పటిసమ్భిదామగ్గ-అట్ఠకథా

(దుతియో భాగో)

౬౮. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౧౧. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణనిద్దేసే తథాగతస్సాతి వచనే ఉద్దేసే సరూపతో అవిజ్జమానేపి ‘‘ఛ ఞాణాని అసాధారణాని సావకేహీ’’తి (పటి. మ. మాతికా ౧.౭౩) వుత్తత్తా ‘‘తథాగతస్సా’’తి వుత్తమేవ హోతి. తస్మా ఉద్దేసే అత్థతో సిద్ధస్స తథాగతవచనస్స నిద్దేసే గహణం కతం. సత్తే పస్సతీతి రూపాదీసు ఛన్దరాగేన సత్తతాయ లగ్గతాయ సత్తా, తే సత్తే ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన చక్ఖునా పస్సతి ఓలోకేతి. అప్పరజక్ఖేతి పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి అప్పం రాగాదిరజో ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖా, అప్పం రాగాదిరజో ఏతేసన్తి వా అప్పరజక్ఖా. తే అప్పరజక్ఖే. మహారజక్ఖేతి పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి మహన్తం రాగాదిరజో ఏతేసన్తి మహారజక్ఖా, మహన్తం రాగాదిరజో ఏతేసన్తి వా మహారజక్ఖా. తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియేతి తిక్ఖాని సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని ఏతేసన్తి తిక్ఖిన్ద్రియా, ముదూని సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని ఏతేసన్తి ముదిన్ద్రియా. స్వాకారే ద్వాకారేతి సున్దరా సద్ధాదయో ఆకారా కోట్ఠాసా ఏతేసన్తి స్వాకారా, కుచ్ఛితా గరహితా సద్ధాదయో ఆకారా కోట్ఠాసా ఏతేసన్తి ద్వాకారా. సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయేతి యే కథితం కారణం సల్లక్ఖేన్తి సుఖేన సక్కా హోన్తి విఞ్ఞాపేతుం, తే సువిఞ్ఞాపయా, తబ్బిపరీతా దువిఞ్ఞాపయా. అప్పేకచ్చే పరలోకవజ్జభయదస్సావినోతి అపి ఏకే పరలోకఞ్చేవ రాగాదివజ్జఞ్చ భయతో పస్సన్తే, ఇమస్స పన పదస్స నిద్దేసే పరలోకస్సేవ న వుత్తత్తా ఖన్ధాదిలోకే చ రాగాదివజ్జే చ పరం బాళ్హం భయం పస్సనసీలాతి పరలోకవజ్జభయదస్సావినో. తే పరలోకవజ్జభయదస్సావినేతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. అప్పేకచ్చే న పరలోకవజ్జభయదస్సావినోతి తబ్బిపరీతే. లోకోతి చ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన. వజ్జన్తి చ వజ్జనీయట్ఠేన. ఏత్తావతా ఉద్దేసస్స నిద్దేసో కతో హోతి.

పున నిద్దేసస్స పటినిద్దేసం కరోన్తో అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖేతిఆదిమాహ. తత్థ తీసు రతనేసు ఓకప్పనసఙ్ఖాతా సద్ధా అస్స అత్థీతి సద్ధో. సో సద్ధాసమ్పన్నో పుగ్గలో అస్సద్ధియరజస్స చేవ అస్సద్ధియమూలకస్స సేసాకుసలరజస్స చ అప్పకత్తా అప్పరజక్ఖో. నత్థి ఏతస్స సద్ధాతి అస్సద్ధో. సో వుత్తప్పకారస్స రజస్స మహన్తత్తా మహారజక్ఖో. ఆరద్ధం వీరియమనేనాతి ఆరద్ధవీరియో. సో కోసజ్జరజస్స చేవ కోసజ్జమూలకస్స సేసాకుసలరజస్స చ అప్పకత్తా అప్పరజక్ఖో. హీనవీరియత్తా కుచ్ఛితేన ఆకారేన సీదతీతి కుసీదో, కుసీదో ఏవ కుసీతో. సో వుత్తప్పకారస్స రజస్స మహన్తత్తా మహారజక్ఖో. ఆరమ్మణం ఉపేచ్చ ఠితా సతి అస్సాతి ఉపట్ఠితస్సతి. సో ముట్ఠస్సచ్చరజస్స చేవ ముట్ఠస్సచ్చమూలకస్స సేసాకుసలరజస్స చ అప్పకత్తా అప్పరజక్ఖో. ముట్ఠా నట్ఠా సతి అస్సాతి ముట్ఠస్సతి. సో వుత్తప్పకారస్స రజస్స మహన్తత్తా మహారజక్ఖో. అప్పనాసమాధినా ఉపచారసమాధినా వా ఆరమ్మణే సమం, సమ్మా వా ఆహితో ఠితోతి సమాహితో, సమాహితచిత్తోతి వా సమాహితో. సో ఉద్ధచ్చరజస్స చేవ ఉద్ధచ్చమూలకస్స సేసాకుసలరజస్స చ అప్పకత్తా అప్పరజక్ఖో. న సమాహితో అసమాహితో. సో వుత్తప్పకారస్స రజస్స మహన్తత్తా మహారజక్ఖో. ఉదయత్థగామినీ పఞ్ఞా అస్స అత్థీతి పఞ్ఞవా. సో మోహరజస్స చేవ మోహమూలకస్స సేసాకుసలరజస్స చ అప్పకత్తా అప్పరజక్ఖో. మోహమూళ్హత్తా దుట్ఠా పఞ్ఞా అస్సాతి దుప్పఞ్ఞో. సో వుత్తప్పకారస్స రజస్స మహన్తత్తా మహారజక్ఖో. సద్ధో పుగ్గలో తిక్ఖిన్ద్రియోతి బహులం ఉప్పజ్జమానాయ బలవతియా సద్ధాయ సద్ధో, తేనేవ సద్ధిన్ద్రియేన తిక్ఖిన్ద్రియో. అస్సద్ధో పుగ్గలో ముదిన్ద్రియోతి బహులం ఉప్పజ్జమానేన అస్సద్ధియేన అస్సద్ధో, అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జమానేన దుబ్బలేన సద్ధిన్ద్రియేన ముదిన్ద్రియో. ఏస నయో సేసేసుపి. సద్ధో పుగ్గలో స్వాకారోతి తాయ ఏవ సద్ధాయ సోభనాకారో. అస్సద్ధో పుగ్గలో ద్వాకారోతి తేనేవ అస్సద్ధియేన విరూపాకారో. ఏస నయో సేసేసుపి. సువిఞ్ఞాపయోతి సుఖేన విఞ్ఞాపేతుం సక్కుణేయ్యో. దువిఞ్ఞాపయోతి దుక్ఖేన విఞ్ఞాపేతుం సక్కుణేయ్యో. పరలోకవజ్జభయదస్సావీతి ఏత్థ యస్మా పఞ్ఞాసమ్పన్నస్సేవ సద్ధాదీని సుపరిసుద్ధాని హోన్తి, తస్మా సుపరిసుద్ధసద్ధాదిసమ్పన్నో తంసమ్పయుత్తాయ, సుపరిసుద్ధసద్ధాదిసమ్పన్నోపి వా తప్పచ్చయాయ పఞ్ఞాయ పరలోకవజ్జభయదస్సావీ హోతి. తస్మా ఏవ హి సద్ధాదయోపి చత్తారో ‘‘పరలోకవజ్జభయదస్సావీ’’తి వుత్తా.

౧౧౨. ఇదాని ‘‘పరలోకవజ్జభయదస్సావీ’’తి ఏత్థ వుత్తం లోకఞ్చ వజ్జఞ్చ దస్సేతుం లోకోతిఆదిమాహ. ఏత్థ ఖన్ధా ఏవ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి ఖన్ధలోకో. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. విపత్తిభవలోకోతి అపాయలోకో. సో హి అనిట్ఠఫలత్తా విరూపో లాభోతి విపత్తి, భవతీతి భవో, విపత్తి ఏవ భవో విపత్తిభవో, విపత్తిభవో ఏవ లోకో విపత్తిభవలోకో. విపత్తిసమ్భవలోకోతి అపాయూపగం కమ్మం. తఞ్హి సమ్భవతి ఏతస్మా ఫలన్తి సమ్భవో, విపత్తియా సమ్భవో విపత్తిసమ్భవో, విపత్తిసమ్భవో ఏవ లోకో విపత్తిసమ్భవలోకో. సమ్పత్తిభవలోకోతి సుగతిలోకో. సో హి ఇట్ఠఫలత్తా సున్దరో లాభోతి సమ్పత్తి, భవతీతి భవో, సమ్పత్తి ఏవ భవో సమ్పత్తిభవో, సమ్పత్తిభవో ఏవ లోకో సమ్పత్తిభవలోకో. సమ్పత్తిసమ్భవలోకోతి సుగతూపగం కమ్మం. తఞ్హి సమ్భవతి ఏతస్మా ఫలన్తి సమ్భవో, సమ్పత్తియా సమ్భవో సమ్పత్తిసమ్భవో, సమ్పత్తిసమ్భవో ఏవ లోకో సమ్పత్తిసమ్భవలోకో. ఏకో లోకోతిఆదీని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ.

వజ్జన్తి నపుంసకవచనం అసుకోతి అనిద్దిట్ఠత్తా కతం. కిలేసాతి రాగాదయో. దుచ్చరితాతి పాణాతిపాతాదయో. అభిసఙ్ఖారాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదయో. భవగామికమ్మాతి అత్తనో విపాకదానవసేన భవం గచ్ఛన్తీతి భవగామినో, అభిసఙ్ఖారేసుపి విపాకజనకానేవ కమ్మాని వుత్తాని. ఇతీతి వుత్తప్పకారనిదస్సనం. ఇమస్మిఞ్చ లోకే ఇమస్మిఞ్చ వజ్జేతి వుత్తప్పకారే లోకే చ వజ్జే చ. తిబ్బా భయసఞ్ఞాతి బలవతీ భయసఞ్ఞా. తిబ్బాతి పరసద్దస్స అత్థో వుత్తో, భయసఞ్ఞాతి భయసద్దస్స, లోకవజ్జద్వయమ్పి హి భయవత్థుత్తా సయఞ్చ సభయత్తా భయం, భయమితి సఞ్ఞా భయసఞ్ఞా. పచ్చుపట్ఠితా హోతీతి తం తం పటిచ్చ ఉపేచ్చ ఠితా హోతి. సేయ్యథాపి ఉక్ఖిత్తాసికే వధకేతి యథా నామ పహరితుం ఉచ్చారితఖగ్గే పచ్చామిత్తే తిబ్బా భయసఞ్ఞా పచ్చుపట్ఠితా హోతి, ఏవమేవ లోకే చ వజ్జే చ తిబ్బా భయసఞ్ఞా పచ్చుపట్ఠితా హోతి. ఇమేహి పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహీతి అప్పరజక్ఖపఞ్చకాదీసు దససు పఞ్చకేసు ఏకేకస్మిం పఞ్చన్నం పఞ్చన్నం ఆకారానం వసేన పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి. ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియానీతి సద్ధిన్ద్రియాదీని పఞ్చిన్ద్రియాని. జానాతీతి తథాగతో పఞ్ఞాయ పజానాతి. పస్సతీతి దిబ్బచక్ఖునా దిట్ఠం వియ కరోతి. అఞ్ఞాతీతి సబ్బాకారమరియాదాహి జానాతి. పటివిజ్ఝతీతి ఏకదేసం అసేసేత్వా నిరవసేసదస్సనవసేన పఞ్ఞాయ పదాలేతీతి.

ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬౯. ఆసయానుసయఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౧౩. ఆసయానుసయఞాణనిద్దేసే ఇధ తథాగతోతిఆది పఞ్చధా ఠపితో నిద్దేసో. తత్థ ఆసయానుసయా వుత్తత్థా ఏవ. చరితన్తి పుబ్బే కతం కుసలాకుసలం కమ్మం. అధిముత్తిన్తి సమ్పతి కుసలే అకుసలే వా చిత్తవోసగ్గో. భబ్బాభబ్బేతి భబ్బే చ అభబ్బే చ. అరియాయ జాతియా సమ్భవన్తి జాయన్తీతి భబ్బా. వత్తమానసమీపే వత్తమానవచనం. భవిస్సన్తి జాయిస్సన్తీతి వా భబ్బా, భాజనభూతాతి అత్థో. యే అరియమగ్గపటివేధస్స అనుచ్ఛవికా ఉపనిస్సయసమ్పన్నా, తే భబ్బా. వుత్తపటిపక్ఖా అభబ్బా.

కతమో సత్తానం ఆసయోతిఆది నిద్దేసస్స పటినిద్దేసో. తత్థ సస్సతోతి నిచ్చో. లోకోతి అత్తా. ఇధ సరీరంయేవ నస్సతి, అత్తా పన ఇధ పరత్థ చ సోయేవాతి మఞ్ఞన్తి. సో హి సయంయేవ ఆలోకేతీతి కత్వా ‘‘లోకో’’తి మఞ్ఞన్తి. అసస్సతోతి అనిచ్చో. అత్తా సరీరేనేవ సహ నస్సతీతి మఞ్ఞన్తి. అన్తవాతి పరిత్తే కసిణే ఝానం ఉప్పాదేత్వా తంపరిత్తకసిణారమ్మణం చిత్తం సపరియన్తో అత్తాతి మఞ్ఞన్తి. అనన్తవాతి న అన్తవా అప్పమాణే కసిణే ఝానం ఉప్పాదేత్వా తంఅప్పమాణకసిణారమ్మణం చిత్తం అపరియన్తో అత్తాతి మఞ్ఞన్తి. తం జీవం తం సరీరన్తి జీవో చ సరీరఞ్చ తంయేవ. జీవోతి అత్తా, లిఙ్గవిపల్లాసేన నపుంసకవచనం కతం. సరీరన్తి రాసట్ఠేన ఖన్ధపఞ్చకం. అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి అఞ్ఞో జీవో అఞ్ఞం ఖన్ధపఞ్చకం. హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఖన్ధా ఇధేవ వినస్సన్తి, సత్తో మరణతో పరం హోతి విజ్జతి న నస్సతి. ‘‘తథాగతో’’తి చేత్థ సత్తాధివచనన్తి వదన్తి. కేచి పన ‘‘తథాగతోతి అరహా’’తి వదన్తి. ఇమే ‘‘న హోతీ’’తి పక్ఖే దోసం దిస్వా ఏవం గణ్హన్తి. న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి ఖన్ధాపి ఇధేవ నస్సన్తి, తథాగతో చ మరణతో పరం న హోతి ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి. ఇమే ‘‘హోతీ’’తి పక్ఖే దోసం దిస్వా ఏవం గణ్హన్తి. హోతి చ న చ హోతీతి ఇమే ఏకేకపక్ఖపరిగ్గహే దోసం దిస్వా ఉభయపక్ఖం గణ్హన్తి. నేవ హోతి న న హోతీతి ఇమే ఉభయపక్ఖపరిగ్గహే ఉభయదోసాపత్తిం దిస్వా ‘‘హోతీతి చ న హోతి, నేవ హోతీతి చ న హోతీ’’తి అమరావిక్ఖేపపక్ఖం గణ్హన్తి.

అయం పనేత్థ అట్ఠకథానయో – ‘‘సస్సతో లోకోతి వా’’తిఆదీహి దసహాకారేహి దిట్ఠిపభేదోవ వుత్తో. తత్థ సస్సతో లోకోతి చ ఖన్ధపఞ్చకం లోకోతి గహేత్వా ‘‘అయం లోకో నిచ్చో ధువో సబ్బకాలికో’’తి గణ్హన్తస్స సస్సతన్తి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. అసస్సతోతి తమేవ లోకం ‘‘ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీ’’తి గణ్హన్తస్స ఉచ్ఛేదగ్గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. అన్తవాతి పరిత్తకసిణలాభినో సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా కసిణే సమాపన్నస్స అన్తోసమాపత్తియం పవత్తితరూపారూపధమ్మే ‘‘లోకో’’తి చ కసిణపరిచ్ఛేదన్తేన ‘‘అన్తవా’’తి చ గణ్హన్తస్స ‘‘అన్తవా లోకో’’తి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. సా సస్సతదిట్ఠిపి హోతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిపి. విపులకసిణలాభినో పన తస్మిం కసిణే సమాపన్నస్స అన్తోసమాపత్తియం పవత్తితరూపారూపధమ్మే ‘‘లోకో’’తి చ కసిణపరిచ్ఛేదన్తేన ‘‘న అన్తవా’’తి చ గణ్హన్తస్స ‘‘అనన్తవా లోకో’’తి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. సా సస్సతదిట్ఠిపి హోతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిపి. తం జీవం తం సరీరన్తి భేదనధమ్మస్స సరీరస్సేవ ‘‘జీవ’’న్తి గహితత్తా ‘‘సరీరే ఉచ్ఛిజ్జమానే జీవమ్పి ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి ఉచ్ఛేదగ్గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. దుతియపదే సరీరతో అఞ్ఞస్స జీవస్స గహితత్తా ‘‘సరీరే ఉచ్ఛిజ్జమానేపి జీవం న ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి సస్సతగ్గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. హోతి తథాగతోతిఆదీసు ‘‘సత్తో తథాగతో నామ, సో పరం మరణా హోతీ’’తి గణ్హతో పఠమా సస్సతదిట్ఠి. ‘‘న హోతీ’’తి గణ్హతో దుతియా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. ‘‘హోతి చ న చ హోతీ’’తి గణ్హతో తతియా ఏకచ్చసస్సతదిట్ఠి. ‘‘నేవ హోతి న న హోతీ’’తి గణ్హతో చతుత్థా అమరావిక్ఖేపదిట్ఠీతి.

ఇతీతి వుత్తప్పకారదిట్ఠినిస్సయనిదస్సనం. భవదిట్ఠిసన్నిస్సితా వా సత్తా హోన్తి విభవదిట్ఠిసన్నిస్సితా వాతి భవో వుచ్చతి సస్సతో, సస్సతవసేన ఉప్పజ్జమానదిట్ఠి భవదిట్ఠి, భవోతి దిట్ఠీతి వుత్తం హోతి. విభవో వుచ్చతి ఉచ్ఛేదో, ఉచ్ఛేదవసేన ఉప్పజ్జమానదిట్ఠి విభవదిట్ఠి, విభవోతి దిట్ఠీతి వుత్తం హోతి. వుత్తప్పకారా దసవిధా దిట్ఠి భవదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠి చాతి ద్విధావ హోతి. తాసు ద్వీసు ఏకేకం సన్నిస్సితా అపస్సితా అల్లీనా సత్తా హోన్తి.

ఏతే వా పన ఉభో అన్తే అనుపగమ్మాతి ఏత్థ ‘‘అగ్గితో వా ఉదకతో వా మిథుభేదా వా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౫౨) వియ వా-సద్దో సముచ్చయత్థో. ఏతే వుత్తప్పకారే సస్సతుచ్ఛేదవసేన ద్వే పక్ఖే చ న ఉపగన్త్వా అనల్లీయిత్వా పహాయాతి అత్థో. ‘‘అనులోమికా వా ఖన్తీ’’తి వికప్పత్థోవ. ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసూతి ఇమేసం జరామరణాదీనం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా, ఇదప్పచ్చయానం వా సమూహో ఇదప్పచ్చయతా. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బం. తే తే పచ్చయే పటిచ్చ సహ సమ్మా చ ఉప్పన్నా పటిచ్చసముప్పన్నా. తస్సా ఇదప్పచ్చయతాయ చ తేసు పటిచ్చసముప్పన్నేసు చ ధమ్మేసు. అనులోమికాతి లోకుత్తరధమ్మానం అనులోమతో అనులోమికా. ఖన్తీతి ఞాణం. ఞాణఞ్హి ఖమనతో ఖన్తి. పటిలద్ధా హోతీతి సత్తేహి అధిగతా హోతి. ఇదప్పచ్చయతాయ ఖన్తియా ఉచ్ఛేదత్తానుపగమో హోతి పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం పచ్చయసామగ్గియం ఆయత్తవుత్తిత్తా పచ్చయానుపరమదస్సనేన ఫలానుపరమదస్సనతో. పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు ఖన్తియా సస్సతత్తానుపగమో హోతి పచ్చయసామగ్గియం నవనవానం పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం ఉప్పాదదస్సనతో. ఏవమేతే ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నధమ్మదస్సనేన న ఉచ్ఛేదో న సస్సతోతి పవత్తం సమ్మాదస్సనం ‘‘అనులోమికా ఖన్తీ’’తి వేదితబ్బం. ఏవఞ్హి తదుభయదిట్ఠిపటిపక్ఖభూతా సమ్మాదిట్ఠి వుత్తా హోతి. యథాభూతం వా ఞాణన్తి యథాభూతం యథాసభావం నేయ్యం. తత్థ పవత్తఞాణమ్పి విసయవోహారేన ‘‘యథాభూతఞాణ’’న్తి వుత్తం. తం పన సఙ్ఖారుపేక్ఖాపరియన్తం విపస్సనాఞాణం ఇధాధిప్పేతం. హేట్ఠా పన ‘‘యథాభూతఞాణదస్సన’’న్తి భయతూపట్ఠానఞాణం వుత్తం. యథాభూతం వా ఞాణం సత్తేహి పటిలద్ధం హోతీతి సమ్బన్ధో.

ఇదాని ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదీహి మిచ్ఛాదిట్ఠిపరిభావితం ‘‘ఏతే వా పనా’’తిఆదీహి సమ్మాదిట్ఠిపరిభావితం సత్తసన్తానం దస్సేత్వా ‘‘కామం సేవన్తఞ్ఞేవా’’తిఆదీహి సేసాకుసలేహి సేసకుసలేహి చ పరిభావితం సత్తసన్తానం దస్సేతి. తత్థ కామం సేవన్తంయేవ పుగ్గలం తథాగతో జానాతీతి యోజనా కాతబ్బా. సేవన్తన్తి చ అభిణ్హసముదాచారవసేన సేవమానం. పుబ్బే ఆసేవితవసేన కిలేసకామో గరు అస్సాతి కామగరుకో. తథేవ కామో ఆసయే సన్తానే అస్సాతి కామాసయో. సన్తానవసేనేవ కామే అధిముత్తో లగ్గోతి కామాధిముత్తో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. నేక్ఖమ్మాదీని వుత్తత్థానేవ. కామాదీహి చ తీహి సేసాకుసలా, నేక్ఖమ్మాదీహి తీహి సేసకుసలా గహితావ హోన్తీతి వేదితబ్బా. ‘‘అయం సత్తానం ఆసయో’’తి తిధా వుత్తం సన్తానమేవ దస్సేతి.

అయం పనేత్థ అట్ఠకథానయో – ‘‘ఇతి భవదిట్ఠిసన్నిస్సితా వా’’తి ఏవం సస్సతదిట్ఠిం వా సన్నిస్సితా. సస్సతదిట్ఠి హి ఏత్థ భవదిట్ఠీతి వుత్తా, ఉచ్ఛేదదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠీతి. సబ్బదిట్ఠీనఞ్హి సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీహి సఙ్గహితత్తా సబ్బేపిమే దిట్ఠిగతికా సత్తా ఇమావ ద్వే దిట్ఠియో సన్నిస్సితా హోన్తి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘ద్వయనిస్సితో ఖ్వాయం, కచ్చాన, లోకో యేభుయ్యేన అత్థితఞ్చేవ నత్థితఞ్చా’’తి (సం. ని. ౨.౧౫). ఏత్థ హి అత్థితాతి సస్సతం. నత్థితాతి ఉచ్ఛేదో. అయం తావ వట్టనిస్సితానం పుథుజ్జనానం సత్తానం ఆసయో. ఇదాని వివట్టనిస్సితానం సుద్ధసత్తానం ఆసయం దస్సేతుం ‘‘ఏతే వా పన ఉభో అన్తే అనుపగమ్మా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘ఏతే వా పనా’’తి ఏతేయేవ. ‘‘ఉభో అన్తే’’తి సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతే ద్వే అన్తే. ‘‘అనుపగమ్మా’’తి న అల్లీయిత్వా. ‘‘ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసూ’’తి ఇదప్పచ్చయతాయ చేవ పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మేసు చ. ‘‘అనులోమికా ఖన్తీ’’తి విపస్సనాఞాణం. ‘‘యథాభూతం ఞాణ’’న్తి మగ్గఞాణం. ఇదం వుత్తం హోతి – యా పటిచ్చసముప్పాదే చేవ పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మేసు చ ఏతే ఉభో సస్సతుచ్ఛేదఅన్తే అనుపగన్త్వా విపస్సనా పటిలద్ధా, యఞ్చ తతో ఉత్తరి మగ్గఞాణం, అయం సత్తానం ఆసయో. అయం వట్టనిస్సితానఞ్చ వివట్టనిస్సితానఞ్చ సబ్బేసమ్పి సత్తానం ఆసయో ఇదం వసనట్ఠానన్తి. అయం ఆచరియానం సమానట్ఠకథా.

వితణ్డవాదీ పనాహ ‘‘మగ్గో నామ వాసం విద్ధంసేన్తో గచ్ఛతి, త్వం మగ్గో వాసోతి వదేసీ’’తి? సో వత్తబ్బో ‘‘త్వం అరియవాసభాణకో హోసి న హోసీ’’తి? సచే ‘‘న హోమీ’’తి వదతి, ‘‘త్వం అభాణకతాయ న జానాసీ’’తి వత్తబ్బో. సచే ‘‘భాణకోస్మీ’’తి వదతి, ‘‘సుత్తం ఆహరా’’తి వత్తబ్బో. సచే ఆహరతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే ఆహరతి, సయం ఆహరితబ్బం ‘‘దసయిమే, భిక్ఖవే, అరియావాసా, యదరియా ఆవసింసు వా ఆవసన్తి వా ఆవసిస్సన్తి వా’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౯). ఏతఞ్హి సుత్తం మగ్గస్స వాసభావం దీపేతి. తస్మా సుకథితమేవేతన్తి. ఇమం పన భగవా సత్తానం ఆసయం జానన్తో ఇమేసఞ్చ దిట్ఠిగతానం ఇమేసఞ్చ విపస్సనాఞాణమగ్గఞాణానం అప్పవత్తిక్ఖణేపి జానాతి ఏవ. తస్మాయేవ చ ‘‘కామం సేవన్తంయేవ జానాతీ’’తిఆది వుత్తన్తి.

అనుసయనిద్దేసే అనుసయాతి కేనట్ఠేన అనుసయా? అనుసయనట్ఠేన. కో ఏస అనుసయనట్ఠో నామాతి? అప్పహీనట్ఠో. ఏతే హి అప్పహీనట్ఠేన తస్స తస్స సన్తానే అనుసేన్తి నామ. తస్మా ‘‘అనుసయా’’తి వుచ్చన్తి. అనుసేన్తీతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. అథాపి సియా – అనుసయనట్ఠో నామ అప్పహీనాకారో, సో చ ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం న యుజ్జతి, తస్మా న అనుసయా ఉప్పజ్జన్తీతి. తత్రిదం పటివచనం – న అప్పహీనాకారో, అనుసయోతి పన అప్పహీనట్ఠేన థామగతకిలేసో వుచ్చతి. సో చిత్తసమ్పయుత్తో సారమ్మణో సప్పచ్చయట్ఠేన సహేతుకో ఏకన్తాకుసలో అతీతోపి హోతి అనాగతోపి పచ్చుప్పన్నోపి, తస్మా ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం యుజ్జతీతి. తత్రిదం పమాణం – ఇధేవ తావ అభిసమయకథాయ (పటి. మ. ౩.౨౧) ‘‘పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతీ’’తి పుచ్ఛం కత్వా అనుసయానం పచ్చుప్పన్నభావస్స అత్థితాయ ‘‘థామగతో అనుసయం పజహతీ’’తి వుత్తం. ధమ్మసఙ్గణియం మోహస్స పదభాజనే ‘‘అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం, అయం తస్మిం సమయే మోహో హోతీ’’తి (ధ. స. ౩౯౦) అకుసలచిత్తేన సద్ధిం మోహస్స ఉప్పన్నభావో వుత్తో. కథావత్థుస్మిం ‘‘అనుసయా అబ్యాకతా అనుసయా అహేతుకా అనుసయా చిత్తవిప్పయుత్తా’’తి సబ్బే వాదా పటిసేధితా. అనుసయయమకే సత్తన్నం మహావారానం అఞ్ఞతరస్మిం ఉప్పజ్జనవారే ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది (యమ. ౨.అనుసయయమక.౩౦౦) వుత్తం. తస్మా ‘‘అనుసేన్తీతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి యం వుత్తం, తం ఇమినా తన్తిప్పమాణేన యుత్తన్తి వేదితబ్బం. యమ్పి ‘‘చిత్తసమ్పయుత్తో సారమ్మణో’’తిఆది వుత్తం, తమ్పి సువుత్తమేవ. అనుసయో హి నామేస పరినిప్ఫన్నో చిత్తసమ్పయుత్తో అకుసలధమ్మోతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

కామరాగానుసయోతిఆదీసు కామరాగో చ సో అప్పహీనట్ఠేన అనుసయో చాతి కామరాగానుసయో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. కామరాగానుసయో చేత్థ లోభసహగతచిత్తేసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చ మనాపేసు అవసేసకామావచరధమ్మేసు ఆరమ్మణవసేనేవ ఉప్పజ్జమానో లోభో. పటిఘానుసయో చ దోమనస్ససహగతచిత్తేసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చ అమనాపేసు అవసేసకామావచరధమ్మేసు ఆరమ్మణవసేనేవ ఉప్పజ్జమానో దోసో. మానానుసయో దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తలోభసహగతచిత్తేసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చ దుక్ఖవేదనావజ్జేసు అవసేసకామావచరధమ్మేసు రూపారూపావచరధమ్మేసు చ ఆరమ్మణవసేనేవ ఉప్పజ్జమానో మానో. దిట్ఠానుసయో చతూసు దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తేసు. విచికిచ్ఛానుసయో విచికిచ్ఛాసహగతే. అవిజ్జానుసయో ద్వాదససు అకుసలచిత్తేసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చ. తయోపి అవసేసతేభూమకధమ్మేసు ఆరమ్మణవసేనేవ ఉప్పజ్జమానా దిట్ఠివిచికిచ్ఛామోహా. భవరాగానుసయో చతూసు దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేసు ఉప్పజ్జమానోపి సహజాతవసేన న వుత్తో, ఆరమ్మణవసేనేవ పన రూపారూపావచరధమ్మేసు ఉప్పజ్జమానో లోభో వుత్తో.

౧౧౪. ఇదాని యథావుత్తానం అనుసయానం అనుసయనట్ఠానం దస్సేన్తో యం లోకేతిఆదిమాహ. తత్థ యం లోకే పియరూపన్తి యం ఇమస్మిం లోకే పియజాతికం పియసభావం. సాతరూపన్తి సాతజాతికం అస్సాదపదట్ఠానం ఇట్ఠారమ్మణం. ఏత్థ సత్తానం కామరాగానుసయో అనుసేతీతి ఏతస్మిం ఇట్ఠారమ్మణే సత్తానం అప్పహీనట్ఠేన కామరాగానుసయో అనుసేతి. ‘‘పియరూపం సాతరూప’’న్తి చ ఇధ కామావచరధమ్మోయేవ అధిప్పేతో. యథా నామ ఉదకే నిముగ్గస్స హేట్ఠా చ ఉపరి చ సమన్తా చ ఉదకమేవ హోతి, ఏవమేవ ఇట్ఠారమ్మణే రాగుప్పత్తి నామ సత్తానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణా. తథా అనిట్ఠారమ్మణే పటిఘుప్పత్తి. ఇతి ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసూతి ఏవం ఇమేసు ద్వీసు ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణధమ్మేసు. అవిజ్జానుపతితాతి కామరాగపటిఘసమ్పయుత్తా హుత్వా ఆరమ్మణకరణవసేన అవిజ్జా అనుపతితా అనుగతా. విచ్ఛేదం కత్వాపి పాఠో. తదేకట్ఠోతి తాయ అవిజ్జాయ సహజేకట్ఠవసేన ఏకతో ఠితో. మానో చ దిట్ఠి చ విచికిచ్ఛా చాతి నవవిధమానో, ద్వాసట్ఠివిధా దిట్ఠి, అట్ఠవత్థుకా విచికిచ్ఛా, తదేకట్ఠో మానో చ తదేకట్ఠా దిట్ఠి చ తదేకట్ఠా విచికిచ్ఛా చాతి యోజనా. దట్ఠబ్బాతి పస్సితబ్బా అవగన్తబ్బా. తయో ఏకతో కత్వా బహువచనం కతం. భవరాగానుసయో పనేత్థ కామరాగానుసయేనేవ సఙ్గహితోతి వేదితబ్బో.

చరితనిద్దేసే తేరస చేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. ద్వాదస అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. చతస్సో ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో. తత్థ కామావచరో పరిత్తభూమకో. ఇతరో మహాభూమకో. తీసుపి వా ఏతేసు యో కోచి అప్పవిపాకో పరిత్తభూమకో, మహావిపాకో మహాభూమకోతి వేదితబ్బో.

౧౧౫. అధిముత్తినిద్దేసే సన్తీతి సంవిజ్జన్తి. హీనాధిముత్తికాతి లామకజ్ఝాసయా. పణీతాధిముత్తికాతి కల్యాణజ్ఝాసయా. సేవన్తీతి నిస్సయన్తి అల్లీయన్తి. భజన్తీతి ఉపసఙ్కమన్తి. పయిరుపాసన్తీతి పునప్పునం ఉపసఙ్కమన్తి. సచే హి ఆచరియుపజ్ఝాయా న సీలవన్తో హోన్తి, అన్తేవాసికసద్ధివిహారికా సీలవన్తో, తే అత్తనో ఆచరియుపజ్ఝాయేపి న ఉపసఙ్కమన్తి, అత్తనో సదిసే సారుప్పే భిక్ఖూయేవ ఉపసఙ్కమన్తి. సచేపి ఆచరియుపజ్ఝాయా సారుప్పా భిక్ఖూ, ఇతరే అసారుప్పా, తేపి న ఆచరియుపజ్ఝాయే ఉపసఙ్కమన్తి, అత్తనో సదిసే హీనాధిముత్తికేయేవ ఉపసఙ్కమన్తి. ఏవం ఉపసఙ్కమనం పన న కేవలం ఏతరహియేవ, అతీతానాగతేపీతి దస్సేతుం అతీతమ్పి అద్ధానన్తిఆదిమాహ. తత్థ అతీతమ్పి అద్ధానన్తి అతీతస్మిం కాలే, అచ్చన్తసంయోగత్థే వా ఉపయోగవచనం. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. ఇదం పన దుస్సీలానం దుస్సీలసేవనమేవ, సీలవన్తానం సీలవన్తసేవనమేవ, దుప్పఞ్ఞానం దుప్పఞ్ఞసేవనమేవ, పఞ్ఞవన్తానం పఞ్ఞవన్తసేవనమేవ కో నియమేతీతి? అజ్ఝాసయధాతు నియమేతీతి.

భబ్బాభబ్బనిద్దేసే ఛడ్డేతబ్బే పఠమం నిద్దిసిత్వా గహేతబ్బే పచ్ఛా నిద్దిసితుం ఉద్దేసస్స ఉప్పటిపాటియా పఠమం అభబ్బా నిద్దిట్ఠా. ఉద్దేసే పన ద్వన్దసమాసే అచ్చితస్స చ మన్దక్ఖరస్స చ పదస్స పుబ్బనిపాతలక్ఖణవసేన భబ్బసద్దో పుబ్బం పయుత్తో. కమ్మావరణేనాతి పఞ్చవిధేన ఆనన్తరియకమ్మేన. సమన్నాగతాతి సమఙ్గీభూతా. కిలేసావరణేనాతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా. ఇమాని ద్వే సగ్గమగ్గానం ఆవరణతో ఆవరణాని. భిక్ఖునీదూసకాదీని కమ్మానిపి కమ్మావరణేనేవ సఙ్గహితాని. విపాకావరణేనాతి అహేతుకపటిసన్ధియా. యస్మా పన దుహేతుకానమ్పి అరియమగ్గపటివేధో నత్థి, తస్మా దుహేతుకా పటిసన్ధిపి విపాకావరణమేవాతి వేదితబ్బా, అస్సద్ధాతి బుద్ధాదీసు సద్ధారహితా. అచ్ఛన్దికాతి కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దరహితా. ఉత్తరకురుకా మనుస్సా అచ్ఛన్దికట్ఠానం పవిట్ఠా. దుప్పఞ్ఞాతి భవఙ్గపఞ్ఞాయ పరిహీనా. భవఙ్గపఞ్ఞాయ పన పరిపుణ్ణాయపి యస్స భవఙ్గం లోకుత్తరస్స పాదకం న హోతి, సోపి దుప్పఞ్ఞోయేవ నామ. అభబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తనియామసఙ్ఖాతం అరియమగ్గం ఓక్కమితుం అభబ్బా. అరియమగ్గో హి సమ్మా సభావోతి సమ్మత్తం, సోయేవ అనన్తరఫలదానే, సయమేవ వా అచలభావతో నియామో, తం ఓక్కమితుం పవిసితుం అభబ్బా. న కమ్మావరణేనాతిఆదీని వుత్తవిపరియాయేనేవ వేదితబ్బానీతి.

ఆసయానుసయఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭౦. యమకపాటిహీరఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౧౬. యమకపాటిహీరఞాణనిద్దేసే అసాధారణం సావకేహీతి సేసాసాధారణఞాణనిద్దేసే అఞ్ఞవచనేహి ఓకాసాభావతో న వుత్తం, ఇధ పన అఞ్ఞవచనాభావతో వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఉపరిమకాయతోతి నాభియా ఉద్ధం సరీరతో. అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతీతి తేజోకసిణారమ్మణం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఉపరిమకాయతో అగ్గిజాలా వుట్ఠాతూ’’తి ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా అనన్తరం అభిఞ్ఞాఞాణేన ‘‘ఉపరిమకాయతో అగ్గిజాలా వుట్ఠాతూ’’తి అధిట్ఠితే సహ అధిట్ఠానా ఉపరిమకాయతో అగ్గిజాలా వుట్ఠాతి. సా హి ఇధ రాసట్ఠేన ఖన్ధోతి వుత్తా. హేట్ఠిమకాయతోతి నాభితో హేట్ఠా సరీరతో. ఉదకధారా పవత్తతీతి ఆపోకసిణారమ్మణం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా వుట్ఠాతూ’’తి ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా అనన్తరం అభిఞ్ఞాఞాణేన ‘‘హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా వుట్ఠాతూ’’తి అధిట్ఠితే సహ అధిట్ఠానా హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా వుట్ఠాతి. ఉభయత్థాపి అబ్బోచ్ఛేదవసేన పవత్తతీతి వుత్తం. అధిట్ఠానస్స ఆవజ్జనస్స చ అన్తరే ద్వే భవఙ్గచిత్తాని వత్తన్తి. తస్మాయేవ యుగలా హుత్వా అగ్గిక్ఖన్ధఉదకధారా పవత్తన్తి, అన్తరం న పఞ్ఞాయతి. అఞ్ఞేసం పన భవఙ్గపరిచ్ఛేదో నత్థి. పురత్థిమకాయతోతి అభిముఖపస్సతో. పచ్ఛిమకాయతోతి పిట్ఠిపస్సతో. దక్ఖిణఅక్ఖితో వామఅక్ఖితోతిఆది సమాసపాఠోయేవ, న అఞ్ఞో. దక్ఖిణనాసికాసోతతో వామనాసికాసోతతోతి పాఠో సున్దరో. రస్సం కత్వాపి పఠన్తి. అంసకూటతోతి ఏత్థ అబ్భుగ్గతట్ఠేన కూటో వియాతి కూటో, అంసోయేవ కూటో అంసకూటో. అఙ్గులఙ్గులేహీతి అఙ్గులీహి అఙ్గులీహి. అఙ్గులన్తరికాహీతి అఙ్గులీనం అన్తరికాహి. ఏకేకలోమతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఏకేకలోమతో ఉదకధారా పవత్తతీతి ఉభయత్థాపి ఆమేడితవచనేన సబ్బలోమానం పరియాదిన్నత్తా ఏకేకలోమతోవ అగ్గిక్ఖన్ధఉదకధారా యుగలా యుగలా హుత్వా పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. లోమకూపతో లోమకూపతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, లోమకూపతో లోమకూపతో ఉదకధారా పవత్తతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కేసుచి పోత్థకేసు ‘‘ఏకేకలోమతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి. లోమకూపతో లోమకూపతో ఉదకధారా పవత్తతి, లోమకూపతో లోమకూపతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఏకేకలోమతో ఉదకధారా పవత్తతీ’’తి లిఖితం. తమ్పి యుజ్జతియేవ. పాటిహీరస్స అతిసుఖుమత్తదీపనతో పన పురిమపాఠోయేవ సున్దరతరో.

ఇదాని ఛన్నం వణ్ణానన్తి కో సమ్బన్ధో? హేట్ఠా ‘‘ఉపరిమకాయతో’’తిఆదీహి అనేకేహి సరీరావయవా వుత్తా. తేన సరీరావయవసమ్బన్ధో పవత్తతీతి వచనసమ్బన్ధేన చ యమకపాటిహీరాధికారేన చ ఛన్నం వణ్ణానం సరీరావయవభూతానం రస్మియో యమకా హుత్వా పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. సామివచనసమ్బన్ధేన చ అవస్సం ‘‘రస్మియో’’తి పాఠసేసో ఇచ్ఛితబ్బోయేవ. నీలానన్తి ఉమాపుప్ఫవణ్ణానం. పీతకానన్తి కణికారపుప్ఫవణ్ణానం. లోహితకానన్తి ఇన్దగోపకవణ్ణానం. ఓదాతానన్తి ఓసధితారకవణ్ణానం. మఞ్జిట్ఠానన్తి మన్దరత్తవణ్ణానం. పభస్సరానన్తి పభాసనపకతికానం పభస్సరవణ్ణానం. పభస్సరవణ్ణే విసుం అవిజ్జమానేపి వుత్తేసు పఞ్చసు వణ్ణేసు యే యే పభా సముజ్జలా, తే తే పభస్సరా. తథా హి తథాగతస్స యమకపాటిహీరం కరోన్తస్స యమకపాటిహీరఞాణబలేనేవ కేసమస్సూనఞ్చేవ అక్ఖీనఞ్చ నీలట్ఠానేహి నీలరస్మియో నిక్ఖమన్తి, యాసం వసేన గగనతలం అఞ్జనచుణ్ణసమోకిణ్ణం వియ ఉమాపుప్ఫనీలుప్పలదలసఞ్ఛన్నం వియ వీతిపతన్తమణితాలవణ్టం వియ పసారితమేచకపటం వియ చ హోతి. ఛవితో చేవ అక్ఖీనఞ్చ పీతకట్ఠానేహి పీతరస్మియో నిక్ఖమన్తి, యాసం వసేన దిసాభాగా సువణ్ణరసనిసిఞ్చమానా వియ సువణ్ణపటపసారితా వియ కుఙ్కుమచుణ్ణకణికారపుప్ఫసమ్పరికిణ్ణా వియ చ విరోచన్తి. మంసలోహితేహి చేవ అక్ఖీనఞ్చ రత్తట్ఠానేహి లోహితరస్మియో నిక్ఖమన్తి, యాసం వసేన దిసాభాగా చినపిట్ఠచుణ్ణరఞ్జితా వియ సుపక్కలాఖారసనిసిఞ్చమానా వియ రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తా వియ జయసుమనపాలిభద్దకబన్ధుజీవకకుసుమసమ్పరికిణ్ణా వియ చ విరోచన్తి. అట్ఠీహి చేవ దన్తేహి చ అక్ఖీనఞ్చ సేతట్ఠానేహి ఓదాతరస్మియో నిక్ఖమన్తి, యాసం వసేన దిసాభాగా రజతకుటేహి ఆసిఞ్చమానఖీరధారాసమ్పరికిణ్ణా వియ పసారితరజతపట్టవితానా వియ వీతిపతన్తరజతతాలవణ్టా వియ కున్దకుముదసిన్దువారసుమనమల్లికాదికుసుమసఞ్ఛన్నా వియ చ విరోచన్తి. హత్థతలపాదతలాదీహి మన్దరత్తట్ఠానేహి మఞ్జిట్ఠరస్మియో నిక్ఖమన్తి, యాసం వసేన దిసాభాగా పవాళజాలపరిక్ఖిత్తా వియ రత్తకురవకకుసుమసమోకిణ్ణా వియ చ విరోచన్తి. ఉణ్ణానఖాదీహి పభస్సరట్ఠానేహి పభస్సరరస్మియో నిక్ఖమన్తి, యాసం వసేన దిసాభాగా ఓసధితారకపుఞ్జపుణ్ణా వియ విజ్జుపటలాదిపరిపుణ్ణా వియ చ విరోచన్తి.

భగవా చఙ్కమతీతిఆది ‘‘భగవతో చ నిమ్మితానఞ్చ నానాఇరియాపథకరణం యమకపాటిహీరేనేవ హోతీ’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. తేసఞ్హి నిమ్మితానం ఇరియాపథా యుగలావ హుత్వా వత్తన్తి. యది నిమ్మితా బహుకా హోన్తి, ‘‘నిమ్మితో’’తిఆది కస్మా ఏకవచనం కతన్తి చే? నిమ్మితేసుపి ఏకేకస్స నానాఇరియాపథభావదస్సనత్థం. బహువచనేన హి వుత్తే సబ్బేపి నిమ్మితా సకిం ఏకేకఇరియాపథికా వియ హోన్తి. ఏకవచనేన పన వుత్తే నిమ్మితేసు ఏకేకో నానాఇరియాపథికోతి ఞాయతి. తస్మా ఏకవచననిద్దేసో కతో. చూళపన్థకత్థేరోపి తావ నానాఇరియాపథికభిక్ఖూనం సహస్సం మాపేసి, కిం పన భగవా యమకపాటిహీరే బహూ నిమ్మితే న కరిస్సతి. చూళపన్థకత్థేరం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞేసం సావకానం ఏకావజ్జనేన నానాఇరియపథికానం నానారూపానఞ్చ నిమ్మానం న ఇజ్ఝతి. అనియమేత్వా హి నిమ్మితా ఇద్ధిమతా సదిసావ హోన్తి. ఠాననిసజ్జాదీసు వా భాసితతుణ్హీభావాదీసు వా యం యం ఇద్ధిమా కరోతి, తం తదేవ కరోన్తి, విసదిసకరణం నానాకిరియాకరణఞ్చ ‘‘ఏత్తకా ఈదిసా హోన్తు, ఏత్తకా ఇమం నామ కరోన్తూ’’తి విసుం విసుం ఆవజ్జిత్వా అధిట్ఠానేన ఇజ్ఝతి. తథాగతస్స పన ఏకావజ్జనాధిట్ఠానేనేవ నానప్పకారనిమ్మానం ఇజ్ఝతి. ఏవమేవ అగ్గిక్ఖన్ధఉదకధారానిమ్మానే చ నానావణ్ణనిమ్మానే చ వేదితబ్బం. తత్థ భగవా చఙ్కమతీతి ఆకాసే వా పథవియం వా చఙ్కమతి. నిమ్మితోతి ఇద్ధియా మాపితబుద్ధరూపం. తిట్ఠతి వాతిఆదీనిపి ఆకాసే వా పథవియం వా. కప్పేతీతి కరోతి. భగవా తిట్ఠతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయోతి.

యమకపాటిహీరఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭౧. మహాకరుణాఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౧౭. మహాకరుణాఞాణనిద్దేసే బహుకేహి ఆకారేహీతి ఇదాని వుచ్చమానేహి ఏకూననవుతియా పకారేహి. పస్సన్తానన్తి ఞాణచక్ఖునా చ బుద్ధచక్ఖునా చ ఓలోకేన్తానం. ఓక్కమతీతి ఓతరతి పవిసతి. ఆదిత్తోతి దుక్ఖలక్ఖణవసేన పీళాయోగతో సన్తాపనట్ఠేన ఆదీపితో. ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౫) వుత్తత్తా సబ్బసఙ్ఖతస్స చేవ దుక్ఖలక్ఖణవసేన పీళితత్తా దుక్ఖస్స చ కరుణాయ మూలభూతత్తా పఠమం దుక్ఖలక్ఖణవసేన ‘‘ఆదిత్తో’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. రాగాదీహి ఆదిత్తతం పన ఉపరి వక్ఖతి. అథ వా ఆదిత్తోతి రాగాదీహియేవ ఆదిత్తో. ఉపరి పన ‘‘తస్స నత్థఞ్ఞో కోచి నిబ్బాపేతా’’తి అత్థాపేక్ఖనవసేన పున వుత్తన్తి వేదితబ్బం. లోకసన్నివాసోతి పఞ్చక్ఖన్ధా లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో, తణ్హాదిట్ఠివసేన సన్నివసన్తి ఏత్థ సత్తాతి సన్నివాసో, లోకోవ సన్నివాసో లోకసన్నివాసో. దుక్ఖితం ఖన్ధసన్తానం ఉపాదాయ సత్తవోహారసబ్భావతో లోకసన్నివాసయోగతో సత్తసమూహోపి లోకసన్నివాసో. సోపి చ సహఖన్ధకోయేవ. ఉయ్యుత్తోతి అనేకేసు కిచ్చేసు నిచ్చబ్యాపారతాయ కతయోగో కతఉస్సాహో, సతతకిచ్చేసు సఉస్సుక్కోతి అత్థో. ఘట్టనయుత్తోతి వా ఉయ్యుత్తో. పయాతోతి పబ్బతేయ్యా నదీ వియ అనవట్ఠితగమనేన మరణాయ యాతుం ఆరద్ధో. కుమ్మగ్గప్పటిపన్నోతి కుచ్ఛితం మిచ్ఛామగ్గం పటిపన్నో. ఉపరి పన ‘‘విపథపక్ఖన్దో’’తి నానాపదేహి విసేసేత్వా వుత్తం.

ఉపనీయతీతి జరావసేన మరణాయ ఉపనీయతి హరీయతి. జరా హి ‘‘ఆయునో సంహానీ’’తి (సం. ని. ౨.౨) వుత్తా. అద్ధువోతి న థిరో, సదా తథేవ న హోతి. యస్మా అద్ధువో, తస్మా ఉపనీయతీతి పురిమస్స కారణవచనమేతం. ఏతేన సకారణం జరాదుక్ఖం వుత్తం. తం జరాదుక్ఖం దిస్వా జరాపారిజుఞ్ఞరహితాపి విఞ్ఞూ పబ్బజన్తి. అతాణోతి తాయితుం రక్ఖితుం సమత్థేన రహితో, అనారక్ఖోతి వుత్తం హోతి. అనభిస్సరోతి అభిసరిత్వా అభిగన్త్వా బ్యాహరణేన అస్సాసేతుం సమత్థేన రహితో, అసహాయోతి వా అత్థో. యస్మా అనభిస్సరో, తస్మా అతాణోతి పురిమస్స కారణవచనమేతం. ఏతేన సకారణం పియవిప్పయోగదుక్ఖం వుత్తం. తం పియవిప్పయోగదుక్ఖం దిస్వా ఞాతిపారిజుఞ్ఞరహితాపి విఞ్ఞూ పబ్బజన్తి. అస్సకోతి సకభణ్డరహితో. సబ్బం పహాయ గమనీయన్తి సకభణ్డన్తి సల్లక్ఖితం సబ్బం పహాయ లోకేన గన్తబ్బం. యస్మా సబ్బం పహాయ గమనీయం, తస్మా అస్సకోతి పురిమస్స కారణవచనమేతం. ఏతేన సకారణం మరణదుక్ఖం వుత్తం. తం దిస్వా భోగపారిజుఞ్ఞరహితాపి విఞ్ఞూ పబ్బజన్తి. అఞ్ఞత్థ ‘‘కమ్మస్సకా మాణవసత్తా’’తి (మ. ని. ౩.౨౮౯) వుత్తం, ఇధ చ రట్ఠపాలసుత్తే చ ‘‘అస్సకో లోకో’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౫) వుత్తం, తం కథం యుజ్జతీతి చే? పహాయ గమనీయం సన్ధాయ ‘‘అస్సకో’’తి వుత్తం, కమ్మం పన న పహాయ గమనీయం. తస్మా ‘‘కమ్మస్సకా’’తి వుత్తం. రట్ఠపాలసుత్తేయేవ చ ఏవమేతం వుత్తం ‘‘త్వం పన యథాకమ్మం గమిస్ససీ’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౬). ఊనోతి పారిపూరిరహితో. అతిత్తోతి భియ్యో భియ్యో పత్థనాయపి న సుహితో. ఇదం ఊనభావస్స కారణవచనం. తణ్హాదాసోతి తణ్హాయ వసే వత్తనతో తణ్హాయ దాసభూతో. ఇదం అతిత్తభావస్స కారణవచనం. ఏతేన ఇచ్ఛారోగాపదేసేన సకారణం బ్యాధిదుక్ఖం వుత్తం. తం బ్యాధిదుక్ఖం దిస్వా బ్యాధిపారిజుఞ్ఞరహితాపి విఞ్ఞూ పబ్బజన్తి. అతాయనోతి పుత్తాదీహిపి తాయనస్స అభావతో అతాయనో అనారక్ఖో, అలబ్భనేయ్యఖేమో వా. అలేణోతి అల్లీయితుం నిస్సితుం అనరహో అల్లీనానమ్పి చ లేణకిచ్చాకారకో. అసరణోతి నిస్సితానం న భయసారకో న భయవినాసకో. అసరణీభూతోతి పురే ఉప్పత్తియా అత్తనో అభావేనేవ అసరణో, ఉప్పత్తిసమకాలమేవ అసరణీభూతోతి అత్థో.

ఉద్ధతోతి సబ్బాకుసలేసు ఉద్ధచ్చస్స ఉప్పజ్జనతో సత్తసన్తానే చ అకుసలుప్పత్తిబాహుల్లతో అకుసలసమఙ్గీలోకో తేన ఉద్ధచ్చేన ఉద్ధతో. అవూపసన్తోతి అవూపసమనలక్ఖణస్స ఉద్ధచ్చస్సేవ యోగేన అవూపసన్తో భన్తమిగపటిభాగో. ‘‘ఉపనీయతి లోకో’’తిఆదీసు చతూసు చ ‘‘ఉద్ధతో లోకో’’తి చ పఞ్చసు ఠానేసు లోకోతి ఆగతం, సేసేసు లోకసన్నివాసోతి. ఉభయథాపి లోకోయేవ. ససల్లోతి పీళాజనకతాయ అన్తోతుదనతాయ దున్నీహరణీయతాయ చ సల్లాతి సఙ్ఖం గతేహి రాగాదీహి సల్లేహి సహవత్తనకో. విద్ధోతి మిగాదయో కదాచి పరేహి విద్ధా హోన్తి, అయం పన లోకో నిచ్చం అత్తనావ విద్ధో. పుథుసల్లేహీతి ‘‘సత్త సల్లాని – రాగసల్లం, దోససల్లం, మోహసల్లం, మానసల్లం, దిట్ఠిసల్లం, కిలేససల్లం, దుచ్చరితసల్ల’’న్తి (మహాని. ౧౭౪) వుత్తేహి సత్తహి సల్లేహి. తస్సాతి తస్స లోకసన్నివాసస్స. సల్లానం ఉద్ధతాతి తేసం సల్లానం సత్తసన్తానతో ఉద్ధరితా పుగ్గలో. అఞ్ఞత్ర మయాతి మం ఠపేత్వా. యేపి భగవతో సావకా సల్లాని ఉద్ధరన్తి, తేసం భగవతో వచనేనేవ ఉద్ధరణతో భగవావ ఉద్ధరతి నామ. అవిజ్జన్ధకారావరణోతి అవిజ్జా ఏవ సభావదస్సనచ్ఛాదనేన అన్ధం వియ కరోతీతి అవిజ్జన్ధకారో, సోవ సభావావగమననివారణేన ఆవరణం ఏతస్సాతి అవిజ్జన్ధకారావరణో. కిలేసపఞ్జరపక్ఖిత్తోతి కిలేసా ఏవ కుసలగమనసన్నిరుజ్ఝనట్ఠేన పఞ్జరోతి కిలేసపఞ్జరో, అవిజ్జాపభవే కిలేసపఞ్జరే పక్ఖిత్తో పాతితో. ఆలోకం దస్సేతాతి పఞ్ఞాలోకం దస్సనసీలో, పఞ్ఞాలోకస్స దస్సేతాతి వా అత్థో. అవిజ్జాగతోతి అవిజ్జం గతో పవిట్ఠో. న కేవలం అవిజ్జాయ ఆవరణమత్తమేవ, అథ ఖో గహనగతో వియ అవిజ్జాకోసస్స అన్తో పవిట్ఠోతి పురిమతో విసేసో. అణ్డభూతోతిఆదయో చ విసేసాయేవ. అణ్డభూతోతి అణ్డే భూతో నిబ్బత్తో. యథా హి అణ్డే నిబ్బత్తా ఏకచ్చే సత్తా ‘‘అణ్డభూతా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవమయం లోకో అవిజ్జణ్డకోసే నిబ్బత్తత్తా ‘‘అణ్డభూతో’’తి వుచ్చతి. పరియోనద్ధోతి తేన అవిజ్జణ్డకోసేన సమన్తతో ఓనద్ధో బద్ధో వేఠితో.

తన్తాకులకజాతోతి తన్తం వియ ఆకులభూతో. యథా నామ దున్నిక్ఖిత్తం మూసికచ్ఛిన్నం పేసకారానం తన్తం తహిం తహిం ఆకులం హోతి, ఇదం అగ్గం ఇదం మూలన్తి అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం దుక్కరం హోతి, ఏవమేవ సత్తా పచ్చయాకారే ఖలితా ఆకులా బ్యాకులా హోన్తి, న సక్కోన్తి పచ్చయాకారం ఉజుం కాతుం. తత్థ తన్తం పచ్చత్తపురిసకారే ఠత్వా సక్కాపి భవేయ్య ఉజుం కాతుం, ఠపేత్వా పన ద్వే బోధిసత్తే అఞ్ఞో సత్తో అత్తనో ధమ్మతాయ పచ్చయాకారం ఉజుం కాతుం సమత్థో నామ నత్థి. యథా పన ఆకులం తన్తం కఞ్జికం దత్వా కోచ్ఛేన పహటం తత్థ తత్థ కులకజాతం హోతి గణ్ఠిబద్ధం, ఏవమయం లోకో పచ్చయేసు పక్ఖలిత్వా పచ్చయే ఉజుం కాతుం అసక్కోన్తో ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతవసేన కులకజాతో హోతి గణ్ఠిబద్ధో. యే హి కేచి దిట్ఠియో నిస్సితా, సబ్బే తే పచ్చయం ఉజుం కాతుం న సక్కోన్తియేవ. కులాగణ్ఠికజాతోతి కులాగణ్ఠికం వియ భూతో. కులాగణ్ఠికం వుచ్చతి పేసకారకఞ్జికసుత్తం. ‘‘కులా నామ సకుణికా, తస్సా కులావకో’’తిపి ఏకే. యథా తదుభయమ్పి ఆకులం అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం దుక్కరన్తి పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం. ముఞ్జపబ్బజభూతోతి ముఞ్జతిణం వియ పబ్బజతిణం వియ చ భూతో ముఞ్జతిణపబ్బజతిణసదిసో జాతో. యథా తాని తిణాని కోట్టేత్వా కోట్టేత్వా కతరజ్జు జిణ్ణకాలే కత్థచి పతితం గహేత్వా తేసం తిణానం ‘‘ఇదం అగ్గం ఇదం మూల’’న్తి అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం దుక్కరం, తమ్పి పచ్చత్తపురిసకారే ఠత్వా సక్కా భవేయ్య ఉజుం కాతుం, ఠపేత్వా పన ద్వే బోధిసత్తే అఞ్ఞో సత్తో అత్తనో ధమ్మతాయ పచ్చయాకారం ఉజుం కాతుం సమత్థో నామ నత్థి. ఏవమయం లోకో పచ్చయాకారం ఉజుం కాతుం అసక్కోన్తో ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతవసేన గణ్ఠిజాతో హుత్వా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం సంసారం నాతివత్తతి.

తత్థ అపాయోతి నిరయో తిరచ్ఛానయోని పేత్తివిసయో అసురకాయో. సబ్బేపి హి తే వడ్ఢిసఙ్ఖాతస్స ఆయస్స అభావతో ‘‘అపాయో’’తి వుచ్చన్తి. తథా దుక్ఖస్స గతిభావతో దుగ్గతి. సుఖసముస్సయతో వినిపతితత్తా వినిపాతో. ఇతరో పన –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతి’’.

తం సబ్బమ్పి నాతివత్తతి నాతిక్కమతి. అథ ఖో చుతితో పటిసన్ధిం, పటిసన్ధితో చుతిన్తి ఏవం పునప్పునం చుతిపటిసన్ధియో గణ్హమానో తీసు భవేసు చతూసు యోనీసు పఞ్చసు గతీసు సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు నవసు సత్తావాసేసు మహాసముద్దే వాతుక్ఖిత్తనావా వియ యన్తగోణో వియ చ పరిబ్భమతియేవ. అవిజ్జావిసదోససల్లిత్తోతి అవిజ్జాయేవ అకుసలుప్పాదనేన కుసలజీవితనాసనతో విసన్తి అవిజ్జావిసం, తదేవ సన్తానదూసనతో అవిజ్జావిసదోసో, తేన అనుసయపరియుట్ఠానదుచ్చరితభూతేన భుసం లిత్తో మక్ఖితోతి అవిజ్జావిసదోససల్లిత్తో. కిలేసకలలీభూతోతి అవిజ్జాదిమూలకా కిలేసా ఏవ ఓసీదనట్ఠేన కలలం కద్దమోతి కిలేసకలలం, తదస్స అత్థీతి కిలేసకలలీ, ఏవంభూతో. రాగదోసమోహజటాజటితోతి లోభపటిఘావిజ్జాసఙ్ఖాతా రాగదోసమోహా ఏవ రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు హేట్ఠుపరియవసేన పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సంసిబ్బనట్ఠేన వేళుగుమ్బాదీనం సాఖాజాలసఙ్ఖాతా జటా వియాతి జటా, తాయ రాగదోసమోహజటాయ జటితో. యథా నామ వేళుజటాదీహి వేళుఆదయో, ఏవం తాయ జటాయ అయం లోకో జటితో వినద్ధో సంసిబ్బితోతి అత్థో. జటం విజటేతాతి ఇమం ఏవం తేధాతుకం లోకం జటేత్వా ఠితం జటం విజటేతా సంఛిన్దితా సమ్పదాలయితా.

తణ్హాసఙ్ఘాటపటిముక్కోతి తణ్హా ఏవ అబ్బోచ్ఛిన్నం పవత్తితో సఙ్ఘటితట్ఠేన సఙ్ఘాటోతి తణ్హాసఙ్ఘాటో, తస్మిం తణ్హాసఙ్ఘాటే పటిముక్కో అనుపవిట్ఠో అన్తోగతోతి తణ్హాసఙ్ఘాటపటిముక్కో. తణ్హాజాలేన ఓత్థటోతి తణ్హా ఏవ పుబ్బే వుత్తనయేన సంసిబ్బనట్ఠేన జాలన్తి తణ్హాజాలం, తేన తణ్హాజాలేన ఓత్థటో సమన్తతో ఛాదితో పలివేఠితో. తణ్హాసోతేన వుయ్హతీతి తణ్హా ఏవ సంసారే ఆకడ్ఢనట్ఠేన సోతోతి తణ్హాసోతో, తేన తణ్హాసోతేన వుయ్హతి ఆకడ్ఢీయతి. తణ్హాసఞ్ఞోజనేన సఞ్ఞుత్తోతి తణ్హా ఏవ లోకం వట్టస్మిం సంయోజనతో బన్ధనతో సంయోజనన్తి తణ్హాసంయోజనం, తేన తణ్హాసంయోజనేన సఞ్ఞుత్తో బద్ధో. తణ్హానుసయేన అనుసటోతి తణ్హా ఏవ అనుసయనట్ఠేన అనుసయోతి తణ్హానుసయో, తేన తణ్హానుసయేన అనుసటో అనుగతో థామగతో. తణ్హాసన్తాపేన సన్తప్పతీతి తణ్హా ఏవ పవత్తికాలే ఫలకాలే చ లోకం సన్తాపేతీతి సన్తాపో, తేన తణ్హాసన్తాపేన సన్తప్పతి సన్తాపీయతి. తణ్హాపరిళాహేన పరిడయ్హతీతి తణ్హా ఏవ బలవభూతా పవత్తికాలే ఫలకాలే చ సమన్తతో దహనట్ఠేన మహాపరిళాహోతి తణ్హాపరిళాహో, తేన తణ్హాపరిళాహేన పరిడయ్హతి సమన్తతో డహీయతి. దిట్ఠిసఙ్ఘాటాదయో ఇమినావ నయేన యోజేతబ్బా.

అనుగతోతి అనుపవిట్ఠో. అనుసటోతి అనుధావితో. అభిభూతోతి పీళితో. అబ్భాహతోతి అభిఆహతో అభిముఖం భుసం పహతో. దుక్ఖే పతిట్ఠితోతి దుక్ఖే ఖన్ధపఞ్చకే సుఖవిపల్లాసేన పతిట్ఠితో అభినివిట్ఠో.

తణ్హాయ ఉడ్డితోతి తణ్హాయ ఉల్లఙ్ఘితో. చక్ఖు హి తణ్హారజ్జునా ఆవునిత్వా రూపనాగదన్తే ఉడ్డితం, సోతాదీని తణ్హారజ్జునా ఆవునిత్వా సద్దాదినాగదన్తేసు ఉడ్డితాని. తంసమఙ్గీలోకోపి ఉడ్డితోయేవ నామ. జరాపాకారపరిక్ఖిత్తోతి అనతిక్కమనీయట్ఠేన పాకారభూతాయ జరాయ పరివారితో. మచ్చుపాసేన పరిక్ఖిత్తోతి దుమ్మోచనీయట్ఠేన పాసభూతేన మరణేన బద్ధో. మహాబన్ధనబద్ధోతి దళ్హత్తా దుచ్ఛేదత్తా చ మహన్తేహి బన్ధనేహి బద్ధో. రాగబన్ధనేనాతి రాగో ఏవ బన్ధతి సంసారతో చలితుం న దేతీతి రాగబన్ధనం. తేన రాగబన్ధనేన. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. కిలేసబన్ధనేనాతి వుత్తావసేసేన కిలేసబన్ధనేన. దుచ్చరితబన్ధనేనాతి తివిధేన. సుచరితం పన బన్ధనమోక్ఖస్స హేతుభూతం బన్ధనమోక్ఖభూతఞ్చ అత్థి. తస్మా తం న గహేతబ్బం.

బన్ధనం మోచేతాతి తస్స బన్ధనం మోచేతా. బన్ధనా మోచేతాతిపి పాఠో, బన్ధనతో తం మోచేతాతి అత్థో. మహాసమ్బాధప్పటిపన్నోతి కుసలసఞ్చారపీళనేన మహాసమ్బాధసఙ్ఖాతం రాగదోసమోహమానదిట్ఠికిలేసదుచ్చరితగహనం పటిపన్నో. ఓకాసం దస్సేతాతి లోకియలోకుత్తరసమాధిపఞ్ఞాఓకాసం దస్సేతా. మహాపలిబోధేన పలిబుద్ధోతి మహానివారణేన నివుతో. మహాలేపేన వా లిత్తో. పలిబోధోతి చ రాగాదిసత్తవిధో ఏవ. ‘‘తణ్హాదిట్ఠిపలిబోధో’’తి ఏకే. పలిబోధం ఛేతాతి తం పలిబోధం ఛిన్దితా. మహాపపాతేతి పఞ్చగతిపపాతే, జాతిజరామరణపపాతే వా. తం సబ్బమ్పి దురుత్తరణట్ఠేన పపాతో. పపాతా ఉద్ధతాతి తమ్హా పపాతతో ఉద్ధరితా. మహాకన్తారప్పటిపన్నోతి జాతిజరాబ్యాధిమరణసోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసకన్తారం పటిపన్నో. సబ్బమ్పి తం దురతిక్కమనట్ఠేన కన్తారో, తం కన్తారం తారేతా. కన్తారా తారేతాతి వా పాఠో. మహాసంసారప్పటిపన్నోతి అబ్బోచ్ఛిన్నం ఖన్ధసన్తానం పటిపన్నో. సంసారా మోచేతాతి సంసారతో మోచేతా. సంసారం మోచేతాతి వా పాఠో. మహావిదుగ్గేతి సంసారవిదుగ్గే. సంసారోయేవ హి దుగ్గమనట్ఠేన విదుగ్గో. సమ్పరివత్తతీతి భుసం నివత్తిత్వా చరతి. మహాపలిపేతి మహన్తే కామకద్దమే. కామో హి ఓసీదనట్ఠేన పలిపో. పలిపన్నోతి లగ్గో. మహాపలిపపలిపన్నోతిపి పాఠో.

అబ్భాహతోతి సబ్బోపద్దవేహి అబ్భాహతో. రాగగ్గినాతి రాగాదయోయేవ అనుదహనట్ఠేన అగ్గి, తేన రాగగ్గినా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఉన్నీతకోతి ఉగ్గహేత్వా నీతో, జాతియా ఉగ్గహేత్వా జరాదిఉపద్దవాయ నీతోతి అత్థో. క-కారో పనేత్థ అనుకమ్పాయ దట్ఠబ్బో. హఞ్ఞతి నిచ్చమతాణోతి పరిత్తాయకేన రహితో సతతం పీళీయతి. పత్తదణ్డోతి రాజాదీహి లద్ధఆణో. తక్కరోతి చోరో. వజ్జబన్ధనబద్ధోతి రాగాదివజ్జబన్ధనేహి బద్ధో. ఆఘాతనపచ్చుపట్ఠితోతి మరణధమ్మగణ్ఠికట్ఠానం ఉపేచ్చ ఠితో. కోచి బన్ధనా మోచేతా. కోచి బన్ధనం మోచేతాతిపి పాఠో. అనాథోతి నత్థి ఏతస్స నాథో ఇస్సరో, సయం వా న నాథో న ఇస్సరోతి అనాథో, అసరణోతి వా అత్థో. పరమకాపఞ్ఞప్పత్తోతి జరాదిపటిబాహనే అప్పహుతాయ అతీవ కపణభావం పత్తో. తాయేతాతి రక్ఖితా. తాయితాతి వా పాఠో సున్దరో. దుక్ఖాభితున్నోతి జాతిదుక్ఖాదీహి అనేకేహి దుక్ఖేహి అభితున్నో అతిబ్యాధితో అతికమ్పితో చ. చిరరత్తం పీళితోతి దుక్ఖేహేవ దీఘమద్ధానం పీళితో ఘట్టితో. గధితోతి గేధేన గిద్ధో, అభిజ్ఝాకాయగన్థేన వా గన్థితో. నిచ్చం పిపాసితోతి పాతుం భుఞ్జితుం ఇచ్ఛా పిపాసా, సా తణ్హా ఏవ, తణ్హాపిపాసాయ నిరన్తరం పిపాసితో.

అన్ధోతి దస్సనట్ఠేన చక్ఖూతి సఙ్ఖం గతాయ పఞ్ఞాయ అభావతో కాణో. పఞ్ఞా హి ధమ్మసభావం పస్సతి. అచక్ఖుకోతి తం పన అన్ధత్తం న పచ్ఛా సమ్భూతం, పకతియా ఏవ అవిజ్జమానచక్ఖుకోతి తమేవ అన్ధత్తం విసేసేతి. హతనేత్తోతి నయనట్ఠేన నేత్తన్తి సఙ్ఖం గతాయ పఞ్ఞాయ అభావతోయేవ వినట్ఠనేత్తకో. సమవిసమం దస్సేన్తం అత్తభావం నేతీతి నేత్తన్తి హి వుత్తం. పఞ్ఞాయ సుగతిఞ్చ అగతిఞ్చ నయతి. హతనేత్తత్తాయేవస్స నేతుఅభావం దస్సేన్తో అపరిణాయకోతి ఆహ, అవిజ్జమాననేత్తకోతి అత్థో. అఞ్ఞోపిస్స నేతా న విజ్జతీతి వుత్తం హోతి. విపథపక్ఖన్దోతి విపరీతో, విసమో వా పథో విపథో, తం విపథం పక్ఖన్దో పవిట్ఠో పటిపన్నోతి విపథపక్ఖన్దో, మిచ్ఛాపథసఙ్ఖాతం మిచ్ఛాదిట్ఠిం పటిపన్నోతి అత్థో. అఞ్జసాపరద్ధోతి అఞ్జసే ఉజుమగ్గస్మిం మజ్ఝిమపటిపదాయ అపరద్ధో విరద్ధో. అరియపథం ఆనేతాతి అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం ఉపనేతా పటిపాదయితా. మహోఘపక్ఖన్దోతి యస్స సంవిజ్జన్తి, తం వట్టస్మిం ఓహనన్తి ఓసీదాపేన్తీతి ఓఘా, పకతిఓఘతో మహన్తా ఓఘాతి మహోఘా. తే కామోఘో భవోఘో దిట్ఠోఘో అవిజ్జోఘోతి చతుప్పభేదా. తే మహోఘే పక్ఖన్దో పవిట్ఠోతి మహోఘపక్ఖన్దో, సంసారసఙ్ఖాతం మహోఘం వా పక్ఖన్దోతి.

౧౧౮. ఇదాని ఏకుత్తరికనయో. తత్థ ద్వీహి దిట్ఠిగతేహీతి సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీహి. తత్థ దిట్ఠియేవ దిట్ఠిగతం ‘‘గూథగతం ముత్తగత’’న్తిఆదీని (అ. ని. ౯.౧౧) వియ. గన్తబ్బాభావతో వా దిట్ఠియా గతమత్తమేవేతన్తి దిట్ఠిగతం, దిట్ఠీసు గతం ఇదం దస్సనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిఅన్తోగధత్తాతిపి దిట్ఠిగతం. ద్వాసట్ఠితేసట్ఠిదిట్ఠియోపి హి సస్సతదిట్ఠి ఉచ్ఛేదదిట్ఠీతి ద్వేవ దిట్ఠియో హోన్తి. తస్మా సఙ్ఖేపేన సబ్బా దిట్ఠియో అన్తో కరోన్తో ‘‘ద్వీహి దిట్ఠిగతేహీ’’తి వుత్తం. పరియుట్ఠితోతి పరియుట్ఠానం పత్తో సముదాచారం పత్తో, ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేన కుసలచారస్స గహణం పత్తోతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘ద్వీహి, భిక్ఖవే, దిట్ఠిగతేహి పరియుట్ఠితా దేవమనుస్సా ఓలీయన్తి ఏకే, అతిధావన్తి ఏకే, చక్ఖుమన్తో చ పస్సన్తీ’’తిఆది (ఇతివు. ౪౯).

తీహి దుచ్చరితేహీతి తివిధకాయదుచ్చరితేన చతుబ్బిధవచీదుచ్చరితేన తివిధమనోదుచ్చరితేన. విప్పటిపన్నోతి విరూపం పటిపన్నో, మిచ్ఛాపటిపన్నోతి అత్థో. యోగేహి యుత్తోతి వట్టస్మిం యోజేన్తీతి యోగా, ఈతిఅత్థేన వా యోగా, తేహి యోగేహి యుత్తో సమప్పితో. చతుయోగయోజితోతి కామయోగో, భవయోగో, దిట్ఠియోగో, అవిజ్జాయోగోతి ఇమేహి చతూహి యోగేహి సకటస్మిం యోగో వియ వట్టస్మిం యోజితో. పఞ్చకామగుణికో రాగో కామయోగో. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో, ఝాననికన్తి చ, సస్సతదిట్ఠిసహజాతో రాగో భవవసేన పత్థనా భవయోగో. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠియోగో. అట్ఠసు ఠానేసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జాయోగో. తే ఏవ చత్తారో బలవభూతా ఓఘా, దుబ్బలభూతా యోగా.

చతూహి గన్థేహీతి యస్స సంవిజ్జన్తి, తం చుతిపటిసన్ధివసేన వట్టస్మిం గన్థేన్తి ఘటేన్తీతి గన్థా. తే అభిజ్ఝా కాయగన్థో, బ్యాపాదో కాయగన్థో, సీలబ్బతపరామాసో కాయగన్థో, ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థోతి చతుప్పభేదా. అభిజ్ఝాయన్తి ఏతాయ, సయం వా అభిజ్ఝాయతి, అభిజ్ఝాయనమత్తమేవ వా ఏసాతి అభిజ్ఝా, లోభోయేవ. నామకాయం గన్థేతి చుతిపటిసన్ధివసేన వట్టస్మిం ఘటేతీతి కాయగన్థో. బ్యాపజ్జతి తేన చిత్తం పూతిభావం గచ్ఛతి, బ్యాపాదయతి వా వినయాచారరూపసమ్పత్తిహితసుఖాదీనీతి బ్యాపాదో. ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధి సీలవతేన సుద్ధీతి పరామసనం సీలబ్బతపరామాసో. సబ్బఞ్ఞుభాసితమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సస్సతో లోకో, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తిఆదినా ఆకారేన అభినివిసతీతి ఇదంసచ్చాభినివేసో. తేహి చతూహి గన్థేహి గన్థితో, బద్ధోతి అత్థో.

చతూహి ఉపాదానేహీతి భుసం ఆదియన్తి దళ్హగ్గాహం గణ్హన్తీతి ఉపాదానా. తే కాముపాదానం దిట్ఠుపాదానం సీలబ్బతుపాదానం అత్తవాదుపాదానన్తి చతుప్పభేదా. వత్థుసఙ్ఖాతం కామం ఉపాదియతీతి కాముపాదానం, కామో చ సో ఉపాదానఞ్చాతిపి కాముపాదానం. దిట్ఠి చ సా ఉపాదానఞ్చాతి దిట్ఠుపాదానం, దిట్ఠిం ఉపాదియతీతిపి దిట్ఠుపాదానం. ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౧౪౭) హి పురిమదిట్ఠిం ఉత్తరదిట్ఠి ఉపాదియతి. సీలబ్బతం ఉపాదియతీతి సీలబ్బతుపాదానం, సీలబ్బతఞ్చ తం ఉపాదానఞ్చాతిపి సీలబ్బతుపాదానం. గోసీలగోవతాదీని హి ఏవం విసుద్ధీతి అభినివేసతో సయమేవ ఉపాదానాని. వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, ఉపాదియన్తి ఏతేనాతి ఉపాదానం. కిం వదన్తి, ఉపాదియన్తి వా? అత్తానం. అత్తనో వాదుపాదానం అత్తవాదుపాదానం, అత్తవాదమత్తమేవ వా అత్తాతి ఉపాదియన్తి ఏతేనాతి అత్తవాదుపాదానం. ఠపేత్వా ఇమా ద్వే దిట్ఠియో సబ్బాపి దిట్ఠీ దిట్ఠుపాదానం. తేహి చతూహి ఉపాదానేహి. ఉపాదీయతీతి భుసం గణ్హీయతి. ఉపాదియతీతి వా పాఠో, లోకో ఉపాదానేహి తం తం ఆరమ్మణం భుసం గణ్హాతీతి అత్థో.

పఞ్చగతిసమారుళ్హోతి సుకతదుక్కటకారణేహి గమ్మతి ఉపసఙ్కమీయతీతి గతి, సహోకాసకా ఖన్ధా. నిరయో తిరచ్ఛానయోని పేత్తివిసయో మనుస్సా దేవాతి ఇమా పఞ్చ గతియో వోక్కమనభావేన భుసం ఆరుళ్హో. పఞ్చహి కామగుణేహీతి రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి వత్థుకామకోట్ఠాసేహి. రజ్జతీతి అయోనిసోమనసికారం పటిచ్చ రాగుప్పాదనేన తేహి రఞ్జీయతి, సారత్తో కరీయతీతి అత్థో. పఞ్చహి నీవరణేహీతి చిత్తం నీవరన్తి పరియోనన్ధన్తీతి నీవరణా. కామచ్ఛన్దబ్యాపాదథినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛాసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి నీవరణేహి. ఓత్థటోతి ఉపరితో పిహితో.

ఛహి వివాదమూలేహీతి ఛహి వివాదస్స మూలేహి. యథాహ –

‘‘ఛయిమాని, భిక్ఖవే, వివాదమూలాని. కతమాని ఛ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కోధనో హోతి ఉపనాహీ. యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కోధనో హోతి ఉపనాహీ. సో సత్థరిపి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, ధమ్మేపి, సఙ్ఘేపి, సిక్ఖాయపి న పరిపూరకారీ. యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సత్థరి అగారవో విహరతి అప్పతిస్సో, ధమ్మేపి, సఙ్ఘేపి, సిక్ఖాయపి న పరిపూరకారీ, సో సఙ్ఘే వివాదం జనేతి. యో హోతి వివాదో బహుజనాహితాయ బహుజనాసుఖాయ బహునో జనస్స అనత్థాయ అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానం. ఏవరూపం చే తుమ్హే, భిక్ఖవే, వివాదమూలం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా సమనుపస్సేయ్యాథ, తత్ర తుమ్హే, భిక్ఖవే, తస్సేవ పాపకస్స వివాదమూలస్స పహానాయ వాయమేయ్యాథ. ఏవరూపం చే తుమ్హే, భిక్ఖవే, వివాదమూలం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా న సమనుపస్సేయ్యాథ. తత్ర తుమ్హే, భిక్ఖవే, తస్సేవ పాపకస్స వివాదమూలస్స ఆయతిం అనవస్సవాయ పటిపజ్జేయ్యాథ. ఏవమేతస్స పాపకస్స వివాదమూలస్స పహానం హోతి. ఏవమేతస్స పాపకస్స వివాదమూలస్స ఆయతిం అనవస్సవో హోతి.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మక్ఖీ హోతి పళాసీ. ఇస్సుకీ హోతి మచ్ఛరీ. సఠో హోతి మాయావీ. పాపిచ్ఛో హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సన్దిట్ఠిపరామాసీ హోతి ఆధానగ్గాహీ దుప్పటినిస్సగ్గీ. యో సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సన్దిట్ఠిపరామాసీ హోతి ఆధానగ్గాహీ దుప్పటినిస్సగ్గీ, సో సత్థరిపి…పే… ఆయతిం అనవస్సవో హోతీ’’తి (పరి. ౨౭౨; అ. ని. ౬.౩౬).

తత్థ కోధనోతి కుజ్ఝనలక్ఖణేన కోధేన సమన్నాగతో. ఉపనాహీతి వేరఅప్పటినిస్సజ్జనలక్ఖణేన ఉపనాహేన సమన్నాగతో. అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానన్తి ద్విన్నం భిక్ఖూనం వివాదో కథం దేవమనుస్సానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతీతి? కోసమ్బకక్ఖన్ధకే (మహావ. ౪౫౧ ఆదయో) వియ ద్వీసు భిక్ఖూసు వివాదం ఆపన్నేసు తస్మిం విహారే తేసం అన్తేవాసికా వివదన్తి, తేసం ఓవాదం గణ్హన్తో భిక్ఖునిసఙ్ఘో వివదతి, తతో తేసం ఉపట్ఠాకాపి వివదన్తి. అథ మనుస్సానం ఆరక్ఖదేవతా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. ధమ్మవాదీనం ఆరక్ఖదేవతా ధమ్మవాదినియో హోన్తి అధమ్మవాదీనం అధమ్మవాదినియో. తతో ఆరక్ఖదేవతానం మిత్తా భుమ్మట్ఠదేవతా భిజ్జన్తి. ఏవం పరమ్పరాయ యావ బ్రహ్మలోకా ఠపేత్వా అరియసావకే సబ్బే దేవమనుస్సా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. ధమ్మవాదీహి పన అధమ్మవాదినోవ బహుతరా హోన్తి. తతో యం బహుకేహి గహితం, సబ్బం తం సచ్చన్తి ధమ్మం విస్సజ్జేత్వా బహుతరావ అధమ్మం గణ్హన్తి. తే అధమ్మం పురక్ఖత్వా విహరన్తా అపాయేసు నిబ్బత్తన్తి. ఏవం ద్విన్నం భిక్ఖూనం వివాదో దేవమనుస్సానం అహితాయ దుక్ఖాయ హోతి. అజ్ఝత్తం వాతి తుమ్హాకం అబ్భన్తరపరిసాయ వా. బహిద్ధా వాతి పరేసం పరిసాయ వా. మక్ఖీతి పరేసం గుణమక్ఖణలక్ఖణేన మక్ఖేన సమన్నాగతో. పళాసీతి యుగగ్గాహలక్ఖణేన పళాసేన సమన్నాగతో. ఇస్సుకీతి పరేసం సక్కారాదిఇస్సాయనలక్ఖణాయ ఇస్సాయ సమన్నాగతో. మచ్ఛరీతి ఆవాసమచ్ఛరియాదీహి పఞ్చహి మచ్ఛరియేహి సమన్నాగతో. సఠోతి కేరాటికో. మాయావీతి కతపాపపటిచ్ఛాదకో. పాపిచ్ఛోతి అసన్తసమ్భావనిచ్ఛకో దుస్సీలో. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి నత్థికవాదీ అహేతుకవాదీ అకిరియవాదీ. సన్దిట్ఠిపరామాసీతి సయం దిట్ఠిమేవ పరామసతి. ఆధానగ్గాహీతి దళ్హగ్గాహీ. దుప్పటినిస్సగ్గీతి న సక్కా హోతి గహితం విస్సజ్జాపేతుం. ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే పన ‘‘తత్థ కతమాని ఛ వివాదమూలాని? కోధో మక్ఖో ఇస్సా సాఠేయ్యం పాపిచ్ఛతా సన్దిట్ఠిపరామాసితా, ఇమాని ఛ వివాదమూలానీ’’తి (విభ. ౯౪౪) పధానవసేన ఏకేకోయేవ ధమ్మో వుత్తో.

ఛహి తణ్హాకాయేహీతి ‘‘రూపతణ్హా, సద్దతణ్హా, గన్ధతణ్హా, రసతణ్హా, ఫోట్ఠబ్బతణ్హా, ధమ్మతణ్హా’’తి (విభ. ౯౪౪) వుత్తాహి ఛహి తణ్హాహి. తత్థ యస్మా ఏకేకాయేవ తణ్హా అనేకవిసయత్తా ఏకేకస్మిమ్పి విసయే పునప్పునం ఉప్పత్తితో అనేకా హోన్తి, తస్మా సమూహట్ఠేన కాయసద్దేన యోజేత్వా తణ్హాకాయాతి వుత్తం. తణ్హాకాయాతి వుత్తేపి తణ్హా ఏవ. రజ్జతీతి సయం ఆరమ్మణే రజ్జతి, సారత్తో హోతి.

ఛహి దిట్ఠిగతేహీతి సబ్బాసవసుత్తే వుత్తేహి. వుత్తఞ్హి తత్థ –

‘‘తస్స ఏవం అయోనిసో మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. ‘అత్థి మే అత్తా’తి వా అస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ‘నత్థి మే అత్తా’తి వా అస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ‘అత్తనావ అత్తానం సఞ్జానామీ’తి వా అస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ‘అత్తనావ అనత్తానం సఞ్జానామీ’తి వా అస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ‘అనత్తనావ అత్తానం సఞ్జానామీ’తి వా అస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. అథ వా పనస్స ఏవం దిట్ఠి హోతి ‘యో మే అయం అత్తా వదో వేదేయ్యో తత్ర తత్ర కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకం పటిసంవేదేతి, సో చ ఖో పన మే అయం అత్తా నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సతీ’’’తి (మ. ని. ౧.౧౯).

తత్థ అత్థి మే అత్తాతి సస్సతదిట్ఠి సబ్బకాలేసు అత్తనో అత్థితం గణ్హాతి. సచ్చతో థేతతోతి భూతతో చ థిరతో చ, ‘‘ఇదం సచ్చ’’న్తి సుట్ఠు దళ్హభావేనాతి వుత్తం హోతి. నత్థి మే అత్తాతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి సతో సత్తస్స తత్థ తత్థ విభవగ్గహణతో. అథ వా పురిమాపి తీసు కాలేసు అత్థీతి గహణతో సస్సతదిట్ఠి, పచ్చుప్పన్నమేవ అత్థీతి గణ్హన్తీ ఉచ్ఛేదదిట్ఠి, పచ్ఛిమాపి అతీతానాగతేసు నత్థీతి గహణతో ‘‘భస్సన్తా ఆహుతియో’’తి గహితదిట్ఠిగతికానం వియ ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. అతీతే ఏవ నత్థీతి గణ్హన్తీ అధిచ్చసముప్పన్నకస్స వియ సస్సతదిట్ఠి. అత్తనావ అత్తానం సఞ్జానామీతి సఞ్ఞాక్ఖన్ధసీసేన ఖన్ధే అత్తాతి గహేత్వా సఞ్ఞాయ అవసేసక్ఖన్ధే సఞ్జానతో ఇమినా అత్తనా ఇమం అత్తానం సఞ్జానామీతి హోతి. అత్తనావ అనత్తానన్తి సఞ్ఞాక్ఖన్ధంయేవ అత్తాతి గహేత్వా, ఇతరే చత్తారోపి అనత్తాతి గహేత్వా సఞ్ఞాయ తే సఞ్జానతో ఏవం హోతి. అనత్తనావ అత్తానన్తి సఞ్ఞాక్ఖన్ధం అనత్తాతి గహేత్వా, ఇతరే చత్తారోపి అత్తాతి గహేత్వా సఞ్ఞాయ తే సఞ్జానతో ఏవం హోతి. సబ్బాపి సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠియోవ. వదో వేదేయ్యోతిఆదయో పన సస్సతదిట్ఠియా ఏవ అభినివేసాకారా. తత్థ వదతీతి వదో, వచీకమ్మస్స కారకోతి వుత్తం హోతి. వేదయతీతి వేదేయ్యో, జానాతి అనుభవతి చాతి వుత్తం హోతి. కిం వేదేతీతి? తత్ర తత్ర కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకం పటిసంవేదేతి. తత్ర తత్రాతి తేసు తేసు యోనిగతిఠితినివాసనికాయేసు ఆరమ్మణేసు వా. నిచ్చోతి ఉప్పాదవయరహితో. ధువోతి థిరో సారభూతో. సస్సతోతి సబ్బకాలికో. అవిపరిణామధమ్మోతి అత్తనో పకతిభావం అవిజహనధమ్మో, కకణ్టకో వియ నానప్పకారతం నాపజ్జతి. సస్సతిసమన్తి చన్దసూరియసముద్దమహాపథవీపబ్బతా లోకవోహారేన సస్సతియోతి వుచ్చన్తి. సస్సతీహి సమం సస్సతిసమం. యావ సస్సతియో తిట్ఠన్తి, తావ తథేవ ఠస్సతీతి గణ్హతో ఏవం దిట్ఠి హోతి.

ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే పన ‘‘తత్ర తత్ర దీఘరత్తం కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకం పచ్చనుభోతి, న సో జాతో నాహోసి, న సో జాతో న భవిస్సతి, నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మోతి వా పనస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి (విభ. ౯౪౮) ఛ దిట్ఠీ ఏవం విసేసేత్వా వుత్తా.

తత్థ న సో జాతో నాహోసీతి సో అత్తా అజాతిధమ్మతో న జాతో నామ, సదా విజ్జమానోయేవాతి అత్థో. తేనేవ అతీతే నాహోసి, అనాగతే న భవిస్సతి. యో హి జాతో, సో అహోసి. యో చ జాయిస్సతి, సో భవిస్సతీతి వుచ్చతి. అథ వా న సో జాతో నాహోసీతి సో సదా విజ్జమానత్తా అతీతేపి న జాతు న అహోసి, అనాగతేపి న జాతు న భవిస్సతి. అనుసయా వుత్తత్థా.

సత్తహి సఞ్ఞోజనేహీతి సత్తకనిపాతే వుత్తేహి. వుత్తఞ్హి తత్థ –

‘‘సత్తిమాని, భిక్ఖవే, సంయోజనాని. కతమాని సత్త? అనునయసంయోజనం, పటిఘసంయోజనం, దిట్ఠిసంయోజనం, విచికిచ్ఛాసంయోజనం, మానసంయోజనం, భవరాగసంయోజనం, అవిజ్జాసంయోజనం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, సత్త సంయోజనానీ’’తి (అ. ని. ౭.౮).

తత్థ అనునయసంయోజనన్తి కామరాగసంయోజనం. సబ్బానేవేతాని బన్ధనట్ఠేన సంయోజనాని.

సత్తహి మానేహీతి ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే వుత్తేహి. వుత్తఞ్హి తత్థ –

‘‘మానో, అతిమానో, మానాతిమానో, ఓమానో, అధిమానో, అస్మిమానో, మిచ్ఛామానో’’తి (విభ. ౯౫౦).

తత్థ మానోతి సేయ్యాదివసేన పుగ్గలం అనామసిత్వా జాతిఆదీసు వత్థువసేనేవ ఉన్నతి. అతిమానోతి జాతిఆదీహి ‘‘మయా సదిసో నత్థీ’’తి అతిక్కమిత్వా ఉన్నతి. మానాతిమానోతి ‘‘అయం పుబ్బే మయా సదిసో, ఇదాని అహం సేట్ఠో, అయం హీనతరో’’తి ఉప్పన్నమానో. ఓమానోతి జాతిఆదీహి అత్తానం హేట్ఠా కత్వా పవత్తమానో, హీనోహమస్మీతి మానోయేవ. అధిమానోతి అనధిగతేయేవ చతుసచ్చధమ్మే అధిగతోతి మానో. అయం పన అధిమానో పరిసుద్ధసీలస్స కమ్మట్ఠానే అప్పమత్తస్స నామరూపం వవత్థపేత్వా పచ్చయపరిగ్గహేన వితిణ్ణకఙ్ఖస్స తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స పుథుజ్జనస్స ఉప్పజ్జతి, న అఞ్ఞేసం. అస్మిమానోతి రూపాదీసు ఖన్ధేసు అస్మీతి మానో, ‘‘అహం రూప’’న్తిఆదివసేన ఉప్పన్నమానోతి వుత్తం హోతి. మిచ్ఛామానోతి పాపకేన కమ్మాయతనాదినా ఉప్పన్నమానో.

లోకధమ్మా వుత్తత్థా. సమ్పరివత్తతీతి లోకధమ్మేహి హేతుభూతేహి లాభాదీసు చతూసు అనురోధవసేన, అలాభాదీసు చతూసు పటివిరోధవసేన భుసం నివత్తతి, పకతిభావం జహాతీతి అత్థో. మిచ్ఛత్తాపి వుత్తత్థా. నియ్యాతోతి గతో పక్ఖన్దో, అభిభూతోతి అత్థో.

అట్ఠహి పురిసదోసేహీతి అట్ఠకనిపాతే ఉపమాహి సహ, ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే ఉపమం వినా వుత్తేహి. వుత్తఞ్హి తత్థ –

‘‘కతమే అట్ఠ పురిసదోసా? ఇధ భిక్ఖూ భిక్ఖుం ఆపత్తియా చోదేన్తి. సో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఆపత్తియా చోదియమానో ‘న సరామి న సరామీ’తి అస్సతియావ నిబ్బేఠేతి. అయం పఠమో పురిసదోసో.

‘‘పున చపరం భిక్ఖూ భిక్ఖుం ఆపత్తియా చోదేన్తి. సో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఆపత్తియా చోదియమానో చోదకంయేవ పటిప్ఫరతి ‘కిం ను ఖో తుయ్హం బాలస్స అబ్యత్తస్స భణితేన, త్వమ్పి నామ మం భణితబ్బం మఞ్ఞసీ’తి? అయం దుతియో పురిసదోసో.

‘‘పున చపరం భిక్ఖూ భిక్ఖుం ఆపత్తియా చోదేన్తి. సో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఆపత్తియా చోదియమానో చోదకంయేవ పచ్చారోపేతి ‘త్వమ్పి ఖోసి ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నో, త్వం తావ పఠమం పటికరోహీ’తి. అయం తతియో పురిసదోసో.

‘‘పున చపరం భిక్ఖూ భిక్ఖుం ఆపత్తియా చోదేన్తి. సో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఆపత్తియా చోదియమానో అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి, బహిద్ధా కథం అపనామేతి, కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి. అయం చతుత్థో పురిసదోసో.

‘‘పున చపరం భిక్ఖూ భిక్ఖుం ఆపత్తియా చోదేన్తి. సో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఆపత్తియా చోదియమానో సఙ్ఘమజ్ఝే బాహావిక్ఖేపకం భణతి. అయం పఞ్చమో పురిసదోసో.

‘‘పున చపరం భిక్ఖూ భిక్ఖుం ఆపత్తియా చోదేన్తి. సో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఆపత్తియా చోదియమానో అనాదియిత్వా సఙ్ఘం అనాదియిత్వా చోదకం సాపత్తికోవ యేన కామం పక్కమతి. అయం ఛట్ఠో పురిసదోసో.

‘‘పున చపరం భిక్ఖూ భిక్ఖుం ఆపత్తియా చోదేన్తి. సో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఆపత్తియా చోదియమానో ‘నేవాహం ఆపన్నోమ్హి, న పనాహం అనాపన్నోమ్హీ’తి సో తుణ్హీభూతో సఙ్ఘం విహేసేతి. అయం సత్తమో పురిసదోసో.

‘‘పున చపరం భిక్ఖూ భిక్ఖుం ఆపత్తియా చోదేన్తి. సో భిక్ఖు భిక్ఖూహి ఆపత్తియా చోదియమానో ఏవమాహ – ‘కిం ను ఖో తుమ్హే ఆయస్మన్తో అతిబాళ్హం మయి బ్యావటా? ఇదానాహం సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిస్సామీ’తి. సో సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తిత్వా ఏవమాహ ‘ఇదాని ఖో తుమ్హే ఆయస్మన్తో అత్తమనా హోథా’తి. అయం అట్ఠమో పురిసదోసో. ఇమే అట్ఠ పురిసదోసా’’తి (విభ. ౯౫౭; అ. ని. ౮.౧౪).

తత్థ పురిసదోసాతి పురిసానం దోసా, తే పన పురిససన్తానం దూసేన్తీతి దోసా. న సరామి న సరామీతి ‘‘మయా ఏతస్స కమ్మస్స కతట్ఠానం నస్సరామి న సల్లక్ఖేమీ’’తి ఏవం అస్సతిభావేన నిబ్బేఠేతి మోచేతి. చోదకంయేవ పటిప్ఫరతీతి పటివిరుద్ధో హుత్వా ఫరతి, పటిఆణిభావేన తిట్ఠతి. కిం ను ఖో తుయ్హన్తి తుయ్హం బాలస్స అబ్యత్తస్స భణితేన నామ కిం, యో త్వం నేవ వత్థుం, న ఆపత్తిం, న చోదనం జానాసీతి దీపేతి. త్వమ్పి నామ ఏవం కిఞ్చి అజానన్తో భణితబ్బం మఞ్ఞసీతి అజ్ఝోత్థరతి. పచ్చారోపేతీతి ‘‘త్వమ్పి ఖోసీ’’తిఆదీని వదన్తో పతిఆరోపేతి. పటికరోహీతి దేసనాగామినిం దేసేహి, వుట్ఠానగామినితో వుట్ఠాహి, తతో సుద్ధన్తే పతిట్ఠితో అఞ్ఞం చోదేస్ససీతి దీపేతి. అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన కారణేన, వచనేన వా అఞ్ఞం కారణం, వచనం వా పటిచ్ఛాదేతి. ‘‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి వుత్తో ‘‘కో ఆపన్నో, కిం ఆపన్నో, కిస్మిం ఆపన్నో, కథం ఆపన్నో, కం భణథ, కిం భణథా’’తి భణతి. ‘‘ఏవరూపం కిఞ్చి తయా దిట్ఠ’’న్తి వుత్తే ‘‘న సుణామీ’’తి సోతం ఉపనేతి. బహిద్ధా కథం అపనామేతీతి ‘‘ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’’తి వత్వా పున ‘‘న తవ పాటలిపుత్తగమనం పుచ్ఛామా’’తి వుత్తే తతో రాజగహం గతోమ్హీతి. ‘‘రాజగహం వా యాహి బ్రాహ్మణగేహం వా, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి. ‘‘తత్థ మే సూకరమంసం లద్ధ’’న్తిఆదీని వదన్తో కథం బహిద్ధా విక్ఖిపతి. కోపన్తి కుపితభావం, దోసన్తి దుట్ఠభావం. ఉభయమ్పేతం కోధస్సేవ నామం. అప్పచ్చయన్తి అసన్తుట్ఠాకారం, దోమనస్సస్సేతం నామం. పాతుకరోతీతి దస్సేతి పకాసేతి. బాహావిక్ఖేపకం భణతీతి బాహం విక్ఖిపిత్వా విక్ఖిపిత్వా అలజ్జివచనం వదతి. అనాదియిత్వాతి చిత్తీకారేన అగ్గహేత్వా అవజానిత్వా, అనాదరో హుత్వాతి అత్థో. విహేసేతీతి విహేఠేతి బాధతి. అతిబాళ్హన్తి అతిదళ్హం అతిప్పమాణం. మయి బ్యావటాతి మయి బ్యాపారం ఆపన్నా. హీనాయావత్తిత్వాతి హీనస్స గిహిభావస్స అత్థాయ ఆవత్తిత్వా, గిహీ హుత్వాతి అత్థో. అత్తమనా హోథాతి తుట్ఠచిత్తా హోథ, ‘‘మయా లభితబ్బం లభథ, మయా వసితబ్బట్ఠానే వసథ, ఫాసువిహారో వో మయా కతో’’తి అధిప్పాయేన వదతి. దుస్సతీతి దుట్ఠో హోతి.

నవహి ఆఘాతవత్థూహీతి సత్తేసు ఉప్పత్తివసేనేవ కథితాని. యథాహ –

‘‘నవయిమాని, భిక్ఖవే, ఆఘాతవత్థూని. కతమాని నవ? ‘అనత్థం మే అచరీ’తి ఆఘాతం బన్ధతి, ‘అనత్థం మే చరతీ’తి ఆఘాతం బన్ధతి, ‘అనత్థం మే చరిస్సతీ’తి ఆఘాతం బన్ధతి, ‘పియస్స మే మనాపస్స అనత్థం అచరి, అనత్థం చరతి, అనత్థం చరిస్సతీ’తి ఆఘాతం బన్ధతి, ‘అప్పియస్స మే అమనాపస్స అత్థం అచరి, అత్థం చరతి, అత్థం చరిస్సతీ’తి ఆఘాతం బన్ధతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, నవ ఆఘాతవత్థూనీ’’తి (అ. ని. ౯.౨౯).

తత్థ ఆఘాతవత్థూనీతి ఆఘాతకారణాని. ఆఘాతన్తి చేత్థ కోపో, సోయేవ ఉపరూపరి కోపస్స వత్థుత్తా ఆఘాతవత్థు. ఆఘాతం బన్ధతీతి కోపం బన్ధతి కరోతి ఉప్పాదేతి. ‘‘అత్థం మే నాచరి, న చరతి, న చరిస్సతి. పియస్స మే మనాపస్స అత్థం నాచరి, న చరతి, న చరిస్సతి. అప్పియస్స మే అమనాపస్స అనత్థం నాచరి, న చరతి, న చరిస్సతీ’’తి (మహాని. ౮౫; విభ. ౯౬౦; ధ. స. ౧౦౬౬) నిద్దేసే వుత్తాని అపరానిపి నవ ఆఘాతవత్థూని ఇమేహేవ నవహి సఙ్గహితాని. ఆఘాతితోతి ఘట్టితో.

నవవిధమానేహీతి కతమే నవవిధమానా? సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సేయ్యస్స సదిసోహమస్మీతి మానో, సేయ్యస్స హీనోహమస్మీతి మానో. సదిసస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సదిసస్స సదిసోహమస్మీతి మానో, సదిసస్స హీనోహమస్మీతి మానో. హీనస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, హీనస్స సదిసోహమస్మీతి మానో, హీనస్స హీనోహమస్మీతి మానో. ఇమే నవవిధమానా (విభ. ౯౬౨).

ఏత్థ పన సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో రాజూనఞ్చేవ పబ్బజితానఞ్చ ఉప్పజ్జతి. రాజా హి ‘‘రట్ఠేన వా ధనేన వా వాహనేహి వా కో మయా సదిసో అత్థీ’’తి ఏతం మానం కరోతి, పబ్బజితోపి ‘‘సీలధుతఙ్గాదీహి కో మయా సదిసో అత్థీ’’తి ఏతం మానం కరోతి.

సేయ్యస్స సదిసోహమస్మీతి మానోపి ఏతేసంయేవ ఉప్పజ్జతి. రాజా హి ‘‘రట్ఠేన వా ధనేన వా వాహనేహి వా అఞ్ఞరాజూహి సద్ధిం మయ్హం కిం నానాకరణ’’న్తి ఏతం మానం కరోతి, పబ్బజితోపి ‘‘సీలధుతఙ్గాదీహి అఞ్ఞేన భిక్ఖునా మయ్హం కిం నానాకరణ’’న్తి ఏతం మానం కరోతి.

సేయ్యస్స హీనోహమస్మీతి మానోపి ఏతేసంయేవ ఉప్పజ్జతి. యస్స హి రఞ్ఞో రట్ఠం వా ధనం వా వాహనాదీని వా నాతిసమ్పన్నాని హోన్తి, సో ‘‘మయ్హం రాజాతి వోహారసుఖమత్తకమేవ, కిం రాజా నామ అహ’’న్తి ఏతం మానం కరోతి, పబ్బజితోపి అప్పలాభసక్కారో ‘‘అహం ధమ్మకథికో బహుస్సుతో మహాథేరోతి కథామత్తమేవ, కిం ధమ్మకథికో నామాహం, కిం బహుస్సుతో నామాహం, కిం మహాథేరో నామాహం, యస్స మే లాభసక్కారో నత్థీ’’తి ఏతం మానం కరోతి.

సదిసస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానాదయో అమచ్చాదీనం ఉప్పజ్జన్తి. అమచ్చో వా హి రట్ఠియో వా ‘‘భోగయానవాహనాదీహి కో మయా సదిసో అఞ్ఞో రాజపురిసో అత్థీ’’తి వా, ‘‘మయ్హం అఞ్ఞేహి సద్ధిం కిం నానాకరణ’’న్తి వా, ‘‘అమచ్చోతి నామమేవ మయ్హం, ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి మే నత్థి, కిం అమచ్చో నామాహ’’న్తి వా ఏతం మానం కరోతి.

హీనస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానాదయో దాసాదీనం ఉప్పజ్జన్తి. దాసో హి ‘‘మాతితో వా పితితో వా కో మయా సదిసో అఞ్ఞో దాసో నామ అత్థి, అఞ్ఞే జీవితుం అసక్కోన్తా కుచ్ఛిహేతు దాసా నామ జాతా, అహం పన పవేణిఆగతత్తా సేయ్యో’’తి వా, ‘‘పవేణిఆగతభావేన ఉభతోసుద్ధికదాసత్తేన అసుకదాసేన నామ సద్ధిం మయ్హం కిం నానాకరణ’’న్తి వా, ‘‘కుచ్ఛివసేనాహం దాసబ్యం ఉపగతో, మాతాపితుకోటియా పన మే దాసట్ఠానం నత్థి, కిం దాసో నామ అహ’’న్తి వా ఏతం మానం కరోతి. యథా చ దాసో, ఏవం పుక్కుసచణ్డాలాదయోపి ఏతం మానం కరోన్తియేవ. ఏత్థ చ సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి ఉప్పన్నమానోవ యాథావమానో, ఇతరే ద్వే అయాథావమానా. తథా సదిసస్స సదిసోహమస్మీతి హీనస్స హీనోహమస్మీతి ఉప్పన్నమానోవ యాథావమానో, ఇతరే ద్వే అయాథావమానా. తత్థ యాథావమానా అరహత్తమగ్గవజ్ఝా, అయాథావమానా సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝాతి.

తణ్హామూలకా వుత్తాయేవ. రజ్జతీతి న కేవలం రాగేనేవ రజ్జతి, అథ ఖో తణ్హామూలకానం పరియేసనాదీనమ్పి సమ్భవతో తణ్హామూలకేహి సబ్బేహి అకుసలధమ్మేహి రజ్జతి, యుజ్జతి బజ్ఝతీతి అధిప్పాయో.

దసహి కిలేసవత్థూహీతి కతమాని దస కిలేసవత్థూని? లోభో, దోసో, మోహో, మానో, దిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, థినం, ఉద్ధచ్చం, అహిరికం, అనోత్తప్పన్తి ఇమాని దస కిలేసవత్థూని (విభ. ౯౬౬).

తత్థ కిలేసా ఏవ కిలేసవత్థూని, వసన్తి వా ఏత్థ అఖీణాసవా సత్తా లోభాదీసు పతిట్ఠితత్తాతి వత్థూని, కిలేసా చ తే తప్పతిట్ఠానం సత్తానం వత్థూని చాతి కిలేసవత్థూని. యస్మా చేత్థ అనన్తరపచ్చయాదిభావేన ఉప్పజ్జమానాపి కిలేసా వసన్తి ఏవ నామ, తస్మా కిలేసానం వత్థూనీతిపి కిలేసవత్థూని. లుబ్భన్తి తేన, సయం వా లుబ్భతి, లుబ్భనమత్తమేవ వా తన్తి లోభో. దుస్సన్తి తేన, సయం వా దుస్సతి, దుస్సనమత్తమేవ వా తన్తి దోసో. ముయ్హన్తి తేన, సయం వా ముయ్హతి, ముయ్హనమత్తమేవ వా తన్తి మోహో. మఞ్ఞతీతి మానో. దిట్ఠిఆదయో వుత్తత్థావ. న హిరీయతీతి అహిరికో, తస్స భావో అహిరికం. న ఓత్తప్పతీతి అనోత్తప్పీ, తస్స భావో అనోత్తప్పం. తేసు అహిరికం కాయదుచ్చరితాదీహి అజిగుచ్ఛనలక్ఖణం, అనోత్తప్పం తేహేవ అసారజ్జనలక్ఖణం, కిలిస్సతీతి ఉపతాపీయతి విబాధీయతి.

దసహి ఆఘాతవత్థూహీతి పుబ్బే వుత్తేహి నవహి చ ‘‘అట్ఠానే వా పనాఘాతో జాయతీ’’తి (ధ. స. ౧౦౬౬) వుత్తేన చాతి దసహి. అనత్థం మే అచరీతిఆదీనిపి హి అవికప్పేత్వా ఖాణుకణ్టకాదిమ్హిపి అట్ఠానే ఆఘాతో ఉప్పజ్జతి.

దసహి అకుసలకమ్మపథేహీతి కతమే దస అకుసలకమ్మపథా (దీ. ని. ౩.౩౬౦)? పాణాతిపాతో, అదిన్నాదానం, కామేసుమిచ్ఛాచారో, ముసావాదో, పిసుణా వాచా, ఫరుసా వాచా, సమ్ఫప్పలాపో, అభిజ్ఝా, బ్యాపాదో, మిచ్ఛాదిట్ఠి. ఇమే దస అకుసలకమ్మపథా. తత్థ అకుసలకమ్మాని చ తాని పథా చ దుగ్గతియాతి అకుసలకమ్మపథా. సమన్నాగతోతి సమఙ్గీభూతో.

దసహి సఞ్ఞోజనేహీతి కతమాని దస సంయోజనాని (ధ. స. ౧౧౧౮)? కామరాగసంయోజనం, పటిఘసంయోజనం, మానసంయోజనం, దిట్ఠిసంయోజనం, విచికిచ్ఛాసంయోజనం, సీలబ్బతపరామాససంయోజనం, భవరాగసంయోజనం, ఇస్సాసంయోజనం, మచ్ఛరియసంయోజనం, అవిజ్జాసంయోజనం, ఇమాని దస సంయోజనాని. మిచ్ఛత్తా వుత్తాయేవ.

దసవత్థుకాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియాతి కతమా దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి (విభ. ౯౭౧)? నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం, నత్థి హుతం, నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, నత్థి అయం లోకో, నత్థి పరో లోకో, నత్థి మాతా, నత్థి పితా, నత్థి సత్తా ఓపపాతికా, నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తి. అయం దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి.

తత్థ దసవత్థుకాతి దస వత్థూని ఏతిస్సాతి దసవత్థుకా. నత్థి దిన్నన్తి దిన్నం నామ అత్థి, సక్కా కస్సచి కిఞ్చి దాతున్తి జానాతి. దిన్నస్స పన ఫలం విపాకో నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి యిట్ఠన్తి యిట్ఠం వుచ్చతి మహాయాగో, తం యజితుం సక్కాతి జానాతి. యిట్ఠస్స పన ఫలం విపాకో నత్థీతి గణ్హాతి. హుతన్తి ఆహునపాహునమఙ్గలకిరియా, తం కాతుం సక్కాతి జానాతి. తస్స పన ఫలం విపాకో నత్థీతి గణ్హాతి. సుకతదుక్కటానన్తి ఏత్థ దస కుసలకమ్మపథా సుకతకమ్మాని నామ, దస అకుసలకమ్మపథా దుక్కటకమ్మాని నామ. తేసం అత్థిభావం జానాతి. ఫలం విపాకో పన నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి అయం లోకోతి పరలోకే ఠితో ఇమం లోకం నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి పరో లోకోతి ఇధలోకే ఠితో పరలోకం నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి మాతా నత్థి పితాతి మాతాపితూనం అత్థిభావం జానాతి. తేసు కతప్పచ్చయేన కోచి ఫలం విపాకో నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి సత్తా ఓపపాతికాతి చవనకఉపపజ్జనకసత్తా నత్థీతి గణ్హాతి. సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నాతి అనులోమపటిపదం పటిపన్నా ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణా లోకస్మిం నత్థీతి గణ్హాతి. యే ఇమఞ్చ లోకం…పే… పవేదేన్తీతి ఇమఞ్చ పరఞ్చ లోకం అత్తనావ అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన ఞత్వా పవేదనసమత్థో సబ్బఞ్ఞూ బుద్ధో నత్థీతి గణ్హాతి.

అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియాతి ‘‘సస్సతో లోకో’’తిఆదికం ఏకేకం అన్తం భాగం గణ్హాతీతి అన్తగ్గాహికా. అథ వా అన్తస్స గాహో అన్తగ్గాహో, అన్తగ్గాహో అస్సా అత్థీతి అన్తగ్గాహికా. తాయ అన్తగ్గాహికాయ. సా పన వుత్తాయేవ.

అట్ఠసతతణ్హాపపఞ్చసతేహీతి అట్ఠుత్తరం సతం అట్ఠసతం. సంసారే పపఞ్చేతి చిరం వసాపేతీతి పపఞ్చో, తణ్హా ఏవ పపఞ్చో తణ్హాపపఞ్చో, ఆరమ్మణభేదేన పునప్పునం ఉప్పత్తివసేన చ తణ్హానం బహుకత్తా బహువచనం కత్వా తణ్హాపపఞ్చానం సతం తణ్హాపపఞ్చసతం. తేన ‘‘తణ్హాపపఞ్చసతేనా’’తి వత్తబ్బే వచనవిపల్లాసవసేన ‘‘తణ్హాపపఞ్చసతేహీ’’తి బహువచననిద్దేసో కతో. అట్ఠసతన్తి సఙ్ఖాతేన తణ్హాపపఞ్చసతేనాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. అట్ఠ అబ్బోహారికాని కత్వా సతమేవ గహితన్తి వేదితబ్బం. ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే పన తణ్హావిచరితానీతి ఆగతం. యథాహ –

‘‘అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ, అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని బాహిరస్స ఉపాదాయ, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞుహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని హోన్తి. ఇతి అతీతాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని, అనాగతాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని, పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞుహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా అట్ఠతణ్హావిచరితసతం హోతీ’’తి (విభ. ౮౪౨).

తణ్హాపపఞ్చాయేవ పనేత్థ తణ్హావిచరితానీతి వుత్తా. తణ్హాసముదాచారా తణ్హాపవత్తియోతి అత్థో. అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయాతి అజ్ఝత్తికం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ. ఇదఞ్హి ఉపయోగత్థే సామివచనం. విత్థారో పనస్స తస్స నిద్దేసే (విభ. ౯౭౩) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అయం పన అపరో నయో – రూపారమ్మణాయేవ కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హాతి తిస్సో తణ్హా హోన్తి, తథా సద్దాదిఆరమ్మణాతి ఛసు ఆరమ్మణేసు అట్ఠారస తణ్హా హోన్తి, అజ్ఝత్తారమ్మణా అట్ఠారస, బహిద్ధారమ్మణా అట్ఠారసాతి ఛత్తింస హోన్తి. తా ఏవ అతీతారమ్మణా ఛత్తింస, అనాగతారమ్మణా ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నారమ్మణా ఛత్తింసాతి అట్ఠతణ్హావిచరితసతం హోతి. పపఞ్చితోతి ఆరమ్మణే, సంసారే వా పపఞ్చితో చిరవాసితో.

ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతేహీతి ‘‘కతమాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని బ్రహ్మజాలే వేయ్యాకరణే వుత్తాని భగవతా? చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతవాదా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా, సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి ఇమాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని బ్రహ్మజాలే వేయ్యాకరణే వుత్తాని భగవతా’’తి (విభ. ౯౭౭). విత్థారో పనేత్థ బ్రహ్మజాలసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

అహఞ్చమ్హి తిణ్ణోతి అహఞ్చ చతురోఘం, సంసారసముద్దం వా తిణ్ణో అమ్హి భవామి. ముత్తోతి రాగాదిబన్ధనేహి ముత్తో. దన్తోతి నిబ్బిసేవనో నిప్పరిప్ఫన్దో. సన్తోతి సీతీభూతో. అస్సత్థోతి నిబ్బానదస్సనే లద్ధస్సాసో. పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. పహోమీతి సమత్థోమ్హి. ఖోఇతి ఏకంసత్థే నిపాతో. పరే చ పరినిబ్బాపేతున్తి ఏత్థ పరే చ-సద్దో ‘‘పరే చ తారేతు’’న్తిఆదీహిపి యోజేతబ్బోతి.

మహాకరుణాఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭౨-౭౩. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౧౯. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణనిద్దేసే కతమం తథాగతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణన్తి పుచ్ఛిత్వా తేన సమగతికత్తా తేనేవ సహ అనావరణఞాణం నిద్దిట్ఠం. న హి అనావరణఞాణం ధమ్మతో విసుం అత్థి, ఏకమేవ హేతం ఞాణం ఆకారభేదతో ద్వేధా వుచ్చతి సద్ధిన్ద్రియసద్ధాబలాదీని వియ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ హి నత్థి ఏతస్స ఆవరణన్తి, కేనచి ధమ్మేన, పుగ్గలేన వా ఆవరణం కాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అనావరణన్తి వుచ్చతి ఆవజ్జనపటిబద్ధత్తా సబ్బధమ్మానం. అఞ్ఞే పన ఆవజ్జిత్వాపి న జానన్తి. కేచి పనాహు ‘‘మనోవిఞ్ఞాణం వియ సబ్బారమ్మణికత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. తంయేవ ఞాణం ఇన్దవజిరం వియ విసయేసు అప్పటిహతత్తా అనావరణఞాణం. అనుపుబ్బసబ్బఞ్ఞుతాపటిక్ఖేపో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, సకింసబ్బఞ్ఞుతాపటిక్ఖేపో అనావరణఞాణం, భగవా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపటిలాభేనపి సబ్బఞ్ఞూతి వుచ్చతి, న చ అనుపుబ్బసబ్బఞ్ఞూ. అనావరణఞాణపటిలాభేనపి సబ్బఞ్ఞూతి వుచ్చతి, న చ సకింసబ్బఞ్ఞూ’’తి.

సబ్బం సఙ్ఖతమసఙ్ఖతం అనవసేసం జానాతీతి ఏత్థ సబ్బన్తి జాతివసేన సబ్బధమ్మానం నిస్సేసపరియాదానం. అనవసేసన్తి ఏకేకస్సేవ ధమ్మస్స సబ్బాకారవసేన నిస్సేసపరియాదానం. సఙ్ఖతమసఙ్ఖతన్తి ద్విధా పభేదదస్సనం. సఙ్ఖతఞ్హి ఏకో పభేదో, అసఙ్ఖతం ఏకో పభేదో. పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కతన్తి సఙ్ఖతం. ఖన్ధపఞ్చకం. తథా న సఙ్ఖతన్తి అసఙ్ఖతం. నిబ్బానం. సఙ్ఖతం అనిచ్చదుక్ఖానత్తాదీహి ఆకారేహి అనవసేసం జానాతి, అసఙ్ఖతం సుఞ్ఞతానిమిత్తఅప్పణిహితాదీహి ఆకారేహి అనవసేసం జానాతి. నత్థి ఏతస్స సఙ్ఖతస్స అసఙ్ఖతస్స చ అవసేసోతి అనవసేసం. సఙ్ఖతం అసఙ్ఖతఞ్చ. అనేకభేదాపి పఞ్ఞత్తి పచ్చయేహి అకతత్తా అసఙ్ఖతపక్ఖం భజతి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్హి సబ్బాపి పఞ్ఞత్తియో అనేకభేదతో జానాతి. అథ వా సబ్బన్తి సబ్బధమ్మగ్గహణం. అనవసేసన్తి నిప్పదేసగ్గహణం. తత్థ ఆవరణం నత్థీతి తత్థ తస్మిం అనవసేసే సఙ్ఖతాసఙ్ఖతే నిస్సఙ్గత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స ఆవరణం నత్థీతి తదేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అనావరణఞాణం నామాతి అత్థో.

౧౨౦. ఇదాని అనేకవిసయభేదతో దస్సేతుం అతీతన్తిఆదిమాహ. తత్థ అతీతం అనాగతం పచ్చుప్పన్నన్తి కాలభేదతో దస్సితం, చక్ఖు చేవ రూపా చాతిఆది వత్థారమ్మణభేదతో. ఏవం తం సబ్బన్తి తేసం చక్ఖురూపానం అనవసేసపరియాదానం. ఏవం సేసేసు. యావతాతి అనవసేసపరియాదానం. అనిచ్చట్ఠన్తిఆది సామఞ్ఞలక్ఖణభేదతో దస్సితం. అనిచ్చట్ఠన్తి చ అనిచ్చాకారం. పచ్చత్తత్థే వా ఉపయోగవచనం. ఏస నయో ఏదిసేసు. రూపస్సాతిఆది ఖన్ధభేదతో దస్సితం. చక్ఖుస్స…పే… జరామరణస్సాతి హేట్ఠా వుత్తపేయ్యాలనయేన యోజేతబ్బం. అభిఞ్ఞాయాతిఆదీసు హేట్ఠా వుత్తఞాణానేవ. అభిఞ్ఞట్ఠన్తి అభిజాననసభావం. ఏస నయో ఏదిసేసు. ఖన్ధానం ఖన్ధట్ఠన్తిఆది హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. కుసలే ధమ్మేతిఆది కుసలత్తికవసేన భేదో. కామావచరే ధమ్మేతిఆది చతుభూమకవసేన. ఉభయత్థాపి ‘‘సబ్బే జానాతీ’’తి బహువచనపాఠో సున్దరో. ఏకవచనసోతే పతితత్తా పన పోత్థకేసు ఏకవచనేన లిఖితం. దుక్ఖస్సాతిఆది చుద్దసన్నం బుద్ధఞాణానం విసయభేదో. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తే ఞాణన్తిఆదీని చత్తారి ఞాణాని వత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం కస్మా న వుత్తన్తి చే? వుచ్చమానస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణత్తా. విసయభేదతో హి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే వుచ్చమానే తం ఞాణం న వత్తబ్బం హోతి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స విసయో హోతియేవ.

పున కాళకారామసుత్తన్తాదీసు (అ. ని. ౪.౨౪) వుత్తనయేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణభూమిం దస్సేన్తో యావతా సదేవకస్స లోకస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ సహ దేవేహి సదేవకస్స. సహ మారేన సమారకస్స. సహ బ్రహ్మునా సబ్రహ్మకస్స లోకస్స. సహ సమణబ్రాహ్మణేహి సస్సమణబ్రాహ్మణియా. సహ దేవమనుస్సేహి సదేవమనుస్సాయ పజాయ. పజాతత్తా పజాతి సత్తలోకస్స పరియాయవచనమేతం. తత్థ సదేవకవచనేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం, సమారకవచనేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం, సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం, సస్సమణబ్రాహ్మణివచనేన సాసనస్స పచ్చత్థికపచ్చామిత్తసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం సమితపాపబాహితపాపసమణబ్రాహ్మణగ్గహణఞ్చ, పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం, సదేవమనుస్సవచనేన సమ్ముతిదేవసేసమనుస్సగ్గహణం వేదితబ్బం. ఏవమేత్థ తీహి పదేహి ఓకాసలోకో, ద్వీహి పజావసేన సత్తలోకో గహితోతి వేదితబ్బో.

అపరో నయో – సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరలోకో గహితో, సమారకగ్గహణేన ఛకామావచరదేవలోకో, సబ్రహ్మకగ్గహణేన రూపావచరబ్రహ్మలోకో, సస్సమణబ్రాహ్మణాదిగ్గహణేన చతుపరిసవసేన, సమ్ముతిదేవేహి వా సహ మనుస్సలోకో, అవసేససత్తలోకో వా.

అపిచేత్థ సదేవకవచనేన ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో సబ్బస్సపి లోకస్స దిట్ఠాదిజాననభావం సాధేతి. తతో యేసం సియా ‘‘మారో మహానుభావో ఛకామావచరిస్సరో వసవత్తీ, కిం తస్సాపి దిట్ఠాదిం జానాతీ’’తి, తేసం విమతిం విధమన్తో ‘‘సమారకస్సా’’తి ఆహ. యేసం పన సియా ‘‘బ్రహ్మా మహానుభావో ఏకఙ్గులియా ఏకస్మిం చక్కవాళసహస్సే ఆలోకం ఫరతి, ద్వీహి…పే… దసహి అఙ్గులీహి దససు చక్కవాళసహస్సేసు ఆలోకం ఫరతి, అనుత్తరఞ్చ ఝానసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదేతి, కిం తస్సాపి దిట్ఠాదిం జానాతీ’’తి, తేసం విమతిం విధమన్తో ‘‘సబ్రహ్మకస్సా’’తి ఆహ. తతో యేసం సియా ‘‘పుథూ సమణబ్రాహ్మణా సాసనస్స పచ్చత్థికా, కిం తేసమ్పి దిట్ఠాదిం జానాతీ’’తి, తేసం విమతిం విధమన్తో ‘‘సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయా’’తి ఆహ. ఏవం ఉక్కట్ఠానం దిట్ఠాదిజాననభావం పకాసేత్వా అథ సమ్ముతిదేవే అవసేసమనుస్సే చ ఉపాదాయ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన సేససత్తలోకస్స దిట్ఠాదిజాననభావం పకాసేతి. అయమేత్థ అనుసన్ధిక్కమో. పోరాణా పనాహు – సదేవకస్సాతి దేవతాహి సద్ధిం అవసేసలోకస్స. సమారకస్సాతి మారేన సద్ధిం అవసేసలోకస్స. సబ్రహ్మకస్సాతి బ్రహ్మేహి సద్ధిం అవసేసలోకస్స. ఏవం సబ్బేపి తిభవూపగే సత్తే తీహాకారేహి తీసు పదేసు పక్ఖిపిత్వా పున ద్వీహాకారేహి పరియాదాతుం సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయాతి వుత్తం. ఏవం పఞ్చహి పదేహి తేన తేన ఆకారేన తేధాతుకమేవ పరియాదిన్నం హోతీతి.

దిట్ఠన్తి రూపాయతనం. సుతన్తి సద్దాయతనం. ముతన్తి పత్వా గహేతబ్బతో గన్ధాయతనం, రసాయతనం, ఫోట్ఠబ్బాయతనం. విఞ్ఞాతన్తి సుఖదుక్ఖాదిధమ్మారమ్మణం. పత్తన్తి పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా పత్తం. పరియేసితన్తి పత్తం వా అప్పత్తం వా పరియేసితం. అనువిచరితం మనసాతి చిత్తేన అనుసఞ్చరితం. సబ్బం జానాతీతి ఇమినా ఏతం దస్సేతి – యం అపరిమానాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స ‘‘నీలం పీత’’న్తిఆది (ధ. స. ౬౧౯) రూపారమ్మణం చక్ఖుద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ రూపారమ్మణం దిస్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతోతి తం సబ్బం తథాగతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం జానాతి. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స ‘‘భేరిసద్దో, ముదిఙ్గసద్దో’’తిఆది సద్దారమ్మణం సోతద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘మూలగన్ధో తచగన్ధో’’తిఆది (ధ. స. ౬౨౪-౬౨౭) గన్ధారమ్మణం ఘానద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘మూలరసో, ఖన్ధరసో’’తిఆది (ధ. స. ౬౨౮-౬౩౧) రసారమ్మణం జివ్హాద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘కక్ఖళం, ముదుక’’న్తిఆది (ధ. స. ౬౪౭-౬౫౦) పథవీధాతుతేజోధాతువాయోధాతుభేదం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం కాయద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఫుసిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతోతి తం సబ్బం తథాగతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం జానాతి. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స సుఖదుక్ఖాదిభేదం ధమ్మారమ్మణం మనోద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ ధమ్మారమ్మణం విజానిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతోతి తం సబ్బం తథాగతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం జానాతి. ఇమస్స పన మహాజనస్స పరియేసిత్వా అప్పత్తమ్పి అత్థి, పరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి. అపరియేసిత్వా అప్పత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి. సబ్బం తథాగతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన అప్పత్తం నామ నత్థీతి.

౧౨౧. పున అపరేన పరియాయేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణభావసాధనత్థం న తస్సాతి గాథమాహ. తత్థ న తస్స అద్దిట్ఠమిధత్థి కిఞ్చీతి తస్స తథాగతస్స ఇధ ఇమస్మిం తేధాతుకే లోకే, ఇమస్మిం పచ్చుప్పన్నకాలే వా పఞ్ఞాచక్ఖునా అద్దిట్ఠం నామ కిఞ్చి అప్పమత్తకమ్పి న అత్థి న సంవిజ్జతి. అత్థీతి ఇదం వత్తమానకాలికం ఆఖ్యాతపదం. ఇమినా పచ్చుప్పన్నకాలికస్స సబ్బధమ్మస్స ఞాతభావం దస్సేతి. గాథాబన్ధసుఖత్థం పనేత్థ ద-కారో సంయుత్తో. అథో అవిఞ్ఞాతన్తి ఏత్థ అథోఇతి వచనోపాదానే నిపాతో. అవిఞ్ఞాతన్తి అతీతకాలికం అవిఞ్ఞాతం నామ కిఞ్చి ధమ్మజాతం. నాహోసీతి పాఠసేసో. అబ్యయభూతస్స అత్థిసద్దస్స గహణే పాఠసేసం వినాపి యుజ్జతియేవ. ఇమినా అతీతకాలికస్స సబ్బధమ్మస్స ఞాతభావం దస్సేతి. అజానితబ్బన్తి అనాగతకాలికం అజానితబ్బం నామ ధమ్మజాతం న భవిస్సతి, నత్థి వా. ఇమినా అనాగతకాలికస్స సబ్బధమ్మస్స ఞాతభావం దస్సేతి. జాననకిరియావిసేసనమత్తమేవ వా ఏత్థ అ-కారో. సబ్బం అభిఞ్ఞాసి యదత్థి నేయ్యన్తి ఏత్థ యం తేకాలికం వా కాలవిముత్తం వా నేయ్యం జానితబ్బం కిఞ్చి ధమ్మజాతం అత్థి, తం సబ్బం తథాగతో అభిఞ్ఞాసి అధికేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన జాని పటివిజ్ఝి. ఏత్థ అత్థిసద్దేన తేకాలికస్స కాలవిముత్తస్స చ గహణా అత్థి-సద్దో అబ్యయభూతోయేవ దట్ఠబ్బో. తథాగతో తేన సమన్తచక్ఖూతి కాలవసేన ఓకాసవసేన చ నిప్పదేసత్తా సమన్తా సబ్బతో పవత్తం ఞాణచక్ఖు అస్సాతి సమన్తచక్ఖు. తేన యథావుత్తేన కారణేన తథాగతో సమన్తచక్ఖు, సబ్బఞ్ఞూతి వుత్తం హోతి. ఇమిస్సా గాథాయ పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సాధితం.

పున బుద్ధఞాణానం విసయవసేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం దస్సేతుకామో సమన్తచక్ఖూతి కేనట్ఠేన సమన్తచక్ఖూతిఆదిమాహ. తత్థ గాథాయ సమన్తచక్ఖూతి వుత్తపదే యం తం సమన్తచక్ఖు, తం కేనట్ఠేన సమన్తచక్ఖూతి అత్థో. అత్థో పనస్స యావతా దుక్ఖస్స దుక్ఖట్ఠోతిఆదీహి వుత్తోయేవ హోతి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్హి సమన్తచక్ఖు. యథాహ – ‘‘సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి (చూళని. ధోతకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩౨). తస్మిం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణట్ఠే వుత్తే సమన్తచక్ఖుట్ఠో వుత్తోయేవ హోతీతి. బుద్ధస్సేవ ఞాణానీతి బుద్ధఞాణాని. దుక్ఖే ఞాణాదీనిపి హి సబ్బాకారేన బుద్ధస్సేవ భగవతో పవత్తన్తి, ఇతరేసం పన ఏకదేసమత్తేనేవ పవత్తన్తి. సావకసాధారణానీతి పన ఏకదేసేనాపి అత్థితం సన్ధాయ వుత్తం. సబ్బో ఞాతోతి సబ్బో ఞాణేన ఞాతో. అఞ్ఞాతో దుక్ఖట్ఠో నత్థీతి వుత్తమేవ అత్థం పటిసేధేన విభావేతి. సబ్బో దిట్ఠోతి న కేవలం ఞాతమత్తోయేవ, అథ ఖో చక్ఖునా దిట్ఠో వియ కతో. సబ్బో విదితోతి న కేవలం దిట్ఠమత్తోయేవ, అథ ఖో పాకటో. సబ్బో సచ్ఛికతోతి న కేవలం విదితోయేవ, అథ ఖో తత్థ ఞాణపటిలాభవసేన పచ్చక్ఖీకతో. సబ్బో ఫస్సితోతి న కేవలం సచ్ఛికతోయేవ, అథ ఖో పునప్పునం యథారుచి సముదాచారవసేన ఫుట్ఠోతి. అథ వా ఞాతో సభావలక్ఖణవసేన. దిట్ఠో సామఞ్ఞలక్ఖణవసేన. విదితో రసవసేన. సచ్ఛికతో పచ్చుపట్ఠానవసేన. ఫస్సితో పదట్ఠానవసేన. అథ వా ఞాతో ఞాణుప్పాదవసేన. దిట్ఠో చక్ఖుప్పాదవసేన. విదితో పఞ్ఞుప్పాదవసేన. సచ్ఛికతో విజ్జుప్పాదవసేన. ఫస్సితో ఆలోకుప్పాదవసేన. ‘‘యావతా దుక్ఖస్స దుక్ఖట్ఠో, సబ్బో దిట్ఠో, అదిట్ఠో దుక్ఖట్ఠో నత్థీ’’తిఆదినా నయేన చ ‘‘యావతా సదేవకస్స లోకస్స…పే… అనువిచరితం మనసా, సబ్బం ఞాతం, అఞ్ఞాతం నత్థీ’’తిఆదినా నయేన చ విత్థారో వేదితబ్బో. పఠమం వుత్తగాథా నిగమనవసేన పున వుత్తా. తంనిగమనేయేవ హి కతే ఞాణనిగమనమ్పి కతమేవ హోతీతి.

సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సద్ధమ్మప్పకాసినియా పటిసమ్భిదామగ్గ-అట్ఠకథాయ

ఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దిట్ఠికథా

౧. అస్సాదదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౨. ఇదాని ఞాణకథానన్తరం కథితాయ దిట్ఠికథాయ అనుపుబ్బఅనువణ్ణనా అనుప్పత్తా. అయఞ్హి దిట్ఠికథా ఞాణకథాయ కతఞాణపరిచయస్స సమధిగతసమ్మాదిట్ఠిస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిమలవిసోధనా సుకరా హోతి, సమ్మాదిట్ఠి చ సుపరిసుద్ధా హోతీతి ఞాణకథానన్తరం కథితా. తత్థ కా దిట్ఠీతిఆదికా పుచ్ఛా. కా దిట్ఠీతి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతిఆదికం పుచ్ఛితపుచ్ఛాయ విస్సజ్జనం. కథం అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతిఆదికో విస్సజ్జితవిస్సజ్జనస్స విత్థారనిద్దేసో, సబ్బావ తా దిట్ఠియో అస్సాదదిట్ఠియోతిఆదికా దిట్ఠిసుత్తసంసన్దనాతి ఏవమిమే చత్తారో పరిచ్ఛేదా. తత్థ పుచ్ఛాపరిచ్ఛేదే తావ కా దిట్ఠీతి ధమ్మపుచ్ఛా, సభావపుచ్ఛా. కతి దిట్ఠిట్ఠానానీతి హేతుపుచ్ఛా పచ్చయపుచ్ఛా, కిత్తకాని దిట్ఠీనం కారణానీతి అత్థో. కతి దిట్ఠిపరియుట్ఠానానీతి సముదాచారపుచ్ఛా వికారపుచ్ఛా. దిట్ఠియో ఏవ హి సముదాచారవసేన చిత్తం పరియోనన్ధన్తియో ఉట్ఠహన్తీతి దిట్ఠిపరియుట్ఠానాని నామ హోన్తి. కతి దిట్ఠియోతి దిట్ఠీనం సఙ్ఖాపుచ్ఛా గణనాపుచ్ఛా. కతి దిట్ఠాభినివేసాతి వత్థుప్పభేదవసేన ఆరమ్మణనానత్తవసేన దిట్ఠిప్పభేదపుచ్ఛా. దిట్ఠియో ఏవ హి తం తం వత్థుం తం తం ఆరమ్మణం అభినివిసన్తి పరామసన్తీతి దిట్ఠిపరామాసాతి వుచ్చన్తి. కతమో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి దిట్ఠీనం పటిపక్ఖపుచ్ఛా పహానూపాయపుచ్ఛా. దిట్ఠికారణాని హి ఖన్ధాదీని దిట్ఠిసముగ్ఘాతేన తాసం కారణాని న హోన్తీతి తాని చ కారణాని సముగ్ఘాతితాని నామ హోన్తి. తస్మా దిట్ఠిట్ఠానాని సమ్మా భుసం హఞ్ఞన్తి ఏతేనాతి దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి వుచ్చతి.

ఇదాని ఏతాసం ఛన్నం పుచ్ఛానం కా దిట్ఠీతిఆదీని ఛ విస్సజ్జనాని. తత్థ కా దిట్ఠీతి విస్సజ్జేతబ్బపుచ్ఛా. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి విస్సజ్జనం. సా పన అనిచ్చాదికే వత్థుస్మిం నిచ్చాదివసేన అభినివిసతి పతిట్ఠహతి దళ్హం గణ్హాతీతి అభినివేసో. అనిచ్చాదిఆకారం అతిక్కమిత్వా నిచ్చన్తిఆదివసేన వత్తమానో పరతో ఆమసతి గణ్హాతీతి పరామాసో. అథ వా నిచ్చన్తిఆదికం పరం ఉత్తమం సచ్చన్తి ఆమసతి గణ్హాతీతి పరామాసో, అభినివేసో చ సో పరామాసో చాతి అభినివేసపరామాసో. ఏవంపకారో దిట్ఠీతి కిచ్చతో దిట్ఠిసభావం విస్సజ్జేతి. తీణి సతన్తి తీణి సతాని, వచనవిపల్లాసో కతో. కతమో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి పుచ్ఛం అనుద్ధరిత్వావ సోతాపత్తిమగ్గో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి విస్సజ్జనం కతం.

౧౨౩. ఇదాని కథం అభినివేసపరామాసోతిఆది విత్థారనిద్దేసో. తత్థ రూపన్తి ఉపయోగవచనం. రూపం అభినివేసపరామాసోతి సమ్బన్ధో. రూపన్తి చేత్థ రూపుపాదానక్ఖన్ధో కసిణరూపఞ్చ. ‘‘ఏతం మమా’’తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి, ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి, ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. ఏతన్తి సామఞ్ఞవచనం. తేనేవ ‘‘వేదనం ఏతం మమ, సఙ్ఖారే ఏతం మమా’’తి నపుంసకవచనం ఏకవచనఞ్చ కతం. ఏసోతి పన వత్తబ్బమపేక్ఖిత్వా పుల్లిఙ్గేకవచనం కతం. ఏతం మమాతి తణ్హామఞ్ఞనామూలికా దిట్ఠి. ఏసోహమస్మీతి మానమఞ్ఞనామూలికా దిట్ఠి. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిమఞ్ఞనా ఏవ. కేచి పన ‘‘ఏతం మమాతి మమంకారకప్పనా, ఏసోహమస్మీతి అహంకారకప్పనా, ఏసో మే అత్తాతి అహంకారమమంకారకప్పితో అత్తాభినివేసోతి చ, తథా యథాక్కమేనేవ తణ్హామూలనివేసో మానపగ్గాహో, తణ్హామూలనివిట్ఠో మానపగ్గహితో, అత్తాభినివేసోతి చ, సఙ్ఖారానం దుక్ఖలక్ఖణాదస్సనం, సఙ్ఖారానం అనిచ్చలక్ఖణాదస్సనం, సఙ్ఖారానం తిలక్ఖణాదస్సనహేతుకో అత్తాభినివేసోతి చ, దుక్ఖే అసుభే చ సుఖం సుభన్తి విపల్లాసగతస్స, అనిచ్చే నిచ్చన్తి విపల్లాసగతస్స, చతుబ్బిధవిపల్లాసగతస్స చ అత్తాభినివేసోతి చ, పుబ్బేనివాసఞాణస్స ఆకారకప్పనా, దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స అనాగతపటిలాభకప్పనా, పుబ్బన్తాపరన్తఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు కప్పనిస్సితస్స అత్తాభినివేసోతి చ, నన్దియా అతీతమన్వాగమేతి, నన్దియా అనాగతం పటికఙ్ఖతి, పచ్చుప్పన్నేసు ధమ్మేసు సంహీరతి అత్తాభినివేసోతి చ, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణహేతుకా దిట్ఠి, అపరన్తే అఞ్ఞాణహేతుకా దిట్ఠి, పుబ్బన్తాపరన్తే ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణహేతుకో అత్తాభినివేసో’’తి చ ఏతేసం తిణ్ణం వచనానం అత్థం వణ్ణయన్తి.

దిట్ఠియో పనేత్థ పఠమం పఞ్చక్ఖన్ధవత్థుకా. తతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనవిఞ్ఞాణ- కాయసమ్ఫస్సకాయవేదనాకాయసఞ్ఞాకాయచేతనాకాయతణ్హాకాయవితక్కవిచారధాతుదసకసిణ- ద్వత్తింసాకారవత్థుకా దిట్ఠియో వుత్తా. ద్వత్తింసాకారేసు చ యత్థ విసుం అభినివేసో న యుజ్జతి, తత్థ సకలసరీరాభినివేసవసేనేవ విసుం అభినివేసో వియ కతోతి వేదితబ్బం. తతో ద్వాదసాయతనఅట్ఠారసధాతుఏకూనవీసతిఇన్ద్రియవసేన యోజనా కతా. తీణి ఏకన్తలోకుత్తరిన్ద్రియాని న యోజితాని. న హి లోకుత్తరవత్థుకా దిట్ఠియో హోన్తి. సబ్బత్థాపి చ లోకియలోకుత్తరమిస్సేసు ధమ్మేసు లోకుత్తరే ఠపేత్వా లోకియా ఏవ గహేతబ్బా. అనిన్ద్రియబద్ధరూపఞ్చ న గహేతబ్బమేవ. తతో తేధాతుకవసేన నవవిధభవవసేన ఝానబ్రహ్మవిహారసమాపత్తివసేన పటిచ్చసముప్పాదఙ్గవసేన చ యోజనా కతా. జాతిజరామరణానం విసుం గహణే పరిహారో వుత్తనయో ఏవ. సబ్బాని చేతాని రూపాదికాని జరామరణన్తాని అట్ఠనవుతిసతం పదాని భవన్తి.

౧౨౪. దిట్ఠిట్ఠానేసు ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి వీసతివత్థుకాయపి సక్కాయదిట్ఠియా పఞ్చన్నం ఖన్ధానంయేవ వత్థుత్తా ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అత్తానం సమనుపస్సమానా సమనుపస్సన్తి, సబ్బే తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసుయేవ సమనుపస్సన్తి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతర’’న్తి (సం. ని. ౩.౪౭) వుత్తత్తా చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దిట్ఠీనం కారణం. అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి అవిజ్జాయ అన్ధీకతానం దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘యాయం, భన్తే, దిట్ఠి ‘అసమ్మాసమ్బుద్ధేసు సమ్మాసమ్బుద్ధా’తి, అయం ను ఖో, భన్తే, దిట్ఠి కిం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతీతి? మహతీ ఖో ఏసా, కచ్చాన, ధాతు, యదిదం అవిజ్జాధాతు. హీనం, కచ్చాన, ధాతుం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి హీనా సఞ్ఞా హీనా దిట్ఠీ’’తి (సం. ని. ౨.౯౭) వచనతో చ అవిజ్జా దిట్ఠీనం కారణం. ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి తేన ఫస్సేన ఫుట్ఠస్స దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘యే తే, భిక్ఖవే, సమణబ్రాహ్మణా పుబ్బన్తకప్పికా పుబ్బన్తానుదిట్ఠినో పుబ్బన్తం ఆరబ్భ అనేకవిహితాని అధివుత్తిపదాని అభివదన్తి, తదపి ఫస్సపచ్చయా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౨౩) వచనతో చ ఫస్సో దిట్ఠీనం కారణం. సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి ఆకారమత్తగ్గహణేన అయాథావసభావగాహహేతుత్తా సఞ్ఞాయ –

‘‘యాని చ తీణి యాని చ సట్ఠి, సమణప్పవాదసితాని భూరిపఞ్ఞ;

సఞ్ఞక్ఖరసఞ్ఞనిస్సితాని, ఓసరణాని వినేయ్య ఓఘతమగా’’తి. (సు. ని. ౫౪౩) –

వచనతో ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తి (సు. ని. ౮౮౦; మహాని. ౧౦౯) వచనతో చ సఞ్ఞా దిట్ఠీనం కారణం. వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి ఆకారపరివితక్కేన దిట్ఠిఉప్పత్తితో –

‘‘నహేవ సచ్చాని బహూని నానా, అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ నిచ్చాని లోకే;

తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి. (సు. ని. ౮౯౨) –

వచనతో చ వితక్కో దిట్ఠీనం కారణం. అయోనిసోమనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి అయోనిసో మనసికారస్స అకుసలానం అసాధారణహేతుత్తా ‘‘తస్సేవం అయోనిసో మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౯) వచనతో చ అయోనిసో మనసికారో దిట్ఠీనం కారణం. పాపమిత్తోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి పాపమిత్తస్స దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనేన దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘బాహిరం, భిక్ఖవే, అఙ్గన్తి కరిత్వా న అఞ్ఞం ఏకఙ్గమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం మహతో అనత్థాయ సంవత్తతి. యథయిదం, భిక్ఖవే, పాపమిత్తతా’’తి (అ. ని. ౧.౧౧౦) వచనతో చ పాపమిత్తో దిట్ఠీనం కారణం. పరతోపి ఘోసో దిట్ఠిట్ఠానన్తి దురక్ఖాతధమ్మస్సవనేన దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, హేతూ ద్వే పచ్చయా మిచ్ఛాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయ పరతో చ ఘోసో అయోనిసో చ మనసికారో’’తి (అ. ని. ౨.౧౨౬) వచనతో చ పరతో ఘోసో మిచ్ఛాదిట్ఠికతో మిచ్ఛాదిట్ఠిపటిసఞ్ఞుత్తకథా దిట్ఠీనం కారణం.

ఇదాని దిట్ఠిట్ఠానన్తి పదస్స అత్థం వివరన్తో ఖన్ధా హేతు ఖన్ధా పచ్చయోతిఆదిమాహ. ఖన్ధా ఏవ దిట్ఠీనం ఉపాదాయ, జనకహేతు చేవ ఉపత్థమ్భకపచ్చయో చాతి అత్థో. సముట్ఠానట్ఠేనాతి సముట్ఠహన్తి ఉప్పజ్జన్తి ఏతేనాతి సముట్ఠానం, కారణన్తి అత్థో. తేన సముట్ఠానట్ఠేన, దిట్ఠికారణభావేనాతి అత్థో.

౧౨౫. ఇదాని కిచ్చభేదేన దిట్ఠిభేదం దస్సేన్తో కతమాని అట్ఠారస దిట్ఠిపరియుట్ఠానానీతిఆదిమాహ. తత్థ యా దిట్ఠీతి ఇదాని వుచ్చమానానం అట్ఠారసన్నం పదానం సాధారణం మూలపదం. యా దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠిగతం, యా దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠిగహనన్తి సబ్బేహి సమ్బన్ధో కాతబ్బో. అయాథావదస్సనట్ఠేన దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠీసు గతం దస్సనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిఅన్తోగధత్తాతి దిట్ఠిగతం. హేట్ఠాపిస్స అత్థో వుత్తోయేవ. ద్విన్నం అన్తానం ఏకన్తగతత్తాపి దిట్ఠిగతం. సా ఏవ దిట్ఠి దురతిక్కమనట్ఠేన దిట్ఠిగహనం తిణగహనవనగహనపబ్బతగహనాని వియ. సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన దిట్ఠికన్తారం చోరకన్తారవాళకన్తారనిరుదకకన్తారదుబ్భిక్ఖకన్తారా వియ. ధమ్మసఙ్గణియం ‘‘దిట్ఠికన్తారో’’తి సకలిఙ్గేనేవ ఆగతం. సమ్మాదిట్ఠియా వినివిజ్ఝనట్ఠేన పటిలోమట్ఠేన చ దిట్ఠివిసూకం. మిచ్ఛాదస్సనఞ్హి ఉప్పజ్జమానం సమ్మాదస్సనం వినివిజ్ఝతి చేవ విలోమేతి చ. ధమ్మసఙ్గణియం (ధ. స. ౩౯౨, ౧౧౦౫) ‘‘దిట్ఠివిసూకాయిక’’న్తి ఆగతం. కదాచి సస్సతస్స, కదాచి ఉచ్ఛేదస్స గహణతో దిట్ఠియా విరూపం ఫన్దితన్తి దిట్ఠివిప్ఫన్దితం. దిట్ఠిగతికో హి ఏకస్మిం పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి, కదాచి సస్సతం అనుస్సరతి, కదాచి ఉచ్ఛేదం. దిట్ఠియేవ అనత్థే సంయోజేతీతి దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం. దిట్ఠియేవ అన్తోతుదనట్ఠేన దున్నీహరణీయట్ఠేన చ సల్లన్తి దిట్ఠిసల్లం. దిట్ఠియేవ పీళాకరణట్ఠేన సమ్బాధోతి దిట్ఠిసమ్బాధో. దిట్ఠియేవ మోక్ఖావరణట్ఠేన పలిబోధోతి దిట్ఠిపలిబోధో. దిట్ఠియేవ దుమ్మోచనీయట్ఠేన బన్ధనన్తి దిట్ఠిబన్ధనం. దిట్ఠియేవ దురుత్తరట్ఠేన పపాతోతి దిట్ఠిపపాతో. దిట్ఠియేవ థామగతట్ఠేన అనుసయోతి దిట్ఠానుసయో. దిట్ఠియేవ అత్తానం సన్తాపేతీతి దిట్ఠిసన్తాపో. దిట్ఠియేవ అత్తానం అనుదహతీతి దిట్ఠిపరిళాహో. దిట్ఠియేవ కిలేసకాయం గన్థేతీతి దిట్ఠిగన్థో. దిట్ఠియేవ భుసం ఆదియతీతి దిట్ఠుపాదానం. దిట్ఠియేవ ‘‘సచ్చ’’న్తిఆదివసేన అభినివిసతీతి దిట్ఠాభినివేసో. దిట్ఠియేవ ఇదం పరన్తి ఆమసతి, పరతో వా ఆమసతీతి దిట్ఠిపరామాసో.

౧౨౬. ఇదాని రాసివసేన సోళస దిట్ఠియో ఉద్దిసన్తో కతమా సోళస దిట్ఠియోతిఆదిమాహ. తత్థ సుఖసోమనస్ససఙ్ఖాతే అస్సాదే దిట్ఠి అస్సాదదిట్ఠి. అత్తానం అనుగతా దిట్ఠి అత్తానుదిట్ఠి. నత్థీతి పవత్తత్తా విపరీతా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సతి కాయే దిట్ఠి, సన్తీ వా కాయే దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి. కాయోతి చేత్థ ఖన్ధపఞ్చకం, ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతో సక్కాయో వత్థు పతిట్ఠా ఏతిస్సాతి సక్కాయవత్థుకా. సస్సతన్తి పవత్తా దిట్ఠి సస్సతదిట్ఠి. ఉచ్ఛేదోతి పవత్తా దిట్ఠి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. సస్సతాదిఅన్తం గణ్హాతీతి అన్తగ్గాహికా, అన్తగ్గాహో వా అస్సా అత్థీతి అన్తగ్గాహికా. అతీతసఙ్ఖాతం పుబ్బన్తం అనుగతా దిట్ఠి పుబ్బన్తానుదిట్ఠి. అనాగతసఙ్ఖాతం అపరన్తం అనుగతా దిట్ఠి అపరన్తానుదిట్ఠి. అనత్థే సంయోజేతీతి సఞ్ఞోజనికా. అహఙ్కారవసేన అహన్తి ఉప్పన్నేన మానేన దిట్ఠియా మూలభూతేన వినిబన్ధా ఘటితా ఉప్పాదితా దిట్ఠి అహన్తి మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. తథా మమఙ్కారవసేన మమన్తి ఉప్పన్నేన మానేన వినిబన్ధా దిట్ఠి మమన్తి మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. అత్తనో వదనం కథనం అత్తవాదో, తేన పటిసఞ్ఞుత్తా బద్ధా దిట్ఠి అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. అత్తానం లోకోతి వదనం కథనం లోకవాదో, తేన పటిసఞ్ఞుత్తా దిట్ఠి లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. భవో వుచ్చతి సస్సతం, సస్సతవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి భవదిట్ఠి. విభవో వుచ్చతి ఉచ్ఛేదో, ఉచ్ఛేదవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి విభవదిట్ఠి.

౧౨౭-౧౨౮. ఇదాని తీణి సతం దిట్ఠాభినివేసే నిద్దిసితుకామో కతమే తీణి సతం దిట్ఠాభినివేసాతి పుచ్ఛిత్వా తే అవిస్సజ్జేత్వావ విసుం విసుం అభినివేసవిస్సజ్జనేనేవ తే విస్సజ్జేతుకామో అస్సాదదిట్ఠియా, కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతీతిఆదినా నయేన సోళసన్నం దిట్ఠీనం అభినివేసాకారగణనం పుచ్ఛిత్వా పున అస్సాదదిట్ఠియా పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతీతి తాసం సోళసన్నం దిట్ఠీనం అభినివేసాకారగణనం విస్సజ్జేత్వా పున తాని గణనాని విస్సజ్జేన్తో అస్సాదదిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతీతిఆదిమాహ. తత్థ రూపం పటిచ్చాతి రూపక్ఖన్ధం పటిచ్చ. ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సన్తి ‘‘అయం మే కాయో ఈదిసో’’తి రూపసమ్పదం నిస్సాయ గేహసితం రాగసమ్పయుత్తం సుఖం సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. హేట్ఠా వుత్తేనట్ఠేన సుఖఞ్చ సోమనస్సఞ్చ. తంయేవ రూపస్స అస్సాదోతి రూపనిస్సయో అస్సాదో. తఞ్హి సుఖం తణ్హావసేన అస్సాదీయతి ఉపభుఞ్జీయతీతి అస్సాదో. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి సో అస్సాదో సస్సతోతి వా ఉచ్ఛిజ్జిస్సతీతి వా సస్సతం వా ఉచ్ఛిజ్జమానం వా అత్తానం సుఖితం కరోతీతి వా అభినివేసపరామాసో హోతి. తస్మా యా చ దిట్ఠి యో చ అస్సాదోతి అస్సాదస్స దిట్ఠిభావాభావేపి అస్సాదం వినా సా దిట్ఠి న హోతీతి కత్వా ఉభయమ్పి సముచ్చితం. అస్సాదదిట్ఠీతి అస్సాదే పవత్తా దిట్ఠీతి వుత్తం హోతి.

ఇదాని నానాసుత్తేహి సంసన్దేత్వా మిచ్ఛాదిట్ఠిం మిచ్ఛాదిట్ఠికఞ్చ గరహితుకామో అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠీతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠివిపత్తీతి సమ్మాదిట్ఠివినాసకమిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్ఖాతదిట్ఠియా విపత్తి. దిట్ఠివిపన్నోతి విపన్నా వినట్ఠా సమ్మాదిట్ఠి అస్సాతి దిట్ఠివిపన్నో, విపన్నదిట్ఠీతి వుత్తం హోతి. మిచ్ఛాదిట్ఠియా వా విపన్నో వినట్ఠోతి దిట్ఠివిపన్నో. న సేవితబ్బో ఉపసఙ్కమనేన. న భజితబ్బో చిత్తేన. న పయిరుపాసితబ్బో ఉపసఙ్కమిత్వా నిసీదనేన. తం కిస్స హేతూతి ‘‘తం సేవనాదికం కేన కారణేన న కాతబ్బ’’న్తి తస్స కారణపుచ్ఛా. దిట్ఠి హిస్స పాపికాతి కారణవిస్సజ్జనం. యస్మా అస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా, తస్మా తం సేవనాదికం న కాతబ్బన్తి అత్థో. దిట్ఠియా రాగోతి ‘‘సున్దరా మే దిట్ఠీ’’తి దిట్ఠిం ఆరబ్భ దిట్ఠియా ఉప్పజ్జనరాగో. దిట్ఠిరాగరత్తోతి తేన దిట్ఠిరాగేన రఙ్గేన రత్తం వత్థం వియ రత్తో. న మహప్ఫలన్తి విపాకఫలేన. న మహానిసంసన్తి నిస్సన్దఫలేన.

పురిసపుగ్గలస్సాతి పురిససఙ్ఖాతస్స పుగ్గలస్స. లోకియవోహారేన హి పురి వుచ్చతి సరీరం, తస్మిం పురిస్మిం సేతి పవత్తతీతి పురిసో, పుం వుచ్చతి నిరయో, తం పుం గలతి గచ్ఛతీతి పుగ్గలో. యేభుయ్యేన హి సత్తా సుగతితో చుతా దుగ్గతియంయేవ నిబ్బత్తన్తి. తం కిస్స హేతూతి తం న మహప్ఫలత్తం కేన కారణేన హోతి. దిట్ఠి హిస్స పాపికాతి యస్మా అస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా, తస్మా న మహప్ఫలం హోతీతి అత్థో. ద్వేవ గతియోతి పఞ్చసు గతీసు ద్వేవ గతియో. విపజ్జమానాయ దిట్ఠియా నిరయో. సమ్పజ్జమానాయ తిరచ్ఛానయోని. యఞ్చేవ కాయకమ్మన్తి సకలిఙ్గధారణపటిపదానుయోగఅభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మాది కాయకమ్మం. యఞ్చ వచీకమ్మన్తి సకసమయపరియాపుణనసజ్ఝాయనదేసనాసమాదపనాది వచీకమ్మం. యఞ్చ మనోకమ్మన్తి ఇధలోకచిన్తాపటిసంయుత్తఞ్చ పరలోకచిన్తాపటిసంయుత్తఞ్చ కతాకతచిన్తాపటిసంయుత్తఞ్చ మనోకమ్మం. తిణకట్ఠధఞ్ఞబీజేసు సత్తదిట్ఠిస్స దానానుప్పదానపటిగ్గహణపరిభోగేసు చ కాయవచీమనోకమ్మాని. యథాదిట్ఠీతి యా అయం దిట్ఠి, తస్సానురూపం. సమత్తన్తి పరిపుణ్ణం. సమాదిన్నన్తి గహితం.

అట్ఠకథాయం పన వుత్తం – తదేతం యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మం, దిట్ఠిసహజాతకాయకమ్మం, దిట్ఠానులోమికకాయకమ్మన్తి తివిధం హోతి. తత్థ ‘‘పాణం హనతో అదిన్నం ఆదియతో మిచ్ఛాచరతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో’’తి యం ఏవం దిట్ఠికస్స సతో పాణాతిపాతఅదిన్నాదానమిచ్ఛాచారసఙ్ఖాతం కాయకమ్మం, ఇదం యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మం నామ. ‘‘పాణం హనతో అదిన్నం ఆదియతో మిచ్ఛాచరతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో’’తి యం ఇమాయ దిట్ఠియా ఇమినా దస్సనేన సహజాతం కాయకమ్మం, ఇదం దిట్ఠిసహజాతకాయకమ్మం నామ. తదేవ పన సమత్తం సమాదిన్నం గహితం పరామట్ఠం దిట్ఠానులోమికకాయకమ్మం నామ. వచీకమ్మమనోకమ్మేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన ముసా భణతో పిసుణం భణతో ఫరుసం భణతో సమ్ఫం పలపతో అభిజ్ఝాలునో బ్యాపన్నచిత్తస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స సతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమోతి యోజనా కాతబ్బా. లిఙ్గధారణాదిపరియాపుణనాదిలోకచిన్తాదివసేన వుత్తనయో చేత్థ సున్దరో.

చేతనాదీసు దిట్ఠిసహజాతా చేతనా చేతనా నామ. దిట్ఠిసహజాతా పత్థనా పత్థనా నామ. చేతనాపత్థనానం వసేన చిత్తట్ఠపనా పణిధి నామ. తేహి పన చేతనాదీహి సమ్పయుత్తా ఫస్సాదయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నా ధమ్మా సఙ్ఖారా నామ. అనిట్ఠాయాతిఆదీహి దుక్ఖమేవ వుత్తం. దుక్ఖఞ్హి సుఖకామేహి సత్తేహి న ఏసితత్తా అనిట్ఠం. అప్పియత్తా అకన్తం. మనస్స అవడ్ఢనతో, మనసి అవిసప్పనతో చ అమనాపం. ఆయతిం అభద్దతాయ అహితం. పీళనతో దుక్ఖన్తి. తం కిస్స హేతూతి తం ఏవం సంవత్తనం కేన కారణేన హోతీతి అత్థో. ఇదానిస్స కారణం దిట్ఠి హిస్స పాపికాతి. యస్మా తస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా లామకా, తస్మా ఏవం సంవత్తతీతి అత్థో. అల్లాయ పథవియా నిక్ఖిత్తన్తి ఉదకేన తిన్తాయ భూమియా రోపితం. పథవీరసం ఆపోరసన్తి తస్మిం తస్మిం ఠానే పథవియా చ సమ్పదం ఆపస్స చ సమ్పదం. బీజనిక్ఖిత్తట్ఠానే హి న సబ్బా పథవీ న సబ్బో ఆపో చ బీజం ఫలం గణ్హాపేతి. యో పన తేసం పదేసో బీజం ఫుసతి, సోయేవ బీజం ఫలం గణ్హాపేతి. తస్మా బీజపోసనాయ పచ్చయభూతోయేవ సో పదేసో పథవీరసో ఆపోరసోతి వేదితబ్బో. రససద్దస్స హి సమ్పత్తి చ అత్థో. యథాహ ‘‘కిచ్చసమ్పత్తిఅత్థేన రసో నామ పవుచ్చతీ’’తి. లోకే చ ‘‘సురసో గన్ధబ్బో’’తి వుత్తే సుసమ్పన్నో గన్ధబ్బోతి అత్థో ఞాయతి. ఉపాదియతీతి గణ్హాతి. యో హి పదేసో పచ్చయో హోతి, తం పచ్చయం లభమానం బీజం తం గణ్హాతి నామ. సబ్బం తన్తి సబ్బం తం రసజాతం. తిత్తకత్తాయాతి సో పథవీరసో ఆపోరసో చ అతిత్తకో సమానోపి తిత్తకం బీజం నిస్సాయ నిమ్బరుక్ఖాదీనం తేసం ఫలానఞ్చ తిత్తకభావాయ సంవత్తతి. కటుకత్తాయాతి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం.

‘‘వణ్ణగన్ధరసూపేతో, అమ్బోయం అహువా పురే;

తమేవ పూజం లభమానో, కేనమ్బో కటుకప్ఫలో’’తి. (జా. ౧.౨.౭౧) –

ఆగతట్ఠానే వియ హి ఇధాపి తిత్తకమేవ అప్పియట్ఠేన కటుకన్తి వేదితబ్బం. అసాతత్తాయాతి అమధురభావాయ. అసాదుత్తాయాతిపి పాఠో, అసాదుభావాయాతి అత్థో. సాదూతి హి మధురం. బీజం హిస్సాతి అస్స నిమ్బాదికస్స బీజం. ఏవమేవన్తి ఏవం ఏవం. యస్మా సుఖా వేదనా పరమో అస్సాదో, తస్మా మిచ్ఛాదిట్ఠియా దుక్ఖవేదనావసేన ఆదీనవో దస్సితోతి. పున అట్ఠారసభేదేన దిట్ఠియా ఆదీనవం దస్సేతుం అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠీతిఆదిమాహ. తం వుత్తత్థమేవ. ఇమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి పరియుట్ఠితచిత్తస్స సఞ్ఞోగోతి దిట్ఠియా ఏవ సంసారే బన్ధనం దస్సేతి.

౧౨౯. యస్మా పన దిట్ఠిభూతానిపి సఞ్ఞోజనాని అత్థి అదిట్ఠిభూతానిపి, తస్మా తం పభేదం దస్సేన్తో అత్థి సఞ్ఞోజనాని చేవాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా కామరాగసఞ్ఞోజనస్సేవ అనునయసఞ్ఞోజనన్తి ఆగతట్ఠానమ్పి అత్థి, తస్మా అనునయసఞ్ఞోజనన్తి వుత్తం. కామరాగభావం అప్పత్వా పవత్తం లోభం సన్ధాయ ఏతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సేసఖన్ధాయతనాదిమూలకేసుపి వారేసు ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. వేదనాపరమత్తా చ అస్సాదస్స వేదనాపరియోసానా ఏవ దేసనా కతా. సఞ్ఞాదయో న గహితా. ఇమేహి పఞ్చతింసాయ ఆకారేహీతి పఞ్చక్ఖన్ధా అజ్ఝత్తికాయతనాదీని పఞ్చ ఛక్కాని చాతి ఇమాని పఞ్చతింస వత్థూని నిస్సాయ ఉప్పన్నఅస్సాదారమ్మణవసేన పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి.

అస్సాదదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అత్తానుదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౦. అత్తానుదిట్ఠియం అస్సుతవా పుథుజ్జనోతి ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి. యస్స హి ఖన్ధధాతుఆయతనసచ్చపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావినిచ్ఛయవిరహితత్తా అత్తానుదిట్ఠిపటిసేధకరో నేవ ఆగమో, పటిపత్తియా అధిగన్తబ్బస్స అనధిగతత్తా న చ అధిగమో అత్థి, సో ఆగమాధిగమానం అభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి. సుతన్తి హి బుద్ధవచనాగమో చ సుతఫలత్తా హేతువోహారవసేన అధిగమో చ, తం సుతం అస్స అత్థీతి సుతవా, న సుతవా అస్సుతవా. స్వాయం –

పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;

పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతి.

సో హి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదీహి కారణేహి పుథుజ్జనో. యథాహ – ‘‘పుథు కిలేసే జనేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు అవిహతసక్కాయదిట్ఠికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాభిసఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాఓఘేహి వుయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాసన్తాపేహి సన్తప్పేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాపరిళాహేహి పరిదయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తా గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధాతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చహి నీవరణేహి ఆవుతా నివుతా ఓవుతా పిహితా పటిచ్ఛన్నా పటికుజ్జితాతి పుథుజ్జనా’’తి (మహాని. ౯౪). పుథూనం వా గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసముదాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనా, పుథు వా అయం, విసుంయేవ సఙ్ఖం గతో విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి జనోతిపి పుథుజ్జనో. ఏవమేతేహి ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ద్వీహి పదేహి యే తే –

‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. –

ద్వే పుథుజ్జనా వుత్తా, తేసు అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.

అరియానం అదస్సావీతిఆదీసు అరియాతి ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే చ ఇరియనతో, సదేవకేన చ లోకేన అరణీయతో బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ వుచ్చన్తి, బుద్ధా ఏవ వా ఇధ అరియా. యథాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… తథాగతో అరియోతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮).

సప్పురిసాతి ఏత్థ పన పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ ‘‘సప్పురిసా’’తి వేదితబ్బా. తే హి లోకుత్తరగుణయోగేన సోభనా పురిసాతి సప్పురిసా. సబ్బేయేవ వా ఏతే ద్వేధాపి వుత్తా. బుద్ధాపి హి అరియా చ సప్పురిసా చ పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధసావకాపి. యథాహ –

‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో, కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతి;