౧. పఠమసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౧౮౪. ఇదాని ఆనాపానస్సతికథానన్తరం కథితాయ ఇన్ద్రియకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా అనుప్పత్తా. అయఞ్హి ఇన్ద్రియకథా ఆనాపానస్సతిభావనాయ ఉపకారకానం ఇన్ద్రియానం అభావే ఆనాపానస్సతిభావనాయ అభావతో తదుపకారకానం ఇన్ద్రియానం విసోధనాదివిధిదస్సనత్థం ఆనాపానస్సతికథానన్తరం కథితాతి తఞ్చ కథేతబ్బం ఇన్ద్రియకథం అత్తనా భగవతో సమ్ముఖా సుతం విఞ్ఞాతాధిప్పాయసుత్తన్తికదేసనం పుబ్బఙ్గమం కత్వా తదత్థప్పకాసనవసేన కథేతుకామో పఠమం తావ ఏవం మే సుతన్తిఆదిమాహ.

తత్థ ఏవన్తి నిపాతపదం. మేతిఆదీని నామపదాని. విహరతీతి ఏత్థ వి-ఇతి ఉపసగ్గపదం, హరతీతి ఆఖ్యాతపదన్తి ఇమినా తావ నయేన పదవిభాగో వేదితబ్బో.

అత్థతో పన ఉపమూపదేసగరహపసంసనాకారవచనగ్గహణేసు ఏవం-సద్దో దిస్సతి నిదస్సనత్థే చ అవధారణత్థే చ. ఇధ పన ఏవంసద్దో ఆకారత్థే నిదస్సనత్థే చ విఞ్ఞుజనేన పవుత్తో, తథేవ అవధారణత్థే చ.

తత్థ ఆకారత్థేన ఏవంసద్దేన ఏతమత్థం దీపేతి – నానానయనిపుణమనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం వివిధపాటిహారియం ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథమాగచ్ఛన్తం తస్స భగవతో వచనం సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం, సబ్బథామేన పన సోతుకామతం జనేత్వాపి ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏకేనాకారేన సుతన్తి.

నిదస్సనత్థేన ‘‘నాహం సయమ్భూ, న మయా ఇదం సచ్ఛికత’’న్తి అత్తానం పరిమోచేన్తో ‘‘ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏవం సుత’’న్తి ఇదాని వత్తబ్బం సకలం సుత్తం నిదస్సేతి.

అవధారణత్థేన థేరో సారిపుత్తో ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం మహాపఞ్ఞానం యదిదం సారిపుత్తో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮-౧౮౯), ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకపుగ్గలమ్పి సమనుపస్సామి, యో ఏవం తథాగతేన అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం సమ్మదేవ అనుప్పవత్తేతి యథయిదం, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో. సారిపుత్తో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం సమ్మదేవ అనుప్పవత్తేతీ’’తిఏవమాదినా (అ. ని. ౧.౧౮౭) నయేన భగవతా పసత్థభావానురూపం అత్తనో ధారణబలం దస్సేన్తో సత్తానం సోతుకామతం జనేతి ‘‘ఏవం మే సుతం, తఞ్చ ఖో అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికం, ఏవమేవ, న అఞ్ఞథా దట్ఠబ్బ’’న్తి.

మేసద్దో కరణసమ్పదానసామిఅత్థేసు దిస్సతి. ఇధ పన ‘‘మయా సుతం, మమ సుత’’న్తి చ అత్థద్వయే యుజ్జతి.

సుతన్తి అయంసద్దో సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చ విస్సుతగమనకిలిన్నఉపచితఅనుయోగసోతవిఞ్ఞేయ్యేసు దిస్సతి విఞ్ఞాతేపి చ సోతద్వారానుసారేన. ఇధ పనస్స సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వా అత్థో. మే-సద్దస్స హి మయాతిఅత్థే సతి ‘‘ఏవం మయా సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారిత’’న్తి యుజ్జతి, మమాతిఅత్థే సతి ‘‘ఏవం మమ సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారణ’’న్తి యుజ్జతి.

అపిచ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి అత్తనా ఉప్పాదితభావం అప్పటిజానన్తో పురిమసవనం వివరన్తో ‘‘సమ్ముఖా పటిగ్గహితమిదం మయా తస్స భగవతో చతువేసారజ్జవిసారదస్స దసబలధరస్స ఆసభట్ఠానట్ఠాయినో సీహనాదనాదినో సబ్బసత్తుత్తమస్స ధమ్మిస్సరస్స ధమ్మరాజస్స ధమ్మాధిపతినో ధమ్మదీపస్స ధమ్మసరణస్స సద్ధమ్మవరచక్కవత్తినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వచనం, న ఏత్థ అత్థే వా ధమ్మే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా కఙ్ఖా వా విమతి వా కాతబ్బా’’తి ఇమస్మిం ధమ్మే అస్సద్ధియం వినాసేతి, సద్ధాసమ్పదం ఉప్పాదేతీతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘వినాసయతి అస్సద్ధం, సద్ధం వడ్ఢేతి సాసనే;

ఏవం మే సుతమిచ్చేవం, వదం గోతమసావకో’’తి.

ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో. సమయన్తి పరిచ్ఛిన్ననిద్దేసో. ఏకం సమయన్తి అనియమితపరిదీపనం. తత్థ సమయసద్దో –

సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతుదిట్ఠిసు;

పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి.

ఇధ పనస్స కాలో అత్థో. తేన సంవచ్ఛరఉతుమాసద్ధమాసరత్తిన్దివపుబ్బణ్హమజ్ఝన్హికసాయన్హపఠమ- మజ్ఝిమపచ్ఛిమయామముహుత్తాదీసు కాలప్పభేదభూతేసు సమయేసు ఏకం సమయన్తి దీపేతి.

తత్థ కిఞ్చాపి ఏతేసు సంవచ్ఛరాదీసు సమయేసు యం యం సుత్తం యమ్హి యమ్హి సంవచ్ఛరే ఉతుమ్హి మాసే పక్ఖే రత్తిభాగే దివసభాగే వా వుత్తం, సబ్బం తం థేరస్స సువిదితం సువవత్థాపితం పఞ్ఞాయ. యస్మా పన ‘‘ఏవం మే సుతం అసుకసంవచ్ఛరే అసుకఉతుమ్హి అసుకమాసే అసుకపక్ఖే అసుకరత్తిభాగే అసుకదివసభాగే వా’’తి ఏవం వుత్తే న సక్కా సుఖేన ధారేతుం వా ఉద్దిసితుం వా ఉద్దిసాపేతుం వా, బహు చ వత్తబ్బం హోతి, తస్మా ఏకేనేవ పదేన తమత్థం సమోధానేత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.

యే వా ఇమే గబ్భోక్కన్తిసమయో జాతిసమయో సంవేగసమయో అభినిక్ఖమనసమయో దుక్కరకారికసమయో మారవిజయసమయో అభిసమ్బోధిసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో దేసనాసమయో పరినిబ్బానసమయోతిఏవమాదయో భగవతో దేవమనుస్సేసు అతివియ పకాసా అనేకకాలప్పభేదా ఏవ సమయా, తేసు సమయేసు దేసనాసమయసఙ్ఖాతం ఏకం సమయన్తి దీపేతి. యో చాయం ఞాణకరుణాకిచ్చసమయేసు కరుణాకిచ్చసమయో, అత్తహితపరహితపటిపత్తిసమయేసు పరహితపటిపత్తిసమయో, సన్నిపతితానం కరణీయద్వయసమయేసు ధమ్మికథాసమయో, దేసనాపటిపత్తిసమయేసు దేసనాసమయో, తేసుపి సమయేసు అఞ్ఞతరం సమయం సన్ధాయ ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.

యస్మా పన ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి అచ్చన్తసంయోగత్థో సమ్భవతి. యఞ్హి సమయం భగవా ఇమం అఞ్ఞం వా సుత్తన్తం దేసేసి, అచ్చన్తమేవ తం సమయం కరుణావిహారేన విహాసి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం ఇధ ఉపయోగవచననిద్దేసో కతోతి.

తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘తం తం అత్థమపేక్ఖిత్వా, భుమ్మేన కరణేన చ;

అఞ్ఞత్ర సమయో వుత్తో, ఉపయోగేన సో ఇధా’’తి.

పోరాణా పన వణ్ణయన్తి – ‘‘తస్మిం సమయే’’తి వా ‘‘తేన సమయేనా’’తి వా ‘‘తం సమయ’’న్తి వా అభిలాపమత్తభేదో ఏస, సబ్బత్థ భుమ్మమేవత్థోతి. తస్మా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తేపి ‘‘ఏకస్మిం సమయే’’తి అత్థో వేదితబ్బో.

భగవాతి గరు. గరుఞ్హి లోకే ‘‘భగవా’’తి వదన్తి. అయఞ్చ సబ్బగుణవిసిట్ఠతాయ సబ్బసత్తానం గరు, తస్మా ‘‘భగవా’’తి వేదితబ్బో. పోరాణేహిపి వుత్తం –

‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;

గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.

అపిచ –

‘‘భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;

భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి. –

ఇమిస్సాపి గాథాయ వసేన అస్స పదస్స విత్థారతో అత్థో వేదితబ్బో. సో చ విసుద్ధిమగ్గే బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩ ఆదయో) వుత్తోయేవ.

ఏత్తావతా చేత్థ ఏవన్తి వచనేన దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి, మే సుతన్తి సావకసమ్పత్తిం, ఏకం సమయన్తి కాలసమ్పత్తిం, భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం.

సావత్థియన్తి ఏత్థ చ సవత్థస్స ఇసినో నివాసట్ఠానభూతా నగరీ సావత్థీ, యథా కాకన్దీ మాకన్దీతి ఏవం తావ అక్ఖరచిన్తకా. అట్ఠకథాచరియా పన భణన్తి – యం కిఞ్చి మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం సబ్బమేత్థ అత్థీతి సావత్థీ, సత్థసమాయోగే చ కిం భణ్డమత్థీతి పుచ్ఛితే సబ్బమత్థీతిపి వచనముపాదాయ సావత్థీ.

‘‘సబ్బదా సబ్బూపకరణం, సావత్థియం సమోహితం;

తస్మా సబ్బముపాదాయ, సావత్థీతి పవుచ్చతీ’’తి. –

తస్సం సావత్థియం. సమీపత్థే భుమ్మవచనం. విహరతీతి అవిసేసేన ఇరియాపథదిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేసు అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గిపరిదీపనమేతం, ఇధ పన ఠానగమనాసనసయనప్పభేదేసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం. తేన ఠితోపి గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి సయానోపి భగవా ‘‘విహరతి’’చ్చేవ వేదితబ్బో. సో హి భగవా ఏకం ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తమత్తభావం హరతి పవత్తేతి, తస్మా ‘‘విహరతీ’’తి వుచ్చతి.

జేతవనేతి ఏత్థ అత్తనో పచ్చత్థికజనం జినాతీతి జేతో, రఞ్ఞో వా అత్తనో పచ్చత్థికజనే జితే జాతోతి జేతో, మఙ్గలకమ్యతాయ వా తస్స ఏవంనామమేవ కతన్తి జేతో, వనయతీతి వనం, అత్తసమ్పదాయ సత్తానం భత్తిం కారేతి, అత్తని సినేహం ఉప్పాదేతీతి అత్థో. వనుతే ఇతి వా వనం, నానావిధకుసుమగన్ధసమ్మోదమత్తకోకిలాదివిహఙ్గాభిరుతేహి మన్దమారుతచలితరుక్ఖసాఖావిటపపల్లవపలాసేహి ‘‘ఏథ మం పరిభుఞ్జథా’’తి పాణినో యాచతి వియాతి అత్థో. జేతస్స వనం జేతవనం. తఞ్హి జేతేన రాజకుమారేన రోపితం సంవద్ధితం పరిపాలితం, సో చ తస్స సామీ అహోసి, తస్మా జేతవనన్తి వుచ్చతి. తస్మిం జేతవనే. వనఞ్చ నామ రోపిమం సయంజాతన్తి దువిధం. ఇదఞ్చ వేళువనాదీని చ రోపిమాని, అన్ధవనమహావనాదీని సయంజాతాని.

అనాథపిణ్డికస్స ఆరామేతి సుదత్తో నామ సో గహపతి మాతాపితూహి కతనామవసేన. సబ్బకామసమిద్ధతాయ పన విగతమచ్ఛేరతాయ కరుణాదిగుణసమఙ్గితాయ చ నిచ్చకాలం అనాథానం పిణ్డమదాసి, తేన అనాథపిణ్డికోతి సఙ్ఖం గతో. ఆరమన్తి ఏత్థ పాణినో, విసేసేన వా పబ్బజితాతి ఆరామో, తస్స పుప్ఫఫలాదిసోభాయ నాతిదూరనచ్చాసన్నతాదిపఞ్చవిధసేనాసనఙ్గసమ్పత్తియా చ తతో తతో ఆగమ్మ రమన్తి అభిరమన్తి, అనుక్కణ్ఠితా హుత్వా నివసన్తీతి అత్థో. వుత్తప్పకారాయ వా సమ్పత్తియా తత్థ తత్థ గతేపి అత్తనో అబ్భన్తరం ఆనేత్వా రమాపేతీతి ఆరామో. సో హి అనాథపిణ్డికేన గహపతినా జేతస్స రాజకుమారస్స హత్థతో అట్ఠారసహి హిరఞ్ఞకోటీహి కోటిసన్థరేన కీణిత్వా అట్ఠారసహి హిరఞ్ఞకోటీహి సేనాసనాని కారాపేత్వా అట్ఠారసహి హిరఞ్ఞకోటీహి విహారమహం నిట్ఠాపేత్వా ఏవం చతుపఞ్ఞాసహిరఞ్ఞకోటిపరిచ్చాగేన బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాదితో, తస్మా ‘‘అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో’’తి వుచ్చతి. తస్మిం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే.

ఏత్థ చ ‘‘జేతవనే’’తివచనం పురిమసామిపరికిత్తనం, ‘‘అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి పచ్ఛిమసామిపరికిత్తనం. కిమేతేసం పరికిత్తనే పయోజనన్తి? పుఞ్ఞకామానం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనం. తత్థ హి ద్వారకోట్ఠకపాసాదమాపనే భూమివిక్కయలద్ధా అట్ఠారస హిరఞ్ఞకోటియో అనేకకోటిఅగ్ఘనకా రుక్ఖా చ జేతస్స పరిచ్చాగో, చతుపఞ్ఞాస హిరఞ్ఞకోటియో అనాథపిణ్డికస్స. ఇతి తేసం పరికిత్తనేన ఏవం పుఞ్ఞకామా పుఞ్ఞాని కరోన్తీతి దస్సేన్తో ఆయస్మా సారిపుత్తో అఞ్ఞేపి పుఞ్ఞకామే తేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనే నియోజేతి.

తత్థ సియా – యది తావ భగవా సావత్థియం విహరతి, ‘‘జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి న వత్తబ్బం. అథ తత్థ విహరతి, ‘‘సావత్థియ’’న్తి న వత్తబ్బం. న హి సక్కా ఉభయత్థ ఏకం సమయం విహరితున్తి. న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం, నను అవోచుమ్హ ‘‘సమీపత్థే భుమ్మవచన’’న్తి. తస్మా యథా గఙ్గాయమునాదీనం సమీపే గోయూథాని చరన్తాని ‘‘గఙ్గాయ చరన్తి, యమునాయ చరన్తీ’’తి వుచ్చన్తి, ఏవమిధాపి యదిదం సావత్థియా సమీపే జేతవనం అనాథపిణ్డికస్స ఆరామో, తత్థ విహరన్తో వుచ్చతి ‘‘సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి. గోచరగామనిదస్సనత్థం హిస్స సావత్థివచనం, పబ్బజితానురూపనివాసట్ఠాననిదస్సనత్థం సేసవచనం.

తత్థ సావత్థికిత్తనేన ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో గహట్ఠానుగ్గహకరణం దస్సేతి, జేతవనాదికిత్తనేన పబ్బజితానుగ్గహకరణం. తథా పురిమేన పచ్చయగ్గహణతో అత్తకిలమథానుయోగవివజ్జనం, పచ్ఛిమేన వత్థుకామప్పహానతో కామసుఖల్లికానుయోగవివజ్జనూపాయం. అథ వా పురిమేన చ ధమ్మదేసనాభియోగం, పచ్ఛిమేన వివేకాధిముత్తిం. పురిమేన కరుణాయ ఉపగమనం, పచ్ఛిమేన పఞ్ఞాయ అపగమనం. పురిమేన సత్తానం హితసుఖనిప్ఫాదనాధిముత్తతం, పచ్ఛిమేన పరహితసుఖకరణే నిరుపలేపతం. పురిమేన ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగనిమిత్తం ఫాసువిహారం, పచ్ఛిమేన ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానుయోగనిమిత్తం. పురిమేన మనుస్సానం ఉపకారబహులతం, పచ్ఛిమేన దేవానం. పురిమేన లోకే జాతస్స లోకే సంవద్ధభావం, పచ్ఛిమేన లోకేన అనుపలిత్తతం. పురిమేన ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౦) వచనతో యదత్థం భగవా ఉప్పన్నో, తదత్థపరిదీపనం, పచ్ఛిమేన యత్థ ఉప్పన్నో, తదనురూపవిహారపరిదీపనం. భగవా హి పఠమం లుమ్బినివనే, దుతియం బోధిమణ్డేతి లోకియలోకుత్తరస్స ఉప్పత్తియా వనేయేవ ఉప్పన్నో, తేనస్స వనేయేవ విహారం దస్సేతీతి ఏవమాదినా నయేనేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా.

తత్రాతి దేసకాలపరిదీపనం. తఞ్హి యం సమయం విహరతి, తత్ర సమయే, యస్మిఞ్చ జేతవనే విహరతి, తత్ర జేతవనేతి దీపేతి. భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే దీపేతి. న హి భగవా అయుత్తే దేసే కాలే వా ధమ్మం దేసేతి. ‘‘అకాలో ఖో తావ బాహియా’’తిఆది (ఉదా. ౧౦) చేత్థ సాధకం. ఖోతి పదపూరణమత్తే అవధారణత్థే ఆదికాలత్థే వా నిపాతో. భగవాతి లోకగరుదీపనం. భిక్ఖూతి కథాసవనయుత్తపుగ్గలవచనం. అపిచేత్థ ‘‘భిక్ఖకోతి భిక్ఖు, భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖూ’’తిఆదినా (విభ. ౫౧౦; పారా. ౪౫) నయేన వచనత్థో వేదితబ్బో. ఆమన్తేసీతి ఆలపి అభాసి సమ్బోధేసి, అయమేత్థ అత్థో. అఞ్ఞత్ర పన ఞాపనేపి పక్కోసనేపి. భిక్ఖవోతి ఆమన్తనాకారదీపనం. తేన తేసం భిక్ఖూనం భిక్ఖనసీలతాభిక్ఖనధమ్మతాభిక్ఖనేసాధుకారితాదిగుణయోగసిద్ధేన వచనేన హీనాధికజనసేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతదీనభావనిగ్గహం కరోతి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి ఇమినా చ కరుణావిప్ఫారసోమ్మహదయనయననిపాతపుబ్బఙ్గమేన వచనేన తే అత్తనో ముఖాభిముఖే కరోన్తో తేనేవ కథేతుకమ్యతాదీపకేన వచనేన నేసం సోతుకమ్యతం జనేతి. తేనేవ చ సమ్బోధనత్థేన వచనేన సాధుకసవనమనసికారేపి తే నియోజేతి. సాధుకసవనమనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తి.

అపరేసు దేవమనుస్సేసు విజ్జమానేసు కస్మా భిక్ఖూయేవ ఆమన్తేసీతి చే? జేట్ఠసేట్ఠాసన్నసదాసన్నిహితభాజనభావతో. సబ్బపరిససాధారణా హి భగవతో ధమ్మదేసనా. పరిసాయ చ జేట్ఠా భిక్ఖూ పఠముప్పన్నత్తా, సేట్ఠా అనగారియభావం ఆదిం కత్వా సత్థు చరియానువిధాయకత్తా సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా చ, ఆసన్నా తత్థ నిసిన్నేసు సత్థుసన్నికత్తా, సదాసన్నిహితా సత్థుసన్తికావచరత్తా, ధమ్మదేసనాయ చ తే ఏవ భాజనం యథానుసిట్ఠం పటిపత్తిసబ్భావతో.

తత్థ సియా – కిమత్థం పన భగవా ధమ్మం దేసేన్తో పఠమం భిక్ఖూ ఆమన్తేసి, న ధమ్మమేవ దేసేసీతి? సతిజననత్థం. పరిసాయ హి భిక్ఖూ అఞ్ఞం చిన్తేన్తాపి విక్ఖిత్తచిత్తాపి ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాపి కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తాపి నిసిన్నా హోన్తి, తే అనామన్తేత్వా ధమ్మే దేసియమానే ‘‘అయం దేసనా కింనిదానా కింపచ్చయా కతమాయ అత్థుప్పత్తియా దేసితా’’తి సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తా విక్ఖేపం ఆపజ్జేయ్యుం, దుగ్గహితం వా గణ్హేయ్యుం. తేన తేసం సతిజననత్థం భగవా పఠమం ఆమన్తేత్వా పచ్ఛా ధమ్మం దేసేతి.

భదన్తేతి గారవవచనమేతం, సత్థునో పటివచనదానం వా. అపిచేత్థ ‘‘భిక్ఖవో’’తి వదమానో భగవా తే భిక్ఖూ ఆలపతి, ‘‘భదన్తే’’తి వదమానా తే భగవన్తం పచ్చాలపన్తి. తథా ‘‘భిక్ఖవో’’తి భగవా ఆభాసతి, ‘‘భదన్తే’’తి తే పచ్చాభాసన్తి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి పటివచనం దాపేతి, భదన్తేతి పటివచనం దేన్తి. తే భిక్ఖూతి యే భగవా ఆమన్తేసి. భగవతో పచ్చస్సోసున్తి భగవతో ఆమన్తనం పటిఅస్సోసుం, అభిముఖా హుత్వా సుణింసు సమ్పటిచ్ఛింసు పటిగ్గహేసున్తి అత్థో. భగవా ఏతదవోచాతి భగవా ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం సకలసుత్తం అవోచ.

ఏత్తావతా చ యం ఆయస్మతా సారిపుత్తేన కమలకువలయుజ్జలవిమలసాదురససలిలాయ పోక్ఖరణియా సుఖావతరణత్థం నిమ్మలసిలాతలరచనవిలాససోపానం విప్పకిణ్ణముత్తాజాలసదిసవాలికాకిణ్ణపణ్డరభూమిభాగం తిత్థం వియ, సువిభత్తభిత్తివిచిత్రవేదికాపరిక్ఖిత్తస్స నక్ఖత్తపథం ఫుసితుకామతాయ వియ, విజమ్భితసముస్సయస్స పాసాదవరస్స సుఖారోహణత్థం దన్తమయసణ్హముదుఫలకకఞ్చనలతావినద్ధమణిగణప్పభాసముదయుజ్జలసోభం సోపానం వియ, సువణ్ణవలయనూపురాదిసఙ్ఘట్టనసద్దసమ్మిస్సితకథితహసితమధురస్సరగేహజనవిచరితస్స ఉళారిస్సరియవిభవసోభితస్స మహాఘరస్స సుఖప్పవేసనత్థం సువణ్ణరజతమణిముత్తాపవాళాదిజుతివిసదవిజ్జోతితసుప్పతిట్ఠితవిసాలద్వారకవాటం మహాద్వారం వియ అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స బుద్ధానం దేసనాఞాణగమ్భీరభావసంసూచకస్స ఇమస్స సుత్తస్స సుఖావగాహణత్థం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసపటిమణ్డితం నిదానం భాసితం, తస్స అత్థవణ్ణనా సమత్తా.

సుత్తన్తే పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఇమాని ఇన్ద్రియానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. ఇన్ద్రియట్ఠో హేట్ఠా వుత్తో.

౧౮౫. ఇదాని ఇమం సుత్తన్తం దస్సేత్వా ఇమస్మిం సుత్తన్తే వుత్తానం ఇన్ద్రియానం విసుద్ధిభావనావిధానం భావితత్తం పటిప్పస్సద్ధిఞ్చ దస్సేతుకామో ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియానీతిఆదిమాహ. తత్థ విసుజ్ఝన్తీతి విసుద్ధిం పాపుణన్తి. అస్సద్ధేతి తీసు రతనేసు సద్ధావిరహితే. సద్ధేతి తీసు రతనేసు సద్ధాసమ్పన్నే. సేవతోతి చిత్తేన సేవన్తస్స. భజతోతి ఉపసఙ్కమన్తస్స. పయిరుపాసతోతి సక్కచ్చం ఉపనిసీదన్తస్స. పసాదనీయే సుత్తన్తేతి పసాదజనకే రతనత్తయగుణపటిసంయుత్తే సుత్తన్తే. కుసీతేతి కుచ్ఛితేన ఆకారేన సీదన్తీతి కుసీదా, కుసీదా ఏవ కుసీతా. తే కుసీతే. సమ్మప్పధానేతి చతుకిచ్చసాధకవీరియపటిసంయుత్తసుత్తన్తే. ముట్ఠస్సతీతి నట్ఠస్సతికే. సతిపట్ఠానేతి సతిపట్ఠానాధికారకే సుత్తన్తే. ఝానవిమోక్ఖేతి చతుత్థజ్ఝానఅట్ఠవిమోక్ఖతివిధవిమోక్ఖాధికారకే సుత్తన్తే. దుప్పఞ్ఞేతి నిప్పఞ్ఞే, పఞ్ఞాభావతో వా దుట్ఠా పఞ్ఞా ఏతేసన్తి దుప్పఞ్ఞా. తే దుప్పఞ్ఞే. గమ్భీరఞాణచరియన్తి చతుసచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిపటిసంయుత్తే సుత్తన్తే, ఞాణకథాసదిసే వా. సుత్తన్తక్ఖన్ధేతి సుత్తన్తకోట్ఠాసే. అస్సద్ధియన్తిఆదీసు అస్సద్ధియన్తి అస్సద్ధభావం. అస్సద్ధియే ఆదీనవదస్సావీ అస్సద్ధియం పజహన్తో సద్ధిన్ద్రియం భావేతి, సద్ధిన్ద్రియే ఆనిసంసదస్సావీ సద్ధిన్ద్రియం భావేన్తో అస్సద్ధియం పజహతి. ఏస నయో సేసేసు. కోసజ్జన్తి కుసీతభావం. పమాదన్తి సతివిప్పవాసం. ఉద్ధచ్చన్తి ఉద్ధతభావం, విక్ఖేపన్తి అత్థో. పహీనత్తాతి అప్పనావసేన ఝానపారిపూరియా పహీనత్తా. సుప్పహీనత్తాతి వుట్ఠానగామినివసేన విపస్సనాపారిపూరియా సుట్ఠు పహీనత్తా. భావితం హోతి సుభావితన్తి వుత్తక్కమేనేవ యోజేతబ్బం. విపస్సనాయ హి విపక్ఖవసేన పహీనత్తా ‘‘సుప్పహీనత్తా’’తి వత్తుం యుజ్జతి. తస్మాయేవ చ ‘‘సుభావిత’’న్తి, న తథా ఝానేన. యస్మా పన పహాతబ్బానం పహానేన భావనాసిద్ధి, భావనాసిద్ధియా చ పహాతబ్బానం పహానసిద్ధి హోతి, తస్మా యమకం కత్వా నిద్దిట్ఠం.

౧౮౬. పటిప్పస్సద్ధివారే భావితాని చేవ హోన్తి సుభావితాని చాతి భావితానంయేవ సుభావితతా. పటిప్పస్సద్ధాని చ సుప్పటిప్పస్సద్ధాని చాతి పటిప్పస్సద్ధానంయేవ సుప్పటిప్పస్సద్ధతా వుత్తా. ఫలక్ఖణే మగ్గకిచ్చనిబ్బత్తివసేన భావితతా పటిప్పస్సద్ధతా చ వేదితబ్బా. సముచ్ఛేదవిసుద్ధియోతి మగ్గవిసుద్ధియోయేవ. పటిప్పస్సద్ధివిసుద్ధియోతి ఫలవిసుద్ధియో ఏవ.

ఇదాని తథా వుత్తవిధానాని ఇన్ద్రియాని కారకపుగ్గలవసేన యోజేత్వా దస్సేతుం కతినం పుగ్గలానన్తిఆదిమాహ. తత్థ సవనేన బుద్ధోతి సమ్మాసమ్బుద్ధతో ధమ్మకథాసవనేన చతుసచ్చం బుద్ధవా, ఞాతవాతి అత్థో. ఇదం భావితిన్ద్రియభావస్స కారణవచనం. భావనాభిసమయవసేన హి మగ్గస్స బుద్ధత్తా ఫలక్ఖణే భావితిన్ద్రియో హోతి. అట్ఠన్నమ్పి అరియానం తథాగతస్స సావకత్తా విసేసేత్వా అరహత్తఫలట్ఠమేవ దస్సేన్తో ఖీణాసవోతి ఆహ. సోయేవ హి సబ్బకిచ్చనిప్ఫత్తియా భావితిన్ద్రియోతి వుత్తో. ఇతరేపి పన తంతంమగ్గకిచ్చనిప్ఫత్తియా పరియాయేన భావితిన్ద్రియా ఏవ. తస్మా ఏవ చ చతూసు ఫలక్ఖణేసు ‘‘పఞ్చిన్ద్రియాని భావితాని చేవ హోన్తి సుభావితాని చా’’తి వుత్తం. యస్మా పన తేసం ఉపరిమగ్గత్థాయ ఇన్ద్రియభావనా అత్థియేవ, తస్మా తే న నిప్పరియాయేన భావితిన్ద్రియా. సయం భూతట్ఠేనాతి అనాచరియో హుత్వా సయమేవ అరియాయ జాతియా భూతట్ఠేన జాతట్ఠేన భగవా. సోపి హి భావనాసిద్ధివసేన ఫలక్ఖణే సయమ్భూ నామ హోతి. ఏవం సయం భూతట్ఠేన భావితిన్ద్రియో. అప్పమేయ్యట్ఠేనాతి అనన్తగుణయోగతో పమాణేతుం అసక్కుణేయ్యట్ఠేన. భగవా ఫలక్ఖణే భావనాసిద్ధితో అప్పమేయ్యోతి. తస్మాయేవ భావితిన్ద్రియో.

పఠమసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.