౨. దుతియసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౮౭. పున అఞ్ఞం సుత్తన్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇన్ద్రియవిధానం నిద్దిసితుకామో పఞ్చిమాని, భిక్ఖవేతిఆదికం సుత్తన్తం దస్సేతి. తత్థ యే హి కేచీతి అనవసేసపరియాదానం, హి-కారో పదపూరణమత్తే నిపాతో. సమణా వా బ్రాహ్మణా వాతి లోకవోహారవసేన వుత్తం. సముదయన్తి పచ్చయం. అత్థఙ్గమన్తి ఉప్పన్నానం అభావగమనం, అనుప్పన్నానం అనుప్పాదం వా. అస్సాదన్తి ఆనిసంసం. ఆదీనవన్తి దోసం. నిస్సరణన్తి నిగ్గమనం. యథాభూతన్తి యథాసభావం. సమణేసూతి సమితపాపేసు. సమణసమ్మతాతి న మయా సమణాతి సమ్మతా. ‘‘సమ్మతా’’తి వత్తమానకాలవసేన వుచ్చమానే సద్దలక్ఖణవసేన ‘‘మే’’తి ఏత్థ సామివచనమేవ హోతి. బ్రాహ్మణేసూతి బాహితపాపేసు. సామఞ్ఞత్థన్తి సమణభావస్స అత్థం. బ్రహ్మఞ్ఞత్థన్తి బ్రాహ్మణభావస్స అత్థం. ద్వయేనాపి అరహత్తఫలమేవ వుత్తం. అథ వా సామఞ్ఞత్థన్తి హేట్ఠా తీణి ఫలాని. బ్రహ్మఞ్ఞత్థన్తి అరహత్తఫలం. సామఞ్ఞబ్రహ్మఞ్ఞన్తి హి అరియమగ్గోయేవ. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి పచ్చక్ఖేయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ అధికేన ఞాణేన పచ్చక్ఖం కత్వా. ఉపసమ్పజ్జాతి పాపుణిత్వా, నిప్ఫాదేత్వా వా.

౧౮౮. సుత్తన్తనిద్దేసే పఠమం ఇన్ద్రియసముదయాదీనం పభేదగణనం పుచ్ఛిత్వా పున పభేదగణనా విస్సజ్జితా. తత్థ అసీతిసతన్తి అసీతిఉత్తరం సతం. పణ్డితేహి ‘‘అసీతిసత’’న్తి వుత్తేహి ఆకారేహీతి యోజనా.

పున పభేదగణనాపుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమే గణనానిద్దేసే అధిమోక్ఖత్థాయాతి అధిముచ్చనత్థాయ సద్దహనత్థాయ. ఆవజ్జనాయ సముదయోతి మనోద్వారావజ్జనచిత్తస్స సముదయో. సద్ధిన్ద్రియస్స సముదయోతి సద్ధిన్ద్రియస్స పచ్చయో, సద్ధం ఉప్పాదేస్సామీతి పుబ్బభాగావజ్జనం సద్ధిన్ద్రియస్స ఉపనిస్సయపచ్చయో, సద్ధిన్ద్రియజవనస్స ఆవజ్జనం పఠమస్స జవనస్స అనన్తరపచ్చయో, దుతియజవనాదీనం ఉపనిస్సయపచ్చయో. అధిమోక్ఖవసేనాతి ఛన్దసమ్పయుత్తఅధిమోక్ఖవసేన. ఛన్దస్స సముదయోతి పుబ్బభాగావజ్జనపచ్చయా ఉప్పన్నస్స అధిమోక్ఖసమ్పయుత్తస్స యేవాపనకభూతస్స ధమ్మచ్ఛన్దస్స సముదయో. సో పన సద్ధిన్ద్రియస్స సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన పచ్చయో హోతి, ఛన్దాధిపతికాలే అధిపతిపచ్చయో చ హోతి, సోయేవ దుతియస్స అనన్తరసమనన్తరఅనన్తరూపనిస్సయాసేవననత్థివిగతవసేన పచ్చయో హోతి. ఇమినావ నయేన మనసికారస్సపి యోజనా కాతబ్బా. కేవలఞ్హేత్థ మనసికారోతి సారణలక్ఖణో యేవాపనకమనసికారో. అధిపతిపచ్చయతా పనస్స న హోతి. సమ్పయుత్తేసు ఇమేసం ద్విన్నంయేవ గహణం బలవపచ్చయత్తాతి వేదితబ్బం. సద్ధిన్ద్రియస్స వసేనాతి భావనాభివుద్ధియా ఇన్ద్రియభావం పత్తస్స సద్ధిన్ద్రియస్స వసేన. ఏకత్తుపట్ఠానన్తి ఏకారమ్మణే అచలభావేన భుసం ఠానం ఉపరూపరి సద్ధిన్ద్రియస్స పచ్చయో హోతి. సద్ధిన్ద్రియే వుత్తనయేనేవ సేసిన్ద్రియానిపి వేదితబ్బాని. ఏవమేకేకస్స ఇన్ద్రియస్స చత్తారో చత్తారో సముదయాతి పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం వీసతి సముదయా హోన్తి. పున చతున్నం సముదయానం ఏకేకస్మిం సముదయే పఞ్చ పఞ్చ ఇన్ద్రియాని యోజేత్వా వీసతి సముదయా వుత్తా. పఠమవీసతి నానామగ్గవసేన దట్ఠబ్బా, దుతియవీసతి ఏకమగ్గవసేన దట్ఠబ్బాతి వదన్తి. ఏవం చత్తాలీస ఆకారా హోన్తి. అత్థఙ్గమవారోపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బో. సో పన అత్థఙ్గమో ఇన్ద్రియభావనం అననుయుత్తస్స అప్పటిలద్ధా పటిలాభత్థఙ్గమో, ఇన్ద్రియభావనాయ పరిహీనస్స పటిలద్ధపరిహాని అత్థఙ్గమో, ఫలప్పత్తస్స పటిప్పస్సద్ధిఅత్థఙ్గమో. ఏకత్తఅనుపట్ఠానన్తి ఏకత్తే అనుపట్ఠానం.

క. అస్సాదనిద్దేసవణ్ణనా

౧౮౯. అస్సాదనిద్దేసే అస్సద్ధియస్స అనుపట్ఠానన్తి అస్సద్ధే పుగ్గలే పరివజ్జయతో సద్ధే పుగ్గలే సేవతో పసాదనీయసుత్తన్తే పచ్చవేక్ఖతో తత్థ యోనిసోమనసికారం బహులీకరోతో చ అస్సద్ధియస్స అనుపట్ఠానం హోతి. అస్సద్ధియపరిళాహస్స అనుపట్ఠానన్తి ఏత్థ అస్సద్ధస్స సద్ధాకథాయ పవత్తమానాయ దుక్ఖం దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. అయం అస్సద్ధియపరిళాహో. అధిమోక్ఖచరియాయ వేసారజ్జన్తి సద్ధావత్థువసేన వా భావనాయ వా వసిప్పత్తస్స సద్ధాపవత్తియా విసారదభావో హోతి. సన్తో చ విహారాధిగమోతి సమథస్స వా విపస్సనాయ వా పటిలాభో. సుఖం సోమనస్సన్తి ఏత్థ చేతసికసుఖభావదస్సనత్థం సోమనస్సవచనం. సద్ధిన్ద్రియసముట్ఠితపణీతరూపఫుట్ఠకాయస్స కాయికసుఖమ్పి లబ్భతియేవ. సుఖసోమనస్సస్స పధానస్సాదత్తా ‘‘అయం సద్ధిన్ద్రియస్స అస్సాదో’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. ఇమినావ నయేన సేసిన్ద్రియస్సాదాపి యోజేత్వా వేదితబ్బా.

ఖ. ఆదీనవనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౦. ఆదీనవనిద్దేసే అనిచ్చట్ఠేనాతి సద్ధిన్ద్రియస్స అనిచ్చట్ఠేన. సో అనిచ్చట్ఠో సద్ధిన్ద్రియస్స ఆదీనవోతి వుత్తం హోతి. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమే సముదయత్థఙ్గమస్సాదాదీనవా లోకియఇన్ద్రియానమేవాతి వేదితబ్బా.

గ. నిస్సరణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౧. నిస్సరణనిద్దేసే అధిమోక్ఖట్ఠేనాతిఆదీసు ఏకేకస్మిం ఇన్ద్రియే పఞ్చ పఞ్చ కత్వా పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పఞ్చవీసతి నిస్సరణాని మగ్గఫలవసేన నిద్దిట్ఠాని. తత్థ తతో పణీతతరసద్ధిన్ద్రియస్స పటిలాభాతి తతో విపస్సనాక్ఖణే పవత్తసద్ధిన్ద్రియతో మగ్గక్ఖణే పణీతతరస్స సద్ధిన్ద్రియస్స పటిలాభవసేన. పురిమతరసద్ధిన్ద్రియా నిస్సటం హోతీతి తస్మిం మగ్గక్ఖణే సద్ధిన్ద్రియం పురిమతరతో విపస్సనాక్ఖణే పవత్తసద్ధిన్ద్రియతో నిక్ఖన్తం హోతి. ఇమినావ నయేన ఫలక్ఖణే సద్ధిన్ద్రియమ్పి ఉభయత్థ సేసిన్ద్రియానిపి యోజేతబ్బాని.

౧౯౨. పుబ్బభాగే పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహీతి పఠమజ్ఝానూపచారే పఞ్చహి ఇన్ద్రియేహి పఠమజ్ఝానాదిఅట్ఠసమాపత్తివసేన అట్ఠ నిస్సరణాని, అనిచ్చానుపస్సనాదిఅట్ఠారసమహావిపస్సనావసేన అట్ఠారస నిస్సరణాని, సోతాపత్తిమగ్గాదివసేన అట్ఠ లోకుత్తరనిస్సరణాని. ఏవం ఝానసమాపత్తిమహావిపస్సనామగ్గఫలవసేన చతుత్తింస నిస్సరణాని పురిమపురిమసమతిక్కమతో నిద్దిట్ఠాని. నేక్ఖమ్మే పఞ్చిన్ద్రియానీతిఆదీని పన సత్తతింస నిస్సరణాని పటిపక్ఖపహానవసేన పటిపక్ఖతో నిద్దిట్ఠాని. తత్థ నేక్ఖమ్మాదీసు సత్తసు సత్త నిస్సరణాని ఉపచారభూమివసేన వుత్తాని, ఫలాని పన పటిపక్ఖపహానాభావతో న వుత్తాని.

౧౯౩. దిట్ఠేకట్ఠేహీతి యావ సోతాపత్తిమగ్గా దిట్ఠియా సహ ఏకస్మిం పుగ్గలే ఠితాతి దిట్ఠేకట్ఠా. తేహి దిట్ఠేకట్ఠేహి. ఓళారికేహీతి థూలేహి కామరాగబ్యాపాదేహి. అణుసహగతేహీతి సుఖుమభూతేహి కామరాగబ్యాపాదేహియేవ. సబ్బకిలేసేహీతి రూపరాగాదీహి. తేసు హి పహీనేసు సబ్బకిలేసా పహీనా హోన్తి, తస్మా ‘‘సబ్బకిలేసేహీ’’తి వుత్తం. అవుత్తత్థాని పనేత్థ పదాని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవాతి. సబ్బేసఞ్ఞేవ ఖీణాసవానం తత్థ తత్థ పఞ్చిన్ద్రియానీతి ‘‘అధిమోక్ఖట్ఠేనా’’తిఆదీసు పుబ్బే వుత్తేసు ఠానేసు తస్మిం తస్మిం ఠానే పఞ్చిన్ద్రియాని బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకానం ఖీణాసవానం యథాయోగం తతో తతో నిస్సటాని హోన్తి. ఇమస్మిం వారే పఠమం వుత్తనయా ఏవ యథాయోగం ఖీణాసవవసేన వుత్తా.

కథం పనేతాని నిస్సరణాని అసీతిసతం హోన్తీతి? వుచ్చతే – మగ్గఫలవసేన వుత్తాని పఞ్చవీసతి, సమతిక్కమవసేన వుత్తాని చతుత్తింస, పటిపక్ఖవసేన వుత్తాని సత్తతింసాతి పఠమవారే సబ్బాని ఛన్నవుతి నిస్సరణాని హోన్తి, ఏతానియేవ దుతియవారే ఖీణాసవానం వసేన ద్వాదససు అపనీతేసు చతురాసీతి హోన్తి. ఇతి పురిమాని ఛన్నవుతి, ఇమాని చ చతురాసీతీతి అసీతిసతం హోన్తి. కతమాని పన ద్వాదస ఖీణాసవానం అపనేతబ్బాని? సమతిక్కమతో వుత్తేసు మగ్గఫలవసేన వుత్తాని అట్ఠ నిస్సరణాని, పటిపక్ఖతో వుత్తేసు మగ్గవసేన వుత్తాని చత్తారీతి ఇమాని ద్వాదస అపనేతబ్బాని. అరహత్తఫలవసేన వుత్తాని కస్మా అపనేతబ్బానీతి చే? సబ్బపఠమం వుత్తానం పఞ్చవీసతియా నిస్సరణానం మగ్గఫలవసేనేవ లబ్భనతో. అరహత్తఫలవసేన నిస్సరణాని వుత్తానేవ హోన్తి. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమం పన ఫలసమాపత్తిం ఉపరిమా ఉపరిమా న సమాపజ్జన్తియేవాతి హేట్ఠా తీణిపి ఫలాని న లబ్భన్తియేవ. ఝానసమాపత్తివిపస్సనానేక్ఖమ్మాదీని చ కిరియావసేన లబ్భన్తి. పఞ్చపి చేతాని ఇన్ద్రియాని పుబ్బమేవ పటిపక్ఖానం పటిప్పస్సద్ధత్తా పటిపక్ఖతో నిస్సటానేవ హోన్తీతి.

దుతియసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.