞ్చ పఞ్చ ఇన్ద్రియాని యోజేత్వా వీసతి సముదయా వుత్తా. పఠమవీసతి నానామగ్గవసేన దట్ఠబ్బా, దుతియవీసతి ఏకమగ్గవసేన దట్ఠబ్బాతి వదన్తి. ఏవం చత్తాలీస ఆకారా హోన్తి. అత్థఙ్గమవారోపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బో. సో పన అత్థఙ్గమో ఇన్ద్రియభావనం అననుయుత్తస్స అప్పటిలద్ధా పటిలాభత్థఙ్గమో, ఇన్ద్రియభావనాయ పరిహీనస్స పటిలద్ధపరిహాని అత్థఙ్గమో, ఫలప్పత్తస్స పటిప్పస్సద్ధిఅత్థఙ్గమో. ఏకత్తఅనుపట్ఠానన్తి ఏకత్తే అనుపట్ఠానం.

క. అస్సాదనిద్దేసవణ్ణనా

౧౮౯. అస్సాదనిద్దేసే అస్సద్ధియస్స అనుపట్ఠానన్తి అస్సద్ధే పుగ్గలే పరివజ్జయతో సద్ధే పుగ్గలే సేవతో పసాదనీయసుత్తన్తే పచ్చవేక్ఖతో తత్థ యోనిసోమనసికారం బహులీకరోతో చ అస్సద్ధియస్స అనుపట్ఠానం హోతి. అస్సద్ధియపరిళాహస్స అనుపట్ఠానన్తి ఏత్థ అస్సద్ధస్స సద్ధాకథాయ పవత్తమానాయ దుక్ఖం దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. అయం అస్సద్ధియపరిళాహో. అధిమోక్ఖచరియాయ వేసారజ్జన్తి సద్ధావత్థువసేన వా భావనాయ వా వసిప్పత్తస్స సద్ధాపవత్తియా విసారదభావో హోతి. సన్తో చ విహారాధిగమోతి సమథస్స వా విపస్సనాయ వా పటిలాభో. సుఖం సోమనస్సన్తి ఏత్థ చేతసికసుఖభావదస్సనత్థం సోమనస్సవచనం. సద్ధిన్ద్రియసముట్ఠితపణీతరూపఫుట్ఠకాయస్స కాయికసుఖమ్పి లబ్భతియేవ. సుఖసోమనస్సస్స పధానస్సాదత్తా ‘‘అయం సద్ధిన్ద్రియస్స అస్సాదో’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. ఇమినావ నయేన సేసిన్ద్రియస్సాదాపి యోజేత్వా వేదితబ్బా.

ఖ. ఆదీనవనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౦. ఆదీనవనిద్దేసే అనిచ్చట్ఠేనాతి సద్ధిన్ద్రియస్స అనిచ్చట్ఠేన. సో అనిచ్చట్ఠో సద్ధిన్ద్రియస్స ఆదీనవోతి వుత్తం హోతి. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమే సముదయత్థఙ్గమస్సాదాదీనవా లోకియఇన్ద్రియానమేవాతి వేదితబ్బా.

గ. నిస్సరణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౧. నిస్సరణనిద్దేసే అధిమోక్ఖట్ఠేనాతిఆదీసు ఏకేకస్మిం ఇన్ద్రియే పఞ్చ పఞ్చ కత్వా పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పఞ్చవీసతి నిస్సరణాని మగ్గఫలవసేన నిద్దిట్ఠాని. తత్థ తతో పణీతతరసద్ధిన్ద్రియస్స పటిలాభాతి తతో విపస్సనాక్ఖణే పవత్తసద్ధిన్ద్రియతో మగ్గక్ఖణే పణీతతరస్స సద్ధిన్ద్రియస్స పటిలాభవసేన. పురిమతరసద్ధిన్ద్రియా నిస్సటం హోతీతి తస్మిం మగ్గక్ఖణే సద్ధిన్ద్రియం పురిమతరతో విపస్సనాక్ఖణే పవత్తసద్ధిన్ద్రియతో నిక్ఖన్తం హోతి. ఇమినావ నయేన ఫలక్ఖణే సద్ధిన్ద్రియమ్పి ఉభయత్థ సేసిన్ద్రియానిపి యోజేతబ్బాని.

౧౯౨. పుబ్బభాగే పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహీతి పఠమజ్ఝానూపచారే పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి పఠమజ్ఝానాదిఅట్ఠసమాపత్తివసేన అట్ఠ నిస్సరణాని, అనిచ్చానుపస్సనాదిఅట్ఠారసమహావిపస్సనావసేన అట్ఠారస నిస్సరణాని, సోతాపత్తిమగ్గాదివసేన అట్ఠ లోకుత్తరనిస్సరణాని. ఏవం ఝానసమాపత్తిమహావిపస్సనామగ్గఫలవసేన చతుత్తింస నిస్సరణాని పురిమపురిమసమతిక్కమతో నిద్దిట్ఠాని. నేక్ఖమ్మే పఞ్చిన్ద్రియానీతిఆదీని పన సత్తతింస నిస్సరణాని పటిపక్ఖపహానవసేన పటిపక్ఖతో నిద్దిట్ఠాని. తత్థ నేక్ఖమ్మాదీసు సత్తసు సత్త నిస్సరణాని ఉపచారభూమివసేన వుత్తాని, ఫలాని పన పటిపక్ఖపహానాభావతో న వుత్తాని.

౧౯౩. దిట్ఠేకట్ఠేహీతి యావ సోతాపత్తిమగ్గా దిట్ఠియా సహ ఏకస్మిం పుగ్గలే ఠితాతి దిట్ఠేకట్ఠా. తేహి దిట్ఠేకట్ఠేహి. ఓళారికేహీతి థూలేహి కామరాగబ్యాపాదేహి. అణుసహగతేహీతి సుఖుమభూతేహి కామరాగబ్యాపాదేహియేవ. సబ్బకిలేసేహీతి రూపరాగాదీహి. తేసు హి పహీనేసు సబ్బకిలేసా పహీనా హోన్తి, తస్మా ‘‘సబ్బకిలేసేహీ’’తి వుత్తం. అవుత్తత్థాని పనేత్థ పదాని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవాతి. సబ్బేసఞ్ఞేవ ఖీణాసవానం తత్థ తత్థ పఞ్చిన్ద్రియానీతి ‘‘అధిమోక్ఖట్ఠేనా’’తిఆదీసు పుబ్బే వుత్తేసు ఠానేసు తస్మిం తస్మిం ఠానే పఞ్చిన్ద్రియాని బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకానం ఖీణాసవానం యథాయోగం తతో తతో నిస్సటాని హోన్తి. ఇమస్మిం వారే పఠమం వుత్తనయా ఏవ యథాయోగం ఖీణాసవవసేన వుత్తా.

కథం పనేతాని నిస్సరణాని అసీతిసతం హోన్తీతి? వుచ్చతే – మగ్గఫలవసేన వుత్తాని పఞ్చవీసతి, సమతిక్కమవసేన వుత్తాని చతుత్తింస, పటిపక్ఖవసేన వుత్తాని సత్తతింసాతి పఠమవారే సబ్బాని ఛన్నవుతి నిస్సరణాని హోన్తి, ఏతానియేవ దుతియవారే ఖీణాసవానం వసేన ద్వాదససు అపనీతేసు చతురాసీతి హోన్తి. ఇతి పురిమాని ఛన్నవుతి, ఇమాని చ చతురాసీతీతి అసీతిసతం హోన్తి. కతమాని పన ద్వాదస ఖీణాసవానం అపనేతబ్బాని? సమతిక్కమతో వుత్తేసు మగ్గఫలవసేన వుత్తాని అట్ఠ నిస్సరణాని, పటిపక్ఖతో వుత్తేసు మగ్గవసేన వుత్తాని చత్తారీతి ఇమాని ద్వాదస అపనేతబ్బాని. అరహత్తఫలవసేన వుత్తాని కస్మా అపనేతబ్బానీతి చే? సబ్బపఠమం వుత్తానం పఞ్చవీసతియా నిస్సరణానం మగ్గఫలవసేనేవ లబ్భనతో. అరహత్తఫలవసేన నిస్సరణాని వుత్తానేవ హోన్తి. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమం పన ఫలసమాపత్తిం ఉపరిమా ఉపరిమా న సమాపజ్జన్తియేవాతి హేట్ఠా తీణిపి ఫలాని న లబ్భన్తియేవ. ఝానసమాపత్తివిపస్సనానేక్ఖమ్మాదీని చ కిరియావసేన లబ్భన్తి. పఞ్చపి చేతాని ఇన్ద్రియాని పుబ్బమేవ పటిపక్ఖానం పటిప్పస్సద్ధత్తా పటిపక్ఖతో నిస్సటానేవ హోన్తీతి.

దుతియసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౪. పున అఞ్ఞం సుత్తన్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇన్ద్రియవిధానం నిద్దిసితుకామో పఞ్చిమాని, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ సోతాపత్తియఙ్గేసూతి ఏత్థ సోతో అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, సోతస్స ఆపత్తి భుసం పాపుణనం సోతాపత్తి, సోతాపత్తియా అఙ్గాని సమ్భారాని సోతాపత్తిఅఙ్గాని. సోతాపన్నతాయ పుబ్బభాగపటిలాభఅఙ్గాని. సప్పురిససంసేవో సోతాపత్తిఅఙ్గం, సద్ధమ్మస్సవనం సోతాపత్తిఅఙ్గం, యోనిసోమనసికారో సోతాపత్తిఅఙ్గం, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి సోతాపత్తిఅఙ్గం, ఇమాని చత్తారి సోతాపత్తిఅఙ్గాని. సేసా హేట్ఠా వుత్తా ఏవ. ఇదఞ్చ ఇమేసం ఇన్ద్రియానం సకవిసయే జేట్ఠకభావదస్సనత్థం వుత్తం. యథా హి చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా రాజాతిరాజపఞ్చమేసు సహాయేసు ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి వీథిం ఓతిణ్ణేసు ఏకస్స సేట్ఠిపుత్తస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, ఇమేసం గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి, దుతియస్స తతియస్స చతుత్థస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, ఇమేసం గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి, అథ సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే కిఞ్చాపి రాజా సబ్బత్థ ఇస్సరోవ, ఇమస్మిం పన కాలే అత్తనో గేహేయేవ ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, ఇమేసం గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి విచారేతి, ఏవమేవ సద్ధాపఞ్చమకేసు ఇన్ద్రియేసు తేసు సహాయేసు ఏకతో వీథిం ఓతరన్తేసు వియ ఏకారమ్మణే ఉప్పజ్జమానేసుపి యథా పఠమస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సోతాపత్తిఅఙ్గాని పత్వా అధిమోక్ఖలక్ఖణం సద్ధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా దుతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సమ్మప్పధానాని పత్వా పగ్గహణలక్ఖణం వీరియిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా తతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సతిపట్ఠానాని పత్వా ఉపట్ఠానలక్ఖణం సతిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా చతుత్థస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం ఝానాని పత్వా అవిక్ఖేపలక్ఖణం సమాధిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే పన యథా ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, రాజావ విచారేతి, ఏవం అరియసచ్చాని పత్వా పజాననలక్ఖణం పఞ్ఞిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తీతి.

క. పభేదగణననిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౫. సుత్తన్తస్స పభేదగణనాపుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమేవ పభేదగణననిద్దేసే సప్పురిససంసేవేతి సోభనానం పురిసానం సమ్మా సేవనే. అధిమోక్ఖాధిపతేయ్యట్ఠేనాతి అధిమోక్ఖసఙ్ఖాతేన సేసిన్ద్రియేసు అధిపతిభావట్ఠేన, సేసిన్ద్రియానం పుబ్బఙ్గమట్ఠేనాతి అత్థో. సద్ధమ్మసవనేతి సతం ధమ్మో, సోభనో వా ధమ్మోతి సద్ధమ్మో. తస్స సద్ధమ్మస్స సవనే. యోనిసోమనసికారేతి ఉపాయేన మనసికారే. ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియాతి ఏత్థ నవ లోకుత్తరధమ్మే అనుగతో ధమ్మో ధమ్మానుధమ్మో, సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతస్స ధమ్మానుధమ్మస్స పటిపత్తి పటిపజ్జనం ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి. సమ్మప్పధానాదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఖ. చరియావారవణ్ణనా

౧౯౬. చరియావారేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. కేవలం పఠమవారో ఇన్ద్రియానం ఉప్పాదనకాలవసేన వుత్తో, చరియావారో ఉప్పన్నానం ఆసేవనకాలవసేన చ పారిపూరికాలవసేన చ వుత్తో. చరియా పకతి ఉస్సన్నతాతి హి అత్థతో ఏకం.

చారవిహారనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౭. ఇదాని చరియాసమ్బన్ధేనేవ చారవిహారనిద్దేసవసేన అపరేన పరియాయేన ఇన్ద్రియవిధానం నిద్దిసితుకామో చారో చ విహారో చాతిఆదికం ఉద్దేసం ఉద్దిసిత్వా తస్స నిద్దేసమాహ. తత్థ ఉద్దేసే తావ యథా చరన్తం విహరన్తం విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీ గమ్భీరేసు ఠానేసు ఓకప్పేయ్యుం – అద్ధా అయమాయస్మా పత్తో వా పాపుణిస్సతి వాతి, తథా ఇన్ద్రియసమ్పన్నస్స చారో చ విహారో చ విఞ్ఞూహి సబ్రహ్మచారీహి అనుబుద్ధో హోతి పటివిద్ధోతి ఉద్దేసస్స సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఉద్దేసనిద్దేసే చరియా చారోయేవ. చారో చరియాతి హి అత్థతో ఏకం. తస్మా ‘‘చారో’’తిపదస్స నిద్దేసే ‘‘చరియా’’తి వుత్తం. ఇరియాపథచరియాతి ఇరియాపథానం చరియా, పవత్తనన్తి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఆయతనచరియా పన ఆయతనేసు సతిసమ్పజఞ్ఞానం చరియా. పత్తీతి ఫలాని. తాని హి పాపుణియన్తీతి ‘‘పత్తీ’’తి వుత్తా. సత్తలోకస్స దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికా అత్థా లోకత్థాతి అయం విసేసో.

ఇదాని తాసం చరియానం భూమిం దస్సేన్తో చతూసు ఇరియాపథేసూతిఆదిమాహ. సతిపట్ఠానేసూతి ఆరమ్మణసతిపట్ఠానేసు. సతిపట్ఠానేసుపి వుచ్చమానేసు సతితో అనఞ్ఞాని వోహారవసేన అఞ్ఞాని వియ కత్వా వుత్తం. అరియసచ్చేసూతి పుబ్బభాగలోకియసచ్చఞాణేన విసుం విసుం సచ్చపరిగ్గహవసేన వుత్తం. అరియమగ్గేసు సామఞ్ఞఫలేసూతి చ వోహారవసేనేవ వుత్తం. పదేసేతి లోకత్థచరియాయ ఏకదేసే. నిప్పదేసతో హి లోకత్థచరియం బుద్ధా ఏవ కరోన్తి. పున తా ఏవ చరియాయో కారకపుగ్గలవసేన దస్సేన్తో పణిధిసమ్పన్నానన్తిఆదిమాహ. తత్థ పణిధిసమ్పన్నా నామ ఇరియాపథానం సన్తత్తా ఇరియాపథగుత్తియా సమ్పన్నా అకమ్పితఇరియాపథా భిక్ఖుభావానురూపేన సన్తేన ఇరియాపథేన సమ్పన్నా. ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానన్తి చక్ఖాదీసు ఛసు ఇన్ద్రియేసు అత్తనో అత్తనో విసయే పవత్తఏకేకద్వారవసేన గుత్తం ద్వారం ఏతేసన్తి గుత్తద్వారా. తేసం గుత్తద్వారానం. ద్వారన్తి చేత్థ ఉప్పత్తిద్వారవసేన చక్ఖాదయో ఏవ. అప్పమాదవిహారీనన్తి సీలాదీసు అప్పమాదవిహారవతం. అధిచిత్తమనుయుత్తానన్తి విపస్సనాయ పాదకభావేన అధిచిత్తసఙ్ఖాతం సమాధిమనుయుత్తానం. బుద్ధిసమ్పన్నానన్తి నామరూపవవత్థానం ఆదిం కత్వా యావ గోత్రభు, తావ పవత్తేన ఞాణేన సమ్పన్నానం. సమ్మాపటిపన్నానన్తి చతుమగ్గక్ఖణే. అధిగతఫలానన్తి చతుఫలక్ఖణే.

అధిముచ్చన్తోతి అధిమోక్ఖం కరోన్తో. సద్ధాయ చరతీతి సద్ధావసేన పవత్తతి. పగ్గణ్హన్తోతి చతుసమ్మప్పధానవీరియేన పదహన్తో. ఉపట్ఠాపేన్తోతి సతియా ఆరమ్మణం ఉపట్ఠాపేన్తో. అవిక్ఖేపం కరోన్తోతి సమాధివసేన విక్ఖేపం అకరోన్తో. పజానన్తోతి చతుసచ్చపజాననపఞ్ఞాయ పకారేన జానన్తో. విజానన్తోతి ఇన్ద్రియసమ్పయుత్తజవనపుబ్బఙ్గమేన ఆవజ్జనవిఞ్ఞాణేన ఆరమ్మణం విజానన్తో. విఞ్ఞాణచరియాయాతి ఆవజ్జనవిఞ్ఞాణచరియవసేన. ఏవం పటిపన్నస్సాతి సహజవనాయ ఇన్ద్రియచరియాయ పటిపన్నస్స. కుసలా ధమ్మా ఆయాపేన్తీతి సమథవిపస్సనావసేన పవత్తా కుసలా ధమ్మా భుసం యాపేన్తి, పవత్తన్తీతి అత్థో. ఆయతనచరియాయాతి కుసలానం ధమ్మానం భుసం యతనచరియాయ, ఘటనచరియాయ పవత్తనచరియాయాతి వుత్తం హోతి. విసేసమధిగచ్ఛతీతి విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివసేన విసేసం అధిగచ్ఛతి. దస్సనచరియాదయో వుత్తత్థాయేవ.

సద్ధాయ విహరతీతిఆదీసు సద్ధాదిసమఙ్గిస్స ఇరియాపథవిహారో దట్ఠబ్బో. అనుబుద్ధోతి అనుమానబుద్ధియా. పటివిద్ధోతి పచ్చక్ఖబుద్ధియా. యస్మా అధిమోక్ఖట్ఠాదీసు అనుబుద్ధేసు పటివిద్ధేసు చ చారో చ విహారో చ అనుబుద్ధో హోతి పటివిద్ధో, తస్మా అనుబోధపటివేధేసు అధిమోక్ఖట్ఠాదయో చ నిద్దిట్ఠా.

ఏవం సద్ధాయ చరన్తన్తిఆదీసు ఏవన్తి వుత్తప్పకారం నిద్దిసన్తో యథాసద్దస్స అత్థం నిద్దిసతి. విఞ్ఞూతిఆదీసుపి యథాసభావం జానన్తీతి విఞ్ఞూ. విఞ్ఞాతం సభావం విభావేన్తి పాకటం కరోన్తీతి విభావీ. అసని వియ సిలుచ్చయే కిలేసే మేధతి హింసతీతి మేధా, ఖిప్పం గహణధారణట్ఠేన వా మేధా, మేధా ఏతేసం అత్థీతి మేధావీ. ఞాణగతియా పణ్డన్తి గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి పణ్డితా. బుద్ధిసమ్పదాయ సమన్నాగతత్తా బుద్ధిసమ్పన్నా. సహ బ్రహ్మం చరియం ఉత్తమం పటిపదం చరన్తీతి సబ్రహ్మచారినో. అపలోకనకమ్మాదిచతుబ్బిధం కమ్మం ఏకతో కరణవసేన ఏకం కమ్మం. తథా పఞ్చవిధో పాతిమోక్ఖుద్దేసో ఏకుద్దేసో. సమా సిక్ఖా ఏతేసన్తి సమసిక్ఖా, సమసిక్ఖానం భావో సమసిక్ఖతా. సమసిక్ఖాతాతిపి పఠన్తి. యేసం ఏకం కమ్మం ఏకో ఉద్దేసో సమసిక్ఖతా, తే సబ్రహ్మచారీతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఝానానీ’’తి వత్తబ్బే ఝానాతి లిఙ్గవిపల్లాసో కతో. విమోక్ఖాతి తయో వా అట్ఠ వా విమోక్ఖా. సమాధీతి సవితక్కసవిచారఅవితక్కవిచారమత్తఅవితక్కావిచారా తయో సమాధీ. సమాపత్తియోతి సుఞ్ఞతానిమిత్తాప్పణిహితా. అభిఞ్ఞాయోతి ఛ అభిఞ్ఞా.

ఏకో అంసో భాగో, న దుతియోతి ఏకంసో, ఏకంసస్స అత్థస్స వచనం ఏకంసవచనం. ఏవం సేసేసుపి యోజనా కాతబ్బా. విసేసతో పన సమం, సమన్తా వా సేతి పవత్తతీతి సంసయో, నత్థేత్థ సంసయోతి నిస్సంసయో. ఏకస్మింయేవ అనిచ్ఛయతా హుత్వా ఇతరమ్పి కఙ్ఖతీతి కఙ్ఖా, నత్థేత్థ కఙ్ఖాతి నిక్కఙ్ఖో. ద్విధా భావో ద్వేజ్ఝం, నత్థేత్థ ద్వేజ్ఝన్తి అద్వేజ్ఝో. ద్విధా ఏలయతి కమ్పేతీతి ద్వేళ్హకం, నత్థేత్థ ద్వేళ్హకన్తి అద్వేళ్హకో. నియోగేన నియమేన వచనం నియోగవచనం. నియ్యోగవచనన్తిపి పఠన్తి. అపణ్ణకస్స అవిరద్ధస్స నియ్యానికస్స అత్థస్స వచనం అపణ్ణకవచనం. అవత్థాపనవచనన్తి నిచ్ఛయవచనం. సబ్బమ్పి హేతం విచికిచ్ఛాభావస్స వేవచనం. పియస్స అత్థస్స సబ్భావతో వచనం, పియమేవాతి పియవచనం. తథా గరువచనం. సహ గారవేన గరుభావేన సగారవం. పతిస్సయనం పతిస్సయో పరం గరుం కత్వా నిస్సయనం అపస్సయనన్తి అత్థో. పతిస్సవనం వా పతిస్సవో, నివాతవుత్తితాయ పరవచనసవనన్తి అత్థో. ఉభయథాపి పరజేట్ఠకభావస్సేతం నామం. సహ గారవేన వత్తతీతి సగారవం. సహ పతిస్సయేన, పతిస్సవేన వా వత్తతీతి సప్పతిస్సయం. ‘‘సప్పతిస్సవ’’న్తి వా వత్తబ్బే య-కారం, వ-కారం వా లోపం కత్వా ‘‘సప్పతిస్స’’న్తి వుత్తం. అధికం విసిట్ఠం వచనం అధివచనం, సగారవఞ్చ తం సప్పతిస్సఞ్చాతి సగారవసప్పతిస్సం, సగారవసప్పతిస్సం అధివచనం సగారవసప్పతిస్సాధివచనం. ఉభయత్థాపి వేవచనవికప్పనానత్తవసేన పునప్పునం ఏతన్తి వుత్తం. పత్తో వా పాపుణిస్సతి వాతి ఝానాదీనియేవాతి.

తతియసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుత్థసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౮. పున పఠమసుత్తమేవ నిక్ఖిపిత్వా అపరేన ఆకారేన ఇన్ద్రియాని నిద్దిసతి. తత్థ కతిహాకారేహి కేనట్ఠేన దట్ఠబ్బానీతి కతిహి ఆకారేహి దట్ఠబ్బాని. కేనట్ఠేన దట్ఠబ్బానీతి దట్ఠబ్బాకారే చ దట్ఠబ్బట్ఠఞ్చ పుచ్ఛతి. ఛహాకారేహి తేనట్ఠేన దట్ఠబ్బానీతి ఛహి ఆకారేహి దట్ఠబ్బాని, తేనేవ ఛఆకారసఙ్ఖాతేనట్ఠేన దట్ఠబ్బాని. ఆధిపతేయ్యట్ఠేనాతి అధిపతిభావట్ఠేన. ఆదివిసోధనట్ఠేనాతి కుసలానం ధమ్మానం ఆదిభూతస్స సీలస్స విసోధనట్ఠేన. అధిమత్తట్ఠేనాతి బలవట్ఠేన. బలవఞ్హి అధికా మత్తా పమాణం అస్సాతి అధిమత్తన్తి వుచ్చతి. అధిట్ఠానట్ఠేనాతి పతిట్ఠానట్ఠేన. పరియాదానట్ఠేనాతి ఖేపనట్ఠేన. పతిట్ఠాపకట్ఠేనాతి పతిట్ఠాపనట్ఠేన.

క. ఆధిపతేయ్యట్ఠనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౯. ఆధిపతేయ్యట్ఠనిద్దేసే అస్సద్ధియం పజహతోతిఆది ఏకేకస్సేవ ఇన్ద్రియస్స పటిపక్ఖపజహనవచనం ఏకక్ఖణేపి అత్తనో అత్తనో పటిపక్ఖపహానకిచ్చసాధనే అధిపతిభావసాధనత్థం వుత్తం. సేసాని చత్తారి ఇన్ద్రియాని తంసమ్పయుత్తానేవ వుత్తాని. నానాక్ఖణేసు వా ఏకేకం ఇన్ద్రియం ధురం కత్వా తస్స తస్స పటిపక్ఖస్స తం తం ఇన్ద్రియం జేట్ఠకం కత్వా సేసాని తదన్వయాని కత్వా వుత్తన్తిపి వేదితబ్బం. కామచ్ఛన్దం పజహతోతిఆది పన ఏకక్ఖణవసేనేవ వుత్తం.

ఖ. ఆదివిసోధనట్ఠనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౦. ఆదివిసోధనట్ఠనిద్దేసే అస్సద్ధియసంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధీతి అస్సద్ధియస్స నివారణట్ఠేన విరతిఅత్థేన సీలమలవిసోధనతో సీలవిసుద్ధి నామ. సద్ధిన్ద్రియస్స ఆదివిసోధనాతి సద్ధిన్ద్రియస్స ఉపనిస్సయవసేన ఆదిభూతస్స సీలస్స విసోధనా. ఇమినావ నయేన సేసానిపి కామచ్ఛన్దాదిసంవరణమూలకాని చ ఇన్ద్రియాని వేదితబ్బాని.

గ. అధిమత్తట్ఠనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౧. అధిమత్తట్ఠనిద్దేసే సద్ధిన్ద్రియస్స భావనాయ ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతి సద్ధస్స పుగ్గలస్స సద్ధాపటిసంయుత్తం ధమ్మం సుత్వా వా సద్ధిన్ద్రియభావనాయ అస్సాదం దిస్వా వా సద్ధిన్ద్రియే కుసలో ధమ్మచ్ఛన్దో జాయతి. పామోజ్జం ఉప్పజ్జతీతి ఛన్దజాతత్తా దుబ్బలపీతి ఉప్పజ్జతి. పీతి ఉప్పజ్జతీతి పముదితత్తా బలవపీతి ఉప్పజ్జతి. పస్సద్ధి ఉప్పజ్జతీతి పీతియా పీణితత్తా కాయచిత్తపస్సద్ధి ఉప్పజ్జతి. సుఖం ఉప్పజ్జతీతి పస్సద్ధకాయచిత్తత్తా చేతసికం సుఖం ఉప్పజ్జతి. ఓభాసో ఉప్పజ్జతీతి సుఖేన అభిసన్నత్తా ఞాణోభాసో ఉప్పజ్జతి. సంవేగో ఉప్పజ్జతీతి ఞాణోభాసేన విదితసఙ్ఖారాదీనవత్తా సఙ్ఖారపవత్తియం సంవేగో ఉప్పజ్జతి. సంవేజేత్వా చిత్తం సమాదహతీతి సంవేగం ఉప్పాదేత్వా తేనేవ సంవేగేన చిత్తం సమాహితం కరోతి. సాధుకం పగ్గణ్హాతీతి లీనుద్ధతభావం మోచేత్వా సుట్ఠు పగ్గణ్హాతి. సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖతీతి వీరియస్స సమం హుత్వా పవత్తత్తా పున వీరియసమతానియోజనే బ్యాపారం అకరోన్తో తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖావసేన సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. ఉపేక్ఖావసేనాతి సమవాహితలక్ఖణాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ వసేన. నానత్తకిలేసేహీతి విపస్సనాయ పటిపక్ఖభూతేహి నానాసభావేహి కిలేసేహి. విమోక్ఖవసేనాతి భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ నానత్తకిలేసేహి విముచ్చనవసేన. విముత్తత్తాతి నానత్తకిలేసేహి విముత్తత్తా.

తే ధమ్మాతి ఛన్దాదయో ధమ్మా. ఏకరసా హోన్తీతి విముత్తిరసేన ఏకరసా హోన్తి. భావనావసేనాతి ఏకరసభావనావసేన. తతో పణీతతరే వివట్టన్తీతి తేన కారణేన విపస్సనారమ్మణతో పణీతతరే నిబ్బానారమ్మణే వివట్టనానుపస్సనాసఙ్ఖాతేన గోత్రభుఞాణేన ఛన్దాదయో ధమ్మా నివత్తన్తి, సఙ్ఖారారమ్మణతో అపగన్త్వా నిబ్బానారమ్మణే పవత్తన్తీతి అత్థో. వివట్టనావసేనాతి ఏవం గోత్రభుఖణే సఙ్ఖారారమ్మణతో వివట్టనవసేన. వివట్టితత్తా తతో వోసజ్జతీతి మగ్గసమఙ్గిపుగ్గలో మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ దుభతోవుట్ఠానవసేన వివట్టితత్తా తేనేవ కారణేన కిలేసే చ ఖన్ధే చ వోసజ్జతి. వోసజ్జితత్తా తతో నిరుజ్ఝన్తీతి మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ కిలేసే చ ఖన్ధే చ వోసజ్జితత్తా తేనేవ కారణేన కిలేసా చ ఖన్ధా చ అనుప్పత్తినిరోధవసేన నిరుజ్ఝన్తి. వోసజ్జితత్తాతి చ ఆసంసాయం భూతవచనం కతం. కిలేసనిరోధే సతి ఖన్ధనిరోధసబ్భావతో చ ఖన్ధనిరోధో వుత్తో. నిరోధవసేనాతి యథావుత్తనిరోధవసేన. తస్సేవ మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే ద్వే వోసగ్గే దస్సేతుకామో నిరోధవసేన ద్వే వోసగ్గాతిఆదిమాహ. ద్వేపి హేట్ఠా వుత్తత్థా ఏవ. అస్సద్ధియస్స పహానాయ ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన విత్థారతో అత్థో వేదితబ్బో. వీరియిన్ద్రియాదిమూలకేసుపి వారేసు ఏసేవ నయో. ఇమినావ నయేన అధిట్ఠానట్ఠనిద్దేసోపి విత్థారతో వేదితబ్బో. కేవలఞ్హేత్థ అధిట్ఠాతీతి విసేసో, పతిట్ఠాతీతి అత్థో.

ఘ-ఙ. పరియాదానట్ఠపతిట్ఠాపకట్ఠనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౨-౨౦౩. పరియాదానట్ఠనిద్దేసే పరియాదియతీతి ఖేపేతి. పతిట్ఠాపకట్ఠనిద్దేసే సద్ధో సద్ధిన్ద్రియం అధిమోక్ఖే పతిట్ఠాపేతీతి సద్ధాసమ్పన్నో ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా’’తి అధిముచ్చన్తో సద్ధిన్ద్రియం అధిమోక్ఖే పతిట్ఠాపేతి. ఇమినా పుగ్గలవిసేసేన ఇన్ద్రియభావనావిసేసో నిద్దిట్ఠో. సద్ధస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమోక్ఖే పతిట్ఠాపేతీతి సద్ధాసమ్పన్నస్స పుగ్గలస్స సద్ధిన్ద్రియం తంయేవ సద్ధం పతిట్ఠాపేతి. తథా అధిముచ్చన్తం అధిమోక్ఖే పతిట్ఠాపేతీతి. ఇమినా ఇన్ద్రియభావనావిసేసేన పుగ్గలవిసేసో నిద్దిట్ఠో. ఏవం చిత్తం పగ్గణ్హన్తో పగ్గహే పతిట్ఠాపేతి, సతిం ఉపట్ఠాపేన్తో ఉపట్ఠానే పతిట్ఠాపేతి, చిత్తం సమాదహన్తో అవిక్ఖేపే పతిట్ఠాపేతి, అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి పస్సన్తో దస్సనే పతిట్ఠాపేతీతి సేసేసుపి యోజనా వేదితబ్బా. యోగావచరోతి సమథయోగే, విపస్సనాయోగే వా అవచరతీతి యోగావచరో. అవచరతీతి పవిసిత్వా చరతీతి.

చతుత్థసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఇన్ద్రియసమోధానవణ్ణనా

౨౦౪. ఇదాని సమాధిం భావయతో విపస్సనం భావయతో చ ఇన్ద్రియసమోధానం దస్సేతుకామో పఠమం తావ ఉపట్ఠానకోసల్లప్పభేదం నిద్దిసితుం పుథుజ్జనో సమాధిం భావేన్తోతిఆదిమాహ. తత్థ పుథుజ్జనో సమాధిం భావేన్తోతి నిబ్బేధభాగియం సమాధిం భావేన్తో. సేక్ఖస్స వీతరాగస్స చ పన లోకుత్తరోపి సమాధి లబ్భతి. ఆవజ్జితత్తాతి కసిణాదినిమిత్తస్స ఆవజ్జితత్తా, కసిణాదిపరికమ్మం కత్వా తత్థ ఉప్పాదితనిమిత్తత్తాతి వుత్తం హోతి. ఆరమ్మణూపట్ఠానకుసలోతి తస్స ఉప్పాదితస్స నిమిత్తస్సేవ ఉపట్ఠానే కుసలో. సమథనిమిత్తూపట్ఠానకుసలోతి అచ్చారద్ధవీరియతాదీహి ఉద్ధతే చిత్తే పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనావసేన చిత్తోపసమనిమిత్తస్స ఉపట్ఠానే కుసలో. పగ్గహనిమిత్తూపట్ఠానకుసలోతి అతిసిథిలవీరియతాదీహి లీనే చిత్తే ధమ్మవిచయవీరియపీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనావసేన చిత్తపగ్గహనిమిత్తస్స ఉపట్ఠానే కుసలో. అవిక్ఖేపూపట్ఠానకుసలోతి అనుద్ధతాలీనచిత్తస్స సమ్పయుత్తస్స సమాధిస్స ఉపట్ఠానే కుసలో. ఓభాసూపట్ఠానకుసలోతి పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయ నిరస్సాదే చిత్తే అట్ఠసంవేగవత్థుపచ్చవేక్ఖణేన చిత్తం సంవేజేత్వా ఞాణోభాసస్స ఉపట్ఠానే కుసలో. అట్ఠ సంవేగవత్థూని నామ జాతిజరాబ్యాధిమరణాని చత్తారి, అపాయదుక్ఖం పఞ్చమం, అతీతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, అనాగతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, పచ్చుప్పన్నే ఆహారపరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖన్తి. సమ్పహంసనూపట్ఠానకుసలోతి ఉపసమసుఖానధిగమేన నిరస్సాదే చిత్తే బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణానుస్సరణేన చిత్తం పసాదేన్తో సమ్పహంసనస్స ఉపట్ఠానే కుసలో. ఉపేక్ఖూపట్ఠానకుసలోతి ఉద్ధతాదిదోసవిరహితే చిత్తే నిగ్గహపగ్గహాదీసు బ్యాపారాభావకరణేన ఉపేక్ఖాయ ఉపట్ఠానే కుసలో. సేక్ఖోతి తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖతీతి సేక్ఖో. ఏకత్తూపట్ఠానకుసలోతి సక్కాయదిట్ఠాదీనం పహీనత్తా నేక్ఖమ్మాదినో ఏకత్తస్స ఉపట్ఠానే కుసలో.

వీతరాగోతి సబ్బసో పహీనరాగత్తా వీతరాగో ఖీణాసవో. ఞాణూపట్ఠానకుసలోతి అరహా ధమ్మేసు విగతసమ్మోహత్తా తత్థ తత్థ అసమ్మోహఞాణస్స ఉపట్ఠానే కుసలో. విముత్తూపట్ఠానకుసలోతి అరహత్తఫలవిముత్తియా ఉపట్ఠానే కుసలో. విముత్తీతి హి సబ్బకిలేసేహి విముత్తత్తా అరహత్తఫలవిముత్తి అధిప్పేతా.

౨౦౫. విపస్సనాభావనాయ ఉపట్ఠానానుపట్ఠానేసు అనిచ్చతోతిఆదీని నిచ్చతోతిఆదీని చ సీలకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. పాఠతో పన ‘‘ఆయూహనానుపట్ఠానకుసలో విపరిణామూపట్ఠానకుసలో అనిమిత్తూపట్ఠానకుసలో నిమిత్తానుపట్ఠానకుసలో అప్పణిహితూపట్ఠానకుసలో పణిధిఅనుపట్ఠానకుసలో అభినివేసానుపట్ఠానకుసలో’’తి ఏతేసు సామివచనేన సమాసపదచ్ఛేదో కాతబ్బో. సేసేసు పన నిస్సక్కవచనేన పాఠో.

౨౦౬. సుఞ్ఞతూపట్ఠానకుసలోతి పనేత్థ సుఞ్ఞతో ఉపట్ఠానకుసలోతి వా సుఞ్ఞతాయ ఉపట్ఠానకుసలోతి వా పదచ్ఛేదో కాతబ్బో. యస్మా పన నిబ్బిదావిరాగనిరోధపటినిస్సగ్గానుపస్సనా అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనా యథాభూతఞాణదస్సనం పటిసఙ్ఖానుపస్సనా వివట్టనానుపస్సనాతి ఇమా అట్ఠ మహావిపస్సనా అత్తనో సభావవిసేసేన విసేసితా, న ఆరమ్మణవిసేసేన, తస్మా ఇమాసం అట్ఠన్నం ‘‘అనిచ్చతో ఉపట్ఠానకుసలో హోతీ’’తిఆదీని వచనాని వియ ‘‘నిబ్బిదాతో ఉపట్ఠానకుసలో హోతీ’’తిఆదీని వచనాని న యుజ్జన్తి. తస్మా ఏవ ఇమా అట్ఠ న యోజితా. ఆదీనవానుపస్సనా పన ‘‘సుఞ్ఞతూపట్ఠానకుసలో హోతి, అభినివేసానుపట్ఠానకుసలో హోతీ’’తి ఇమినా యుగలకవచనేనేవ అత్థతో ‘‘ఆదీనవతో ఉపట్ఠానకుసలో హోతి, ఆలయాభినివేసానుపట్ఠానకుసలో హోతీ’’తి యోజితావ హోతీతి సరూపేన న యోజితా. ఇతి పురిమా చ అట్ఠ, అయఞ్చ ఆదీనవానుపస్సనాతి అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు ఇమా నవ అయోజేత్వా ఇతరా ఏవ నవ యోజితాతి వేదితబ్బా. ఞాణూపట్ఠానకుసలోతి సేక్ఖో విపస్సనూపక్కిలేసానం అభావతో విపస్సనాభావనాయ ఞాణస్స ఉపట్ఠానే కుసలో. సమాధిభావనాయ పన నికన్తిసబ్భావతో ఞాణూపట్ఠానే కుసలోతి న వుత్తో.

విసఞ్ఞోగూపట్ఠానకుసలోతి ‘‘కామయోగవిసఞ్ఞోగో భవయోగవిసఞ్ఞోగో దిట్ఠియోగవిసఞ్ఞోగో అవిజ్జాయోగవిసఞ్ఞోగో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౨) చతుధా వుత్తస్స విసఞ్ఞోగస్స ఉపట్ఠానే కుసలో. సఞ్ఞోగానుపట్ఠానకుసలోతి కామయోగభవయోగదిట్ఠియోగావిజ్జాయోగవసేన చతుధా వుత్తస్స సఞ్ఞోగస్స అనుపట్ఠానే కుసలో. నిరోధూపట్ఠానకుసలోతి ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో నిబ్బాననిన్నం చిత్తం హోతి నిబ్బానపోణం నిబ్బానపబ్భారం వివేకట్ఠం నేక్ఖమ్మాభిరతం బ్యన్తీభూతం సబ్బసో ఆసవట్ఠానియేహి ధమ్మేహీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౯౦; పటి. మ. ౨.౪౪ అత్థతో సమానం) వుత్తఖీణాసవబలవసేన నిబ్బాననిన్నచిత్తత్తా ఖీణాసవోవ నిరోధసఙ్ఖాతస్స నిబ్బానస్స ఉపట్ఠానే కుసలో.

ఆరమ్మణూపట్ఠానకుసలవసేనాతిఆదీసు కుసలన్తి ఞాణం. ఞాణమ్పి హి కుసలపుగ్గలయోగతో కుసలం యథా పణ్డితపుగ్గలయోగతో ‘‘పణ్డితా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౧౦౩). తస్మా కోసల్లవసేనాతి అత్థో.

౨౦౭. ఇదాని చతుసట్ఠియా ఆకారేహీతిఆది ఞాణకథాయం (పటి. మ. ౧.౧౦౭) వుత్తమ్పి ఇన్ద్రియకథాసమ్బన్ధేన ఇధానేత్వా వుత్తం. తం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౨౦౮. పున సమన్తచక్ఖుసమ్బన్ధేన ఇన్ద్రియవిధానం వత్తుకామో న తస్స అద్దిట్ఠమిధత్థి కిఞ్చీతిఆదిమాహ. తత్థ సమన్తచక్ఖూతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. పఞ్ఞిన్ద్రియస్స వసేనాతిఆదినా పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం అవియోగితం దస్సేతి. సద్దహన్తో పగ్గణ్హాతీతిఆదీహి ఏకేకిన్ద్రియమూలకేహి పఞ్చహి చతుక్కేహి పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం నిన్నపయోగకాలే వా మగ్గక్ఖణే వా ఏకరసభావం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభావఞ్చ దస్సేతి. సద్దహితత్తా పగ్గహితన్తిఆదీహి ఏకేకిన్ద్రియమూలకేహి పఞ్చహి చతుక్కేహి పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం నిబ్బత్తికాలే వా ఫలకాలే వా ఏకరసభావం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయభావఞ్చ దస్సేతి. పున బుద్ధచక్ఖుసమ్బన్ధేన ఇన్ద్రియవిధానం వత్తుకామో యం బుద్ధచక్ఖూతిఆదిమాహ. తత్థ బుద్ధచక్ఖూతి ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణం ఆసయానుసయఞాణఞ్చ. బుద్ధఞాణన్తి చ ఇదం తదేవ ద్వయం, సేసం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవాతి.

ఇన్ద్రియసమోధానవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సద్ధమ్మప్పకాసినియా పటిసమ్భిదామగ్గ-అట్ఠకథాయ

ఇన్ద్రియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.