౪. వోదానఞాణనిద్దేసవణ్ణనా
౧౫౮. వోదానే ఞాణానీతి విసుద్ధఞాణాని. తం వివజ్జయిత్వాతి యం పుబ్బే వుత్తం అతీతానుధావనం చిత్తం విక్ఖేపానుపతితం, తం వివజ్జయిత్వాతి సమ్బన్ధితబ్బం. ఏకట్ఠానే సమాదహతీతి అస్సాసపస్సాసానం ఫుసనట్ఠానే సమం ఆదహతి పతిట్ఠాపేతి. తత్థేవ అధిమోచేతీతి ఏకట్ఠానేతి వుత్తే అస్సాసపస్సాసానం ఫుసనట్ఠానేయేవ సన్నిట్ఠపేతి సన్నిట్ఠానం కరోతి. పగ్గణ్హిత్వాతి ధమ్మవిచయపీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనాయ పగ్గహేత్వా. వినిగ్గణ్హిత్వాతి పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనాయ వినిగ్గణ్హిత్వా. ‘‘సతిన్ద్రియవీరియిన్ద్రియేహి పగ్గహేత్వా, సతిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియేహి వినిగ్గహేత్వా’’తిపి వదన్తి. సమ్పజానో హుత్వాతి అసుభభావనాదీహి. పున సమ్పజానో హుత్వాతి మేత్తాభావనాదీహి. యేన రాగేన అనుపతితం, యేన బ్యాపాదేన అనుపతితం, తం పజహతీతి సమ్బన్ధో. తం చిత్తం ఈదిసన్తి సమ్పజానన్తో తప్పటిపక్ఖేన రాగం పజహతి, బ్యాపాదం పజహతీతి వా అత్థో. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. పరియోదాతన్తి పభస్సరం. ఏకత్తగతం హోతీతి తం తం విసేసం పత్తస్స తం తం ఏకత్తం గతం హోతి.
కతమే తే ఏకత్తాతి ఇధ యుజ్జమానాయుజ్జమానేపి ఏకత్తే ఏకతో కత్వా పుచ్ఛతి. దానూపసగ్గుపట్ఠానేకత్తన్తి దానవత్థుసఙ్ఖాతస్స దానస్స ఉపసగ్గో వోసజ్జనం దానూపసగ్గో, దానవత్థుపరిచ్చాగచేతనా. తస్స ఉపట్ఠానం ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపగన్త్వా ఠానం దానూపసగ్గుపట్ఠానం, తదేవ ఏకత్తం, తేన వా ఏకత్తం ఏకగ్గభావో దానూపసగ్గుపట్ఠానేకత్తం. దానవోసగ్గుపట్ఠానేకత్తన్తి పాఠో సున్దరతరో, సో ఏవత్థో. ఏతేన పదుద్ధారవసేన చాగానుస్సతిసమాధి వుత్తో. పదుద్ధారవసేన వుత్తోపి చేస ఇతరేసం తిణ్ణమ్పి ఏకత్తానం ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతి, తస్మా ఇధ నిద్దిట్ఠన్తి వదన్తి. విసాఖాపి హి మహాఉపాసికా ఆహ – ‘‘ఇధ, భన్తే, దిసాసు వస్సంవుట్ఠా భిక్ఖూ సావత్థిం ఆగచ్ఛిస్సన్తి భగవన్తం దస్సనాయ, తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సన్తి ‘ఇత్థన్నామో, భన్తే, భిక్ఖు కాలఙ్కతో, తస్స కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’తి? తం భగవా బ్యాకరిస్సతి సోతాపత్తిఫలే వా సకదాగామిఫలే వా అనాగామిఫలే వా అరహత్తే వా. త్యాహం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సామి ‘ఆగతపుబ్బా ను ఖో, భన్తే, తేన అయ్యేన సావత్థీ’తి? సచే మే వక్ఖన్తి ‘ఆగతపుబ్బా తేన భిక్ఖునా సావత్థీ’తి. నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛిస్సామి నిస్సంసయం పరిభుత్తం తేన అయ్యేన వస్సికసాటికా వా ఆగన్తుకభత్తం వా గమికభత్తం వా గిలానభత్తం వా గిలానుపట్ఠాకభత్తం వా గిలానభేసజ్జం వా ధువయాగు వాతి. తస్సా మే తదనుస్సరన్తియా పామోజ్జం జాయిస్సతి, పముదితాయ పీతి జాయిస్సతి, పీతిమనాయ కాయో పస్సమ్భిస్సతి, పస్సద్ధకాయా సుఖం వేదయిస్సామి, సుఖినియా చిత్తం సమాధియిస్సతి, సా మే భవిస్సతి ఇన్ద్రియభావనా బలభావనా బోజ్ఝఙ్గభావనా’’తి (మహావ. ౩౫౧). అథ వా ఏకత్తేసు పఠమం ఉపచారసమాధివసేన వుత్తం, దుతియం అప్పనాసమాధివసేన, తతియం విపస్సనావసేన, చతుత్థం మగ్గఫలవసేనాతి వేదితబ్బం. సమథస్స నిమిత్తం సమథనిమిత్తం. వయో భఙ్గో ఏవ లక్ఖణం వయలక్ఖణం. నిరోధో నిబ్బానం. సేసమేతేసు తీసు వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం.
చాగాధిముత్తానన్తి దానే అధిముత్తానం. అధిచిత్తన్తి విపస్సనాపాదకసమాధి. విపస్సకానన్తి భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ తీహి అనుపస్సనాహి సఙ్ఖారే విపస్సన్తానం. అరియపుగ్గలానన్తి అట్ఠన్నం. దుతియాదీని తీణి ఏకత్తాని ఆనాపానస్సతివసేన సేసకమ్మట్ఠానవసేన చ యుజ్జన్తి. చతూహి ఠానేహీతి చతూహి కారణేహి. సమాధివిపస్సనామగ్గఫలానం వసేన ‘‘ఏకత్తగతం చిత్తం పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దఞ్చేవ హోతి ఉపేక్ఖానుబ్రూహితఞ్చ ఞాణేన చ సమ్పహంసిత’’న్తి ఉద్దేసపదాని. ‘‘పఠమస్స ఝానస్స కో ఆదీ’’తిఆదీని తేసం ఉద్దేసపదానం విత్థారేతుకమ్యతాపుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమాని నిద్దేసపదాని. తత్థ పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దన్తి పటిపదా ఏవ నీవరణమలవిసోధనతో విసుద్ధి, తం పటిపదావిసుద్ధిం పక్ఖన్దం పవిట్ఠం. ఉపేక్ఖానుబ్రూహితన్తి తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ బ్రూహితం వడ్ఢితం. ఞాణేన చ సమ్పహంసితన్తి పరియోదాపకేన ఞాణేన సమ్పహంసితం పరియోదాపితం విసోధితం. పటిపదావిసుద్ధి నామ ససమ్భారికో ఉపచారో, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా నామ అప్పనా, సమ్పహంసనా నామ పచ్చవేక్ఖణాతి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి. యస్మా పన ‘‘ఏకత్తగతం చిత్తం పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దఞ్చేవ హోతీ’’తిఆది వుత్తం, తస్మా అన్తోఅప్పనాయమేవ ఆగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి, తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా, ధమ్మానం అనతివత్తనాదిభావసాధనేన పరియోదాపకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన సమ్పహంసనా వేదితబ్బా. కథం? యస్మిఞ్హి వారే అప్పనా ఉప్పజ్జతి, తస్మిం యో నీవరణసఙ్ఖాతో కిలేసగణో తస్స ఝానస్స పరిపన్థో, తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, విసుద్ధత్తా ఆవరణవిరహితం హుత్వా మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి. మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం నామ సమప్పవత్తో అప్పనాసమాధియేవ. తదనన్తరం పన పురిమచిత్తం ఏకసన్తతిపరిణామనయేన తథత్తం ఉపగచ్ఛమానం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి నామ. ఏవం పటిపన్నత్తా తథత్తుపగమనేన తత్థ పక్ఖన్దతి నామ. ఏవం తావ పురిమచిత్తే విజ్జమానాకారనిప్ఫాదికా పఠమస్స ఝానస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ ఆగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి వేదితబ్బా. ఏవం విసుద్ధస్స పన తస్స పున విసోధేతబ్బాభావతో విసోధనే బ్యాపారం అకరోన్తో విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. సమథభావూపగమనేన సమథపటిపన్నస్స పున సమాదానే బ్యాపారం అకరోన్తో సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. సమథపటిపన్నభావతో ఏవ చస్స కిలేససంసగ్గం పహాయ ఏకత్తేన ఉపట్ఠితస్స పున ఏకత్తుపట్ఠానే బ్యాపారం అకరోన్తో ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. ఏవం తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా వేదితబ్బా.
యే పనేతే ఏవం ఉపేక్ఖానుబ్రూహితే తత్థ జాతా సమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా యుగనద్ధధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తమానా హుత్వా పవత్తా, యాని చ సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని నానాకిలేసేహి విముత్తత్తా విముత్తిరసేన ఏకరసాని హుత్వా పవత్తాని, యం చేస తదుపగం తేసం అనతివత్తనఏకరసభావానం అనుచ్ఛవికం వీరియం వాహయతి, యా చస్స తస్మిం ఖణే పవత్తా ఆసేవనా, సబ్బేపి తే ఆకారా యస్మా ఞాణేన సంకిలేసవోదానేసు తం తం ఆదీనవఞ్చ ఆనిసంసఞ్చ దిస్వా తథా తథా సమ్పహంసితత్తా విసోధితత్తా పరియోదాపితత్తా నిప్ఫన్నా, తస్మా ధమ్మానం అనతివత్తనాదిభావసాధనేన పరియోదాపకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన సమ్పహంసనా వేదితబ్బాతి వుత్తం. తత్థ యస్మా ఉపేక్ఖావసేన ఞాణం పాకటం హోతి, యథాహ – ‘‘తథాపగ్గహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖతి, ఉపేక్ఖావసేన పఞ్ఞావసేన పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి. ఉపేక్ఖావసేన నానత్తకిలేసేహి చిత్తం విముచ్చతి, విమోక్ఖవసేన పఞ్ఞావసేన పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి. విముత్తత్తా తే ధమ్మా ఏకరసా హోన్తి, ఏకరసట్ఠేన భావనా’’తి (పటి. మ. ౧.౨౦౧). తస్మా ఞాణకిచ్చభూతా సమ్పహంసనా పరియోసానన్తి వుత్తా.
ఏవం తివత్తగతన్తిఆదీని తస్సేవ చిత్తస్స థోమనవచనాని. తత్థ ఏవం తివత్తగతన్తి ఏవం యథావుత్తేన విధినా పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దనఉపేక్ఖానుబ్రూహనాఞాణసమ్పహంసనావసేన తివిధభావం గతం. వితక్కసమ్పన్నన్తి కిలేసక్ఖోభవిరహితత్తా వితక్కేన సున్దరభావం పన్నం గతం. చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నన్తి తస్మింయేవ ఆరమ్మణే చిత్తస్స నిరన్తరప్పవత్తిసఙ్ఖాతేన అధిట్ఠానేన సమ్పన్నం అనూనం. యథా అధిట్ఠానవసియం అధిట్ఠానన్తి ఝానప్పవత్తి, తథా ఇధాపి చిత్తస్స అధిట్ఠానన్తి చిత్తేకగ్గతాపి యుజ్జతి. తేన హి ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే చిత్తం అధిట్ఠాతి, న ఏత్థ విక్ఖిపతీతి. ‘‘సమాధిసమ్పన్న’’న్తి విసుం వుత్తత్తా పన వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం. అథ వా సమాధిస్సేవ ఝానసఙ్గహితత్తా చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నన్తి ఝానఙ్గపఞ్చకవసేన వుత్తం. సమాధిసమ్పన్నన్తి ఇన్ద్రియసఙ్గహితత్తా ఇన్ద్రియపఞ్చకవసేన, దుతియజ్ఝానాదీసు పన అలబ్భమానాని పదాని పహాయ లబ్భమానకవసేన పీతిసమ్పన్నన్తిఆది వుత్తం.
అనిచ్చానుపస్సనాదీసు అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు వితక్కాదయో పరిపుణ్ణాయేవ తాసం కామావచరత్తా. ఏతాసు చ అప్పనాయ అభావతో పటిపదావిసుద్ధిఆదయో ఖణికసమాధివసేన యోజేతబ్బా. చతూసు మగ్గేసు పఠమజ్ఝానికవసేన వితక్కాదీనం లబ్భనతో లబ్భమానకవసేనేవ వితక్కాదయో పరిపుణ్ణా వుత్తా. దుతియజ్ఝానికాదీసు హి మగ్గేసు వితక్కాదయో ఝానేసు వియ పరిహాయన్తీతి. ఏత్తావతా తేరస వోదానఞాణాని విత్థారతో నిద్దిట్ఠాని హోన్తి. కథం? ఏకట్ఠానే సమాదహనేన తత్థేవ అధిముచ్చనేన కోసజ్జప్పజహనేన ఉద్ధచ్చప్పజహనేన రాగప్పజహనేన బ్యాపాదప్పజహనేన సమ్పయుత్తాని ఛ ఞాణాని, చతూహి ఏకత్తేహి సమ్పయుత్తాని చత్తారి ఞాణాని, పటిపదావిసుద్ధిఉపేక్ఖానుబ్రూహనాసమ్పహంసనాహి సమ్పయుత్తాని తీణి ఞాణానీతి ఏవం తేరస ఞాణాని నిద్దిట్ఠాని.
౧౫౯. ఏవం సన్తేపి ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనావసేన తేసం నిప్ఫత్తిం దస్సేతుకామో తాని ఞాణాని అనిగమేత్వావ నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసాతిఆదినా నయేన చోదనాపుబ్బఙ్గమం ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనావిధిం దస్సేత్వా అన్తే తాని ఞాణాని నిగమేత్వా దస్సేసి. తత్థ నిమిత్తం వుత్తమేవ. అనారమ్మణామేకచిత్తస్సాతి అనారమ్మణా ఏకచిత్తస్స. మ-కారో పనేత్థ పదసన్ధికరో. అనారమ్మణమేకచిత్తస్సాతిపి పాఠో, ఏకస్స చిత్తస్స ఆరమ్మణం న భవన్తీతి అత్థో. తయో ధమ్మేతి నిమిత్తాదయో తయో ధమ్మే. భావనాతి ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనా. కథన్తి పఠమం వుత్తాయ చోదనాగాథాయ అనన్తరం వుత్తాయ పరిహారగాథాయ అత్థం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. న చిమేతి న చ ఇమే. న చమేతిపి పాఠో, సోయేవ పదచ్ఛేదో. కథం న చ అవిదితా హోన్తి, కథం న చ చిత్తం విక్ఖేపం గచ్ఛతీతి ఏవం కథం సద్దో సేసేహి పఞ్చహి యోజేతబ్బో. పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతీతి ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనారమ్భకం వీరియం సన్దిస్సతి. వీరియఞ్హి పదహన్తి తేనాతి పధానన్తి వుచ్చతి. పయోగఞ్చ సాధేతీతి నీవరణవిక్ఖమ్భకం ఝానఞ్చ యోగీ నిప్ఫాదేతి. ఝానఞ్హి నీవరణవిక్ఖమ్భనాయ పయుఞ్జీయతీతి పయోగోతి వుత్తం. విసేసమధిగచ్ఛతీతి సంయోజనప్పహానకరం మగ్గఞ్చ పటిలభతి. మగ్గో హి సమథవిపస్సనానం ఆనిసంసత్తా విసేసోతి వుత్తో. విసేసస్స చ పముఖభూతత్తా చ-కారేన సముచ్చయో న కతో.
ఇదాని తం పుచ్ఛితమత్థం ఉపమాయ సాధేన్తో సేయ్యథాపి రుక్ఖోతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యథా నామ కకచేన ఫాలనత్థం వాసియా తచ్ఛిత్వా రుక్ఖో ఫాలనకాలే నిచ్చలభావత్థం సమే భూమిపదేసే పయోగక్ఖమం కత్వా ఠపితో. కకచేనాతి హత్థకకచేన. ఆగతేతి రుక్ఖం ఫుసిత్వా అత్తనో సమీపభాగం ఆగతే. గతేతి రుక్ఖం ఫుసిత్వా పరభాగం గతే. వా-సద్దో సముచ్చయత్థో. న అవిదితా హోన్తీతి రుక్ఖే కకచదన్తేహి ఫుట్ఠం పురిసేన పేక్ఖమానం ఠానం అప్పత్వా తేసం ఆగమనగమనాభావతో సబ్బేపి కకచదన్తా విదితావ హోన్తి. పధానన్తి రుక్ఖచ్ఛేదనవీరియం. పయోగన్తి రుక్ఖచ్ఛేదనకిరియం. ‘‘విసేసమధిగచ్ఛతీ’’తి వచనం ఉపమాయ నత్థి. ఉపనిబన్ధనా నిమిత్తన్తి ఉపనిబన్ధనాయ సతియా నిమిత్తభూతం కారణభూతం నాసికగ్గం వా ముఖనిమిత్తం వా. ఉపనిబన్ధతి ఏతాయ ఆరమ్మణే చిత్తన్తి ఉపనిబన్ధనా నామ సతి. నాసికగ్గే వాతి దీఘనాసికో నాసికగ్గే. ముఖనిమిత్తే వాతి రస్సనాసికో ఉత్తరోట్ఠే. ఉత్తరోట్ఠో హి ముఖే సతియా నిమిత్తన్తి ముఖనిమిత్తన్తి వుత్తో. ఆగతేతి ఫుట్ఠట్ఠానతో అబ్భన్తరం ఆగతే. గతేతి ఫుట్ఠట్ఠానతో బహిద్ధా గతే. న అవిదితా హోన్తీతి ఫుసనట్ఠానం అప్పత్వా అస్సాసపస్సాసానం ఆగమనగమనాభావతో సబ్బేపి తే విదితా ఏవ హోన్తి. కమ్మనియం హోతీతి యేన వీరియేన కాయోపి చిత్తమ్పి కమ్మనియం భావనాకమ్మక్ఖమం భావనాకమ్మయోగ్గం హోతి. ఇదం వీరియం పధానం నామాతి ఫలేన కారణం వుత్తం హోతి. ఉపక్కిలేసా పహీయన్తీతి విక్ఖమ్భనవసేన నీవరణాని పహీయన్తి. వితక్కా వూపసమ్మన్తీతి నానారమ్మణచారినో అనవట్ఠితా వితక్కా ఉపసమం గచ్ఛన్తి. యేన ఝానేన ఉపక్కిలేసా పహీయన్తి, వితక్కా వూపసమ్మన్తి. అయం పయోగోతి పయోగమపేక్ఖిత్వా పుల్లిఙ్గనిద్దేసో కతో. సఞ్ఞోజనా పహీయన్తీతి తంతంమగ్గవజ్ఝా సఞ్ఞోజనా సముచ్ఛేదప్పహానేన పహీయన్తి. అనుసయా బ్యన్తీహోన్తీతి పహీనానం పున అనుప్పత్తిధమ్మకత్తా విగతో ఉప్పాదన్తో వా వయన్తో వా ఏతేసన్తి బ్యన్తా, పుబ్బే అబ్యన్తా బ్యన్తా హోన్తీతి బ్యన్తీహోన్తి, వినస్సన్తీతి అత్థో. సఞ్ఞోజనప్పహానం అనుసయప్పహానేన హోతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సనత్థం అనుసయప్పహానమాహ. యేన మగ్గేన సఞ్ఞోజనా పహీయన్తి అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి, అయం విసేసోతి అత్థో. చతుత్థచతుక్కే అరియమగ్గస్సాపి నిద్దిట్ఠత్తా ఇధ అరియమగ్గో వుత్తో. ఏకచిత్తస్స ఆరమ్మణద్వయాభావస్స అవుత్తేపి సిద్ధత్తా తం అవిస్సజ్జేత్వావ ఏవం ఇమే తయో ధమ్మా ఏకచిత్తస్స ఆరమ్మణా న హోన్తీతి నిగమనం కతం.
౧౬౦. ఇదాని తం భావనాసిద్ధిసాధకం యోగావచరం థునన్తో ఆనాపానస్సతి యస్సాతి గాథం వత్వా తస్సా నిద్దేసమాహ. తత్థ ఆనాపానస్సతియో యథా బుద్ధేన దేసితా, తథా పరిపుణ్ణా సుభావితా అనుపుబ్బం పరిచితా యస్స అత్థి సంవిజ్జన్తి. సో ఇమం లోకం పభాసేతి. కిం వియ? అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా యథా అబ్భాదీహి ముత్తో చన్దిమా ఇమం ఓకాసలోకం పభాసేతి, తథా సో యోగావచరో ఇమం ఖన్ధాదిలోకం పభాసేతీతి గాథాయ సమ్బన్ధో. ‘‘అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా’’తి చ పదస్స నిద్దేసే మహికాదీనమ్పి వుత్తత్తా ఏత్థ ఆదిసద్దలోపో కతోతి వేదితబ్బో. గాథానిద్దేసే నో పస్సాసో నో అస్సాసోతి సో సోయేవ అత్థో పటిసేధేన విసేసేత్వా వుత్తో. ఉపట్ఠానం సతీతి అసమ్ముస్సనతాయ తమేవ అస్సాసం ఉపగన్త్వా ఠానం సతి నామాతి అత్థో. తథా పస్సాసం. ఏత్తావతా ఆనాపానేసు సతి ఆనాపానస్సతీతి అత్థో వుత్తో హోతి.
ఇదాని సతివసేనేవ ‘‘యస్సా’’తి వుత్తం పుగ్గలం నిద్దిసితుకామో యో అస్ససతి, తస్సుపట్ఠాతి. యో పస్ససతి, తస్సుపట్ఠాతీతి వుత్తం. యో అస్ససతి, తస్స సతి అస్సాసం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతి. యో పస్ససతి, తస్స సతి పస్సాసం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతీతి అత్థో. పరిపుణ్ణాతి ఝానవిపస్సనామగ్గపరమ్పరాయ అరహత్తమగ్గప్పత్తియా పరిపుణ్ణా. తేయేవ హి ఝానవిపస్సనామగ్గధమ్మే సన్ధాయ పరిగ్గహట్ఠేనాతిఆదిమాహ. తే హి ధమ్మా ఇమినా యోగినా పరిగ్గయ్హమానత్తా పరిగ్గహా, తేన పరిగ్గహట్ఠేన పరిపుణ్ణా. తత్థ సబ్బేసం చిత్తచేతసికానం అఞ్ఞమఞ్ఞపరివారత్తా పరివారట్ఠేన పరిపుణ్ణా. భావనాపారిపూరివసేన పరిపూరట్ఠేన పరిపుణ్ణా. చతస్సో భావనాతిఆదీని సుభావితాతి వుత్తపదస్స అత్థవసేన వుత్తాని. చతస్సో భావనా హేట్ఠా వుత్తాయేవ. యానీకతాతి యుత్తయానసదిసా కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠట్ఠేన వత్థుసదిసా కతా. అనుట్ఠితాతి పచ్చుపట్ఠితా. పరిచితాతి సమన్తతో చితా ఉపచితా. సుసమారద్ధాతి సుట్ఠు సమారద్ధా సుకతా. యత్థ యత్థ ఆకఙ్ఖతీతి యేసు యేసు ఝానేసు యాసు యాసు విపస్సనాసు సచే ఇచ్ఛతి. తత్థ తత్థాతి తేసు తేసు ఝానేసు తాసు తాసు విపస్సనాసు. వసిప్పత్తోతి వసీభావం బహుభావం పత్తో. బలప్పత్తోతి సమథవిపస్సనాబలప్పత్తో. వేసారజ్జప్పత్తోతి విసారదభావం పటుభావం పత్తో. తే ధమ్మాతి సమథవిపస్సనా ధమ్మా. ఆవజ్జనపటిబద్ధాతి ఆవజ్జనాయత్తా, ఆవజ్జితమత్తేయేవ తస్స సన్తానేన, ఞాణేన వా సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఆకఙ్ఖపటిబద్ధాతి రుచిఆయత్తా, రోచితమత్తేయేవ వుత్తనయేన సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. మనసికారో పనేత్థ ఆవజ్జనాయ చిత్తుప్పాదో. ఆకఙ్ఖనాయ వేవచనవసేన అత్థవివరణత్థం వుత్తో. తేన వుచ్చతి యానీకతాతి ఏవం కతత్తాయేవ తే యుత్తయానసదిసా కతా హోన్తీతి వుత్తం హోతి.
యస్మిం యస్మిం వత్థుస్మిన్తి సోళససు వత్థూసు ఏకేకస్మిం. స్వాధిట్ఠితన్తి సుప్పతిట్ఠితం. సూపట్ఠితాతి సుట్ఠు ఉపట్ఠితా. సమ్పయుత్తచిత్తసతీనం సహేవ సకసకకిచ్చకరణతో అనులోమపటిలోమవసేన యోజేత్వా తే ద్వే ధమ్మా దస్సితా. తేన వుచ్చతి వత్థుకతాతి ఏవం భూతత్తాయేవ కతపతిట్ఠా హోన్తీతి వుత్తం హోతి. యేన యేన చిత్తం అభినీహరతీతి పుబ్బప్పవత్తితో అపనేత్వా యత్థ యత్థ భావనావిసేసే చిత్తం ఉపనేతి. తేన తేన సతి అనుపరివత్తతీతి తస్మిం తస్మింయేవ భావనావిసేసే సతి అనుకూలా హుత్వా పుబ్బప్పవత్తితో నివత్తిత్వా పవత్తతి. ‘‘యేన, తేనా’’తి చేత్థ ‘‘యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తిఆదీసు (ఖు. పా. ౫.౧; సు. ని. మఙ్గలసుత్త) వియ భుమ్మత్థో వేదితబ్బో. తేన వుచ్చతి అనుట్ఠితాతి ఏవం కరణతోయేవ తం తం భావనం అనుగన్త్వా ఠితా హోన్తీతి వుత్తం హోతి. ఆనాపానస్సతియా సతిపధానత్తా వత్థుకతానుట్ఠితపదేసు సతియా సహ యోజనా కతాతి వేదితబ్బా.
యస్మా పన పరిపుణ్ణాయేవ పరిచితా హోన్తి వడ్ఢితా లద్ధాసేవనా, తస్మా ‘‘పరిపుణ్ణా’’తిపదే వుత్తా తయో అత్థా ‘‘పరిచితా’’తిపదేపి వుత్తా, చతుత్థో విసేసత్థోపి వుత్తో. తత్థ సతియా పరిగ్గణ్హన్తోతి సమ్పయుత్తాయ, పుబ్బభాగాయ వా సతియా పరిగ్గహేతబ్బే పరిగ్గణ్హన్తో యోగీ. జినాతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి సముచ్ఛేదవసేన లామకే కిలేసే జినాతి అభిభవతి. అయఞ్చ పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా. ధమ్మేసు హి జినన్తేసు తంధమ్మసమఙ్గీపుగ్గలోపి జినాతి నామ. తే చ ధమ్మా సతిం అవిహాయ అత్తనో పవత్తిక్ఖణే జినితుమారద్ధా జితాతి వుచ్చన్తి యథా ‘‘భుఞ్జితుమారద్ధో భుత్తో’’తి వుచ్చతి. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో వేదితబ్బం. ఏవం సన్తేపి ‘‘పరిజితా’’తి వత్తబ్బే జ-కారస్స చ-కారం కత్వా ‘‘పరిచితా’’తి వుత్తం, యథా సమ్మా గదో అస్సాతి సుగతోతి అత్థవికప్పే ద-కారస్స త-కారో నిరుత్తిలక్ఖణేన కతో, ఏవమిధాపి వేదితబ్బో. ఇమస్మిం అత్థవికప్పే పరిచితాతి పదం కత్తుసాధనం, పురిమాని తీణి కమ్మసాధనాని.
చత్తారో సుసమారద్ధాతి చత్తారో సుసమారద్ధత్థాతి వుత్తం హోతి, అత్థసద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో. సుసమారద్ధాతి పదస్స అత్థాపి హి ఇధ సుసమారద్ధాతి వుత్తాతి వేదితబ్బా, సుసమారద్ధధమ్మా వా. చతురత్థభేదతో చత్తారోతి వుత్తాతి వేదితబ్బా, న ధమ్మభేదతో. యస్మా పన సుభావితాయేవ సుసమారద్ధా హోన్తి, న అఞ్ఞే, తస్మా తయో భావనత్థా ఇధాపి వుత్తా. ఆసేవనత్థోపి తీసు వుత్తేసు వుత్తోయేవ హోతి, తస్మా తం అవత్వా తప్పచ్చనీకానం సుసమూహతత్థో వుత్తో. పచ్చనీకసముగ్ఘాతేన హి ఆరద్ధపరియోసానం పఞ్ఞాయతి, తేన సుసమారద్ధస్స సిఖాప్పత్తో అత్థో వుత్తో హోతి. తత్థ తప్పచ్చనీకానన్తి తేసం ఝానవిపస్సనామగ్గానం పటిపక్ఖభూతానం. కిలేసానన్తి కామచ్ఛన్దాదీనం నిచ్చసఞ్ఞాదిసమ్పయుత్తానం సక్కాయదిట్ఠాదీనఞ్చ. సుసమూహతత్తాతి విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదవసేన సుట్ఠు సమూహతత్తా నాసితత్తా. పోత్థకేసు పన ‘‘సుసముగ్ఘాతత్తా’’తి లిఖన్తి, తం న సున్దరం.
౧౬౧. పున తస్సేవ పదస్స అఞ్ఞమ్పి అత్థవికప్పం దస్సేన్తో సుసమన్తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థ జాతాతి తస్మిం సిఖాప్పత్తభావనావిసేసే జాతా. అనవజ్జాతి కిలేసానం ఆరమ్మణభావానుపగమనేన కిలేసదోసవిరహితా. కుసలాతి జాతివసేన కుసలా. బోధిపక్ఖియాతి బుజ్ఝనట్ఠేన బోధీతి లద్ధనామస్స అరియస్స పక్ఖే భవత్తా బోధిపక్ఖియా. పక్ఖే భవత్తాతి హి ఉపకారభావే ఠితత్తా. తే చ ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి (మ. ని. ౩.౩౫; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౨; మి. ప. ౫.౪.౧) సత్తతింస ధమ్మా. ఇదం సమన్తి ఇదం మగ్గక్ఖణే ధమ్మజాతం సముచ్ఛేదవసేన కిలేసే సమేతి వినాసేతీతి సమం నామ. నిరోధో నిబ్బానన్తి దుక్ఖనిరోధత్తా నిరోధో, వానసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అభావా నిబ్బానం. ఇదం సుసమన్తి ఇదం నిబ్బానం సబ్బసఙ్ఖతవిసమాపగతత్తా సుట్ఠు సమన్తి సుసమం నామ. ఞాతన్తి బోధిపక్ఖియసఙ్ఖాతం సమం అసమ్మోహతో ఞాణేన ఞాతం, నిబ్బానసఙ్ఖాతం సుసమం ఆరమ్మణతో ఞాణేన ఞాతం. తదేవ ద్వయం తేనేవ చక్ఖునా వియ దిట్ఠం. విదితన్తి తదేవ ద్వయం సన్తానే ఉప్పాదనేన ఆరమ్మణకరణేన చ పటిలద్ధం. ఞాతం వియ పఞ్ఞాయ సచ్ఛికతం ఫస్సితఞ్చ. ‘‘అసల్లీనం అసమ్ముట్ఠా అసారద్ధో ఏకగ్గ’’న్తి పురిమస్స పురిమస్స పదస్స అత్థప్పకాసనం. తత్థ ఆరద్ధన్తి పట్ఠపితం. అసల్లీనన్తి అసఙ్కుచితం. ఉపట్ఠితాతి ఉపగన్త్వా ఠితా. అసమ్ముట్ఠాతి అవినట్ఠా. పస్సద్ధోతి నిబ్బుతో. అసారద్ధోతి నిద్దరథో. సమాహితన్తి సమం ఠపితం. ఏకగ్గన్తి అవిక్ఖిత్తం.
‘‘చత్తారో సుసమారద్ధా’’తిఆది సకలస్స సుసమారద్ధవచనస్స మూలత్థో. ‘‘అత్థి సమ’’న్తిఆది పన సుసమవచనస్స, ‘‘ఞాత’’న్తిఆది ఆరద్ధవచనస్స వికప్పత్థా. తత్థాయం పదత్థసంసన్దనా – ‘‘సమా చ సుసమా చ సమసుసమా’’తి వత్తబ్బే ఏకదేససరూపేకసేసం కత్వా ‘‘సుసమా’’ ఇచ్చేవ వుత్తా యథా నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపఞ్చ నామరూపన్తి. ‘‘ఇదం సమం, ఇదం సుసమ’’న్తి పన అనఞ్ఞాపేక్ఖం కత్వా నపుంసకవచనం కతం. యస్మా పన ఞాతమ్పి దిట్ఠన్తి వుచ్చతి, దిట్ఠఞ్చ ఆరద్ధఞ్చ అత్థతో ఏకం. విదితసచ్ఛికతఫస్సితాని పన ఞాతవేవచనాని, తస్మా ఞాతన్తి ఆరద్ధత్థోయేవ వుత్తో హోతి.
ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనన్తి అయం పన ఆరద్ధవచనస్స ఉజుకత్థోయేవ. ఉపట్ఠితా సతీతిఆదీని పన సమ్పయుత్తవీరియస్స ఉపకారకధమ్మదస్సనత్థం వుత్తాని, న ఆరద్ధవచనస్స అత్థదస్సనత్థం. పురిమేన అత్థేన సుట్ఠు సమారద్ధాతి సుసమారద్ధా చ, ఇమినా అత్థేన సుసమా ఆరద్ధాతి సుసమారద్ధా చ ఏకసేసే కతే ‘‘సుసమారద్ధా’’తి వుచ్చన్తి. ఇమమత్థం పరిగ్గహేత్వా ‘‘తేన వుచ్చతి సుసమారద్ధా’’తి వుత్తం.
అనుపుబ్బన్తి యథానుక్కమేనాతి అత్థో, పుబ్బం పుబ్బం అనూతి వుత్తం హోతి. దీఘం అస్సాసవసేనాతి దీఘన్తి వుత్తఅస్సాసవసేన. పురిమా పురిమాతి పురిమా పురిమా సతి. ఏతేన పుబ్బన్తిపదస్స అత్థో వుత్తో హోతి. పచ్ఛిమా పచ్ఛిమాతి సతియేవ. ఏతేన అనూతిపదస్స అత్థో వుత్తో హోతి. ఉభయేన పుబ్బఞ్చ అను చ పరిచితాతి అత్థో వుత్తో హోతి. ఉపరి సోళస వత్థూని విత్థారేత్వా వచనతో ఇధ సఙ్ఖిపిత్వా ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ’’తి అన్తిమమేవ దస్సితం. యస్మా సిఖాప్పత్తభావనస్స సబ్బాపి ఆనాపానస్సతియో పునప్పునం యథారుచి పవత్తనతో అనుపరిచితాపి హోన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచితా చేవ హోన్తి అనుపరిచితా చా’’తి.
యథత్థాతి యథాసభావత్థా. అత్తదమథత్థోతి అరహత్తమగ్గక్ఖణే అత్తనో నిబ్బిసేవనత్థో. సమథత్థోతి సీతిభావత్థో. పరినిబ్బాపనత్థోతి కిలేసపరినిబ్బానేన. అభిఞ్ఞత్థోతి సబ్బధమ్మవసేన. పరిఞ్ఞత్థాదయో మగ్గఞాణకిచ్చవసేన. సచ్చాభిసమయత్థో చతున్నం సచ్చానం ఏకపటివేధదస్సనవసేన. నిరోధే పతిట్ఠాపకత్థో ఆరమ్మణకరణవసేన.
బుద్ధోతిపదస్స అభావేపి బుద్ధేనాతిపదే యో సో బుద్ధో, తం నిద్దిసితుకామేన బుద్ధోతి వుత్తం. సయమ్భూతి ఉపదేసం వినా సయమేవ భూతో. అనాచరియకోతి సయమ్భూపదస్స అత్థవివరణం. యో హి ఆచరియం వినా సచ్చాని పటివిజ్ఝతి, సో సయమ్భూ నామ హోతి. పుబ్బే అననుస్సుతేసూతిఆది అనాచరియకభావస్స అత్థప్పకాసనం. అననుస్సుతేసూతి ఆచరియం అననుస్సుతేసు. సామన్తి సయమేవ. అభిసమ్బుజ్ఝీతి భుసం సమ్మా పటివిజ్ఝి. తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణీతి తేసు చ సచ్చేసు సబ్బఞ్ఞుభావం పాపుణి. యథా సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తా సబ్బఞ్ఞునో హోన్తి, తథా సచ్చానం పటివిద్ధత్తా ఏవం వుత్తం. సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతిపి పాఠో. బలేసు చ వసీభావన్తి దససు చ తథాగతబలేసు ఇస్సరభావం పాపుణి. యో సో ఏవం భూతో, సో బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. తత్థ సబ్బేసు ధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణనిమిత్తానుత్తరవిమోక్ఖాధిగమపరిభావితం ఖన్ధసన్తానం ఉపాదాయ పణ్ణత్తికో, సబ్బఞ్ఞుతపదట్ఠానం వా సచ్చాభిసమ్బోధిముపాదాయ పణ్ణత్తికో సత్తవిసేసో బుద్ధో. ఏత్తావతా అత్థతో బుద్ధవిభావనా కతా హోతి.
౧౬౨. ఇదాని బ్యఞ్జనతో విభావేన్తో బుద్ధోతి కేనట్ఠేన బుద్ధోతిఆదిమాహ. తత్థ యథా లోకే అవగన్తా అవగతోతి వుచ్చతి, ఏవం బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో. యథా పణ్ణసోసా వాతా పణ్ణసుసాతి వుచ్చన్తి, ఏవం బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో. సబ్బఞ్ఞుతాయ బుద్ధోతి సబ్బధమ్మబుజ్ఝనసమత్థాయ బుద్ధియా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. సబ్బదస్సావితాయ బుద్ధోతి సబ్బధమ్మానం ఞాణచక్ఖునా దిట్ఠత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. అనఞ్ఞనేయ్యతాయ బుద్ధోతి అఞ్ఞేన అబోధనీయతో సయమేవ బుద్ధత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. విసవితాయ బుద్ధోతి నానాగుణవిసవనతో పదుమమివ వికసనట్ఠేన బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. ఖీణాసవసఙ్ఖాతేన బుద్ధోతిఆదీహి ఛహి పరియాయేహి చిత్తసఙ్కోచకరధమ్మప్పహానేన నిద్దక్ఖయవిబుద్ధో పురిసో వియ సబ్బకిలేసనిద్దక్ఖయవిబుద్ధత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. సఙ్ఖా సఙ్ఖాతన్తి అత్థతో ఏకత్తా సఙ్ఖాతేనాతి వచనస్స కోట్ఠాసేనాతి అత్థో. తణ్హాలేపదిట్ఠిలేపాభావేన నిరుపలేపసఙ్ఖాతేన. సవాసనానం సబ్బకిలేసానం పహీనత్తా ఏకన్తవచనేన విసేసేత్వా ఏకన్తవీతరాగోతిఆది వుత్తం. ఏకన్తనిక్కిలేసోతి రాగదోసమోహావసేసేహి సబ్బకిలేసేహి నిక్కిలేసో. ఏకాయనమగ్గం గతోతి బుద్ధోతి గమనత్థానం ధాతూనం బుజ్ఝనత్థత్తా బుజ్ఝనత్థాపి ధాతుయో గమనత్థా హోన్తి, తస్మా ఏకాయనమగ్గం గతత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. ఏకాయనమగ్గోతి చేత్థ –
‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో, అఞ్జసం వటుమాయనం;
నావా ఉత్తరసేతు చ, కుల్లో చ భిసి సఙ్కమో’’తి . (చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౧౦౧) –
మగ్గస్స బహూసు నామేసు అయననామేన వుత్తో. తస్మా ఏకమగ్గభూతో మగ్గో, న ద్వేధాపథభూతోతి అత్థో. అథ వా ఏకేన అయితబ్బో మగ్గోతి ఏకాయనమగ్గో. ఏకేనాతి గణసఙ్గణికం పహాయ పవివేకేన చిత్తేన. అయితబ్బోతి పటిపజ్జితబ్బో. అయన్తి వా ఏతేనాతి అయనో, సంసారతో నిబ్బానం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఏకేసం అయనో ఏకాయనో. ఏకేతి సేట్ఠా, సబ్బసత్తసేట్ఠా చ సమ్మాసమ్బుద్ధా, తస్మా ఏకాయనమగ్గోతి సమ్మాసమ్బుద్ధానం అయనభూతో మగ్గోతి వుత్తం హోతి. అయతీతి వా అయనో, గచ్ఛతి పవత్తతీతి అత్థో. ఏకస్మిం అయనో మగ్గోతి ఏకాయనమగ్గో, ఏకస్మింయేవ బుద్ధసాసనే పవత్తమానో మగ్గో, న అఞ్ఞత్థాతి వుత్తం హోతి. అపి చ ఏకం అయతీతి ఏకాయనో, పుబ్బభాగే నానాముఖభావనానయప్పవత్తోపి అపరభాగే ఏకం నిబ్బానమేవ గచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి, తస్మా ఏకాయనమగ్గోతి ఏకనిబ్బానగమనమగ్గోతి అత్థో. ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి బుద్ధోతి న పరేహి బుద్ధత్తా బుద్ధో, కిం పన సయమేవ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. అబుద్ధివిహతత్తా బుద్ధిపటిలాభా బుద్ధోతి బుద్ధి బుద్ధం బోధోతి పరియాయవచనమేతం. తత్థ యథా నీలరత్తగుణయోగా నీలో పటో రత్తో పటోతి వుచ్చతి, ఏవం బుద్ధగుణయోగా బుద్ధోతి ఞాపేతుం వుత్తం.
తతో పరం బుద్ధోతి నేతం నామన్తిఆది ‘‘అత్థమనుగతా అయం పఞ్ఞత్తీ’’తి ఞాపనత్థం వుత్తం. తత్థ మిత్తా సహాయా. అమచ్చా భచ్చా. ఞాతీ పితుపక్ఖికా. సాలోహితా మాతుపక్ఖికా. సమణా పబ్బజ్జూపగతా. బ్రాహ్మణా భోవాదినో, సమితపాపబాహితపాపా వా. దేవతా సక్కాదయో బ్రహ్మానో చ. విమోక్ఖన్తికన్తి విమోక్ఖో అరహత్తమగ్గో, విమోక్ఖస్స అన్తో అరహత్తఫలం, తస్మిం విమోక్ఖన్తే భవం విమోక్ఖన్తికం నామ. సబ్బఞ్ఞుభావో హి అరహత్తమగ్గేన సిజ్ఝతి, అరహత్తఫలోదయే సిద్ధో హోతి, తస్మా సబ్బఞ్ఞుభావో విమోక్ఖన్తే భవో హోతి. తం నేమిత్తికమ్పి నామం విమోక్ఖన్తే భవం నామ హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తాన’’న్తి. బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభాతి మహాబోధిరుక్ఖమూలే యథావుత్తక్ఖణే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభేన సహ. సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తీతి అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియాయ, సబ్బధమ్మసచ్ఛికిరియాయ వా జాతా పఞ్ఞత్తి. యదిదం బుద్ధోతి యా అయం బుద్ధోతి పఞ్ఞత్తి, అయం బ్యఞ్జనతో బుద్ధవిభావనా.
‘‘యథా బుద్ధేన దేసితా’’తిగాథాపాదస్స పన ఇమినా పదభాజనీయే వుత్తత్థేన అయం సంసన్దనా – ఆనాపానస్సతియో చ యథా బుద్ధేన దేసితా, యేన పకారేన దేసితా. యథాసద్దేన సఙ్గహితా దస యథత్థా చ యథా బుద్ధేన దేసితా, యేన పకారేన దేసితాతి పకారత్థస్స చ యథాసద్దస్స, సభావత్థస్స చ యథాసద్దస్స సరూపేకసేసవసేన ఏకసేసం కత్వా ‘‘యథా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పదభాజనీయే పనస్స యథత్థేసు ఏకేకస్స యోజనావసేన ‘‘దేసితో’’తి ఏకవచనం కతం.
‘‘సోతి గహట్ఠో వా హోతి పబ్బజితో వా’’తి వుత్తత్తా ఆదిపదేపి యస్స గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వాతి వుత్తమేవ హోతి. లోకత్థో వుత్తోయేవ. పభాసేతీతి అత్తనో ఞాణస్స పాకటం కరోతీతి అత్థో. అభిసమ్బుద్ధత్తాతి సావకపారమిఞాణేనపి పటివిద్ధభావేన. ఓభాసేతీతి కామావచరభూతం లోకం. భాసేతీతి రూపావచరభూతం లోకం. పభాసేతీతి అరూపావచరభూతం లోకం.
అరియఞాణన్తి అరహత్తమగ్గఞాణం. మహికా ముత్తోతి మహికాయ ముత్తో. మహికాతి నీహారో వుచ్చతి. మహియా ముత్తోతిపి పాఠో. ధూమరజా ముత్తోతి ధూమతో చ రజతో చ ముత్తో. రాహుగహణా విప్పముత్తోతి రాహునో చన్దస్స ఆసన్నుపక్కిలేసత్తా ద్వీహి ఉపసగ్గేహి విసేసేత్వా వుత్తం. భాసతే ఇతి సఓభాసట్ఠేన. తపతే ఇతి సతేజట్ఠేన. విరోచతే ఇతి రుచిరట్ఠేన. ఏవమేవన్తి ఏవం ఏవం. యస్మా పన చన్దోపి సయం భాసన్తో తపన్తో విరోచన్తో ఇమం ఓకాసలోకం ఓభాసేతి, భిక్ఖు చ పఞ్ఞాయ భాసన్తో తపన్తో విరోచన్తో ఇమం ఖన్ధాదిలోకం పఞ్ఞాయ ఓభాసేతి, తస్మా ఉభయత్రాపి ‘‘భాసేతీ’’తి అవత్వా ‘‘భాసతే’’ ఇచ్చేవ వుత్తం. ఏవఞ్హి వుత్తే హేతుఅత్థోపి వుత్తో హోతి. అతివిసదతరాభసూరియోపమం అగ్గహేత్వా కస్మా చన్దోపమా గహితాతి చే? సబ్బకిలేసపరిళాహవూపసమేన సన్తస్స భిక్ఖునో సన్తగుణయుత్తచన్దోపమా అనుచ్ఛవికాతి గహితాతి వేదితబ్బం. ఏవం ఆనాపానస్సతిభావనాసిద్ధిసాధకం యోగావచరం థునిత్వా ఇమాని తేరస వోదానే ఞాణానీతి తాని ఞాణాని నిగమేత్వా దస్సేతీతి.
వోదానఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.