౪. చతుత్థసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౮. పున పఠమసుత్తమేవ నిక్ఖిపిత్వా అపరేన ఆకారేన ఇన్ద్రియాని నిద్దిసతి. తత్థ కతిహాకారేహి కేనట్ఠేన దట్ఠబ్బానీతి కతిహి ఆకారేహి దట్ఠబ్బాని. కేనట్ఠేన దట్ఠబ్బానీతి దట్ఠబ్బాకారే చ దట్ఠబ్బట్ఠఞ్చ పుచ్ఛతి. ఛహాకారేహి తేనట్ఠేన దట్ఠబ్బానీతి ఛహి ఆకారేహి దట్ఠబ్బాని, తేనేవ ఛఆకారసఙ్ఖాతేనట్ఠేన దట్ఠబ్బాని. ఆధిపతేయ్యట్ఠేనాతి అధిపతిభావట్ఠేన. ఆదివిసోధనట్ఠేనాతి కుసలానం ధమ్మానం ఆదిభూతస్స సీలస్స విసోధనట్ఠేన. అధిమత్తట్ఠేనాతి బలవట్ఠేన. బలవఞ్హి అధికా మత్తా పమాణం అస్సాతి అధిమత్తన్తి వుచ్చతి. అధిట్ఠానట్ఠేనాతి పతిట్ఠానట్ఠేన. పరియాదానట్ఠేనాతి ఖేపనట్ఠేన. పతిట్ఠాపకట్ఠేనాతి పతిట్ఠాపనట్ఠేన.

క. ఆధిపతేయ్యట్ఠనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౯. ఆధిపతేయ్యట్ఠనిద్దేసే అస్సద్ధియం పజహతోతిఆది ఏకేకస్సేవ ఇన్ద్రియస్స పటిపక్ఖపజహనవచనం ఏకక్ఖణేపి అత్తనో అత్తనో పటిపక్ఖపహానకిచ్చసాధనే అధిపతిభావసాధనత్థం వుత్తం. సేసాని చత్తారి ఇన్ద్రియాని తంసమ్పయుత్తానేవ వుత్తాని. నానాక్ఖణేసు వా ఏకేకం ఇన్ద్రియం ధురం కత్వా తస్స తస్స పటిపక్ఖస్స తం తం ఇన్ద్రియం జేట్ఠకం కత్వా సేసాని తదన్వయాని కత్వా వుత్తన్తిపి వేదితబ్బం. కామచ్ఛన్దం పజహతోతిఆది పన ఏకక్ఖణవసేనేవ వుత్తం.

ఖ. ఆదివిసోధనట్ఠనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౦. ఆదివిసోధనట్ఠనిద్దేసే అస్సద్ధియసంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధీతి అస్సద్ధియస్స నివారణట్ఠేన విరతిఅత్థేన సీలమలవిసోధనతో సీలవిసుద్ధి నామ. సద్ధిన్ద్రియస్స ఆదివిసోధనాతి సద్ధిన్ద్రియస్స ఉపనిస్సయవసేన ఆదిభూతస్స సీలస్స విసోధనా. ఇమినావ నయేన సేసానిపి కామచ్ఛన్దాదిసంవరణమూలకాని చ ఇన్ద్రియాని వేదితబ్బాని.

గ. అధిమత్తట్ఠనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౧. అధిమత్తట్ఠనిద్దేసే సద్ధిన్ద్రియస్స భావనాయ ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతి సద్ధస్స పుగ్గలస్స సద్ధాపటిసంయుత్తం ధమ్మం సుత్వా వా సద్ధిన్ద్రియభావనాయ అస్సాదం దిస్వా వా సద్ధిన్ద్రియే కుసలో ధమ్మచ్ఛన్దో జాయతి. పామోజ్జం ఉప్పజ్జతీతి ఛన్దజాతత్తా దుబ్బలపీతి ఉప్పజ్జతి. పీతి ఉప్పజ్జతీతి పముదితత్తా బలవపీతి ఉప్పజ్జతి. పస్సద్ధి ఉప్పజ్జతీతి పీతియా పీణితత్తా కాయచిత్తపస్సద్ధి ఉప్పజ్జతి. సుఖం ఉప్పజ్జతీతి పస్సద్ధకాయచిత్తత్తా చేతసికం సుఖం ఉప్పజ్జతి. ఓభాసో ఉప్పజ్జతీతి సుఖేన అభిసన్నత్తా ఞాణోభాసో ఉప్పజ్జతి. సంవేగో ఉప్పజ్జతీతి ఞాణోభాసేన విదితసఙ్ఖారాదీనవత్తా సఙ్ఖారపవత్తియం సంవేగో ఉప్పజ్జతి. సంవేజేత్వా చిత్తం సమాదహతీతి సంవేగం ఉప్పాదేత్వా తేనేవ సంవేగేన చిత్తం సమాహితం కరోతి. సాధుకం పగ్గణ్హాతీతి లీనుద్ధతభావం మోచేత్వా సుట్ఠు పగ్గణ్హాతి. సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖతీతి వీరియస్స సమం హుత్వా పవత్తత్తా పున వీరియసమతానియోజనే బ్యాపారం అకరోన్తో తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖావసేన సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. ఉపేక్ఖావసేనాతి సమవాహితలక్ఖణాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ వసేన. నానత్తకిలేసేహీతి విపస్సనాయ పటిపక్ఖభూతేహి నానాసభావేహి కిలేసేహి. విమోక్ఖవసేనాతి భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ నానత్తకిలేసేహి విముచ్చనవసేన. విముత్తత్తాతి నానత్తకిలేసేహి విముత్తత్తా.

తే ధమ్మాతి ఛన్దాదయో ధమ్మా. ఏకరసా హోన్తీతి విముత్తిరసేన ఏకరసా హోన్తి. భావనావసేనాతి ఏకరసభావనావసేన. తతో పణీతతరే వివట్టన్తీతి తేన కారణేన విపస్సనారమ్మణతో పణీతతరే నిబ్బానారమ్మణే వివట్టనానుపస్సనాసఙ్ఖాతేన గోత్రభుఞాణేన ఛన్దాదయో ధమ్మా నివత్తన్తి, సఙ్ఖారారమ్మణతో అపగన్త్వా నిబ్బానారమ్మణే పవత్తన్తీతి అత్థో. వివట్టనావసేనాతి ఏవం గోత్రభుఖణే సఙ్ఖారారమ్మణతో వివట్టనవసేన. వివట్టితత్తా తతో వోసజ్జతీతి మగ్గసమఙ్గిపుగ్గలో మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ దుభతోవుట్ఠానవసేన వివట్టితత్తా తేనేవ కారణేన కిలేసే చ ఖన్ధే చ వోసజ్జతి. వోసజ్జితత్తా తతో నిరుజ్ఝన్తీతి మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ కిలేసే చ ఖన్ధే చ వోసజ్జితత్తా తేనేవ కారణేన కిలేసా చ ఖన్ధా చ అనుప్పత్తినిరోధవసేన నిరుజ్ఝన్తి. వోసజ్జితత్తాతి చ ఆసంసాయం భూతవచనం కతం. కిలేసనిరోధే సతి ఖన్ధనిరోధసబ్భావతో చ ఖన్ధనిరోధో వుత్తో. నిరోధవసేనాతి యథావుత్తనిరోధవసేన. తస్సేవ మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే ద్వే వోసగ్గే దస్సేతుకామో నిరోధవసేన ద్వే వోసగ్గాతిఆదిమాహ. ద్వేపి హేట్ఠా వుత్తత్థా ఏవ. అస్సద్ధియస్స పహానాయ ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన విత్థారతో అత్థో వేదితబ్బో. వీరియిన్ద్రియాదిమూలకేసుపి వారేసు ఏసేవ నయో. ఇమినావ నయేన అధిట్ఠానట్ఠనిద్దేసోపి విత్థారతో వేదితబ్బో. కేవలఞ్హేత్థ అధిట్ఠాతీతి విసేసో, పతిట్ఠాతీతి అత్థో.

ఘ-ఙ. పరియాదానట్ఠపతిట్ఠాపకట్ఠనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౨-౨౦౩. పరియాదానట్ఠనిద్దేసే పరియాదియతీతి ఖేపేతి. పతిట్ఠాపకట్ఠనిద్దేసే సద్ధో సద్ధిన్ద్రియం అధిమోక్ఖే పతిట్ఠాపేతీతి సద్ధాసమ్పన్నో ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా’’తి అధిముచ్చన్తో సద్ధిన్ద్రియం అధిమోక్ఖే పతిట్ఠాపేతి. ఇమినా పుగ్గలవిసేసేన ఇన్ద్రియభావనావిసేసో నిద్దిట్ఠో. సద్ధస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమోక్ఖే పతిట్ఠాపేతీతి సద్ధాసమ్పన్నస్స పుగ్గలస్స సద్ధిన్ద్రియం తంయేవ సద్ధం పతిట్ఠాపేతి. తథా అధిముచ్చన్తం అధిమోక్ఖే పతిట్ఠాపేతీతి. ఇమినా ఇన్ద్రియభావనావిసేసేన పుగ్గలవిసేసో నిద్దిట్ఠో. ఏవం చిత్తం పగ్గణ్హన్తో పగ్గహే పతిట్ఠాపేతి, సతిం ఉపట్ఠాపేన్తో ఉపట్ఠానే పతిట్ఠాపేతి, చిత్తం సమాదహన్తో అవిక్ఖేపే పతిట్ఠాపేతి, అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి పస్సన్తో దస్సనే పతిట్ఠాపేతీతి సేసేసుపి యోజనా వేదితబ్బా. యోగావచరోతి సమథయోగే, విపస్సనాయోగే వా అవచరతీతి యోగావచరో. అవచరతీతి పవిసిత్వా చరతీతి.

చతుత్థసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.