౫. విమోక్ఖకథా

౧. విమోక్ఖుద్దేసవణ్ణనా

౨౦౯. ఇదాని ఇన్ద్రియకథానన్తరం కథితాయ విమోక్ఖకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా అనుప్పత్తా. అయఞ్హి విమోక్ఖకథా ఇన్ద్రియభావనానుయుత్తస్స విమోక్ఖసబ్భావతో ఇన్ద్రియకథానన్తరం కథితా. తఞ్చ కథేన్తో భగవతో సమ్ముఖా సుతసుత్తన్తదేసనాపుబ్బఙ్గమం కత్వా కథేసి. తత్థ సుత్తన్తే తావ సుఞ్ఞతో విమోక్ఖోతిఆదీసు సుఞ్ఞతాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అరియమగ్గో సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో. సో హి సుఞ్ఞతాయ ధాతుయా ఉప్పన్నత్తా సుఞ్ఞతో, కిలేసేహి విముత్తత్తా విమోక్ఖో. ఏతేనేవ నయేన అనిమిత్తాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అనిమిత్తో, అప్పణిహితాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అప్పణిహితోతి వేదితబ్బో.

ఏకో హి ఆదితోవ అనిచ్చతో సఙ్ఖారే సమ్మసతి. యస్మా పన న అనిచ్చతో సమ్మసనమత్తేనేవ మగ్గవుట్ఠానం హోతి, దుక్ఖతోపి అనత్తతోపి సమ్మసితబ్బమేవ, తస్మా దుక్ఖతోపి అనత్తతోపి సమ్మసతి. తస్స ఏవం పటిపన్నస్స అనిచ్చతో చే సమ్మసనకాలే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, అయం అనిచ్చతో అభినివిసిత్వా అనిచ్చతో వుట్ఠాతి నామ. సచే పనస్స దుక్ఖతో అనత్తతో సమ్మసనకాలే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, అయం అనిచ్చతో అభినివిసిత్వా దుక్ఖతో, అనత్తతో వుట్ఠాతి నామ. ఏస నయో దుక్ఖతో అనత్తతో అభినివిసిత్వా వుట్ఠానేసుపి. ఏత్థ చ యోపి అనిచ్చతో అభినివిట్ఠో, యోపి దుక్ఖతో, యోపి అనత్తతో. వుట్ఠానకాలే చే అనిచ్చతో వుట్ఠానం హోతి, తయోపి జనా అధిమోక్ఖబహులా హోన్తి, సద్ధిన్ద్రియం పటిలభన్తి, అనిమిత్తవిమోక్ఖేన విముచ్చన్తి, పఠమమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారినో హోన్తి, సత్తసు ఠానేసు సద్ధావిముత్తా. సచే పన దుక్ఖతో వుట్ఠానం హోతి, తయోపి జనా పస్సద్ధిబహులా హోన్తి, సమాధిన్ద్రియం పటిలభన్తి, అప్పణిహితవిమోక్ఖేన విముచ్చన్తి, సబ్బత్థ కాయసక్ఖినో హోన్తి. యస్స పనేత్థ అరూపజ్ఝానం పాదకం హోతి, సో అగ్గఫలే ఉభతోభాగవిముత్తో హోతి. అథ నేసం అనత్తతో వుట్ఠానం హోతి, తయోపి జనా వేదబహులా హోన్తి, పఞ్ఞిన్ద్రియం పటిలభన్తి, సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముచ్చన్తి, పఠమమగ్గక్ఖణే ధమ్మానుసారినో హోన్తి, ఛసు ఠానేసు దిట్ఠిప్పత్తా, అగ్గఫలే పఞ్ఞావిముత్తాతి.

అపిచ మగ్గో నామ పఞ్చహి కారణేహి నామం లభతి సరసేన వా పచ్చనీకేన వా సగుణేన వా ఆరమ్మణేన వా ఆగమనేన వా. సచే హి సఙ్ఖారుపేక్ఖా అనిచ్చతో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, అనిమిత్తవిమోక్ఖేన విముచ్చతి. సచే దుక్ఖతో సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, అప్పణిహితవిమోక్ఖేన విముచ్చతి. సచే అనత్తతో సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముచ్చతి. ఇదం సరసతో నామం నామ. అనిచ్చానుపస్సనాయ పన సఙ్ఖారానం ఘనవినిబ్భోగం కత్వా నిచ్చనిమిత్తధువనిమిత్తసస్సతనిమిత్తాని పహాయ ఆగతత్తా అనిమిత్తో, దుక్ఖానుపస్సనాయ సుఖసఞ్ఞం పహాయ పణిధిపత్థనం సుక్ఖాపేత్వా ఆగతత్తా అప్పణిహితో, అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసత్తపుగ్గలసఞ్ఞం పహాయ సఙ్ఖారే సుఞ్ఞతో దిట్ఠత్తా సుఞ్ఞతోతి ఇదం పచ్చనీకతో నామం నామ. రాగాదీహి పన సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞతో, రూపనిమిత్తాదీనం, రాగనిమిత్తాదీనంయేవ వా అభావేన అనిమిత్తో, రాగపణిధిఆదీనం అభావతో అప్పణిహితోతి ఇదమస్స సగుణతో నామం నామ. సోయం సుఞ్ఞం అనిమిత్తం అప్పణిహితఞ్చ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతీతిపి సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో అప్పణిహితోతి వుచ్చతి. ఇదమస్స ఆరమ్మణతో నామం నామ. ఆగమనం పన దువిధం విపస్సనాగమనం మగ్గాగమనఞ్చ. తత్థ మగ్గే విపస్సనాగమనం లబ్భతి, ఫలే మగ్గాగమనం. అనత్తానుపస్సనా హి సుఞ్ఞతా నామ, సుఞ్ఞతవిపస్సనాయ మగ్గో సుఞ్ఞతో, సుఞ్ఞతమగ్గస్స ఫలం సుఞ్ఞతం. అనిచ్చానుపస్సనా అనిమిత్తా నామ, అనిమిత్తవిపస్సనాయ మగ్గో అనిమిత్తో. ఇదం పన నామం అభిధమ్మపరియాయే న లబ్భతి, సుత్తన్తపరియాయే పన లబ్భతి. తత్థ హి గోత్రభుఞాణం అనిమిత్తం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా అనిమిత్తనామకం హుత్వా సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా మగ్గస్స నామం దేతీతి వదన్తి. తేన మగ్గో అనిమిత్తోతి వుత్తో. మగ్గాగమనేన ఫలం అనిమిత్తన్తి యుజ్జతియేవ. దుక్ఖానుపస్సనా సఙ్ఖారేసు పణిధిం సుక్ఖాపేత్వా ఆగతత్తా అప్పణిహితా నామ, అప్పణిహితవిపస్సనాయ మగ్గో అప్పణిహితో, అప్పణిహితమగ్గస్స ఫలం అప్పణిహితన్తి ఏవం విపస్సనా అత్తనో నామం మగ్గస్స దేతి, మగ్గో ఫలస్సాతి ఇదం ఆగమనతో నామం నామ. ఏవం సఙ్ఖారుపేక్ఖా విమోక్ఖవిసేసం నియమేతీతి.

ఏవం భగవతా దేసితే తయో మహావత్థుకే విమోక్ఖే ఉద్దిసిత్వా తంనిద్దేసవసేనేవ అపరేపి విమోక్ఖే నిద్దిసితుకామో అపిచ అట్ఠసట్ఠి విమోక్ఖాతిఆదిమాహ. తత్థ అపిచాతి అపరపరియాయదస్సనం. కథం తే అట్ఠసట్ఠి హోన్తి, నను తే పఞ్చసత్తతీతి? సచ్చం యథారుతవసేన పఞ్చసత్తతి. భగవతా పన దేసితే తయో విమోక్ఖే ఠపేత్వా అఞ్ఞవిమోక్ఖే నిద్దిసనతో ఇమేసం తదవరోధతో చ ఇమే తయో న గణేతబ్బా, అజ్ఝత్తవిమోక్ఖాదయో తయోపి విమోక్ఖా చతుధా విత్థారవచనేయేవ అన్తోగధత్తా న గణేతబ్బా, ‘‘పణిహితో విమోక్ఖో, అప్పణిహితో విమోక్ఖో’’తి ఏత్థ అప్పణిహితో విమోక్ఖో పఠమం ఉద్దిట్ఠేన ఏకనామికత్తా న గణేతబ్బో, ఏవం ఇమేసు సత్తసు అపనీతేసు సేసా అట్ఠసట్ఠి విమోక్ఖా హోన్తి. ఏవం సన్తే సుఞ్ఞతవిమోక్ఖాదయో తయో పున కస్మా ఉద్దిట్ఠాతి చే? ఉద్దేసేన సఙ్గహేత్వా తేసమ్పి నిద్దేసకరణత్థం. అజ్ఝత్తవుట్ఠానాదయో పన తయో పభేదం వినా మూలరాసివసేన ఉద్దిట్ఠా, పణిహితవిమోక్ఖపటిపక్ఖవసేన పున అప్పణిహితో విమోక్ఖో ఉద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో.

అజ్ఝత్తవుట్ఠానాదీసు అజ్ఝత్తతో వుట్ఠాతీతి అజ్ఝత్తవుట్ఠానో. అనులోమేన్తీతి అనులోమా. అజ్ఝత్తవుట్ఠానానం పటిప్పస్సద్ధి అపగమా అజ్ఝత్తవుట్ఠానపటిప్పస్సద్ధి. రూపీతి అజ్ఝత్తం కేసాదీసు ఉప్పాదితం రూపజ్ఝానం రూపం, తం రూపమస్స అత్థీతి రూపీ రూపాని పస్సతీతి బహిద్ధా నీలకసిణాదిరూపాని ఝానచక్ఖునా పస్సతి. ఇమినా అజ్ఝత్తబహిద్ధావత్థుకేసు కసిణేసు ఝానపటిలాభో దస్సితో. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి అజ్ఝత్తం న రూపసఞ్ఞీ, అత్తనో కేసాదీసు అనుప్పాదితరూపావచరజ్ఝానోతి అత్థో. ఇమినా బహిద్ధా పరికమ్మం కత్వా బహిద్ధావ పటిలద్ధజ్ఝానతా దస్సితా. సుభన్తేవ అధిముత్తోతి ‘‘సుభ’’మిచ్చేవ ఆరమ్మణే అధిముత్తో. తత్థ కిఞ్చాపి అన్తోఅప్పనాయం ‘‘సుభ’’న్తి ఆభోగో నత్థి, యో పన అప్పటికూలాకారేన సత్తారమ్మణం ఫరన్తో విహరతి, సో యస్మా ‘‘సుభ’’న్తేవ అధిముత్తో హోతి, తస్మా ఏవం ఉద్దేసో కతోతి. అప్పితప్పితసమయే ఏవ విక్ఖమ్భనవిముత్తిసబ్భావతో సమయవిమోక్ఖో. సోయేవ సకిచ్చకరణవసేన అప్పితసమయే ఏవ నియుత్తోతి సామయికో. సామాయికోతిపి పాఠో. కోపేతుం భఞ్జితుం సక్కుణేయ్యతాయ కుప్పో. లోకం అనతిక్కమనతో లోకే నియుత్తోతి లోకికో. లోకియోతిపి పాఠో. లోకం ఉత్తరతి, ఉత్తిణ్ణోతి వా లోకుత్తరో. ఆరమ్మణకరణవసేన సహ ఆసవేహీతి సాసవో. ఆరమ్మణకరణవసేన సమ్పయోగవసేన చ నత్థేత్థ ఆసవాతి అనాసవో. రూపసఙ్ఖాతేన సహ ఆమిసేనాతి సామిసో. సబ్బసో రూపారూపప్పహానా నిరామిసతోపి నిరామిసతరోతి నిరామిసా నిరామిసతరో. పణిహితోతి తణ్హావసేన పణిహితో పత్థితో. ఆరమ్మణకరణవసేన సఞ్ఞోజనేహి సంయుత్తత్తా సఞ్ఞుత్తో. ఏకత్తవిమోక్ఖోతి కిలేసేహి అనజ్ఝారుళ్హత్తా ఏకసభావో విమోక్ఖో. సఞ్ఞావిమోక్ఖోతి విపస్సనాఞాణమేవ విపరీతసఞ్ఞాయ విముచ్చనతో సఞ్ఞావిమోక్ఖో. తదేవ విపస్సనాఞాణం సమ్మోహతో విముచ్చనవసేన ఞాణమేవ విమోక్ఖోతి ఞాణవిమోక్ఖో. సీతిసియావిమోక్ఖోతి విపస్సనాఞాణమేవ సీతి భవేయ్యాతి పవత్తో విమోక్ఖో సీతిసియావిమోక్ఖో. సీతిసికావిమోక్ఖోతిపి పాఠో, సీతిభావికాయ విమోక్ఖోతి తస్స అత్థం వణ్ణయన్తి. ఝానవిమోక్ఖోతి ఉపచారప్పనాభేదం లోకియలోకుత్తరభేదఞ్చ ఝానమేవ విమోక్ఖో. అనుపాదా చిత్తస్స విమోక్ఖోతి అనుపాదియిత్వా గహణం అకత్వా చిత్తస్స విమోక్ఖో. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

విమోక్ఖుద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విమోక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా

౨౧౦. కతమోతిఆదికే ఉద్దేసస్స నిద్దేసే ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతీతి ఏవం ఉపపరిక్ఖతి. సుఞ్ఞమిదన్తి ఇదం ఖన్ధపఞ్చకం సుఞ్ఞం. కేన సుఞ్ఞం? అత్తేన వా అత్తనియేన వా. తత్థ అత్తేన వాతి బాలజనపరికప్పితస్స అత్తనో అభావా తేన అత్తనా చ సుఞ్ఞం. అత్తనియేన వాతి తస్స పరికప్పితస్స అత్తనో సన్తకేన చ సుఞ్ఞం. అత్తనో అభావేనేవ అత్తనియాభావో. అత్తనియఞ్చ నామ నిచ్చం వా సియా సుఖం వా, తదుభయమ్పి నత్థి. తేన నిచ్చపటిక్ఖేపేన అనిచ్చానుపస్సనా, సుఖపటిక్ఖేపేన దుక్ఖానుపస్సనా చ వుత్తా హోతి. సుఞ్ఞమిదం అత్తేన వాతి అనత్తానుపస్సనాయేవ వుత్తా. సోతి సో ఏవం తీహి అనుపస్సనాహి విపస్సమానో భిక్ఖు. అభినివేసం న కరోతీతి అనత్తానుపస్సనావసేన అత్తాభినివేసం న కరోతి.

నిమిత్తం న కరోతీతి అనిచ్చానుపస్సనావసేన నిచ్చనిమిత్తం న కరోతి. పణిధిం న కరోతీతి దుక్ఖానుపస్సనావసేన పణిధిం న కరోతి. ఇమే తయో విమోక్ఖా పరియాయేన విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గవసేనాపి లబ్భన్తి, నిప్పరియాయేన పన సముచ్ఛేదవసేన మగ్గక్ఖణేయేవ. చత్తారి ఝానాని అజ్ఝత్తం నీవరణాదీహి వుట్ఠానతో అజ్ఝత్తవుట్ఠానో విమోక్ఖో. చతస్సో అరూపసమాపత్తియో ఆరమ్మణేహి వుట్ఠానతో బహిద్ధావుట్ఠానో విమోక్ఖో. ఆరమ్మణమ్పి హి బాహిరాయతనాని వియ ఇధ ‘‘బహిద్ధా’’తి వుత్తం. ఇమే ద్వే విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖా, దుభతో వుట్ఠానో పన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖో.

నీవరణేహి వుట్ఠాతీతిఆదీహి అజ్ఝత్తవుట్ఠానం సరూపతో వుత్తం. రూపసఞ్ఞాయాతిఆదీహి కసిణాదిఆరమ్మణసమతిక్కమస్స పాకటత్తా తం అవత్వా సుత్తన్తేసు వుత్తరూపసఞ్ఞాదిసమతిక్కమో వుత్తో. సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసాతి సమాసపదం, సక్కాయదిట్ఠియా విచికిచ్ఛాయ సీలబ్బతపరామాసాతి విచ్ఛేదో. అయమేవ వా పాఠో.

౨౧౧. వితక్కో చాతిఆదీహి ఝానానం సమాపత్తీనఞ్చ ఉపచారభూమియో వుత్తా. అనిచ్చానుపస్సనాతిఆదీహి చతున్నం మగ్గానం పుబ్బభాగవిపస్సనా వుత్తా. పటిలాభో వాతి పఞ్చవిధవసిప్పత్తియా బ్యాపితో పత్థటో లాభోతి పటిలాభో. వసిప్పత్తియా హి సబ్బో ఝానపయోగో చ సమాపత్తిపయోగో చ పటిప్పస్సద్ధో హోతి, తస్మా పటిలాభో ‘‘పటిప్పస్సద్ధివిమోక్ఖో’’తి వుత్తో. విపాకో పన ఝానస్స సమాపత్తియా చ పటిప్పస్సద్ధి హోతీతి ఉజుకమేవ. కేచి పన ‘‘ఉపచారపయోగస్స పటిప్పస్సద్ధత్తా ఝానస్స సమాపత్తియా చ పటిలాభో హోతి, తస్మా ఝానసమాపత్తిపటిలాభో ‘పటిప్పస్సద్ధివిమోక్ఖో’తి వుచ్చతీ’’తి వదన్తి.

౨౧౨. అజ్ఝత్తన్తి అత్తానం అధికిచ్చ పవత్తం. పచ్చత్తన్తి అత్తానం పటిచ్చ పవత్తం. ఉభయేనాపి నియకజ్ఝత్తమేవ దీపేతి నీలనిమిత్తన్తి నీలమేవ. నీలసఞ్ఞం పటిలభతీతి తస్మిం నీలనిమిత్తే నీలమితిసఞ్ఞం పటిలభతి. సుగ్గహితం కరోతీతి పరికమ్మభూమియం సుట్ఠు ఉగ్గహితం కరోతి. సూపధారితం ఉపధారేతీతి ఉపచారభూమియం సుట్ఠు ఉపధారితం కత్వా ఉపధారేతి. స్వావత్థితం అవత్థాపేతీతి అప్పనాభూమియం సుట్ఠు నిచ్ఛితం నిచ్ఛినాతి. వవత్థాపేతీతిపి పాఠో. అజ్ఝత్తఞ్హి నీలపరికమ్మం కరోన్తో కేసే వా పిత్తే వా అక్ఖితారకాయం వా కరోతి. బహిద్ధా నీలనిమిత్తేతి నీలపుప్ఫనీలవత్థనీలధాతూనం అఞ్ఞతరే నీలకసిణే. చిత్తం ఉపసంహరతీతి చిత్తం ఉపనేతి. పీతాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఆసేవతీతి తమేవ సఞ్ఞం ఆదితో సేవతి. భావేతీతి వడ్ఢేతి. బహులీకరోతీతి పునప్పునం కరోతి. రూపన్తి నీలనిమిత్తం రూపం. రూపసఞ్ఞీతి తస్మిం రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి రూపసఞ్ఞీ. అజ్ఝత్తం పీతనిమిత్తాదీసు పీతపరికమ్మం కరోన్తో మేదే వా ఛవియా వా అక్ఖీనం పీతట్ఠానే వా కరోతి. లోహితపరికమ్మం కరోన్తో మంసే వా లోహితే వా జివ్హాయ వా హత్థతలపాదతలేసు వా అక్ఖీనం రత్తట్ఠానే వా కరోతి. ఓదాతపరికమ్మం కరోన్తో అట్ఠిమ్హి వా దన్తే వా నఖే వా అక్ఖీనం సేతట్ఠానే వా కరోతి. అజ్ఝత్తం అరూపన్తి అజ్ఝత్తం రూపనిమిత్తం నత్థీతి అత్థో.

మేత్తాసహగతేనాతి పఠమదుతియతతియజ్ఝానవసేన మేత్తాయ సమన్నాగతేన. చేతసాతి చిత్తేన. ఏకం దిసన్తి ఏకం ఏకిస్సా దిసాయ పఠమపరిగ్గహితం సత్తం ఉపాదాయ ఏకదిసాపరియాపన్నసత్తఫరణవసేన వుత్తం. ఫరిత్వాతి ఫుసిత్వా ఆరమ్మణం కత్వా. విహరతీతి బ్రహ్మవిహారాధిట్ఠితం ఇరియాపథవిహారం పవత్తేతి. తథా దుతియన్తి యథా పురత్థిమాదీసు యంకిఞ్చి ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథేవ తదనన్తరం దుతియం తతియం చతుత్థం వాతి అత్థో. ఇతి ఉద్ధన్తి ఏతేనేవ నయేన ఉపరిమం దిసన్తి వుత్తం హోతి. అధో తిరియన్తి అధోదిసమ్పి తిరియం దిసమ్పి ఏవమేవ. తత్థ చ అధోతి హేట్ఠా. తిరియన్తి అనుదిసా. ఏవం సబ్బదిసాసు అస్సమణ్డలికాయ అస్సమివ మేత్తాసహగతం చిత్తం సారేతిపి పచ్చాసారేతిపీతి. ఏత్తావతా ఏకమేకం దిసం పరిగ్గహేత్వా ఓధిసో మేత్తాఫరణం దస్సితం. సబ్బధీతిఆది పన అనోధిసో దస్సనత్థం వుత్తం. తత్థ సబ్బధీతి సబ్బత్థ. సబ్బత్తతాయాతి సబ్బేసు హీనమజ్ఝిముక్కట్ఠమిత్తసపత్తమజ్ఝత్తాదిప్పభేదేసు అత్తతాయ, ‘‘అయం పరసత్తో’’తి విభాగం అకత్వా అత్తసమతాయాతి వుత్తం హోతి. అథ వా సబ్బత్తతాయాతి సబ్బేన చిత్తభావేన, ఈసకమ్పి బహి అవిక్ఖిపమానోతి వుత్తం హోతి. సబ్బావన్తన్తి సబ్బసత్తవన్తం, సబ్బసత్తయుత్తన్తి అత్థో. సబ్బవన్తన్తిపి పాఠో. లోకన్తి సత్తలోకం.

విపులేనాతి ఏవమాదిపరియాయదస్సనతో పనేత్థ పున ‘‘మేత్తాసహగతేనా’’తి వుత్తం. యస్మా వా ఏత్థ ఓధిసో ఫరణే వియ పున తథాసద్దో వా ఇతి-సద్దో వా న వుత్తో, తస్మా పున ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా’’తి వుత్తం, నిగమనవసేన వా ఏతం వుత్తం. విపులేనాతి ఏత్థ ఫరణవసేన విపులతా దట్ఠబ్బా. భూమివసేన పన తం మహగ్గతం. తఞ్హి కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయ విపులఫలతాయ దీఘసన్తానతాయ చ మహన్తభావం గతం, మహన్తేహి వా ఉళారచ్ఛన్దవీరియచిత్తపఞ్ఞేహి గతం పటిపన్నన్తి మహగ్గతం. పగుణవసేన అప్పమాణసత్తారమ్మణవసేన చ అప్పమాణం. బ్యాపాదపచ్చత్థికప్పహానేన అవేరం. దోమనస్సప్పహానతో అబ్యాపజ్జం, నిద్దుక్ఖన్తి వుత్తం హోతి. అప్పటికూలా హోన్తీతి భిక్ఖునో చిత్తస్స అప్పటికూలా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. సేసేసుపి వుత్తనయేనేవ కరుణాముదితాఉపేక్ఖావసేన యోజేతబ్బం. కరుణాయ విహేసాపచ్చత్థికప్పహానేన అవేరం, ముదితాయ అరతిపచ్చత్థికప్పహానేన.

ఉపేక్ఖాసహగతేనాతి చతుత్థజ్ఝానవసేన ఉపేక్ఖాయ సమన్నాగతేన. రాగపచ్చత్థికప్పహానేన అవేరం, గేహసితసోమనస్సప్పహానతో అబ్యాపజ్జం. సబ్బమ్పి హి అకుసలం కిలేసపరిళాహయోగతో సబ్యాపజ్జమేవాతి అయమేతేసం విసేసో.

౨౧౩. సబ్బసోతి సబ్బాకారేన, సబ్బాసం వా, అనవసేసానన్తి అత్థో. రూపసఞ్ఞానన్తి సఞ్ఞాసీసేన వుత్తరూపావచరజ్ఝానానఞ్చేవ తదారమ్మణానఞ్చ. రూపావచరజ్ఝానమ్పి హి రూపన్తి వుచ్చతి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౨౦౯; ధ. స. ౨౪౮), తస్స ఆరమ్మణమ్పి బహిద్ధా రూపాని పస్సతి ‘‘సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౨౩). తస్మా ఇధ రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞాతి ఏవం సఞ్ఞాసీసేన వుత్తరూపావచరజ్ఝానస్సేతం అధివచనం. రూపం సఞ్ఞా అస్సాతి రూపసఞ్ఞం, రూపమస్స నామన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం పథవీకసిణాదిభేదస్స తదారమ్మణస్స చేతం అధివచనన్తి వేదితబ్బం. సమతిక్కమాతి విరాగా నిరోధా చ. కిం వుత్తం హోతి? ఏతాసం కుసలవిపాకకిరియావసేన పఞ్చదసన్నం ఝానసఙ్ఖాతానం రూపసఞ్ఞానం, ఏతేసఞ్చ పథవీకసిణాదివసేన నవన్నం ఆరమ్మణసఙ్ఖాతానం రూపసఞ్ఞానం సబ్బాకారేన, అనవసేసానం వా విరాగా చ నిరోధా చ విరాగహేతు చేవ నిరోధహేతు చ ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. న హి సక్కా సబ్బసో అనతిక్కన్తరూపసఞ్ఞేన ఏతం ఉపసమ్పజ్జ విహరితున్తి. యస్మా పన ఆరమ్మణసమతిక్కమేన పత్తబ్బా ఏతా సమాపత్తియో, న ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే పఠమజ్ఝానాదీని వియ. ఆరమ్మణే అవిరత్తస్స చ సఞ్ఞాసమతిక్కమో న హోతి, తస్మా అయం ఆరమ్మణసమతిక్కమవసేనాపి అత్థవణ్ణనా కతాతి వేదితబ్బా.

పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమాతి చక్ఖాదీనం వత్థూనం రూపాదీనం ఆరమ్మణానఞ్చ పటిఘాతేన ఉప్పన్నా సఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా, రూపసఞ్ఞాదీనం ఏతం అధివచనం. తాసం కుసలవిపాకానం పఞ్చన్నం, అకుసలవిపాకానం పఞ్చన్నన్తి సబ్బసో దసన్నమ్పి పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా పహానా అసముప్పాదా, అప్పవత్తిం కత్వాతి వుత్తం హోతి. కామఞ్చేతా పఠమజ్ఝానాదీని సమాపన్నస్సపి న సన్తి, న హి తస్మిం సమయే పఞ్చద్వారవసేన చిత్తం పవత్తతి, ఏవం సన్తేపి అఞ్ఞత్థ పహీనానం సుఖదుక్ఖానం చతుత్థజ్ఝానే వియ సక్కాయదిట్ఠాదీనం తతియమగ్గే వియ చ ఇమస్మిం ఝానే ఉస్సాహజననత్థం ఇమస్స ఝానస్స పసంసావసేన ఏతాసం ఏత్థ వచనం వేదితబ్బం. అథ వా కిఞ్చాపి తా రూపావచరం సమాపన్నస్స న సన్తి, అథ ఖో న పహీనత్తా న సన్తి. న హి రూపవిరాగాయ రూపావచరభావనా సంవత్తతి, రూపాయత్తాయేవ చ ఏతాసం పవత్తి. అయం పన భావనా రూపవిరాగాయ సంవత్తతి, తస్మా తా ఏత్థ పహీనాతి వత్తుం వట్టతి. న కేవలఞ్చ వత్తుం, ఏకంసేనేవ ఏవం ధారేతుమ్పి వట్టతి. తాసఞ్హి ఇతో పుబ్బే అప్పహీనత్తాయేవ ‘‘పఠమజ్ఝానం సమాపన్నస్స సద్దో కణ్టకో’’తి (అ. ని. ౧౦.౭౨) వుత్తో భగవతా. ఇధ చ పహీనత్తాయేవ అరూపసమాపత్తీనం ఆనేఞ్జతా సన్తవిమోక్ఖతా చ వుత్తా.

నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారాతి నానత్తే వా గోచరే పవత్తానం సఞ్ఞానం, నానత్తానం వా సఞ్ఞానం. యస్మా హేతా రూపసద్దాదిభేదే నానత్తే నానాసభావే గోచరే పవత్తన్తి, యస్మా చేతా అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా, ద్వాదస అకుసలసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ద్వే అకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకిరియాసఞ్ఞాతి ఏవం చతుచత్తాలీసమ్పి సఞ్ఞా నానత్తా నానాసభావా అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసా, తస్మా ‘‘నానత్తసఞ్ఞా’’తి వుత్తా. తాసం సబ్బసో నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా అనావజ్జనా చిత్తే చ అనుప్పాదనా. యస్మా తా నావజ్జతి చిత్తే చ న ఉప్పాదేతి న మనసికరోతి న పచ్చవేక్ఖతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి. యస్మా చేత్థ పురిమా రూపసఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా చ ఇమినా ఝానేన నిబ్బత్తే భవేపి న విజ్జన్తి, పగేవ తస్మిం భవే ఇమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణకాలే, తస్మా తాసం సమతిక్కమా అత్థఙ్గమాతి ద్వేధాపి అభావోయేవ వుత్తో. నానత్తసఞ్ఞాసు పన యస్మా అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా, నవ కిరియాసఞ్ఞా, దసాకుసలసఞ్ఞాతి ఇమా సత్తవీసతి సఞ్ఞా ఇమినా ఝానేన నిబ్బత్తే భవే విజ్జన్తి, తస్మా తాసం అమనసికారాతి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థాపి హి ఇమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తో తాసం అమనసికారాయేవ ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తా పన మనసికరోన్తో అసమాపన్నో హోతీతి. సఙ్ఖేపతో చేత్థ ‘‘రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’’తిఇమినా సబ్బరూపావచరధమ్మానం పహానం వుత్తం. ‘‘పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తిఇమినా సబ్బేసం కామావచరచిత్తచేతసికానం పహానఞ్చ అమనసికారో చ వుత్తోతి వేదితబ్బో.

అనన్తో ఆకాసోతి ఏత్థ పఞ్ఞత్తిమత్తత్తా నాస్స ఉప్పాదన్తో వా వయన్తో వా పఞ్ఞాయతీతి అనన్తో, అనన్తఫరణవసేనాపి అనన్తో. న హి సో యోగీ ఏకదేసవసేన ఫరతి, సకలవసేనేవ ఫరతి. ఆకాసోతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో. ఆకాసానఞ్చాయతనాదీని వుత్తత్థాని. ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి తం పత్వా నిప్ఫాదేత్వా తదనురూపేన ఇరియాపథేన విహరతి. తదేవ సమాపజ్జితబ్బతో సమాపత్తి.

ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మాతి పుబ్బే వుత్తనయేన ఝానమ్పి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఆరమ్మణమ్పి. ఆరమ్మణమ్పి హి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఆకాసానఞ్చం చ తం పఠమస్స ఆరుప్పజ్ఝానస్స ఆరమ్మణత్తా దేవానం దేవాయతనం వియ అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి ఆకాసానఞ్చాయతనం, తథా ఆకాసానఞ్చం చ తం తస్స ఝానస్స సఞ్జాతిహేతుత్తా ‘‘కమ్బోజా అస్సానం ఆయతన’’న్తిఆదీని వియ సఞ్జాతిదేసట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతిపి ఆకాసానఞ్చాయతనం. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతమేకజ్ఝం కత్వా ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మా’’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి తంయేవ ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి ఫరిత్వా పవత్తం విఞ్ఞాణం ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి మనసికరోన్తోతి వుత్తం హోతి. మనసికారవసేన వా అనన్తం. సో హి తం ఆకాసారమ్మణం విఞ్ఞాణం అనవసేసతో మనసికరోన్తో అనన్తం మనసి కరోతి.

విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఏత్థాపి చ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఝానమ్పి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఆరమ్మణమ్పి. ఆరమ్మణమ్పి హి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ విఞ్ఞాణఞ్చం చ తం దుతియస్స ఆరుప్పజ్ఝానస్స ఆరమ్మణత్తా అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, తథా విఞ్ఞాణఞ్చం చ తం తస్సేవ ఝానస్స సఞ్జాతిహేతుత్తా సఞ్జాతిదేసట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతిపి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతమేకజ్ఝం కత్వా ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మా’’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. నత్థి కిఞ్చీతి నత్థి నత్థి, సుఞ్ఞం సుఞ్ఞం, వివిత్తం వివిత్తన్తి ఏవం మనసికరోన్తోతి వుత్తం హోతి.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఏత్థాపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఝానమ్పి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఆరమ్మణమ్పి. ఆరమ్మణమ్పి హి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞఞ్చ తం తతియస్స ఆరుప్పజ్ఝానస్స ఆరమ్మణత్తా అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, తథా ఆకిఞ్చఞ్ఞఞ్చ తం తస్సేవ ఝానస్స సఞ్జాతిహేతుత్తా సఞ్జాతిదేసట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతిపి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతమేకజ్ఝం కత్వా ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మా’’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సఞ్ఞావేదయితనిరోధకథా హేట్ఠా కథితావ.

‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదికా సత్త విమోక్ఖా పచ్చనీకధమ్మేహి సుట్ఠు విముచ్చనట్ఠేన ఆరమ్మణే అభిరతివసేన సుట్ఠు ముచ్చనట్ఠేన చ విమోక్ఖా, నిరోధసమాపత్తి పన చిత్తచేతసికేహి విముత్తట్ఠేన విమోక్ఖో. సమాపత్తిసమాపన్నసమయే విముత్తో హోతి, వుట్ఠితసమయే అవిముత్తో హోతీతి సమయవిమోక్ఖో. సముచ్ఛేదవిముత్తివసేన అచ్చన్తవిముత్తత్తా అరియమగ్గా, పటిప్పస్సద్ధివిముత్తివసేన అచ్చన్తవిముత్తత్తా సామఞ్ఞఫలాని, నిస్సరణవిముత్తివసేన అచ్చన్తవిముత్తత్తా నిబ్బానం అసమయవిమోక్ఖో. తథా సామయికాసామయికవిమోక్ఖా.

పమాదం ఆగమ్మ పరిహాయతీతి కుప్పో. తథా న పరిహాయతీతి అకుప్పో. లోకాయ సంవత్తతీతి లోకియో. అరియమగ్గా లోకం ఉత్తరన్తీతి లోకుత్తరా, సామఞ్ఞఫలాని నిబ్బానఞ్చ లోకతో ఉత్తిణ్ణాతి లోకుత్తరా. ఆదిత్తం అయోగుళం మక్ఖికా వియ తేజుస్సదం లోకుత్తరం ధమ్మం ఆసవా నాలమ్బన్తీతి అనాసవో. రూపప్పటిసఞ్ఞుత్తోతి రూపజ్ఝానాని. అరూపప్పటిసఞ్ఞుత్తోతి అరూపసమాపత్తియో. తణ్హాయ ఆలమ్బితో పణిహితో. అనాలమ్బితో అప్పణిహితో. మగ్గఫలాని ఏకారమ్మణత్తా ఏకనిట్ఠత్తా చ ఏకత్తవిమోక్ఖో, నిబ్బానం అదుతియత్తా ఏకత్తవిమోక్ఖో, ఆరమ్మణనానత్తా విపాకనానత్తా చ నానత్తవిమోక్ఖో.

౨౧౪. సియాతి భవేయ్య, దస హోన్తీతి చ ఏకో హోతీతి చ భవేయ్యాతి అత్థో. ‘‘సియా’’తి చ ఏతం విధివచనం, న పుచ్ఛావచనం. వత్థువసేనాతి నిచ్చసఞ్ఞాదిదసవత్థువసేన దస హోన్తి. పరియాయేనాతి విముచ్చనపరియాయేన ఏకో హోతి. సియాతి కథఞ్చ సియాతి యం వా సియాతి విహితం, తం కథం సియాతి పుచ్ఛతి. అనిచ్చానుపస్సనఞాణన్తి సమాసపదం. అనిచ్చానుపస్సనాఞాణన్తి వా పాఠో. తథా సేసేసుపి. నిచ్చతో సఞ్ఞాయాతి నిచ్చతో పవత్తాయ సఞ్ఞాయ, ‘‘నిచ్చ’’న్తి పవత్తాయ సఞ్ఞాయాతి అత్థో. ఏస నయో సుఖతో అత్తతో నిమిత్తతో సఞ్ఞాయాతి ఏత్థాపి. నిమిత్తతోతి చ నిచ్చనిమిత్తతో. నన్దియా సఞ్ఞాయాతి నన్దివసేన పవత్తాయ సఞ్ఞాయ, నన్దిసమ్పయుత్తాయ సఞ్ఞాయాతి అత్థో. ఏస నయో రాగతో సముదయతో ఆదానతో పణిధితో అభినివేసతో సఞ్ఞాయాతి ఏత్థాపి. యస్మా పన ఖయవయవిపరిణామానుపస్సనా తిస్సో అనిచ్చానుపస్సనాదీనం బలవభావాయ బలవపచ్చయభూతా భఙ్గానుపస్సనావిసేసా. భఙ్గదస్సనేన హి అనిచ్చానుపస్సనా బలవతీ హోతి. అనిచ్చానుపస్సనాయ చ బలవతియా జాతాయ ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫) దుక్ఖానత్తానుపస్సనాపి బలవతియో హోన్తి. తస్మా అనిచ్చానుపస్సనాదీసు వుత్తాసు తాపి తిస్సో వుత్తావ హోన్తి. యస్మా చ సుఞ్ఞతానుపస్సనా ‘‘అభినివేసతో సఞ్ఞాయ ముచ్చతీ’’తి వచనేనేవ సారాదానాభినివేససమ్మోహాభినివేసఆలయాభినివేససఞ్ఞోగాభినివేసతో సఞ్ఞాయ ముచ్చతీతి వుత్తమేవ హోతి, అభినివేసాభావేనేవ అప్పటిసఙ్ఖాతో సఞ్ఞాయ ముచ్చతీతి వుత్తమేవ హోతి, తస్మా అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాదయో పఞ్చపి అనుపస్సనా న వుత్తాతి వేదితబ్బా. ఏవం అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు ఏతా అట్ఠ అనుపస్సనా అవత్వా దసేవ అనుపస్సనా వుత్తాతి వేదితబ్బా.

౨౧౫. అనిచ్చానుపస్సనా యథాభూతం ఞాణన్తి అనిచ్చానుపస్సనాయేవ యథాభూతఞాణం. ఉభయమ్పి పచ్చత్తవచనం. యథాభూతఞాణన్తి ఞాణత్థో వుత్తో. ఏవం సేసేసుపి. సమ్మోహా అఞ్ఞాణాతి సమ్మోహభూతా అఞ్ఞాణా. ముచ్చతీతి విమోక్ఖత్థో వుత్తో.

౨౧౬. అనిచ్చానుపస్సనా అనుత్తరం సీతిభావఞాణన్తి ఏత్థ సాసనేయేవ సబ్భావతో ఉత్తమట్ఠేన అనుత్తరం, అనుత్తరస్స పచ్చయత్తా వా అనుత్తరం, సీతిభావో ఏవ ఞాణం సీతిభావఞాణం. తం అనిచ్చానుపస్సనాసఙ్ఖాతం అనుత్తరం సీతిభావఞాణం. ‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అనుత్తరం సీతిభావం సచ్ఛికాతు’’న్తి (అ. ని. ౬.౮౫) ఏత్థ నిబ్బానం అనుత్తరో సీతిభావో నామ. ఇధ పన విపస్సనా అనుత్తరో సీతిభావో. నిచ్చతో సన్తాపపరిళాహదరథా ముచ్చతీతి ఏత్థాపి ‘‘నిచ్చ’’న్తి పవత్తకిలేసా ఏవ ఇధ చాముత్ర చ సన్తాపనట్ఠేన సన్తాపో, పరిదహనట్ఠేన పరిళాహో, ఉణ్హట్ఠేన దరథోతి వుచ్చన్తి.

౨౧౭. నేక్ఖమ్మం ఝాయతీతి ఝానన్తిఆదయో హేట్ఠా వుత్తత్థా. నేక్ఖమ్మాదీని చేత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో చ నిబ్బేధభాగియానేవ.

౨౧౮. అనుపాదా చిత్తస్స విమోక్ఖోతి ఇధ విపస్సనాయేవ. ‘‘ఏతదత్థా కథా, ఏతదత్థా మన్తనా, యదిదం అనుపాదా చిత్తస్స విమోక్ఖో’’తి (పరి. ౩౬౬; అ. ని. ౩.౬౮) ఏత్థ పన నిబ్బానం అనుపాదా చిత్తస్స విమోక్ఖో. కతిహుపాదానేహీతి కతిహి ఉపాదానేహి. కతమా ఏకుపాదానాతి కతమతో ఏకుపాదానతో. ఇదం ఏకుపాదానాతి ఇతో ఏకతో ఉపాదానతో. ఇదన్తి పుబ్బఞాణాపేక్ఖం వా. ఉపాదానతో ముచ్చనేసు యస్మా ఆదితో సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయం పస్సిత్వా పస్సిత్వా అనిచ్చానుపస్సనాయ విపస్సతి, పచ్ఛా సఙ్ఖారానం భఙ్గమేవ పస్సిత్వా అనిమిత్తానుపస్సనాయ విపస్సతి. అనిచ్చానుపస్సనావిసేసోయేవ హి అనిమిత్తానుపస్సనా. సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయదస్సనేన చ భఙ్గదస్సనేన చ అత్తాభావో పాకటో హోతి. తేన దిట్ఠుపాదానస్స చ అత్తవాదుపాదానస్స చ పహానం హోతి. దిట్ఠిప్పహానేనేవ చ ‘‘సీలబ్బతేన అత్తా సుజ్ఝతీ’’తి దస్సనస్స అభావతో సీలబ్బతుపాదానస్స పహానం హోతి. యస్మా చ అనత్తానుపస్సనాయ ఉజుకమేవ అత్తాభావం పస్సతి, అనత్తానుపస్సనావిసేసోయేవ చ సుఞ్ఞతానుపస్సనా, తస్మా ఇమాని చత్తారి ఞాణాని దిట్ఠుపాదానాదీహి తీహి ఉపాదానేహి ముచ్చన్తి. దుక్ఖానుపస్సనాదీనంయేవ పన చతస్సన్నం తణ్హాయ ఉజువిపచ్చనీకత్తా అనిచ్చానుపస్సనాదీనం చతస్సన్నం కాముపాదానతో ముచ్చనం న వుత్తం. యస్మా ఆదితో దుక్ఖానుపస్సనాయ ‘‘సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి పస్సతో పచ్ఛా అప్పణిహితానుపస్సనాయ చ ‘‘సఙ్ఖారా దుక్ఖా’’తి పస్సతో సఙ్ఖారానం పత్థనా పహీయతి. దుక్ఖానుపస్సనావిసేసోయేవ హి అప్పణిహితానుపస్సనా. యస్మా చ సఙ్ఖారేసు నిబ్బిదానుపస్సనాయ నిబ్బిన్దన్తస్స విరాగానుపస్సనాయ విరజ్జన్తస్స సఙ్ఖారానం పత్థనా పహీయతి, తస్మా ఇమాని చత్తారి ఞాణాని కాముపాదానతో ముచ్చన్తి. యస్మా నిరోధానుపస్సనాయ కిలేసే నిరోధేతి, పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ కిలేసే పరిచ్చజతి, తస్మా ఇమాని ద్వే ఞాణాని చతూహి ఉపాదానేహి ముచ్చన్తీతి ఏవం సభావనానత్తేన చ ఆకారనానత్తేన చ అట్ఠసట్ఠి విమోక్ఖా నిద్దిట్ఠా.

౨౧౯. ఇదాని ఆదితో ఉద్దిట్ఠానం తిణ్ణం విమోక్ఖానం ముఖాని దస్సేత్వా విమోక్ఖముఖపుబ్బఙ్గమం ఇన్ద్రియవిసేసం పుగ్గలవిసేసఞ్చ దస్సేతుకామో తీణి ఖో పనిమానీతిఆదిమాహ. తత్థ విమోక్ఖముఖానీతి తిణ్ణం విమోక్ఖానం ముఖాని. లోకనియ్యానాయ సంవత్తన్తీతి తేధాతుకలోకతో నియ్యానాయ నిగ్గమనాయ సంవత్తన్తి. సబ్బసఙ్ఖారే పరిచ్ఛేదపరివటుమతో సమనుపస్సనతాయాతి సబ్బేసం సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయవసేన పరిచ్ఛేదతో చేవ పరివటుమతో చ సమనుపస్సనతాయ. లోకనియ్యానం హోతీతి పాఠసేసో. అనిచ్చానుపస్సనా హి ఉదయతో పుబ్బే సఙ్ఖారా నత్థీతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా తేసం గతిం సమన్నేసమానా వయతో పరం న గచ్ఛన్తి, ఏత్థేవ అన్తరధాయన్తీతి పరివటుమతో పరియన్తతో సమనుపస్సతి. సబ్బసఙ్ఖారా హి ఉదయేన పుబ్బన్తపరిచ్ఛిన్నా, వయేన అపరన్తపరిచ్ఛిన్నా. అనిమిత్తాయ చ ధాతుయా చిత్తసమ్పక్ఖన్దనతాయాతి విపస్సనాక్ఖణేపి నిబ్బాననిన్నతాయ అనిమిత్తాకారేన ఉపట్ఠానతో అనిమిత్తసఙ్ఖాతాయ నిబ్బానధాతుయా చిత్తపవిసనతాయ చ లోకనియ్యానం హోతి. మనోసముత్తేజనతాయాతి చిత్తసంవేజనతాయ. దుక్ఖానుపస్సనాయ హి సఙ్ఖారేసు చిత్తం సంవిజ్జతి. అప్పణిహితాయ చ ధాతుయాతి విపస్సనాక్ఖణేపి నిబ్బాననిన్నతాయ అప్పణిహితాకారేన ఉపట్ఠానతో అప్పణిహితసఙ్ఖాతాయ నిబ్బానధాతుయా. సబ్బధమ్మేతి నిబ్బానస్స అవిపస్సనుపగత్తేపి అనత్తసభావసబ్భావతో ‘‘సబ్బసఙ్ఖారే’’తి అవత్వా ‘‘సబ్బధమ్మే’’తి వుత్తం. పరతో సమనుపస్సనతాయాతి పచ్చయాయత్తత్తా అవసతాయ అవిధేయ్యతాయ చ ‘‘నాహం న మమ’’న్తి ఏవం అనత్తతో సమనుపస్సనతాయ. సుఞ్ఞతాయ చ ధాతుయాతి విపస్సనాక్ఖణేపి నిబ్బాననిన్నతాయ సుఞ్ఞతాకారేన ఉపట్ఠానతో సుఞ్ఞతాసఙ్ఖాతాయ నిబ్బానధాతుయా. ఇతి ఇమాని తీణి వచనాని అనిచ్చదుక్ఖానత్తానుపస్సనానం వసేన వుత్తాని. తేనేవ తదనన్తరం అనిచ్చతో మనసికరోతోతిఆది వుత్తం. తత్థ ఖయతోతి ఖీయనతో. భయతోతి సభయతో. సుఞ్ఞతోతి అత్తరహితతో.

అధిమోక్ఖబహులన్తి అనిచ్చానుపస్సనాయ ‘‘ఖణభఙ్గవసేన సఙ్ఖారా భిజ్జన్తీ’’తి సద్ధాయ పటిపన్నస్స పచ్చక్ఖతో ఖణభఙ్గదస్సనేన ‘‘సచ్చం వతాహ భగవా’’తి భగవతి సద్ధాయ సద్ధాబహులం చిత్తం హోతి. అథ వా పచ్చుప్పన్నానం పదేససఙ్ఖారానం అనిచ్చతం పస్సిత్వా ‘‘ఏవం అనిచ్చా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా సబ్బే సఙ్ఖారా’’తి అధిముచ్చనతో అధిమోక్ఖబహులం చిత్తం హోతి. పస్సద్ధిబహులన్తి దుక్ఖానుపస్సనాయ చిత్తక్ఖోభకరాయ పణిధియా పజహనతో చిత్తదరథాభావేన పస్సద్ధిబహులం చిత్తం హోతి. అథ వా దుక్ఖానుపస్సనాయ సంవేగజననతో సంవిగ్గస్స చ యోనిసో పదహనతో విక్ఖేపాభావేన పస్సద్ధిబహులం చిత్తం హోతి. వేదబహులన్తి అనత్తానుపస్సనాయ బాహిరకేహి అదిట్ఠం గమ్భీరం అనత్తలక్ఖణం పస్సతో ఞాణబహులం చిత్తం హోతి. అథ వా ‘‘సదేవకేన లోకేన అదిట్ఠం అనత్తలక్ఖణం దిట్ఠ’’న్తి తుట్ఠస్స తుట్ఠిబహులం చిత్తం హోతి.

అధిమోక్ఖబహులో సద్ధిన్ద్రియం పటిలభతీతి పుబ్బభాగే అధిమోక్ఖో బహులం పవత్తమానో భావనాపారిపూరియా సద్ధిన్ద్రియం నామ హోతి, తం సో పటిలభతి నామ. పస్సద్ధిబహులో సమాధిన్ద్రియం పటిలభతీతి పుబ్బభాగే పస్సద్ధిబహులస్స ‘‘పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౭౩; అ. ని. ౫.౨౬) వచనతో భావనాపారిపూరియా పస్సద్ధిపచ్చయా సమాధిన్ద్రియం హోతి, తం సో పటిలభతి నామ. వేదబహులో పఞ్ఞిన్ద్రియం పటిలభతీతి పుబ్బభాగే వేదో బహులం పవత్తమానో భావనాపారిపూరియా పఞ్ఞిన్ద్రియం నామ హోతి, తం సో పటిలభతి నామ.

ఆధిపతేయ్యం హోతీతి ఛన్దాదికే అధిపతిభూతేపి సకిచ్చనిప్ఫాదనవసేన అధిపతి హోతి పధానో హోతి. భావనాయాతి భుమ్మవచనం, ఉపరూపరి భావనత్థాయ వా. తదన్వయా హోన్తీతి తం అనుగామినీ తం అనువత్తినీ హోన్తి. సహజాతపచ్చయా హోన్తీతి ఉప్పజ్జమానా చ సహఉప్పాదనభావేన ఉపకారకా హోన్తి పకాసస్స పదీపో వియ. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా హోన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉప్పాదనుపత్థమ్భనభావేన ఉపకారకా హోన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థమ్భకం తిదణ్డం వియ. నిస్సయపచ్చయా హోన్తీతి అధిట్ఠానాకారేన నిస్సయాకారేన చ ఉపకారకా హోన్తి తరుచిత్తకమ్మానం పథవీపటాది వియ. సమ్పయుత్తపచ్చయా హోన్తీతి ఏకవత్థుకఏకారమ్మణఏకుప్పాదఏకనిరోధసఙ్ఖాతేన సమ్పయుత్తభావేన ఉపకారకా హోన్తి.

౨౨౦. పటివేధకాలేతి మగ్గక్ఖణే సచ్చపటివేధకాలే. పఞ్ఞిన్ద్రియం ఆధిపతేయ్యం హోతీతి మగ్గక్ఖణే నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా సచ్చదస్సనకిచ్చకరణవసేన చ కిలేసప్పహానకిచ్చకరణవసేన చ పఞ్ఞిన్ద్రియమేవ జేట్ఠకం హోతి. పటివేధాయాతి సచ్చపటివిజ్ఝనత్థాయ. ఏకరసాతి విముత్తిరసేన. దస్సనట్ఠేనాతి సచ్చదస్సనట్ఠేన. ఏవం పటివిజ్ఝన్తోపి భావేతి, భావేన్తోపి పటివిజ్ఝతీతి మగ్గక్ఖణే సకింయేవ భావనాయ చ పటివేధస్స చ సబ్భావదస్సనత్థం వుత్తం. అనత్తానుపస్సనాయ విపస్సనాక్ఖణేపి పఞ్ఞిన్ద్రియస్సేవ ఆధిపతేయ్యత్తా ‘‘పటివేధకాలేపీ’’తి అపిసద్దో పయుత్తో.

౨౨౧. అనిచ్చతో మనసికరోతో కతమిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతీతిఆది ఇన్ద్రియవిసేసేన పుగ్గలవిసేసం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ అధిమత్తన్తి అధికం. తత్థ సద్ధిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియపఞ్ఞిన్ద్రియానం అధిమత్తతా సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ వేదితబ్బా. సద్ధావిముత్తోతి ఏత్థ అవిసేసేత్వా వుత్తేపి ఉపరి విసేసేత్వా వుత్తత్తా సోతాపత్తిమగ్గం ఠపేత్వా సేసేసు సత్తసు ఠానేసు సద్ధావిముత్తోతి వుత్తం హోతి. సద్ధావిముత్తో సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తత్తా హోతి, న సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తత్తా సబ్బత్థ సద్ధావిముత్తోతిపి వుత్తం హోతి. సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తత్తాయేవ సేసేసు సమాధిన్ద్రియపఞ్ఞిన్ద్రియాధిమత్తత్తేపి సతి సద్ధావిముత్తోయేవ నామ హోతీతి వదన్తి. కాయసక్ఖీ హోతీతి అట్ఠసుపి ఠానేసు కాయసక్ఖీ నామ హోతి. దిట్ఠిప్పత్తో హోతీతి సద్ధావిముత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

సద్దహన్తో విముత్తోతి సద్ధావిముత్తోతి సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తత్తా సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే సద్దహన్తో చతూసుపి ఫలక్ఖణేసు విముత్తోతి సద్ధావిముత్తోతి వుత్తం హోతి. ఉపరిమగ్గత్తయక్ఖణే సద్ధావిముత్తత్తం ఇదాని వక్ఖతి. సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే పన సద్ధానుసారిత్తం పచ్ఛా వక్ఖతి. ఫుట్ఠత్తా సచ్ఛికతోతి కాయసక్ఖీతి సుక్ఖవిపస్సకత్తే సతి ఉపచారజ్ఝానఫస్సస్స రూపారూపజ్ఝానలాభిత్తే సతి రూపారూపజ్ఝానఫస్సస్స ఫుట్ఠత్తా నిబ్బానం సచ్ఛికతోతి కాయసక్ఖీ, నామకాయేన వుత్తప్పకారే ఝానఫస్సే చ నిబ్బానే చ సక్ఖీతి వుత్తం హోతి. దిట్ఠత్తా పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తోతి సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే సమ్పయుత్తేన పఞ్ఞిన్ద్రియేన పఠమం నిబ్బానస్స దిట్ఠత్తా పచ్ఛా సోతాపత్తిఫలాదివసేన నిబ్బానం పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో, పఞ్ఞిన్ద్రియసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిబ్బానం పత్తోతి వుత్తం హోతి. సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే పన ధమ్మానుసారిత్తం పచ్ఛా వక్ఖతి. సద్దహన్తో విముచ్చతీతి సద్ధావిముత్తోతి సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తత్తా సకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తమగ్గక్ఖణేసు సద్దహన్తో విముచ్చతీతి సద్ధావిముత్తో. ఏత్థ విముచ్చమానోపి ఆసంసాయ భూతవచనవసేన ‘‘విముత్తో’’తి వుత్తో. ఝానఫస్సన్తి తివిధం ఝానఫస్సం. ‘‘ఝానఫస్స’’న్తిఆదీని ‘‘దుక్ఖా సఙ్ఖారా’’తిఆదీని చ పఠమం వుత్తం ద్వయమేవ విసేసేత్వా వుత్తాని. ఞాతం హోతీతిఆదీని హేట్ఠా వుత్తత్థాని. ఏత్థ చ ఝానలాభీ పుగ్గలో సమాధిన్ద్రియస్స అనుకూలాయ దుక్ఖానుపస్సనాయ ఏవ వుట్ఠహిత్వా మగ్గఫలాని పాపుణాతీతి ఆచరియానం అధిప్పాయో.

సియాతి సియుం, భవేయ్యున్తి అత్థో. ‘‘సియా’’తి ఏతం విధివచనమేవ. తయో పుగ్గలాతి విపస్సనానియమేన ఇన్ద్రియనియమేన చ వుత్తా తయో పుగ్గలా. వత్థువసేనాతి తీసు అనుపస్సనాసు ఏకేకఇన్ద్రియవత్థువసేన. పరియాయేనాతి తేనేవ పరియాయేన. ఇమినా వారేన కిం దస్సితం హోతి? హేట్ఠా ఏకేకిస్సా అనుపస్సనాయ ఏకేకస్స ఇన్ద్రియస్స ఆధిపచ్చం యేభుయ్యవసేన వుత్తన్తి చ, కదాచి తీసుపి అనుపస్సనాసు ఏకేకస్సేవ ఇన్ద్రియస్స ఆధిపచ్చం హోతీతి చ దస్సితం హోతి. అథ వా పుబ్బభాగవిపస్సనాక్ఖణే తిస్సన్నమ్పి అనుపస్సనానం సబ్భావతో తాసు పుబ్బభాగవిపస్సనాసు తేసం తేసం ఇన్ద్రియానం ఆధిపచ్చం అపేక్ఖిత్వా మగ్గఫలక్ఖణేసు సద్ధావిముత్తాదీని నామాని హోన్తీతి. ఏవఞ్హి వుచ్చమానే హేట్ఠా వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ ఉపరి చ కతో ఇన్ద్రియాధిపచ్చపుగ్గలనియమో సుకతోయేవ నిచ్చలోయేవ చ హోతి. అనన్తరవారే సియాతి అఞ్ఞోయేవాతి ఏవం సియాతి అత్థో. ఏత్థ పుబ్బే వుత్తోయేవ నియమో.

ఇదాని మగ్గఫలవసేన పుగ్గలవిసేసం విభజిత్వా దస్సేతుం అనిచ్చతో మనసికరోతో…పే… సోతాపత్తిమగ్గం పటిలభతీతిఆదిమాహ. తత్థ సద్ధం అనుస్సరతి అనుగచ్ఛతి, సద్ధాయ వా నిబ్బానం అనుస్సరతి అనుగచ్ఛతీతి సద్ధానుసారీ. సచ్ఛికతన్తి పచ్చక్ఖకతం. అరహత్తన్తి అరహత్తఫలం. పఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ధమ్మం అనుస్సరతి, తేన వా ధమ్మేన నిబ్బానం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ.

౨౨౨. పున అపరేహి పరియాయేహి ఇన్ద్రియత్తయవిసేసేన పుగ్గలవిసేసం వణ్ణేతుకామో యే హి కేచీతిఆదిమాహ. తత్థ భావితా వాతి అతీతే భావయింసు వా. భావేన్తి వాతి పచ్చుప్పన్నే. భావిస్సన్తి వాతి అనాగతే. అధిగతా వాతిఆది ఏకేకన్తికం పురిమస్స పురిమస్స అత్థవివరణత్థం వుత్తం. ఫస్సితా వాతి ఞాణఫుసనాయ ఫుసింసు వా. వసిప్పత్తాతి ఇస్సరభావం పత్తా. పారమిప్పత్తాతి వోసానం పత్తా. వేసారజ్జప్పత్తాతి విసారదభావం పత్తా. సబ్బత్థ సద్ధావిముత్తాదయో హేట్ఠా వుత్తక్ఖణేసుయేవ, సతిపట్ఠానాదయో మగ్గక్ఖణేయేవ. అట్ఠ విమోక్ఖేతి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదికే (పటి. మ. ౧.౨౦౯; ధ. స. ౨౪౮) పటిసమ్భిదామగ్గప్పత్తియా ఏవ పత్తా.

తిస్సో సిక్ఖాతి అధిసీలసిక్ఖా అధిచిత్తసిక్ఖా అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా మగ్గప్పత్తా ఏవ సిక్ఖమానా. దుక్ఖం పరిజానన్తీతిఆదీని మగ్గక్ఖణేయేవ. పరిఞ్ఞాపటివేధం పటివిజ్ఝతీతి పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝతి, పరిఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝితబ్బన్తి వా పరిఞ్ఞాపటివేధం. ఏవం సేసేసుపి. సబ్బధమ్మాదీహి విసేసేత్వా అభిఞ్ఞాపటివేధాదయో వుత్తా. సచ్ఛికిరియాపటివేధో పన మగ్గక్ఖణేయేవ నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణఞాణసిద్ధివసేన వేదితబ్బోతి. ఏవమిధ పఞ్చ అరియపుగ్గలా నిద్దిట్ఠా హోన్తి, ఉభతోభాగవిముత్తో చ పఞ్ఞావిముత్తో చాతి ఇమే ద్వే అనిద్దిట్ఠా. అఞ్ఞత్థ (విసుద్ధి. ౨.౭౭౩) పన ‘‘యో పన దుక్ఖతో మనసికరోన్తో పస్సద్ధిబహులో సమాధిన్ద్రియం పటిలభతి, సో సబ్బత్థ కాయసక్ఖీ నామ హోతి, అరూపజ్ఝానం పన పత్వా అగ్గఫలం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో నామ హోతి. యో పన అనత్తతో మనసికరోన్తో వేదబహులో పఞ్ఞిన్ద్రియం పటిలభతి, సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే ధమ్మానుసారీ హోతి, ఛసు ఠానేసు దిట్ఠిప్పత్తో, అగ్గఫలే పఞ్ఞావిముత్తో’’తి వుత్తం. తే ఇధ కాయసక్ఖిదిట్ఠిప్పత్తేహియేవ సఙ్గహితా. అత్థతో పన అరూపజ్ఝానేన చేవ అరియమగ్గేన చాతి ఉభతోభాగేన విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో. పజానన్తో విముత్తోతి పఞ్ఞావిముత్తోతి. ఏత్తావతా ఇన్ద్రియపుగ్గలవిసేసా నిద్దిట్ఠా హోన్తి.

౨౨౩-౨౨౬. ఇదాని విమోక్ఖపుబ్బఙ్గమమేవ విమోక్ఖవిసేసం పుగ్గలవిసేసఞ్చ దస్సేతుకామో అనిచ్చతో మనసికరోతోతిఆదిమాహ. తత్థ ద్వే విమోక్ఖాతి అప్పణిహితసుఞ్ఞతవిమోక్ఖా. అనిచ్చానుపస్సనాగమనవసేన హి అనిమిత్తవిమోక్ఖోతి లద్ధనామో మగ్గో రాగదోసమోహపణిధీనం అభావా సగుణతో చ తేసంయేవ పణిధీనం అభావా అప్పణిహితన్తి లద్ధనామం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతీతి ఆరమ్మణతో చ అప్పణిహితవిమోక్ఖోతి నామమ్పి లభతి. తథా రాగదోసమోహేహి సుఞ్ఞత్తా సగుణతో చ రాగాదీహియేవ సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞతన్తి లద్ధనామం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతీతి ఆరమ్మణతో చ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖోతి నామమ్పి లభతి. తస్మా తే ద్వే విమోక్ఖా అనిమిత్తవిమోక్ఖన్వయా నామ హోన్తి. అనిమిత్తమగ్గతో అనఞ్ఞేపి అట్ఠన్నం మగ్గఙ్గానం ఏకేకస్స మగ్గఙ్గస్స వసేన సహజాతాదిపచ్చయా చ హోన్తీతి వేదితబ్బా. పున ద్వే విమోక్ఖాతి సుఞ్ఞతానిమిత్తవిమోక్ఖా. దుక్ఖానుపస్సనాగమనవసేన హి అప్పణిహితవిమోక్ఖోతి లద్ధనామో మగ్గో రూపనిమిత్తాదీనం రాగనిమిత్తాదీనం నిచ్చనిమిత్తాదీనఞ్చ అభావా సగుణతో చ తేసంయేవ నిమిత్తానం అభావా అనిమిత్తసఙ్ఖాతం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతీతి ఆరమ్మణతో చ అనిమిత్తవిమోక్ఖోతి నామమ్పి లభతి. సేసం వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. పున ద్వే విమోక్ఖాతి అనిమిత్తఅప్పణిహితవిమోక్ఖా. యోజనా పనేత్థ వుత్తనయా ఏవ.

పటివేధకాలేతి ఇన్ద్రియానం వుత్తక్కమేనేవ వుత్తం. మగ్గక్ఖణం పన ముఞ్చిత్వా విపస్సనాక్ఖణే విమోక్ఖో నామ నత్థి. పఠమం వుత్తోయేవ పన మగ్గవిమోక్ఖో ‘‘పటివేధకాలే’’తి వచనేన విసేసేత్వా దస్సితో. ‘‘యో చాయం పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో’’తిఆదికా ద్వే వారా చ ‘‘అనిచ్చతో మనసికరోన్తో సోతాపత్తిమగ్గం పటిలభతీ’’తిఆదికో వారో చ సఙ్ఖిత్తో, విమోక్ఖవసేన పన యోజేత్వా విత్థారతో వేదితబ్బో. యే హి కేచి నేక్ఖమ్మన్తిఆదికో వారో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి. ఏత్తావతా విమోక్ఖపుగ్గలవిసేసా నిద్దిట్ఠా హోన్తీతి.

౨౨౭. పున విమోక్ఖముఖాని చ విమోక్ఖే చ అనేకధా నిద్దిసితుకామో అనిచ్చతో మనసికరోన్తోతిఆదిమాహ. తత్థ యథాభూతన్తి యథాసభావేన. జానాతీతి ఞాణేన జానాతి. పస్సతీతి తేనేవ ఞాణేన చక్ఖునా వియ పస్సతి. తదన్వయేనాతి తదనుగమనేన, తస్స పచ్చక్ఖతో ఞాణేన దిట్ఠస్స అనుగమనేనాతి అత్థో. కఙ్ఖా పహీయతీతి అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చానిచ్చకఙ్ఖా, ఇతరాహి ఇతరకఙ్ఖా. నిమిత్తన్తి సన్తతిఘనవినిబ్భోగేన నిచ్చసఞ్ఞాయ పహీనత్తా ఆరమ్మణభూతం సఙ్ఖారనిమిత్తం యథాభూతం జానాతి. తేన వుచ్చతి సమ్మాదస్సనన్తి తేన యథాభూతజాననేన తం ఞాణం ‘‘సమ్మాదస్సన’’న్తి వుచ్చతి. పవత్తన్తి దుక్ఖప్పత్తాకారే సుఖసఞ్ఞం ఉగ్ఘాటేత్వా సుఖసఞ్ఞాయ పహానేన పణిధిసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ పహీనత్తా సుఖసమ్మతమ్పి విపాకపవత్తం యథాభూతం జానాతి. నిమిత్తఞ్చ పవత్తఞ్చాతి నానాధాతుమనసికారసమ్భవేన సమూహఘనవినిబ్భోగేన ఉభయథాపి అత్తసఞ్ఞాయ పహీనత్తా సఙ్ఖారనిమిత్తఞ్చ విపాకపవత్తఞ్చ యథాభూతం జానాతి. యఞ్చ యథాభూతం ఞాణన్తిఆదిత్తయం ఇదాని వుత్తమేవ, న అఞ్ఞం. భయతో ఉపట్ఠాతీతి నిచ్చసుఖఅత్తాభావదస్సనతో యథాక్కమం తం తం భయతో ఉపట్ఠాతి. యా చ భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞాతిఆదినా ‘‘ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణం భఙ్గానుపస్సనాఞాణం భయతుపట్ఠానఞాణం ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం అనులోమఞాణ’’న్తి వుత్తేసు పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిసఙ్ఖాతేసు నవసు విపస్సనాఞాణేసు భయతుపట్ఠానసమ్బన్ధేన అవత్థాభేదేన భిన్నాని ఏకట్ఠాని తీణి ఞాణాని వుత్తాని, న సేసాని.

పున తీసు అనుపస్సనాసు అన్తే ఠితాయ అనన్తరాయ అనత్తానుపస్సనాయ సమ్బన్ధేన తాయ సహ సుఞ్ఞతానుపస్సనాయ ఏకట్ఠతం దస్సేతుం యా చ అనత్తానుపస్సనా యా చ సుఞ్ఞతానుపస్సనాతిఆదిమాహ. ఇమాని హి ద్వే ఞాణాని అత్థతో ఏకమేవ, అవత్థాభేదేన పన భిన్నాని. యథా చ ఇమాని, తథా అనిచ్చానుపస్సనా చ అనిమిత్తానుపస్సనా చ అత్థతో ఏకమేవ ఞాణం, దుక్ఖానుపస్సనా చ అప్పణిహితానుపస్సనా చ అత్థతో ఏకమేవ ఞాణం, కేవలం అవత్థాభేదేనేవ భిన్నాని. అనత్తానుపస్సనాసుఞ్ఞతానుపస్సనానఞ్చ ఏకట్ఠతాయ వుత్తాయ తేసం ద్విన్నం ద్విన్నమ్పి ఞాణానం ఏకలక్ఖణత్తా ఏకట్ఠతా వుత్తావ హోతీతి. నిమిత్తం పటిసఙ్ఖా ఞాణం ఉప్పజ్జతీతి ‘‘సఙ్ఖారనిమిత్తం అద్ధువం తావకాలిక’’న్తి అనిచ్చలక్ఖణవసేన జానిత్వా ఞాణం ఉప్పజ్జతి. కామఞ్చ న పఠమం జానిత్వా పచ్ఛా ఞాణం ఉప్పజ్జతి, వోహారవసేన పన ‘‘మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీని (సం. ని. ౪.౬౦; మ. ని. ౧.౪౦౦; ౩.౪౨౧) వియ ఏవం వుచ్చతి. సద్దసత్థవిదూపి చ ‘‘ఆదిచ్చం పాపుణిత్వా తమో విగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు వియ సమానకాలేపి ఇమం పదం ఇచ్ఛన్తి. ఏకత్తనయేన వా పురిమఞ్చ పచ్ఛిమఞ్చ ఏకం కత్వా ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇమినా నయేన ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయే అత్థో వేదితబ్బో. ముఞ్చితుకమ్యతాదీనం తిణ్ణం ఞాణానం ఏకట్ఠతా హేట్ఠా వుత్తనయా ఏవ.

నిమిత్తా చిత్తం వుట్ఠాతీతి సఙ్ఖారనిమిత్తే దోసదస్సనేన తత్థ అనల్లీనతాయ సఙ్ఖారనిమిత్తా చిత్తం వుట్ఠాతి నామ. అనిమిత్తే చిత్తం పక్ఖన్దతీతి సఙ్ఖారనిమిత్తపటిపక్ఖేన అనిమిత్తసఙ్ఖాతే నిబ్బానే తన్నిన్నతాయ చిత్తం పవిసతి. సేసానుపస్సనాద్వయేపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. నిరోధే నిబ్బానధాతుయాతి ఇధ వుత్తేనేవ పఠమానుపస్సనాద్వయమ్పి వుత్తమేవ హోతి. నిరోధేతిపి పాఠో. బహిద్ధావుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞాతి వుట్ఠానసమ్బన్ధేన గోత్రభుఞాణం వుత్తం. గోత్రభూ ధమ్మాతి గోత్రభుఞాణమేవ. ఇతరథా హి ఏకట్ఠతా న యుజ్జతి. ‘‘అసఙ్ఖతా ధమ్మా, అప్పచ్చయా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౭, ౮) వియ వా చతుమగ్గవసేన వా బహువచనం కతన్తి వేదితబ్బం. యస్మా విమోక్ఖోతి మగ్గో, మగ్గో చ దుభతోవుట్ఠానో, తస్మా తేన సమ్బన్ధేన యా చ దుభతోవుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞాతిఆది వుత్తం.

౨౨౮. పున విమోక్ఖానం నానాక్ఖణానం ఏకక్ఖణపరియాయం దస్సేతుకామో కతిహాకారేహీతిఆదిమాహ. తత్థ ఆధిపతేయ్యట్ఠేనాతి జేట్ఠకట్ఠేన. అధిట్ఠానట్ఠేనాతి పతిట్ఠానట్ఠేన. అభినీహారట్ఠేనాతి విపస్సనావీథితో నీహరణట్ఠేన. నియ్యానట్ఠేనాతి నిబ్బానుపగమనట్ఠేన. అనిచ్చతో మనసికరోతోతి వుట్ఠానగామినివిపస్సనాక్ఖణేయేవ. అనిమిత్తో విమోక్ఖోతి మగ్గక్ఖణేయేవ. ఏస నయో సేసేసు. చిత్తం అధిట్ఠాతీతి చిత్తం అధికం కత్వా ఠాతి, చిత్తం పతిట్ఠాపేతీతి అధిప్పాయో. చిత్తం అభినీహరతీతి విపస్సనావీథితో చిత్తం నీహరతి. నిరోధం నిబ్బానం నియ్యాతీతి నిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం ఉపగచ్ఛతీతి ఏవం ఆకారనానత్తతో చతుధా నానాక్ఖణతా దస్సితా.

ఏకక్ఖణతాయ సమోధానట్ఠేనాతి ఏకజ్ఝం సమోసరణట్ఠేన. అధిగమనట్ఠేనాతి విన్దనట్ఠేన. పటిలాభట్ఠేనాతి పాపుణనట్ఠేన. పటివేధట్ఠేనాతి ఞాణేన పటివిజ్ఝనట్ఠేన. సచ్ఛికిరియట్ఠేనాతి పచ్చక్ఖకరణట్ఠేన. ఫస్సనట్ఠేనాతి ఞాణఫుసనాయ ఫుసనట్ఠేన. అభిసమయట్ఠేనాతి అభిముఖం సమాగమనట్ఠేన. ఏత్థ ‘‘సమోధానట్ఠేనా’’తి మూలపదం, సేసాని అధిగమవేవచనాని. తస్మాయేవ హి సబ్బేసం ఏకతో విస్సజ్జనం కతం. నిమిత్తా ముచ్చతీతి నిచ్చనిమిత్తతో ముచ్చతి. ఇమినా విమోక్ఖట్ఠో వుత్తో. యతో ముచ్చతీతి యతో నిమిత్తతో ముచ్చతి. తత్థ న పణిదహతీతి తస్మిం నిమిత్తే పత్థనం న కరోతి. యత్థ న పణిదహతీతి యస్మిం నిమిత్తే న పణిదహతి. తేన సుఞ్ఞోతి తేన నిమిత్తేన సుఞ్ఞో. యేన సుఞ్ఞోతి యేన నిమిత్తేన సుఞ్ఞో. తేన నిమిత్తేన అనిమిత్తోతి ఇమినా అనిమిత్తట్ఠో వుత్తో.

పణిధియా ముచ్చతీతి పణిధితో ముచ్చతి. ‘‘పణిధి ముచ్చతీ’’తి పాఠో నిస్సక్కత్థోయేవ. ఇమినా విమోక్ఖట్ఠో వుత్తో. యత్థ న పణిదహతీతి యస్మిం దుక్ఖే న పణిదహతి. తేన సుఞ్ఞోతి తేన దుక్ఖేన సుఞ్ఞో. యేన సుఞ్ఞోతి యేన దుక్ఖనిమిత్తేన సుఞ్ఞో. యేన నిమిత్తేనాతి యేన దుక్ఖనిమిత్తేన. తత్థ న పణిదహతీతి ఇమినా అప్పణిహితట్ఠో వుత్తో. అభినివేసా ముచ్చతీతి ఇమినా విమోక్ఖట్ఠో వుత్తో. యేన సుఞ్ఞోతి యేన అభినివేసనిమిత్తేన సుఞ్ఞో. యేన నిమిత్తేనాతి యేన అభినివేసనిమిత్తేన. యత్థ న పణిదహతి, తేన సుఞ్ఞోతి యస్మిం అభినివేసనిమిత్తే న పణిదహతి, తేన అభినివేసనిమిత్తేన సుఞ్ఞో. ఇమినా సుఞ్ఞతట్ఠో వుత్తో.

౨౨౯. పున అట్ఠవిమోక్ఖాదీని నిద్దిసితుకామో అత్థి విమోక్ఖోతిఆదిమాహ. తత్థ నిచ్చతో అభినివేసాతిఆదీని సఞ్ఞావిమోక్ఖే వుత్తనయేన వేదితబ్బాని. సబ్బాభినివేసేహీతి వుత్తప్పకారేహి అభినివేసేహి. ఇతి అభినివేసముచ్చనవసేన సుఞ్ఞతవిమోక్ఖా నామ జాతా, తేయేవ నిచ్చాదినిమిత్తముచ్చనవసేన అనిమిత్తవిమోక్ఖా, నిచ్చన్తిఆదిపణిధీహి ముచ్చనవసేన అప్పణిహితవిమోక్ఖా. ఏత్థ చ పణిధి ముచ్చతీతి సబ్బత్థ నిస్సక్కత్థో వేదితబ్బో. పణిధియా ముచ్చతీతి వా పాఠో. ‘‘సబ్బపణిధీహి ముచ్చతీ’’తి చేత్థ సాధకం. ఏవం తిస్సో అనుపస్సనా తదఙ్గవిమోక్ఖత్తా చ సముచ్ఛేదవిమోక్ఖస్స పచ్చయత్తా చ పరియాయేన విమోక్ఖాతి వుత్తా.

౨౩౦. తత్థ జాతాతి అనన్తరే విపస్సనావిమోక్ఖేపి సతి ఇమిస్సా కథాయ మగ్గవిమోక్ఖాధికారత్తా తస్మిం మగ్గవిమోక్ఖే జాతాతి వుత్తం హోతి. అనవజ్జకుసలాతి రాగాదివజ్జవిరహితా కుసలా. విచ్ఛేదం కత్వా వా పాఠో. బోధిపక్ఖియా ధమ్మాతి ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి (మ. ని. ౩.౩౫, ౪౩; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౨; మి. ప. ౫.౪.౧) వుత్తా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా. ఇదం ముఖన్తి ఇదం వుత్తప్పకారం ధమ్మజాతం ఆరమ్మణతో నిబ్బానపవేసాయ ముఖత్తా ముఖం నామాతి వుత్తం హోతి. తేసం ధమ్మానన్తి తేసం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం. ఇదం విమోక్ఖముఖన్తి నిబ్బానం విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధినిస్సరణవిమోక్ఖేసు నిస్సరణవిమోక్ఖోవ, ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪) వుత్తత్తా ఉత్తమట్ఠేన ముఖఞ్చాతి విమోక్ఖముఖం. విమోక్ఖఞ్చ తం ముఖఞ్చ విమోక్ఖముఖన్తి కమ్మధారయసమాసవసేన అయమేవ అత్థో వుత్తో. విమోక్ఖఞ్చాతి ఏత్థ లిఙ్గవిపల్లాసో కతో. తీణి అకుసలమూలానీతి లోభదోసమోహా. తీణి దుచ్చరితానీతి కాయవచీమనోదుచ్చరితాని. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మాతి అకుసలమూలేహి సమ్పయుత్తా దుచ్చరితేహి సమ్పయుత్తా చ అసమ్పయుత్తా చ సేవితబ్బదోమనస్సాదీని ఠపేత్వా సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా. కుసలమూలసుచరితాని వుత్తపటిపక్ఖేన వేదితబ్బాని. సబ్బేపి కుసలా ధమ్మాతి వుత్తనయేనేవ సమ్పయుత్తా అసమ్పయుత్తా చ విమోక్ఖస్స ఉపనిస్సయభూతా సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా. వివట్టకథా హేట్ఠా వుత్తా. విమోక్ఖవివట్టసమ్బన్ధేన పనేత్థ సేసవివట్టాపి వుత్తా. ఆసేవనాతి ఆదితో సేవనా. భావనాతి తస్సేవ వడ్ఢనా. బహులీకమ్మన్తి తస్సేవ వసిప్పత్తియా పునప్పునం కరణం. మగ్గస్స పన ఏకక్ఖణేయేవ కిచ్చసాధనవసేన ఆసేవనాదీని వేదితబ్బాని. పటిలాభో వా విపాకో వాతిఆదీని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవాతి.

విమోక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సద్ధమ్మప్పకాసినియా పటిసమ్భిదామగ్గ-అట్ఠకథాయ

విమోక్ఖకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.