౩. ఆనాపానస్సతికథా

౧. గణనవారవణ్ణనా

౧౫౨. ఇదాని దిట్ఠికథానన్తరం కథితాయ ఆనాపానస్సతికథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా అనుప్పత్తా. అయఞ్హి ఆనాపానస్సతికథా దిట్ఠికథాయ సువిదితదిట్ఠాదీనవస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిమలవిసోధనేన సువిసుద్ధచిత్తస్స యథాభూతావబోధాయ సమాధిభావనా సుకరా హోతి, సబ్బసమాధిభావనాసు చ సబ్బసబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం బోధిమూలే ఇమినావ సమాధినా సమాహితచిత్తానం యథాభూతావబోధతో అయమేవ సమాధిభావనా పధానాతి చ దిట్ఠికథానన్తరం కథితా. తత్థ సోళసవత్థుకం ఆనాపానస్సతిసమాధిం భావయతో సమధికాని ద్వే ఞాణసతాని ఉప్పజ్జన్తీతి ఞాణగణనుద్దేసో, అట్ఠ పరిపన్థే ఞాణానీతిఆది ఞాణగణననిద్దేసో, కతమాని అట్ఠ పరిపన్థే ఞాణానీతిఆది. ఇమాని ఏకవీసతి విముత్తిసుఖే ఞాణానీతిపరియన్తం సబ్బఞాణానం విత్థారనిద్దేసో, అన్తే సోళసవత్థుకం ఆనాపానస్సతిసమాధిం భావయతోతిఆది నిగమనన్తి ఏవం తావ పాళివవత్థానం వేదితబ్బం.

తత్థ గణనుద్దేసే గణనవారే తావ సోళసవత్థుకన్తి దీఘం రస్సం సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారన్తి కాయానుపస్సనాచతుక్కం, పీతిపటిసంవేదీ సుఖపటిసంవేదీ చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారన్తి వేదనానుపస్సనాచతుక్కం, చిత్తపటిసంవేదీ అభిప్పమోదయం చిత్తం సమాదహం చిత్తం విమోచయం చిత్తన్తి చిత్తానుపస్సనాచతుక్కం, అనిచ్చానుపస్సీ విరాగానుపస్సీ నిరోధానుపస్సీ పటినిస్సగ్గానుపస్సీతి ధమ్మానుపస్సనాచతుక్కన్తి ఇమేసం చతున్నం చతుక్కానం వసేన సోళస వత్థూని పతిట్ఠా ఆరమ్మణాని అస్సాతి సోళసవత్థుకో. తం సోళసవత్థుకం. సమాసవసేన పనేత్థ విభత్తిలోపో కతో. ఆనన్తి అబ్భన్తరం పవిసనవాతో. అపానన్తి బహినిక్ఖమనవాతో. కేచి పన విపరియాయేన వదన్తి. అపానఞ్హి అపేతం ఆనతోతి అపానన్తి వుచ్చతి, నిద్దేసే (పటి. మ. ౧.౧౬౦) పన నా-కారస్స దీఘత్తమజ్ఝుపేక్ఖిత్వా ఆపానన్తి. తస్మిం ఆనాపానే సతి ఆనాపానస్సతి, అస్సాసపస్సాసపరిగ్గాహికాయ సతియా ఏతం అధివచనం. ఆనాపానస్సతియా యుత్తో సమాధి, ఆనాపానస్సతియం వా సమాధి ఆనాపానస్సతిసమాధి. భావయతోతి నిబ్బేధభాగియం భావేన్తస్స. సమధికానీతి సహ అధికేన వత్తన్తీతి సమధికాని, సాతిరేకానీతి అత్థో. మ-కారో పనేత్థ పదసన్ధికరో. కేచి పన ‘‘సంఅధికానీ’’తి వదన్తి. ఏవం సతి ద్వే ఞాణసతానియేవ అధికానీతి ఆపజ్జతి, తం న యుజ్జతి. ఇమాని హి వీసతిఅధికాని ద్వే ఞాణసతాని హోన్తీతి.

పరిపన్థే ఞాణానీతి పరిపన్థం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తఞాణాని. తథా ఉపకారే ఉపక్కిలేసే ఞాణాని. వోదానే ఞాణానీతి వోదాయతి, తేన చిత్తం పరిసుద్ధం హోతీతి వోదానం. కిం తం? ఞాణం. ‘‘వోదానఞాణానీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుతమయే ఞాణ’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. మాతికా ౧.౧; పటి. మ. ౧.౧) వియ ‘‘వోదానే ఞాణానీ’’తి వుత్తం. సతో సమ్పజానో హుత్వా కరోతీతి సతోకారీ, తస్స సతోకారిస్స ఞాణాని. నిబ్బిదాఞాణానీతి నిబ్బిదాభూతాని ఞాణాని. నిబ్బిదానులోమఞాణానీతి నిబ్బిదాయ అనుకూలాని ఞాణాని. నిబ్బిదానులోమిఞాణానీతిపి పాఠో, నిబ్బిదానులోమో ఏతేసం అత్థీతి నిబ్బిదానులోమీతి అత్థో. నిబ్బిదాపటిప్పస్సద్ధిఞాణానీతి నిబ్బిదాయ పటిప్పస్సద్ధియం ఞాణాని. విముత్తిసుఖే ఞాణానీతి విముత్తిసుఖేన సమ్పయుత్తాని ఞాణాని.

కతమాని అట్ఠాతిఆదీహి పరిపన్థఉపకారానం పటిపక్ఖవిపక్ఖయుగలత్తా తేసు ఞాణాని సహేవ నిద్దిట్ఠాని. కామచ్ఛన్దనేక్ఖమ్మాదీని హేట్ఠా వుత్తత్థాని. ఉపకారన్తి చ లిఙ్గవిపల్లాసవసేన నపుంసకవచనం కతం. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మాతి వుత్తావసేసా యే కేచి అకుసలా ధమ్మా. తథా సబ్బేపి నిబ్బేధభాగియా కుసలా ధమ్మా. ‘‘పరిపన్థో ఉపకార’’న్తి చ తం తదేవ అపేక్ఖిత్వా ఏకవచనం కతం. ఏత్థ చ పరిపన్థే ఞాణాని చ ఉపకారే ఞాణాని చ పుచ్ఛిత్వా తేసం ఆరమ్మణానేవ విస్సజ్జిత్వా తేహేవ తాని విస్సజ్జితాని హోన్తీతి తదారమ్మణాని ఞాణాని నిగమేత్వా దస్సేసి. ఉపక్కిలేసే ఞాణాదీసుపి ఏసేవ నయో.

గణనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సోళసఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౫౩. సోళసహి ఆకారేహీతి ఉభయపక్ఖవసేన వుత్తేహి సోళసహి ఞాణకోట్ఠాసేహి. ఉదుచితం చిత్తం సముదుచితన్తి ఉపచారభూమియం చిత్తం ఉద్ధం ఉచితం, సమ్మా ఉద్ధం ఉచితం, ఉపరూపరి కతపరిచయం సమ్మా ఉపరూపరి కతపరిచయన్తి అత్థో. ఉదుజితం చిత్తం సముదుజితన్తిపి పాఠో. ఉపరిభావాయ జితం, ఉపరిభావకరేహి వా ఞాణేహి జితం ఉదుజితం. సముదుజితన్తి సమా ఉపరిభావాయ, ఉపరిభావకరేహి వా ఞాణేహి జితం. సమాతి చేత్థ విసమభావపటిక్ఖేపో. ఇమస్మిం పాఠే ఉ, దు-ఇతి ద్వే ద్వే ఉపసగ్గా హోన్తి. ఉరూజితం చిత్తం సమ్మారూజితన్తిపి పాఠో. ఏత్థాపి జితత్థోయేవ. ఉరూ అరూతి ఇదం పన నిపాతమత్తమేవాతి వదన్తి. వీణోపమట్ఠకథాయ తజ్జితం సుతజ్జితన్తి చ అత్థో వుత్తో, సో ఇధ న యుజ్జతి. ఏకత్తే సన్తిట్ఠతీతి ఉపచారభూమియం తావ నానారమ్మణవిక్ఖేపాభావేన ఏకత్తే పతిట్ఠాతి. నియ్యానావరణట్ఠేన నీవరణాతి ఏత్థ అరతిపి సబ్బేపి అకుసలా ఆవరణట్ఠేన నీవరణాతి వుత్తా. నియ్యానావరణట్ఠేనాతి నియ్యానానం ఆగమనమగ్గపిదహనట్ఠేన. నియ్యానవారణట్ఠేనాతిపి పాఠో, నియ్యానానం పటిక్ఖేపనట్ఠేనాతి అత్థో. నేక్ఖమ్మం అరియానం నియ్యానన్తి మగ్గట్ఠానం అరియానం నియ్యానసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స హేతుత్తా ఫలూపచారేన అరియానం నియ్యానం. తేన చ హేతుభూతేన మగ్గక్ఖణే అరియా నియ్యన్తి నిగచ్ఛన్తి. కేచి పన ‘‘నియ్యానన్తి మగ్గో’’తి వదన్తి. ఇధ ఉపచారస్స అధిప్పేతత్తా మగ్గక్ఖణే చ ఆలోకసఞ్ఞాయ సబ్బకుసలధమ్మానఞ్చ అభావా తం న యుజ్జతి. నివుతత్తాతి పటిచ్ఛన్నత్తా. నప్పజానాతీతి పుగ్గలవసేన వుత్తం.

విసుద్ధచిత్తస్సాతి ఉపచారభూమియంయేవ. ఖణికసమోధానాతి చిత్తక్ఖణే చిత్తక్ఖణే ఉప్పజ్జనతో ఖణో ఏతేసం అత్థీతి ఖణికా, ఉపక్కిలేసా, ఖణికానం సమోధానో సమాగమో పబన్ధో ఖణికసమోధానో. తస్మా ఖణికసమోధానా, ఉప్పజ్జమానా ఉపక్కిలేసా ఖణికప్పబన్ధవసేన ఖణికపరమ్పరావసేన ఉప్పజ్జన్తి, న ఏకచిత్తక్ఖణవసేనాతి వుత్తం హోతి.

సోళసఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉపక్కిలేసఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

పఠమచ్ఛక్కం

౧౫౪. పఠమచ్ఛక్కే అస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానన్తి అబ్భన్తరపవిసనవాతస్స నాసికగ్గం వా ముఖనిమిత్తం వా ఆది, హదయం మజ్ఝం, నాభి పరియోసానం. తం తస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో యోగిస్స ఠాననానత్తానుగమనేన చిత్తం అజ్ఝత్తం విక్ఖేపం గచ్ఛతి, తం అజ్ఝత్తవిక్ఖేపగతం చిత్తం ఏకత్తే అసణ్ఠహనతో సమాధిస్స పరిపన్థో. పస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానన్తి బహినిక్ఖమనవాతస్స నాభి ఆది, హదయం మజ్ఝం, నాసికగ్గం వా ముఖనిమిత్తం వా బహిఆకాసో వా పరియోసానం. యోజనా పనేత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. అస్సాసపటికఙ్ఖనా నికన్తితణ్హాచరియాతి ‘‘నాసికావాతాయత్తమిదం కమ్మట్ఠాన’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా ఓళారికోళారికస్స అస్సాసస్స పత్థనాసఙ్ఖాతా నికామనా ఏవ తణ్హాపవత్తి. తణ్హాపవత్తియా సతి ఏకత్తే అసణ్ఠహనతో సమాధిస్స పరిపన్థో. పస్సాసపటికఙ్ఖనా నికన్తీతి పున అస్సాసపుబ్బకస్స పస్సాసస్స పత్థనాసఙ్ఖాతా నికన్తి. సేసం వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. అస్సాసేనాభితున్నస్సాతి అతిదీఘం అతిరస్సం వా అస్సాసం కరోన్తస్స అస్సాసమూలకస్స కాయచిత్తకిలమథస్స సబ్భావతో తేన అస్సాసేన విద్ధస్స పీళితస్స. పస్సాసపటిలాభే ముచ్ఛనాతి అస్సాసేన పీళితత్తాయేవ పస్సాసే అస్సాదసఞ్ఞినో పస్సాసం పత్థయతో తస్మిం పస్సాసపటిలాభే రజ్జనా. పస్సాసమూలకేపి ఏసేవ నయో.

వుత్తస్సేవ అత్థస్స అనువణ్ణనత్థం వుత్తేసు గాథాబన్ధేసు అనుగచ్ఛనాతి అనుగచ్ఛమానా. సతీతి అజ్ఝత్తబహిద్ధావిక్ఖేపహేతుభూతా సతి. విక్ఖిపతి అనేన చిత్తన్తి విక్ఖేపో. కో సో? అస్సాసో. అజ్ఝత్తం విక్ఖేపో అజ్ఝత్తవిక్ఖేపో, తస్స ఆకఙ్ఖనా అజ్ఝత్తవిక్ఖేపాకఙ్ఖనా, అసమ్మామనసికారవసేన అజ్ఝత్తవిక్ఖేపకస్స అస్సాసస్స ఆకఙ్ఖనాతి వుత్తం హోతి. ఏతేనేవ నయేన బహిద్ధావిక్ఖేపపత్థనా వేదితబ్బా. యేహీతి యేహి ఉపక్కిలేసేహి. విక్ఖిప్పమానస్సాతి విక్ఖిపియమానస్స విక్ఖేపం ఆపాదియమానస్స. నో చ చిత్తం విముచ్చతీతి చిత్తం అస్సాసపస్సాసారమ్మణే చ నాధిముచ్చతి, పచ్చనీకధమ్మేహి చ న విముచ్చతి. చిత్తం నో చ విముచ్చతి పరపత్తియా చ హోన్తీతి సమ్బన్ధో. విమోక్ఖం అప్పజానన్తాతి సో వా అఞ్ఞో వా ఆరమ్మణాధిముత్తివిమోక్ఖఞ్చ పచ్చనీకవిముత్తివిమోక్ఖఞ్చ ఏవం అప్పజానన్తా. పరపత్తియాతి పరపచ్చయం పరసద్దహనం అరహన్తి, న అత్తపచ్చక్ఖం ఞాణన్తి ‘‘పరపచ్చయికా’’తి వత్తబ్బే ‘‘పరపత్తియా’’తి వుత్తం. అత్థో పన సోయేవ.

దుతియచ్ఛక్కం

౧౫౫. దుతియచ్ఛక్కే నిమిత్తన్తి అస్సాసపస్సాసానం ఫుసనట్ఠానం. అస్సాసపస్సాసా హి దీఘనాసికస్స నాసాపుటం ఘట్టేన్తా పవత్తన్తి, రస్సనాసికస్స ఉత్తరోట్ఠం. యది హి అయం యోగీ తం నిమిత్తమేవ ఆవజ్జతి, తస్స నిమిత్తమేవ ఆవజ్జమానస్స అస్సాసే చిత్తం వికమ్పతి, న పతిట్ఠాతీతి అత్థో. తస్స తస్మిం చిత్తే అప్పతిట్ఠితే సమాధిస్స అభావతో తం వికమ్పనం సమాధిస్స పరిపన్థో. యది అస్సాసమేవ ఆవజ్జతి, తస్స చిత్తం అబ్భన్తరపవేసనవసేన విక్ఖేపం ఆవహతి, నిమిత్తే న పతిట్ఠాతి, తస్మా నిమిత్తే వికమ్పతి. ఇమినా నయేన సేసేసుపి యోజనా కాతబ్బా. గాథాసు విక్ఖిప్పతేతి విక్ఖిపీయతి విక్ఖేపం ఆపాదీయతి.

తతియచ్ఛక్కం

౧౫౬. తతియచ్ఛక్కే అతీతానుధావనం చిత్తన్తి ఫుసనట్ఠానం అతిక్కమిత్వా గతం అస్సాసం వా పస్సాసం వా అనుగచ్ఛమానం చిత్తం. విక్ఖేపానుపతితన్తి విక్ఖేపేన అనుగతం, విక్ఖేపం వా సయం అనుపతితం అనుగతం. అనాగతపటికఙ్ఖనం చిత్తన్తి ఫుసనట్ఠానం అప్పత్తం అస్సాసం వా పస్సాసం వా పటికఙ్ఖమానం పచ్చాసీసమానం చిత్తం. వికమ్పితన్తి తస్మిం అప్పతిట్ఠానేనేవ విక్ఖేపేన వికమ్పితం. లీనన్తి అతిసిథిలవీరియతాదీహి సఙ్కుచితం. కోసజ్జానుపతితన్తి కుసీతభావానుగతం. అతిపగ్గహితన్తి అచ్చారద్ధవీరియతాదీహి అతిఉస్సాహితం. ఉద్ధచ్చానుపతితన్తి విక్ఖేపానుగతం. అభినతన్తి అస్సాదవత్థూసు భుసం నతం అల్లీనం. అపనతన్తి నిరస్సాదవత్థూసు పతిహతం, తతో అపగతం వా, అపగతనతం వా, న తతో అపగతన్తి అత్థో. రాగానుపతితన్తి ఏత్థ అస్సాసపస్సాసనిమిత్తం మనసికరోతో ఉప్పన్నపీతిసుఖే వా పుబ్బే హసితలపితకీళితవత్థూసు వా రాగో అనుపతతి. బ్యాపాదానుపతితన్తి ఏత్థ మనసికారే నిరస్సాదగతచిత్తస్స ఉప్పన్నదోమనస్సవసేన వా పుబ్బే సముదాచిణ్ణేసు ఆఘాతవత్థూసు వా బ్యాపాదో అనుపతతి. గాథాసు న సమాధియతీతి న సమాహితం హోతి. అధిచిత్తన్తి చిత్తసీసేన నిద్దిట్ఠో అధికో సమాధి.

౧౫౭. ఏత్తావతా తీహి ఛక్కేహి అట్ఠారస ఉపక్కిలేసే నిద్దిసిత్వా ఇదాని తేసం ఉపక్కిలేసానం సమాధిస్స పరిపన్థభావసాధనేన ఆదీనవం దస్సేన్తో పున అస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానన్తిఆదిమాహ. తత్థ కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తీతి విక్ఖేపసముట్ఠానరూపానం వసేన రూపకాయోపి, విక్ఖేపసన్తతివసేన చిత్తమ్పి మహతా ఖోభేన ఖుభితా సదరథా చ హోన్తి. తతో మన్దతరేన ఇఞ్జితా కమ్పితా, తతో మన్దతరేన ఫన్దితా చలితా హోన్తి. బలవాపి మజ్ఝిమోపి మన్దోపి ఖోభో హోతియేవ, న సక్కా ఖోభేన న భవితున్తి వుత్తం హోతి. చిత్తం వికమ్పితత్తాతి చిత్తస్స వికమ్పితత్తా. గాథాసు పరిపుణ్ణా అభావితాతి యథా పరిపుణ్ణా హోతి, తథా అభావితా. ఇఞ్జితోతి కమ్పితో. ఫన్దితోతి మన్దకమ్పితో. హేట్ఠా నీవరణానం అనన్తరత్తా ‘‘ఇమేహి చ పన నీవరణేహీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౫౩) అచ్చన్తసమీపనిదస్సనవచనం కతం. ఇధ పన నిగమనే నీవరణానం సన్తరత్తా తేహి చ పన నీవరణేహీతి పరమ్ముఖనిదస్సనవచనం కతం.

ఉపక్కిలేసఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. వోదానఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౫౮. వోదానే ఞాణానీతి విసుద్ధఞాణాని. తం వివజ్జయిత్వాతి యం పుబ్బే వుత్తం అతీతానుధావనం చిత్తం విక్ఖేపానుపతితం, తం వివజ్జయిత్వాతి సమ్బన్ధితబ్బం. ఏకట్ఠానే సమాదహతీతి అస్సాసపస్సాసానం ఫుసనట్ఠానే సమం ఆదహతి పతిట్ఠాపేతి. తత్థేవ అధిమోచేతీతి ఏకట్ఠానేతి వుత్తే అస్సాసపస్సాసానం ఫుసనట్ఠానేయేవ సన్నిట్ఠపేతి సన్నిట్ఠానం కరోతి. పగ్గణ్హిత్వాతి ధమ్మవిచయపీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనాయ పగ్గహేత్వా. వినిగ్గణ్హిత్వాతి పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనాయ వినిగ్గణ్హిత్వా. ‘‘సతిన్ద్రియవీరియిన్ద్రియేహి పగ్గహేత్వా, సతిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియేహి వినిగ్గహేత్వా’’తిపి వదన్తి. సమ్పజానో హుత్వాతి అసుభభావనాదీహి. పున సమ్పజానో హుత్వాతి మేత్తాభావనాదీహి. యేన రాగేన అనుపతితం, యేన బ్యాపాదేన అనుపతితం, తం పజహతీతి సమ్బన్ధో. తం చిత్తం ఈదిసన్తి సమ్పజానన్తో తప్పటిపక్ఖేన రాగం పజహతి, బ్యాపాదం పజహతీతి వా అత్థో. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. పరియోదాతన్తి పభస్సరం. ఏకత్తగతం హోతీతి తం తం విసేసం పత్తస్స తం తం ఏకత్తం గతం హోతి.

కతమే తే ఏకత్తాతి ఇధ యుజ్జమానాయుజ్జమానేపి ఏకత్తే ఏకతో కత్వా పుచ్ఛతి. దానూపసగ్గుపట్ఠానేకత్తన్తి దానవత్థుసఙ్ఖాతస్స దానస్స ఉపసగ్గో వోసజ్జనం దానూపసగ్గో, దానవత్థుపరిచ్చాగచేతనా. తస్స ఉపట్ఠానం ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపగన్త్వా ఠానం దానూపసగ్గుపట్ఠానం, తదేవ ఏకత్తం, తేన వా ఏకత్తం ఏకగ్గభావో దానూపసగ్గుపట్ఠానేకత్తం. దానవోసగ్గుపట్ఠానేకత్తన్తి పాఠో సున్దరతరో, సో ఏవత్థో. ఏతేన పదుద్ధారవసేన చాగానుస్సతిసమాధి వుత్తో. పదుద్ధారవసేన వుత్తోపి చేస ఇతరేసం తిణ్ణమ్పి ఏకత్తానం ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతి, తస్మా ఇధ నిద్దిట్ఠన్తి వదన్తి. విసాఖాపి హి మహాఉపాసికా ఆహ – ‘‘ఇధ, భన్తే, దిసాసు వస్సంవుట్ఠా భిక్ఖూ సావత్థిం ఆగచ్ఛిస్సన్తి భగవన్తం దస్సనాయ, తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సన్తి ‘ఇత్థన్నామో, భన్తే, భిక్ఖు కాలఙ్కతో, తస్స కా గతి, కో అభిసమ్పరాయో’తి? తం భగవా బ్యాకరిస్సతి సోతాపత్తిఫలే వా సకదాగామిఫలే వా అనాగామిఫలే వా అరహత్తే వా. త్యాహం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సామి ‘ఆగతపుబ్బా ను ఖో, భన్తే, తేన అయ్యేన సావత్థీ’తి? సచే మే వక్ఖన్తి ‘ఆగతపుబ్బా తేన భిక్ఖునా సావత్థీ’తి. నిట్ఠమేత్థ గచ్ఛిస్సామి నిస్సంసయం పరిభుత్తం తేన అయ్యేన వస్సికసాటికా వా ఆగన్తుకభత్తం వా గమికభత్తం వా గిలానభత్తం వా గిలానుపట్ఠాకభత్తం వా గిలానభేసజ్జం వా ధువయాగు వాతి. తస్సా మే తదనుస్సరన్తియా పామోజ్జం జాయిస్సతి, పముదితాయ పీతి జాయిస్సతి, పీతిమనాయ కాయో పస్సమ్భిస్సతి, పస్సద్ధకాయా సుఖం వేదయిస్సామి, సుఖినియా చిత్తం సమాధియిస్సతి, సా మే భవిస్సతి ఇన్ద్రియభావనా బలభావనా బోజ్ఝఙ్గభావనా’’తి (మహావ. ౩౫౧). అథ వా ఏకత్తేసు పఠమం ఉపచారసమాధివసేన వుత్తం, దుతియం అప్పనాసమాధివసేన, తతియం విపస్సనావసేన, చతుత్థం మగ్గఫలవసేనాతి వేదితబ్బం. సమథస్స నిమిత్తం సమథనిమిత్తం. వయో భఙ్గో ఏవ లక్ఖణం వయలక్ఖణం. నిరోధో నిబ్బానం. సేసమేతేసు తీసు వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం.

చాగాధిముత్తానన్తి దానే అధిముత్తానం. అధిచిత్తన్తి విపస్సనాపాదకసమాధి. విపస్సకానన్తి భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ తీహి అనుపస్సనాహి సఙ్ఖారే విపస్సన్తానం. అరియపుగ్గలానన్తి అట్ఠన్నం. దుతియాదీని తీణి ఏకత్తాని ఆనాపానస్సతివసేన సేసకమ్మట్ఠానవసేన చ యుజ్జన్తి. చతూహి ఠానేహీతి చతూహి కారణేహి. సమాధివిపస్సనామగ్గఫలానం వసేన ‘‘ఏకత్తగతం చిత్తం పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దఞ్చేవ హోతి ఉపేక్ఖానుబ్రూహితఞ్చ ఞాణేన చ సమ్పహంసిత’’న్తి ఉద్దేసపదాని. ‘‘పఠమస్స ఝానస్స కో ఆదీ’’తిఆదీని తేసం ఉద్దేసపదానం విత్థారేతుకమ్యతాపుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమాని నిద్దేసపదాని. తత్థ పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దన్తి పటిపదా ఏవ నీవరణమలవిసోధనతో విసుద్ధి, తం పటిపదావిసుద్ధిం పక్ఖన్దం పవిట్ఠం. ఉపేక్ఖానుబ్రూహితన్తి తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ బ్రూహితం వడ్ఢితం. ఞాణేన చ సమ్పహంసితన్తి పరియోదాపకేన ఞాణేన సమ్పహంసితం పరియోదాపితం విసోధితం. పటిపదావిసుద్ధి నామ ససమ్భారికో ఉపచారో, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా నామ అప్పనా, సమ్పహంసనా నామ పచ్చవేక్ఖణాతి ఏవమేకే వణ్ణయన్తి. యస్మా పన ‘‘ఏకత్తగతం చిత్తం పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దఞ్చేవ హోతీ’’తిఆది వుత్తం, తస్మా అన్తోఅప్పనాయమేవ ఆగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి, తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా, ధమ్మానం అనతివత్తనాదిభావసాధనేన పరియోదాపకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన సమ్పహంసనా వేదితబ్బా. కథం? యస్మిఞ్హి వారే అప్పనా ఉప్పజ్జతి, తస్మిం యో నీవరణసఙ్ఖాతో కిలేసగణో తస్స ఝానస్స పరిపన్థో, తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, విసుద్ధత్తా ఆవరణవిరహితం హుత్వా మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి. మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం నామ సమప్పవత్తో అప్పనాసమాధియేవ. తదనన్తరం పన పురిమచిత్తం ఏకసన్తతిపరిణామనయేన తథత్తం ఉపగచ్ఛమానం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి నామ. ఏవం పటిపన్నత్తా తథత్తుపగమనేన తత్థ పక్ఖన్దతి నామ. ఏవం తావ పురిమచిత్తే విజ్జమానాకారనిప్ఫాదికా పఠమస్స ఝానస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ ఆగమనవసేన పటిపదావిసుద్ధి వేదితబ్బా. ఏవం విసుద్ధస్స పన తస్స పున విసోధేతబ్బాభావతో విసోధనే బ్యాపారం అకరోన్తో విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. సమథభావూపగమనేన సమథపటిపన్నస్స పున సమాదానే బ్యాపారం అకరోన్తో సమథపటిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. సమథపటిపన్నభావతో ఏవ చస్స కిలేససంసగ్గం పహాయ ఏకత్తేన ఉపట్ఠితస్స పున ఏకత్తుపట్ఠానే బ్యాపారం అకరోన్తో ఏకత్తుపట్ఠానం అజ్ఝుపేక్ఖతి నామ. ఏవం తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా వేదితబ్బా.

యే పనేతే ఏవం ఉపేక్ఖానుబ్రూహితే తత్థ జాతా సమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా యుగనద్ధధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తమానా హుత్వా పవత్తా, యాని చ సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని నానాకిలేసేహి విముత్తత్తా విముత్తిరసేన ఏకరసాని హుత్వా పవత్తాని, యం చేస తదుపగం తేసం అనతివత్తనఏకరసభావానం అనుచ్ఛవికం వీరియం వాహయతి, యా చస్స తస్మిం ఖణే పవత్తా ఆసేవనా, సబ్బేపి తే ఆకారా యస్మా ఞాణేన సంకిలేసవోదానేసు తం తం ఆదీనవఞ్చ ఆనిసంసఞ్చ దిస్వా తథా తథా సమ్పహంసితత్తా విసోధితత్తా పరియోదాపితత్తా నిప్ఫన్నా, తస్మా ధమ్మానం అనతివత్తనాదిభావసాధనేన పరియోదాపకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన సమ్పహంసనా వేదితబ్బాతి వుత్తం. తత్థ యస్మా ఉపేక్ఖావసేన ఞాణం పాకటం హోతి, యథాహ – ‘‘తథాపగ్గహితం చిత్తం సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖతి, ఉపేక్ఖావసేన పఞ్ఞావసేన పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి. ఉపేక్ఖావసేన నానత్తకిలేసేహి చిత్తం విముచ్చతి, విమోక్ఖవసేన పఞ్ఞావసేన పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి. విముత్తత్తా తే ధమ్మా ఏకరసా హోన్తి, ఏకరసట్ఠేన భావనా’’తి (పటి. మ. ౧.౨౦౧). తస్మా ఞాణకిచ్చభూతా సమ్పహంసనా పరియోసానన్తి వుత్తా.

ఏవం తివత్తగతన్తిఆదీని తస్సేవ చిత్తస్స థోమనవచనాని. తత్థ ఏవం తివత్తగతన్తి ఏవం యథావుత్తేన విధినా పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దనఉపేక్ఖానుబ్రూహనాఞాణసమ్పహంసనావసేన తివిధభావం గతం. వితక్కసమ్పన్నన్తి కిలేసక్ఖోభవిరహితత్తా వితక్కేన సున్దరభావం పన్నం గతం. చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నన్తి తస్మింయేవ ఆరమ్మణే చిత్తస్స నిరన్తరప్పవత్తిసఙ్ఖాతేన అధిట్ఠానేన సమ్పన్నం అనూనం. యథా అధిట్ఠానవసియం అధిట్ఠానన్తి ఝానప్పవత్తి, తథా ఇధాపి చిత్తస్స అధిట్ఠానన్తి చిత్తేకగ్గతాపి యుజ్జతి. తేన హి ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే చిత్తం అధిట్ఠాతి, న ఏత్థ విక్ఖిపతీతి. ‘‘సమాధిసమ్పన్న’’న్తి విసుం వుత్తత్తా పన వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం. అథ వా సమాధిస్సేవ ఝానసఙ్గహితత్తా చిత్తస్స అధిట్ఠానసమ్పన్నన్తి ఝానఙ్గపఞ్చకవసేన వుత్తం. సమాధిసమ్పన్నన్తి ఇన్ద్రియసఙ్గహితత్తా ఇన్ద్రియపఞ్చకవసేన, దుతియజ్ఝానాదీసు పన అలబ్భమానాని పదాని పహాయ లబ్భమానకవసేన పీతిసమ్పన్నన్తిఆది వుత్తం.

అనిచ్చానుపస్సనాదీసు అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు వితక్కాదయో పరిపుణ్ణాయేవ తాసం కామావచరత్తా. ఏతాసు చ అప్పనాయ అభావతో పటిపదావిసుద్ధిఆదయో ఖణికసమాధివసేన యోజేతబ్బా. చతూసు మగ్గేసు పఠమజ్ఝానికవసేన వితక్కాదీనం లబ్భనతో లబ్భమానకవసేనేవ వితక్కాదయో పరిపుణ్ణా వుత్తా. దుతియజ్ఝానికాదీసు హి మగ్గేసు వితక్కాదయో ఝానేసు వియ పరిహాయన్తీతి. ఏత్తావతా తేరస వోదానఞాణాని విత్థారతో నిద్దిట్ఠాని హోన్తి. కథం? ఏకట్ఠానే సమాదహనేన తత్థేవ అధిముచ్చనేన కోసజ్జప్పజహనేన ఉద్ధచ్చప్పజహనేన రాగప్పజహనేన బ్యాపాదప్పజహనేన సమ్పయుత్తాని ఛ ఞాణాని, చతూహి ఏకత్తేహి సమ్పయుత్తాని చత్తారి ఞాణాని, పటిపదావిసుద్ధిఉపేక్ఖానుబ్రూహనాసమ్పహంసనాహి సమ్పయుత్తాని తీణి ఞాణానీతి ఏవం తేరస ఞాణాని నిద్దిట్ఠాని.

౧౫౯. ఏవం సన్తేపి ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనావసేన తేసం నిప్ఫత్తిం దస్సేతుకామో తాని ఞాణాని అనిగమేత్వావ నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసాతిఆదినా నయేన చోదనాపుబ్బఙ్గమం ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనావిధిం దస్సేత్వా అన్తే తాని ఞాణాని నిగమేత్వా దస్సేసి. తత్థ నిమిత్తం వుత్తమేవ. అనారమ్మణామేకచిత్తస్సాతి అనారమ్మణా ఏకచిత్తస్స. మ-కారో పనేత్థ పదసన్ధికరో. అనారమ్మణమేకచిత్తస్సాతిపి పాఠో, ఏకస్స చిత్తస్స ఆరమ్మణం న భవన్తీతి అత్థో. తయో ధమ్మేతి నిమిత్తాదయో తయో ధమ్మే. భావనాతి ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనా. కథన్తి పఠమం వుత్తాయ చోదనాగాథాయ అనన్తరం వుత్తాయ పరిహారగాథాయ అత్థం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. న చిమేతి న చ ఇమే. న చమేతిపి పాఠో, సోయేవ పదచ్ఛేదో. కథం న చ అవిదితా హోన్తి, కథం న చ చిత్తం విక్ఖేపం గచ్ఛతీతి ఏవం కథం సద్దో సేసేహి పఞ్చహి యోజేతబ్బో. పధానఞ్చ పఞ్ఞాయతీతి ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనారమ్భకం వీరియం సన్దిస్సతి. వీరియఞ్హి పదహన్తి తేనాతి పధానన్తి వుచ్చతి. పయోగఞ్చ సాధేతీతి నీవరణవిక్ఖమ్భకం ఝానఞ్చ యోగీ నిప్ఫాదేతి. ఝానఞ్హి నీవరణవిక్ఖమ్భనాయ పయుఞ్జీయతీతి పయోగోతి వుత్తం. విసేసమధిగచ్ఛతీతి సంయోజనప్పహానకరం మగ్గఞ్చ పటిలభతి. మగ్గో హి సమథవిపస్సనానం ఆనిసంసత్తా విసేసోతి వుత్తో. విసేసస్స చ పముఖభూతత్తా చ-కారేన సముచ్చయో న కతో.

ఇదాని తం పుచ్ఛితమత్థం ఉపమాయ సాధేన్తో సేయ్యథాపి రుక్ఖోతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యథా నామ కకచేన ఫాలనత్థం వాసియా తచ్ఛిత్వా రుక్ఖో ఫాలనకాలే నిచ్చలభావత్థం సమే భూమిపదేసే పయోగక్ఖమం కత్వా ఠపితో. కకచేనాతి హత్థకకచేన. ఆగతేతి రుక్ఖం ఫుసిత్వా అత్తనో సమీపభాగం ఆగతే. గతేతి రుక్ఖం ఫుసిత్వా పరభాగం గతే. వా-సద్దో సముచ్చయత్థో. న అవిదితా హోన్తీతి రుక్ఖే కకచదన్తేహి ఫుట్ఠం పురిసేన పేక్ఖమానం ఠానం అప్పత్వా తేసం ఆగమనగమనాభావతో సబ్బేపి కకచదన్తా విదితావ హోన్తి. పధానన్తి రుక్ఖచ్ఛేదనవీరియం. పయోగన్తి రుక్ఖచ్ఛేదనకిరియం. ‘‘విసేసమధిగచ్ఛతీ’’తి వచనం ఉపమాయ నత్థి. ఉపనిబన్ధనా నిమిత్తన్తి ఉపనిబన్ధనాయ సతియా నిమిత్తభూతం కారణభూతం నాసికగ్గం వా ముఖనిమిత్తం వా. ఉపనిబన్ధతి ఏతాయ ఆరమ్మణే చిత్తన్తి ఉపనిబన్ధనా నామ సతి. నాసికగ్గే వాతి దీఘనాసికో నాసికగ్గే. ముఖనిమిత్తే వాతి రస్సనాసికో ఉత్తరోట్ఠే. ఉత్తరోట్ఠో హి ముఖే సతియా నిమిత్తన్తి ముఖనిమిత్తన్తి వుత్తో. ఆగతేతి ఫుట్ఠట్ఠానతో అబ్భన్తరం ఆగతే. గతేతి ఫుట్ఠట్ఠానతో బహిద్ధా గతే. న అవిదితా హోన్తీతి ఫుసనట్ఠానం అప్పత్వా అస్సాసపస్సాసానం ఆగమనగమనాభావతో సబ్బేపి తే విదితా ఏవ హోన్తి. కమ్మనియం హోతీతి యేన వీరియేన కాయోపి చిత్తమ్పి కమ్మనియం భావనాకమ్మక్ఖమం భావనాకమ్మయోగ్గం హోతి. ఇదం వీరియం పధానం నామాతి ఫలేన కారణం వుత్తం హోతి. ఉపక్కిలేసా పహీయన్తీతి విక్ఖమ్భనవసేన నీవరణాని పహీయన్తి. వితక్కా వూపసమ్మన్తీతి నానారమ్మణచారినో అనవట్ఠితా వితక్కా ఉపసమం గచ్ఛన్తి. యేన ఝానేన ఉపక్కిలేసా పహీయన్తి, వితక్కా వూపసమ్మన్తి. అయం పయోగోతి పయోగమపేక్ఖిత్వా పుల్లిఙ్గనిద్దేసో కతో. సఞ్ఞోజనా పహీయన్తీతి తంతంమగ్గవజ్ఝా సఞ్ఞోజనా సముచ్ఛేదప్పహానేన పహీయన్తి. అనుసయా బ్యన్తీహోన్తీతి పహీనానం పున అనుప్పత్తిధమ్మకత్తా విగతో ఉప్పాదన్తో వా వయన్తో వా ఏతేసన్తి బ్యన్తా, పుబ్బే అబ్యన్తా బ్యన్తా హోన్తీతి బ్యన్తీహోన్తి, వినస్సన్తీతి అత్థో. సఞ్ఞోజనప్పహానం అనుసయప్పహానేన హోతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సనత్థం అనుసయప్పహానమాహ. యేన మగ్గేన సఞ్ఞోజనా పహీయన్తి అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి, అయం విసేసోతి అత్థో. చతుత్థచతుక్కే అరియమగ్గస్సాపి నిద్దిట్ఠత్తా ఇధ అరియమగ్గో వుత్తో. ఏకచిత్తస్స ఆరమ్మణద్వయాభావస్స అవుత్తేపి సిద్ధత్తా తం అవిస్సజ్జేత్వావ ఏవం ఇమే తయో ధమ్మా ఏకచిత్తస్స ఆరమ్మణా న హోన్తీతి నిగమనం కతం.

౧౬౦. ఇదాని తం భావనాసిద్ధిసాధకం యోగావచరం థునన్తో ఆనాపానస్సతి యస్సాతి గాథం వత్వా తస్సా నిద్దేసమాహ. తత్థ ఆనాపానస్సతియో యథా బుద్ధేన దేసితా, తథా పరిపుణ్ణా సుభావితా అనుపుబ్బం పరిచితా యస్స అత్థి సంవిజ్జన్తి. సో ఇమం లోకం పభాసేతి. కిం వియ? అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా యథా అబ్భాదీహి ముత్తో చన్దిమా ఇమం ఓకాసలోకం పభాసేతి, తథా సో యోగావచరో ఇమం ఖన్ధాదిలోకం పభాసేతీతి గాథాయ సమ్బన్ధో. ‘‘అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా’’తి చ పదస్స నిద్దేసే మహికాదీనమ్పి వుత్తత్తా ఏత్థ ఆదిసద్దలోపో కతోతి వేదితబ్బో. గాథానిద్దేసే నో పస్సాసో నో అస్సాసోతి సో సోయేవ అత్థో పటిసేధేన విసేసేత్వా వుత్తో. ఉపట్ఠానం సతీతి అసమ్ముస్సనతాయ తమేవ అస్సాసం ఉపగన్త్వా ఠానం సతి నామాతి అత్థో. తథా పస్సాసం. ఏత్తావతా ఆనాపానేసు సతి ఆనాపానస్సతీతి అత్థో వుత్తో హోతి.

ఇదాని సతివసేనేవ ‘‘యస్సా’’తి వుత్తం పుగ్గలం నిద్దిసితుకామో యో అస్ససతి, తస్సుపట్ఠాతి. యో పస్ససతి, తస్సుపట్ఠాతీతి వుత్తం. యో అస్ససతి, తస్స సతి అస్సాసం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతి. యో పస్ససతి, తస్స సతి పస్సాసం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతీతి అత్థో. పరిపుణ్ణాతి ఝానవిపస్సనామగ్గపరమ్పరాయ అరహత్తమగ్గప్పత్తియా పరిపుణ్ణా. తేయేవ హి ఝానవిపస్సనామగ్గధమ్మే సన్ధాయ పరిగ్గహట్ఠేనాతిఆదిమాహ. తే హి ధమ్మా ఇమినా యోగినా పరిగ్గయ్హమానత్తా పరిగ్గహా, తేన పరిగ్గహట్ఠేన పరిపుణ్ణా. తత్థ సబ్బేసం చిత్తచేతసికానం అఞ్ఞమఞ్ఞపరివారత్తా పరివారట్ఠేన పరిపుణ్ణా. భావనాపారిపూరివసేన పరిపూరట్ఠేన పరిపుణ్ణా. చతస్సో భావనాతిఆదీని సుభావితాతి వుత్తపదస్స అత్థవసేన వుత్తాని. చతస్సో భావనా హేట్ఠా వుత్తాయేవ. యానీకతాతి యుత్తయానసదిసా కతా. వత్థుకతాతి పతిట్ఠట్ఠేన వత్థుసదిసా కతా. అనుట్ఠితాతి పచ్చుపట్ఠితా. పరిచితాతి సమన్తతో చితా ఉపచితా. సుసమారద్ధాతి సుట్ఠు సమారద్ధా సుకతా. యత్థ యత్థ ఆకఙ్ఖతీతి యేసు యేసు ఝానేసు యాసు యాసు విపస్సనాసు సచే ఇచ్ఛతి. తత్థ తత్థాతి తేసు తేసు ఝానేసు తాసు తాసు విపస్సనాసు. వసిప్పత్తోతి వసీభావం బహుభావం పత్తో. బలప్పత్తోతి సమథవిపస్సనాబలప్పత్తో. వేసారజ్జప్పత్తోతి విసారదభావం పటుభావం పత్తో. తే ధమ్మాతి సమథవిపస్సనా ధమ్మా. ఆవజ్జనపటిబద్ధాతి ఆవజ్జనాయత్తా, ఆవజ్జితమత్తేయేవ తస్స సన్తానేన, ఞాణేన వా సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఆకఙ్ఖపటిబద్ధాతి రుచిఆయత్తా, రోచితమత్తేయేవ వుత్తనయేన సమ్పయోగం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. మనసికారో పనేత్థ ఆవజ్జనాయ చిత్తుప్పాదో. ఆకఙ్ఖనాయ వేవచనవసేన అత్థవివరణత్థం వుత్తో. తేన వుచ్చతి యానీకతాతి ఏవం కతత్తాయేవ తే యుత్తయానసదిసా కతా హోన్తీతి వుత్తం హోతి.

యస్మిం యస్మిం వత్థుస్మిన్తి సోళససు వత్థూసు ఏకేకస్మిం. స్వాధిట్ఠితన్తి సుప్పతిట్ఠితం. సూపట్ఠితాతి సుట్ఠు ఉపట్ఠితా. సమ్పయుత్తచిత్తసతీనం సహేవ సకసకకిచ్చకరణతో అనులోమపటిలోమవసేన యోజేత్వా తే ద్వే ధమ్మా దస్సితా. తేన వుచ్చతి వత్థుకతాతి ఏవం భూతత్తాయేవ కతపతిట్ఠా హోన్తీతి వుత్తం హోతి. యేన యేన చిత్తం అభినీహరతీతి పుబ్బప్పవత్తితో అపనేత్వా యత్థ యత్థ భావనావిసేసే చిత్తం ఉపనేతి. తేన తేన సతి అనుపరివత్తతీతి తస్మిం తస్మింయేవ భావనావిసేసే సతి అనుకూలా హుత్వా పుబ్బప్పవత్తితో నివత్తిత్వా పవత్తతి. ‘‘యేన, తేనా’’తి చేత్థ ‘‘యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తిఆదీసు (ఖు. పా. ౫.౧; సు. ని. మఙ్గలసుత్త) వియ భుమ్మత్థో వేదితబ్బో. తేన వుచ్చతి అనుట్ఠితాతి ఏవం కరణతోయేవ తం తం భావనం అనుగన్త్వా ఠితా హోన్తీతి వుత్తం హోతి. ఆనాపానస్సతియా సతిపధానత్తా వత్థుకతానుట్ఠితపదేసు సతియా సహ యోజనా కతాతి వేదితబ్బా.

యస్మా పన పరిపుణ్ణాయేవ పరిచితా హోన్తి వడ్ఢితా లద్ధాసేవనా, తస్మా ‘‘పరిపుణ్ణా’’తిపదే వుత్తా తయో అత్థా ‘‘పరిచితా’’తిపదేపి వుత్తా, చతుత్థో విసేసత్థోపి వుత్తో. తత్థ సతియా పరిగ్గణ్హన్తోతి సమ్పయుత్తాయ, పుబ్బభాగాయ వా సతియా పరిగ్గహేతబ్బే పరిగ్గణ్హన్తో యోగీ. జినాతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి సముచ్ఛేదవసేన లామకే కిలేసే జినాతి అభిభవతి. అయఞ్చ పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా. ధమ్మేసు హి జినన్తేసు తంధమ్మసమఙ్గీపుగ్గలోపి జినాతి నామ. తే చ ధమ్మా సతిం అవిహాయ అత్తనో పవత్తిక్ఖణే జినితుమారద్ధా జితాతి వుచ్చన్తి యథా ‘‘భుఞ్జితుమారద్ధో భుత్తో’’తి వుచ్చతి. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో వేదితబ్బం. ఏవం సన్తేపి ‘‘పరిజితా’’తి వత్తబ్బే జ-కారస్స చ-కారం కత్వా ‘‘పరిచితా’’తి వుత్తం, యథా సమ్మా గదో అస్సాతి సుగతోతి అత్థవికప్పే ద-కారస్స త-కారో నిరుత్తిలక్ఖణేన కతో, ఏవమిధాపి వేదితబ్బో. ఇమస్మిం అత్థవికప్పే పరిచితాతి పదం కత్తుసాధనం, పురిమాని తీణి కమ్మసాధనాని.

చత్తారో సుసమారద్ధాతి చత్తారో సుసమారద్ధత్థాతి వుత్తం హోతి, అత్థసద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో. సుసమారద్ధాతి పదస్స అత్థాపి హి ఇధ సుసమారద్ధాతి వుత్తాతి వేదితబ్బా, సుసమారద్ధధమ్మా వా. చతురత్థభేదతో చత్తారోతి వుత్తాతి వేదితబ్బా, న ధమ్మభేదతో. యస్మా పన సుభావితాయేవ సుసమారద్ధా హోన్తి, న అఞ్ఞే, తస్మా తయో భావనత్థా ఇధాపి వుత్తా. ఆసేవనత్థోపి తీసు వుత్తేసు వుత్తోయేవ హోతి, తస్మా తం అవత్వా తప్పచ్చనీకానం సుసమూహతత్థో వుత్తో. పచ్చనీకసముగ్ఘాతేన హి ఆరద్ధపరియోసానం పఞ్ఞాయతి, తేన సుసమారద్ధస్స సిఖాప్పత్తో అత్థో వుత్తో హోతి. తత్థ తప్పచ్చనీకానన్తి తేసం ఝానవిపస్సనామగ్గానం పటిపక్ఖభూతానం. కిలేసానన్తి కామచ్ఛన్దాదీనం నిచ్చసఞ్ఞాదిసమ్పయుత్తానం సక్కాయదిట్ఠాదీనఞ్చ. సుసమూహతత్తాతి విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదవసేన సుట్ఠు సమూహతత్తా నాసితత్తా. పోత్థకేసు పన ‘‘సుసముగ్ఘాతత్తా’’తి లిఖన్తి, తం న సున్దరం.

౧౬౧. పున తస్సేవ పదస్స అఞ్ఞమ్పి అత్థవికప్పం దస్సేన్తో సుసమన్తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థ జాతాతి తస్మిం సిఖాప్పత్తభావనావిసేసే జాతా. అనవజ్జాతి కిలేసానం ఆరమ్మణభావానుపగమనేన కిలేసదోసవిరహితా. కుసలాతి జాతివసేన కుసలా. బోధిపక్ఖియాతి బుజ్ఝనట్ఠేన బోధీతి లద్ధనామస్స అరియస్స పక్ఖే భవత్తా బోధిపక్ఖియా. పక్ఖే భవత్తాతి హి ఉపకారభావే ఠితత్తా. తే చ ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి (మ. ని. ౩.౩౫; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౨; మి. ప. ౫.౪.౧) సత్తతింస ధమ్మా. ఇదం సమన్తి ఇదం మగ్గక్ఖణే ధమ్మజాతం సముచ్ఛేదవసేన కిలేసే సమేతి వినాసేతీతి సమం నామ. నిరోధో నిబ్బానన్తి దుక్ఖనిరోధత్తా నిరోధో, వానసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అభావా నిబ్బానం. ఇదం సుసమన్తి ఇదం నిబ్బానం సబ్బసఙ్ఖతవిసమాపగతత్తా సుట్ఠు సమన్తి సుసమం నామ. ఞాతన్తి బోధిపక్ఖియసఙ్ఖాతం సమం అసమ్మోహతో ఞాణేన ఞాతం, నిబ్బానసఙ్ఖాతం సుసమం ఆరమ్మణతో ఞాణేన ఞాతం. తదేవ ద్వయం తేనేవ చక్ఖునా వియ దిట్ఠం. విదితన్తి తదేవ ద్వయం సన్తానే ఉప్పాదనేన ఆరమ్మణకరణేన చ పటిలద్ధం. ఞాతం వియ పఞ్ఞాయ సచ్ఛికతం ఫస్సితఞ్చ. ‘‘అసల్లీనం అసమ్ముట్ఠా అసారద్ధో ఏకగ్గ’’న్తి పురిమస్స పురిమస్స పదస్స అత్థప్పకాసనం. తత్థ ఆరద్ధన్తి పట్ఠపితం. అసల్లీనన్తి అసఙ్కుచితం. ఉపట్ఠితాతి ఉపగన్త్వా ఠితా. అసమ్ముట్ఠాతి అవినట్ఠా. పస్సద్ధోతి నిబ్బుతో. అసారద్ధోతి నిద్దరథో. సమాహితన్తి సమం ఠపితం. ఏకగ్గన్తి అవిక్ఖిత్తం.

‘‘చత్తారో సుసమారద్ధా’’తిఆది సకలస్స సుసమారద్ధవచనస్స మూలత్థో. ‘‘అత్థి సమ’’న్తిఆది పన సుసమవచనస్స, ‘‘ఞాత’’న్తిఆది ఆరద్ధవచనస్స వికప్పత్థా. తత్థాయం పదత్థసంసన్దనా – ‘‘సమా చ సుసమా చ సమసుసమా’’తి వత్తబ్బే ఏకదేససరూపేకసేసం కత్వా ‘‘సుసమా’’ ఇచ్చేవ వుత్తా యథా నామఞ్చ రూపఞ్చ నామరూపఞ్చ నామరూపన్తి. ‘‘ఇదం సమం, ఇదం సుసమ’’న్తి పన అనఞ్ఞాపేక్ఖం కత్వా నపుంసకవచనం కతం. యస్మా పన ఞాతమ్పి దిట్ఠన్తి వుచ్చతి, దిట్ఠఞ్చ ఆరద్ధఞ్చ అత్థతో ఏకం. విదితసచ్ఛికతఫస్సితాని పన ఞాతవేవచనాని, తస్మా ఞాతన్తి ఆరద్ధత్థోయేవ వుత్తో హోతి.

ఆరద్ధం హోతి వీరియం అసల్లీనన్తి అయం పన ఆరద్ధవచనస్స ఉజుకత్థోయేవ. ఉపట్ఠితా సతీతిఆదీని పన సమ్పయుత్తవీరియస్స ఉపకారకధమ్మదస్సనత్థం వుత్తాని, న ఆరద్ధవచనస్స అత్థదస్సనత్థం. పురిమేన అత్థేన సుట్ఠు సమారద్ధాతి సుసమారద్ధా చ, ఇమినా అత్థేన సుసమా ఆరద్ధాతి సుసమారద్ధా చ ఏకసేసే కతే ‘‘సుసమారద్ధా’’తి వుచ్చన్తి. ఇమమత్థం పరిగ్గహేత్వా ‘‘తేన వుచ్చతి సుసమారద్ధా’’తి వుత్తం.

అనుపుబ్బన్తి యథానుక్కమేనాతి అత్థో, పుబ్బం పుబ్బం అనూతి వుత్తం హోతి. దీఘం అస్సాసవసేనాతి దీఘన్తి వుత్తఅస్సాసవసేన. పురిమా పురిమాతి పురిమా పురిమా సతి. ఏతేన పుబ్బన్తిపదస్స అత్థో వుత్తో హోతి. పచ్ఛిమా పచ్ఛిమాతి సతియేవ. ఏతేన అనూతిపదస్స అత్థో వుత్తో హోతి. ఉభయేన పుబ్బఞ్చ అను చ పరిచితాతి అత్థో వుత్తో హోతి. ఉపరి సోళస వత్థూని విత్థారేత్వా వచనతో ఇధ సఙ్ఖిపిత్వా ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ’’తి అన్తిమమేవ దస్సితం. యస్మా సిఖాప్పత్తభావనస్స సబ్బాపి ఆనాపానస్సతియో పునప్పునం యథారుచి పవత్తనతో అనుపరిచితాపి హోన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచితా చేవ హోన్తి అనుపరిచితా చా’’తి.

యథత్థాతి యథాసభావత్థా. అత్తదమథత్థోతి అరహత్తమగ్గక్ఖణే అత్తనో నిబ్బిసేవనత్థో. సమథత్థోతి సీతిభావత్థో. పరినిబ్బాపనత్థోతి కిలేసపరినిబ్బానేన. అభిఞ్ఞత్థోతి సబ్బధమ్మవసేన. పరిఞ్ఞత్థాదయో మగ్గఞాణకిచ్చవసేన. సచ్చాభిసమయత్థో చతున్నం సచ్చానం ఏకపటివేధదస్సనవసేన. నిరోధే పతిట్ఠాపకత్థో ఆరమ్మణకరణవసేన.

బుద్ధోతిపదస్స అభావేపి బుద్ధేనాతిపదే యో సో బుద్ధో, తం నిద్దిసితుకామేన బుద్ధోతి వుత్తం. సయమ్భూతి ఉపదేసం వినా సయమేవ భూతో. అనాచరియకోతి సయమ్భూపదస్స అత్థవివరణం. యో హి ఆచరియం వినా సచ్చాని పటివిజ్ఝతి, సో సయమ్భూ నామ హోతి. పుబ్బే అననుస్సుతేసూతిఆది అనాచరియకభావస్స అత్థప్పకాసనం. అననుస్సుతేసూతి ఆచరియం అననుస్సుతేసు. సామన్తి సయమేవ. అభిసమ్బుజ్ఝీతి భుసం సమ్మా పటివిజ్ఝి. తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణీతి తేసు చ సచ్చేసు సబ్బఞ్ఞుభావం పాపుణి. యథా సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తా సబ్బఞ్ఞునో హోన్తి, తథా సచ్చానం పటివిద్ధత్తా ఏవం వుత్తం. సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతిపి పాఠో. బలేసు చ వసీభావన్తి దససు చ తథాగతబలేసు ఇస్సరభావం పాపుణి. యో సో ఏవం భూతో, సో బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. తత్థ సబ్బేసు ధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణనిమిత్తానుత్తరవిమోక్ఖాధిగమపరిభావితం ఖన్ధసన్తానం ఉపాదాయ పణ్ణత్తికో, సబ్బఞ్ఞుతపదట్ఠానం వా సచ్చాభిసమ్బోధిముపాదాయ పణ్ణత్తికో సత్తవిసేసో బుద్ధో. ఏత్తావతా అత్థతో బుద్ధవిభావనా కతా హోతి.

౧౬౨. ఇదాని బ్యఞ్జనతో విభావేన్తో బుద్ధోతి కేనట్ఠేన బుద్ధోతిఆదిమాహ. తత్థ యథా లోకే అవగన్తా అవగతోతి వుచ్చతి, ఏవం బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో. యథా పణ్ణసోసా వాతా పణ్ణసుసాతి వుచ్చన్తి, ఏవం బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో. సబ్బఞ్ఞుతాయ బుద్ధోతి సబ్బధమ్మబుజ్ఝనసమత్థాయ బుద్ధియా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. సబ్బదస్సావితాయ బుద్ధోతి సబ్బధమ్మానం ఞాణచక్ఖునా దిట్ఠత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. అనఞ్ఞనేయ్యతాయ బుద్ధోతి అఞ్ఞేన అబోధనీయతో సయమేవ బుద్ధత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. విసవితాయ బుద్ధోతి నానాగుణవిసవనతో పదుమమివ వికసనట్ఠేన బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. ఖీణాసవసఙ్ఖాతేన బుద్ధోతిఆదీహి ఛహి పరియాయేహి చిత్తసఙ్కోచకరధమ్మప్పహానేన నిద్దక్ఖయవిబుద్ధో పురిసో వియ సబ్బకిలేసనిద్దక్ఖయవిబుద్ధత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. సఙ్ఖా సఙ్ఖాతన్తి అత్థతో ఏకత్తా సఙ్ఖాతేనాతి వచనస్స కోట్ఠాసేనాతి అత్థో. తణ్హాలేపదిట్ఠిలేపాభావేన నిరుపలేపసఙ్ఖాతేన. సవాసనానం సబ్బకిలేసానం పహీనత్తా ఏకన్తవచనేన విసేసేత్వా ఏకన్తవీతరాగోతిఆది వుత్తం. ఏకన్తనిక్కిలేసోతి రాగదోసమోహావసేసేహి సబ్బకిలేసేహి నిక్కిలేసో. ఏకాయనమగ్గం గతోతి బుద్ధోతి గమనత్థానం ధాతూనం బుజ్ఝనత్థత్తా బుజ్ఝనత్థాపి ధాతుయో గమనత్థా హోన్తి, తస్మా ఏకాయనమగ్గం గతత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. ఏకాయనమగ్గోతి చేత్థ –

‘‘మగ్గో పన్థో పథో పజ్జో, అఞ్జసం వటుమాయనం;

నావా ఉత్తరసేతు చ, కుల్లో చ భిసి సఙ్కమో’’తి . (చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౧౦౧) –

మగ్గస్స బహూసు నామేసు అయననామేన వుత్తో. తస్మా ఏకమగ్గభూతో మగ్గో, న ద్వేధాపథభూతోతి అత్థో. అథ వా ఏకేన అయితబ్బో మగ్గోతి ఏకాయనమగ్గో. ఏకేనాతి గణసఙ్గణికం పహాయ పవివేకేన చిత్తేన. అయితబ్బోతి పటిపజ్జితబ్బో. అయన్తి వా ఏతేనాతి అయనో, సంసారతో నిబ్బానం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. ఏకేసం అయనో ఏకాయనో. ఏకేతి సేట్ఠా, సబ్బసత్తసేట్ఠా చ సమ్మాసమ్బుద్ధా, తస్మా ఏకాయనమగ్గోతి సమ్మాసమ్బుద్ధానం అయనభూతో మగ్గోతి వుత్తం హోతి. అయతీతి వా అయనో, గచ్ఛతి పవత్తతీతి అత్థో. ఏకస్మిం అయనో మగ్గోతి ఏకాయనమగ్గో, ఏకస్మింయేవ బుద్ధసాసనే పవత్తమానో మగ్గో, న అఞ్ఞత్థాతి వుత్తం హోతి. అపి చ ఏకం అయతీతి ఏకాయనో, పుబ్బభాగే నానాముఖభావనానయప్పవత్తోపి అపరభాగే ఏకం నిబ్బానమేవ గచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి, తస్మా ఏకాయనమగ్గోతి ఏకనిబ్బానగమనమగ్గోతి అత్థో. ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి బుద్ధోతి న పరేహి బుద్ధత్తా బుద్ధో, కిం పన సయమేవ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధత్తా బుద్ధోతి వుత్తం హోతి. అబుద్ధివిహతత్తా బుద్ధిపటిలాభా బుద్ధోతి బుద్ధి బుద్ధం బోధోతి పరియాయవచనమేతం. తత్థ యథా నీలరత్తగుణయోగా నీలో పటో రత్తో పటోతి వుచ్చతి, ఏవం బుద్ధగుణయోగా బుద్ధోతి ఞాపేతుం వుత్తం.

తతో పరం బుద్ధోతి నేతం నామన్తిఆది ‘‘అత్థమనుగతా అయం పఞ్ఞత్తీ’’తి ఞాపనత్థం వుత్తం. తత్థ మిత్తా సహాయా. అమచ్చా భచ్చా. ఞాతీ పితుపక్ఖికా. సాలోహితా మాతుపక్ఖికా. సమణా పబ్బజ్జూపగతా. బ్రాహ్మణా భోవాదినో, సమితపాపబాహితపాపా వా. దేవతా సక్కాదయో బ్రహ్మానో చ. విమోక్ఖన్తికన్తి విమోక్ఖో అరహత్తమగ్గో, విమోక్ఖస్స అన్తో అరహత్తఫలం, తస్మిం విమోక్ఖన్తే భవం విమోక్ఖన్తికం నామ. సబ్బఞ్ఞుభావో హి అరహత్తమగ్గేన సిజ్ఝతి, అరహత్తఫలోదయే సిద్ధో హోతి, తస్మా సబ్బఞ్ఞుభావో విమోక్ఖన్తే భవో హోతి. తం నేమిత్తికమ్పి నామం విమోక్ఖన్తే భవం నామ హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తాన’’న్తి. బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభాతి మహాబోధిరుక్ఖమూలే యథావుత్తక్ఖణే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభేన సహ. సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తీతి అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియాయ, సబ్బధమ్మసచ్ఛికిరియాయ వా జాతా పఞ్ఞత్తి. యదిదం బుద్ధోతి యా అయం బుద్ధోతి పఞ్ఞత్తి, అయం బ్యఞ్జనతో బుద్ధవిభావనా.

‘‘యథా బుద్ధేన దేసితా’’తిగాథాపాదస్స పన ఇమినా పదభాజనీయే వుత్తత్థేన అయం సంసన్దనా – ఆనాపానస్సతియో చ యథా బుద్ధేన దేసితా, యేన పకారేన దేసితా. యథాసద్దేన సఙ్గహితా దస యథత్థా చ యథా బుద్ధేన దేసితా, యేన పకారేన దేసితాతి పకారత్థస్స చ యథాసద్దస్స, సభావత్థస్స చ యథాసద్దస్స సరూపేకసేసవసేన ఏకసేసం కత్వా ‘‘యథా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పదభాజనీయే పనస్స యథత్థేసు ఏకేకస్స యోజనావసేన ‘‘దేసితో’’తి ఏకవచనం కతం.

‘‘సోతి గహట్ఠో వా హోతి పబ్బజితో వా’’తి వుత్తత్తా ఆదిపదేపి యస్స గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వాతి వుత్తమేవ హోతి. లోకత్థో వుత్తోయేవ. పభాసేతీతి అత్తనో ఞాణస్స పాకటం కరోతీతి అత్థో. అభిసమ్బుద్ధత్తాతి సావకపారమిఞాణేనపి పటివిద్ధభావేన. ఓభాసేతీతి కామావచరభూతం లోకం. భాసేతీతి రూపావచరభూతం లోకం. పభాసేతీతి అరూపావచరభూతం లోకం.

అరియఞాణన్తి అరహత్తమగ్గఞాణం. మహికా ముత్తోతి మహికాయ ముత్తో. మహికాతి నీహారో వుచ్చతి. మహియా ముత్తోతిపి పాఠో. ధూమరజా ముత్తోతి ధూమతో చ రజతో చ ముత్తో. రాహుగహణా విప్పముత్తోతి రాహునో చన్దస్స ఆసన్నుపక్కిలేసత్తా ద్వీహి ఉపసగ్గేహి విసేసేత్వా వుత్తం. భాసతే ఇతి సఓభాసట్ఠేన. తపతే ఇతి సతేజట్ఠేన. విరోచతే ఇతి రుచిరట్ఠేన. ఏవమేవన్తి ఏవం ఏవం. యస్మా పన చన్దోపి సయం భాసన్తో తపన్తో విరోచన్తో ఇమం ఓకాసలోకం ఓభాసేతి, భిక్ఖు చ పఞ్ఞాయ భాసన్తో తపన్తో విరోచన్తో ఇమం ఖన్ధాదిలోకం పఞ్ఞాయ ఓభాసేతి, తస్మా ఉభయత్రాపి ‘‘భాసేతీ’’తి అవత్వా ‘‘భాసతే’’ ఇచ్చేవ వుత్తం. ఏవఞ్హి వుత్తే హేతుఅత్థోపి వుత్తో హోతి. అతివిసదతరాభసూరియోపమం అగ్గహేత్వా కస్మా చన్దోపమా గహితాతి చే? సబ్బకిలేసపరిళాహవూపసమేన సన్తస్స భిక్ఖునో సన్తగుణయుత్తచన్దోపమా అనుచ్ఛవికాతి గహితాతి వేదితబ్బం. ఏవం ఆనాపానస్సతిభావనాసిద్ధిసాధకం యోగావచరం థునిత్వా ఇమాని తేరస వోదానే ఞాణానీతి తాని ఞాణాని నిగమేత్వా దస్సేతీతి.

వోదానఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సతోకారిఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౬౩. సతోకారిఞాణనిద్దేసే మాతికాయం ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు. అయఞ్హి ఏత్థ ఇధ-సద్దో సబ్బప్పకారఆనాపానస్సతిసమాధినిబ్బత్తకస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనో, అఞ్ఞసాసనస్స తథాభావపటిసేధనో చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧).

అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వాతి ఇదమస్స ఆనాపానస్సతిసమాధి భావనానురూపసేనాసనపరిగ్గహపరిదీపనం. ఇమస్స హి భిక్ఖునో దీఘరత్తం రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు అనువిసటం చిత్తం ఆనాపానస్సతిసమాధిఆరమ్మణం అభిరుహితుం న ఇచ్ఛతి, కూటగోణయుత్తరథో వియ ఉప్పథమేవ ధావతి. తస్మా సేయ్యథాపి నామ గోపో కూటధేనుయా సబ్బం ఖీరం పివిత్వా వడ్ఢితం కూటవచ్ఛం దమేతుకామో ధేనుతో అపనేత్వా ఏకమన్తే మహన్తం థమ్భం నిఖణిత్వా తత్థ యోత్తేన బన్ధేయ్య, అథస్స సో వచ్ఛో ఇతో చితో చ విప్ఫన్దిత్వా పలాయితుం అసక్కోన్తో తమేవ థమ్భం ఉపనిసీదేయ్య వా ఉపనిపజ్జేయ్య వా, ఏవమేవ ఇమినాపి భిక్ఖునా దీఘరత్తం రూపారమ్మణాదిరసపానవడ్ఢితం దుట్ఠచిత్తం దమేతుకామేన రూపాదిఆరమ్మణతో అపనేత్వా అరఞ్ఞం వా రుక్ఖమూలం వా సుఞ్ఞాగారం వా పవేసేత్వా తత్థ అస్సాసపస్సాసథమ్భే సతియోత్తేన బన్ధితబ్బం. ఏవమస్స తం చిత్తం ఇతో చితో చ విప్ఫన్దిత్వాపి పుబ్బే ఆచిణ్ణారమ్మణం అలభమానం సతియోత్తం ఛిన్దిత్వా పలాయితుం అసక్కోన్తం తమేవారమ్మణం ఉపచారప్పనావసేన ఉపనిసీదతి చేవ ఉపనిపజ్జతి చ. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యథా థమ్భే నిబన్ధేయ్య, వచ్ఛం దమం నరో ఇధ;

బన్ధేయ్యేవం సకం చిత్తం, సతియారమ్మణే దళ్హ’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౧౭; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౪; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౭) –

ఏవమస్స తం సేనాసనం భావనానురూపం హోతి. అథ వా యస్మా ఇదం కమ్మట్ఠానప్పభేదే ముద్ధభూతం సబ్బబుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం విసేసాధిగమదిట్ఠధమ్మసుఖవిహారపదట్ఠానం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం ఇత్థిపురిసహత్థిఅస్సాదిసద్దసమాకులం గామన్తం అపరిచ్చజిత్వా న సుకరం భావేతుం సద్దకణ్టకత్తా ఝానస్స. అగామకే పన అరఞ్ఞే సుకరం యోగావచరేన ఇదం కమ్మట్ఠానం పరిగ్గహేత్వా ఆనాపానచతుక్కజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణితుం. తస్మా తస్స అనురూపం సేనాసనం ఉపదిసన్తో భగవా ‘‘అరఞ్ఞగతో వా’’తిఆదిమాహ, తథేవ థేరో.

వత్థువిజ్జాచరియో వియ హి భగవా, సో యథా వత్థువిజ్జాచరియో నగరభూమిం పస్సిత్వా సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖిత్వా ‘‘ఏత్థ నగరం మాపేథా’’తి ఉపదిసతి, సోత్థినా చ నగరే నిట్ఠితే రాజకులతో మహాసక్కారం లభతి, ఏవమేవం యోగావచరస్స అనురూపం సేనాసనం ఉపపరిక్ఖిత్వా ‘‘ఏత్థ కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఉపదిసతి, తతో తత్థ కమ్మట్ఠానమనుయుత్తేన యోగినా కమేన అరహత్తే పత్తే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా’’తి మహన్తం సక్కారం లభతి. అయం పన భిక్ఖు ‘‘దీపిసదిసో’’తి వుచ్చతి. యథా హి మహాదీపిరాజా అరఞ్ఞే తిణగహనం వా వనగహనం వా పబ్బతగహనం వా నిస్సాయ నిలీయిత్వా వనమహింసగోకణ్ణసూకరాదయో మిగే గణ్హాతి, ఏవమేవం అయం అరఞ్ఞాదీసు కమ్మట్ఠానమనుయుఞ్జన్తో భిక్ఖు యథాక్కమేన సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తమగ్గే చేవ అరియఫలాని చ గణ్హాతీతి వేదితబ్బో. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యథాపి దీపికో నామ, నిలీయిత్వా గణ్హతే మిగే;

తథేవాయం బుద్ధపుత్తో, యుత్తయోగో విపస్సకో;

అరఞ్ఞం పవిసిత్వాన, గణ్హాతి ఫలముత్తమ’’న్తి. (మి. ప. ౬.౧.౫);

తేనస్స పరక్కమజవయోగ్గభూమిం అరఞ్ఞసేనాసనం దస్సేన్తో ‘‘అరఞ్ఞగతో వా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అరఞ్ఞగతోతి ఉపరి వుత్తలక్ఖణం యంకిఞ్చి పవివేకసుఖం అరఞ్ఞం గతో. రుక్ఖమూలగతోతి రుక్ఖసమీపం గతో. సుఞ్ఞాగారగతోతి సుఞ్ఞం వివిత్తోకాసం గతో. ఏత్థ చ ఠపేత్వా అరఞ్ఞఞ్చ రుక్ఖమూలఞ్చ అవసేససత్తవిధసేనాసనం గతోపి ‘‘సుఞ్ఞాగారగతో’’తి వత్తుం వట్టతి. నవవిధఞ్హి సేనాసనం. యథాహ – ‘‘సో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జ’’న్తి (విభ. ౫౦౮). ఏవమస్స ఉతుత్తయానుకూలం ధాతుచరియానుకూలఞ్చ ఆనాపానస్సతిభావనానురూపం సేనాసనం ఉపదిసిత్వా అలీనానుద్ధచ్చపక్ఖికం సన్తమిరియాపథం ఉపదిసన్తో నిసీదతీతి ఆహ. అథస్స నిసజ్జాయ దళ్హభావం అస్సాసపస్సాసానం పవత్తనసమత్థతం ఆరమ్మణపరిగ్గహూపాయఞ్చ దస్సేన్తో పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాతిఆదిమాహ. తత్థ పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం. ఆభుజిత్వాతి బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమసరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. ఏవఞ్హి నిసిన్నస్స ధమ్మమంసన్హారూని న పణమన్తి. అథస్స యా తేసం పణమనపచ్చయా ఖణే ఖణే వేదనా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తా న ఉప్పజ్జన్తి. తాసు అనుప్పజ్జమానాసు చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, కమ్మట్ఠానం న పరిపతతి, వుద్ధిం ఫాతిం ఉపగచ్ఛతి.

పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి కమ్మట్ఠానాభిముఖం సతిం ఠపయిత్వా. సో సతోవ అస్ససతి సతో పస్ససతీతి సో భిక్ఖు ఏవం నిసీదిత్వా ఏవఞ్చ సతిం ఉపట్ఠపేత్వా తం సతిం అవిజహన్తో సతో ఏవ అస్ససతి సతో పస్ససతి, సతోకారీ హోతీతి వుత్తం హోతి.

ఇదాని యేహి పకారేహి సతోకారీ హోతి, తే పకారే దస్సేతుం దీఘం వా అస్ససన్తోతిఆదిమాహ. తత్థ దీఘం వా అస్ససన్తోతి దీఘం వా అస్సాసం పవత్తయన్తో. తథా రస్సం. యా పన నేసం దీఘరస్సతా, సా కాలవసేన వేదితబ్బా. కదాచి హి మనుస్సా హత్థిఅహిఆదయో వియ కాలవసేన దీఘం అస్ససన్తి చ పస్ససన్తి చ, కదాచి సునఖససాదయో వియ రస్సం. అఞ్ఞథా హి చుణ్ణవిచుణ్ణా అస్సాసపస్సాసా దీఘరస్సా నామ న హోన్తి. తస్మా తే దీఘం కాలం పవిసన్తా చ నిక్ఖమన్తా చ దీఘా, రస్సం కాలం పవిసన్తా చ నిక్ఖమన్తా చ రస్సాతి వేదితబ్బా. తత్రాయం భిక్ఖు ఉపరి వుత్తేహి నవహాకారేహి దీఘం అస్ససన్తో చ పస్ససన్తో చ దీఘం అస్ససామి, పస్ససామీతి పజానాతి, తథా రస్సం.

ఏవం పజానతో చ –

‘‘దీఘో రస్సో చ అస్సాసో, పస్సాసోపి చ తాదిసో;

చత్తారో వణ్ణా వత్తన్తి, నాసికగ్గేవ భిక్ఖునో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౧౯; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫);

నవన్నఞ్చస్స ఆకారానం ఏకేనాకారేన కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా సమ్పజ్జతీతి వేదితబ్బా. సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీతి సకలస్స అస్సాసకాయస్సాదిమజ్ఝపరియోసానం విదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. సకలస్స పస్సాసకాయస్సాదిమజ్ఝపరియోసానం విదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. ఏవం విదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన అస్ససతి చేవ పస్ససతి చ. తస్మా ‘‘అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వుచ్చతి. ఏకస్స హి భిక్ఖునో చుణ్ణవిచుణ్ణవిసటే (విసుద్ధి. ౧.౨౧౯; పారా. ౨.౧౬౫) అస్సాసకాయే, పస్సాసకాయే వా ఆది పాకటో హోతి, న మజ్ఝపరియోసానం. సో ఆదిమేవ పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, మజ్ఝపరియోసానే కిలమతి. ఏకస్స మజ్ఝం పాకటం హోతి, న ఆదిపరియోసానం. సో మజ్ఝమేవ పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, ఆదిపరియోసానే కిలమతి. ఏకస్స పరియోసానం పాకటం హోతి, న ఆదిమజ్ఝం. సో పరియోసానంయేవ పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, ఆదిమజ్ఝే కిలమతి. ఏకస్స సబ్బం పాకటం హోతి, సో సబ్బమ్పి పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, న కత్థచి కిలమతి. తాదిసేన భవితబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ’’తిఆది.

తత్థ సిక్ఖతీతి ఏవం ఘటతి వాయమతి. యో వా తథాభూతస్స సంవరో, అయమేత్థ అధిసీలసిక్ఖా. యో తథాభూతస్స సమాధి, అయం అధిచిత్తసిక్ఖా. యా తథాభూతస్స పఞ్ఞా, అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాతి ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో తస్మిం ఆరమ్మణే తాయ సతియా తేన మనసికారేన సిక్ఖతి ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్థ యస్మా పురిమనయేన కేవలం అస్ససితబ్బం పస్ససితబ్బమేవ చ, న అఞ్ఞం కిఞ్చి కాతబ్బం, ఇతో పట్ఠాయ పన ఞాణుప్పాదనాదీసు యోగో కరణీయో. తస్మా తత్థ ‘‘అస్ససామీతి పజానాతి పస్ససామీతి పజానాతి’’చ్చేవ వత్తమానకాలవసేన పాళిం వత్వా ఇతో పట్ఠాయ కత్తబ్బస్స ఞాణుప్పాదనాదినో ఆ-కారస్స దస్సనత్థం ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన అనాగతకాలవసేన పాళి ఆరోపితాతి వేదితబ్బా.

పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం…పే… సిక్ఖతీతి ఓళారికం అస్సాసపస్సాససఙ్ఖాతం కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భేన్తో పటిప్పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి.

తత్రేవం ఓళారికసుఖుమతా చ పస్సద్ధి చ వేదితబ్బా – ఇమస్స హి భిక్ఖునో పుబ్బే అపరిగ్గహితకాలే కాయో చ చిత్తఞ్చ సదరథా హోన్తి ఓళారికా. కాయచిత్తానం ఓళారికత్తే అవూపసన్తే అస్సాసపస్సాసాపి ఓళారికా హోన్తి, బలవతరా హుత్వా పవత్తన్తి, నాసికా నప్పహోతి, ముఖేన అస్ససన్తోపి పస్ససన్తోపి తిట్ఠతి. యదా పనస్స కాయోపి చిత్తమ్పి పరిగ్గహితా హోన్తి, తదా తే సన్తా హోన్తి వూపసన్తా. తేసు వూపసన్తేసు అస్సాసపస్సాసా సుఖుమా హుత్వా పవత్తన్తి, ‘‘అత్థి ను ఖో, నత్థీ’’తి విచేతబ్బాకారప్పత్తా హోన్తి. సేయ్యథాపి పురిసస్స ధావిత్వా పబ్బతా వా ఓరోహిత్వా మహాభారం వా సీసతో ఓరోపేత్వా ఠితస్స ఓళారికా అస్సాసపస్సాసా హోన్తి, నాసికా నప్పహోతి, ముఖేన అస్ససన్తోపి పస్ససన్తోపి తిట్ఠతి. యదా పనేస తం పరిస్సమం వినోదేత్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ అల్లసాటకం హదయే కత్వా సీతాయ ఛాయాయ నిపన్నో హోతి, అథస్స తే అస్సాసపస్సాసా సుఖుమా హోన్తి ‘‘అత్థి ను ఖో, నత్థీ’’తి విచేతబ్బాకారప్పత్తా, ఏవమేవం ఇమస్స భిక్ఖునో అపరిగ్గహితకాలేతి విత్థారేతబ్బం. తథా హిస్స పుబ్బే అపరిగ్గహితకాలే ‘‘ఓళారికోళారికే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేమీ’’తి ఆభోగసమన్నాహారమనసికారో నత్థి, పరిగ్గహితకాలే పన అత్థి. తేనస్స అపరిగ్గహితకాలతో పరిగ్గహితకాలే కాయసఙ్ఖారో సుఖుమో హోతి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘సారద్ధే కాయే చిత్తే చ, అధిమత్తం పవత్తతి;

అసారద్ధమ్హి కాయమ్హి, సుఖుమం సమ్పవత్తతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౨౦; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫);

పరిగ్గహేపి ఓళారికో, పఠమజ్ఝానూపచారే సుఖుమో. తస్మిమ్పి ఓళారికో, పఠమజ్ఝానే సుఖుమో. పఠమజ్ఝానే చ దుతియజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికో, దుతియజ్ఝానే సుఖుమో. దుతియజ్ఝానే చ తతియజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికో, తతియజ్ఝానే సుఖుమో. తతియజ్ఝానే చ చతుత్థజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికో, చతుత్థజ్ఝానే అతిసుఖుమో అప్పవత్తిమేవ పాపుణాతి. ఇదం తావ దీఘభాణకసంయుత్తభాణకానం మతం.

మజ్ఝిమభాణకా పన ‘‘పఠమజ్ఝానే ఓళారికో, దుతియజ్ఝానూపచారే సుఖుమో’’తి ఏవం హేట్ఠిమహేట్ఠిమజ్ఝానతో ఉపరూపరిజ్ఝానూపచారేపి సుఖుమతరం ఇచ్ఛన్తి. సబ్బేసంయేవ పన మతేన అపరిగ్గహితకాలే పవత్తకాయసఙ్ఖారో పరిగ్గహితకాలే పటిప్పస్సమ్భతి, పరిగ్గహితకాలే పవత్తకాయసఙ్ఖారో పఠమజ్ఝానూపచారే…పే… చతుత్థజ్ఝానూపచారే పవత్తకాయసఙ్ఖారో చతుత్థజ్ఝానే పటిప్పస్సమ్భతి. అయం తావ సమథే నయో.

విపస్సనాయం పన అపరిగ్గహితకాలే పవత్తకాయసఙ్ఖారో ఓళారికో, మహాభూతపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, ఉపాదారూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, సకలరూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, అరూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, రూపారూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, పచ్చయపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, సప్పచ్చయనామరూపదస్సనే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, లక్ఖణారమ్మణిక విపస్సనాయ సుఖుమో. సోపి దుబ్బలవిపస్సనాయ ఓళారికో, బలవవిపస్సనాయ సుఖుమో. తత్థ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమేన పచ్ఛిమేన పటిప్పస్సద్ధి వేదితబ్బా. ఏవమేత్థ ఓళారికసుఖుమతా పటిప్పస్సద్ధి చ వేదితబ్బా. అయం తావేత్థ కాయానుపస్సనావసేన వుత్తస్స పఠమచతుక్కస్స అనుపుబ్బపదవణ్ణనా.

యస్మా పనేత్థ ఇదమేవ చతుక్కం ఆదికమ్మికస్స కమ్మట్ఠానవసేన వుత్తం, ఇతరాని పన తీణి చతుక్కాని ఏత్థ పత్తజ్ఝానస్స వేదనాచిత్తధమ్మానుపస్సనావసేన, తస్మా ఇమం కమ్మట్ఠానం భావేత్వా ఆనాపానచతుక్కజ్ఝానపదట్ఠానాయ విపస్సనాయ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణితుకామేన ఆదికమ్మికేన కులపుత్తేన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేన సీలపరిసోధనాదీని సబ్బకిచ్చాని కత్వా సత్తఙ్గసమన్నాగతస్స ఆచరియస్స సన్తికే పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేతబ్బం. తత్రిమే పఞ్చ సన్ధయో ఉగ్గహో పరిపుచ్ఛా ఉపట్ఠానం అప్పనా లక్ఖణన్తి. తత్థ ఉగ్గహో నామ కమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గణ్హనం. పరిపుచ్ఛా నామ కమ్మట్ఠానస్స పరిపుచ్ఛనం. ఉపట్ఠానం నామ కమ్మట్ఠానస్స ఉపట్ఠానం. అప్పనా నామ కమ్మట్ఠానస్స అప్పనా. లక్ఖణం నామ కమ్మట్ఠానస్స లక్ఖణం, ‘‘ఏవం లక్ఖణమిదం కమ్మట్ఠాన’’న్తి కమ్మట్ఠానసభావూపధారణన్తి వుత్తం హోతి.

ఏవం పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హన్తో అత్తనాపి న కిలమతి, ఆచరియమ్పి న విహేసేతి. తస్మా థోకం ఉద్దిసాపేత్వా బహుం కాలం సజ్ఝాయిత్వా ఏవం పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వా ఆచరియస్స సన్తికే వా అఞ్ఞత్థ వా అట్ఠారస దోసయుత్తే విహారే వజ్జేత్వా పఞ్చఙ్గసమన్నాగతే సేనాసనే వసన్తేన ఉపచ్ఛిన్నఖుద్దకపలిబోధేన కతభత్తకిచ్చేన భత్తసమ్మదం పటివినోదేత్వా సుఖనిసిన్నేన రతనత్తయగుణానుస్సరణేన చిత్తం సమ్పహంసేత్వా ఆచరియుగ్గహతో ఏకపదమ్పి అపరిహాపేన్తేన ఇదం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం మనసి కాతబ్బం. తత్రాయం మనసికారవిధి –

‘‘గణనా అనుబన్ధనా, ఫుసనా ఠపనా సల్లక్ఖణా;

వివట్టనా పారిసుద్ధి, తేసఞ్చ పటిపస్సనా’’తి.

తత్థ గణనాతి గణనాయేవ. అనుబన్ధనాతి అనుగమనా. ఫుసనాతి ఫుట్ఠట్ఠానం. ఠపనాతి అప్పనా. సల్లక్ఖణాతి విపస్సనా. వివట్టనాతి మగ్గో. పారిసుద్ధీతి ఫలం. తేసఞ్చ పటిపస్సనాతి పచ్చవేక్ఖణా. తత్థ ఇమినా ఆదికమ్మికేన కులపుత్తేన పఠమం గణనాయ ఇదం కమ్మట్ఠానం మనసి కాతబ్బం. గణేన్తేన పన పఞ్చన్నం హేట్ఠా న ఠపేతబ్బం, దసన్నం ఉపరి న నేతబ్బం, అన్తరా ఖణ్డం న దస్సేతబ్బం. పఞ్చన్నం హేట్ఠా ఠపేన్తస్స హి సమ్బాధే ఓకాసే చిత్తుప్పాదో విప్ఫన్దతి సమ్బాధే వజే సన్నిరుద్ధగోగణో వియ. దసన్నం ఉపరి నేన్తస్స గణననిస్సితోవ చిత్తుప్పాదో హోతి. అన్తరా ఖణ్డం దస్సేన్తస్స ‘‘సిఖాప్పత్తం ను ఖో మే కమ్మట్ఠానం, నో’’తి చిత్తం వికమ్పతి, తస్మా ఏతే దోసే వజ్జేత్వా గణేతబ్బం.

గణేన్తేన చ పఠమం దన్ధగణనాయ ధఞ్ఞమాపకగణనాయ గణేతబ్బం. ధఞ్ఞమాపకో హి నాళిం పూరేత్వా ‘‘ఏక’’న్తి వత్వా ఓకిరతి, పున పూరేన్తో కిఞ్చి కచవరం దిస్వా ఛడ్డేన్తో ‘‘ఏకం ఏక’’న్తి వదతి. ఏసేవ నయో ద్వే ద్వేతిఆదీసు. ఏవమేవం ఇమినాపి అస్సాసపస్సాసేసు యో ఉపట్ఠాతి, తం గహేత్వా ‘‘ఏకం ఏక’’న్తిఆదిం కత్వా యావ ‘‘దస దసా’’తి పవత్తమానం పవత్తమానం ఉపలక్ఖేత్వావ గణేతబ్బం. తస్స ఏవం గణయతో నిక్ఖమన్తా చ పవిసన్తా చ అస్సాసపస్సాసా పాకటా హోన్తి.

అథానేన తం దన్ధగణనం ధఞ్ఞమాపకగణనం పహాయ సీఘగణనాయ గోపాలకగణనాయ గణేతబ్బం. ఛేకో హి గోపాలకో సక్ఖరాదయో ఉచ్ఛఙ్గేన గహేత్వా రజ్జుదణ్డహత్థో పాతోవ వజం గన్త్వా గావో పిట్ఠియం పహరిత్వా పలిఘత్థమ్భమత్థకే నిసిన్నో ద్వారం పత్తం పత్తంయేవ గావం ‘‘ఏకో ద్వే’’తి సక్ఖరం ఖిపిత్వా ఖిపిత్వా గణేతి. తియామరత్తిం సమ్బాధే ఓకాసే దుక్ఖం వుత్థగోగణో నిక్ఖమన్తో అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపనిఘంసన్తో వేగేన వేగేన పుఞ్జపుఞ్జో హుత్వా నిక్ఖమతి. సో వేగేన వేగేన ‘‘తీణి చత్తారి పఞ్చ దసా’’తి గణేతియేవ, ఏవమస్సాపి పురిమనయేన గణయతో అస్సాసపస్సాసా పాకటా హుత్వా సీఘం సీఘం పునప్పునం సఞ్చరన్తి. తతో తేన ‘‘పునప్పునం సఞ్చరన్తీ’’తి ఞత్వా అన్తో చ బహి చ అగ్గహేత్వా ద్వారప్పత్తం ద్వారప్పత్తంయేవ గహేత్వా ‘‘ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ, ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ ఛ, ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ ఛ సత్త…పే… అట్ఠ నవ దసా’’తి సీఘం సీఘం గణేతబ్బమేవ. గణనాపటిబద్ధే హి కమ్మట్ఠానే గణనబలేనేవ చిత్తం ఏకగ్గం హోతి అరిత్తుపత్థమ్భనవసేన చణ్డసోతే నావాఠపనమివ.

తస్సేవం సీఘం సీఘం గణయతో కమ్మట్ఠానం నిరన్తరం పవత్తం వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతి. అథ ‘‘నిరన్తరం పవత్తతీ’’తి ఞత్వా అన్తో చ బహి చ వాతం అపరిగ్గహేత్వా పురిమనయేనేవ వేగేన వేగేన గణేతబ్బం. అన్తోపవిసనవాతేన హి సద్ధిం చిత్తం పవేసయతో అబ్భన్తరం వాతబ్భాహతం మేదపూరితం వియ హోతి. బహినిక్ఖమనవాతేన సద్ధిం చిత్తం నీహరతో బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చిత్తం విక్ఖిపతి. ఫుట్ఠఫుట్ఠోకాసే పన సతిం ఠపేత్వా భావేన్తస్సేవ భావనా సమ్పజ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘అన్తో చ బహి చ వాతం అపరిగ్గహేత్వా పురిమనయేనేవ వేగేన వేగేన గణేతబ్బ’’న్తి.

కీవచిరం పనేతం గణేతబ్బన్తి? యావ వినా గణనాయ అస్సాసపస్సాసారమ్మణే సతి సన్తిట్ఠతి. బహి విసటవితక్కవిచ్ఛేదం కత్వా అస్సాసపస్సాసారమ్మణే సతి సణ్ఠాపనత్థంయేవ హి గణనాతి.

ఏవం గణనాయ మనసి కత్వా అనుబన్ధనాయ మనసి కాతబ్బం. అనుబన్ధనా నామ గణనం పటిసంహరిత్వా సతియా నిరన్తరం అస్సాసపస్సాసానం అనుగమనం. తఞ్చ ఖో న ఆదిమజ్ఝపరియోసానానుగమనవసేన. ఆదిమజ్ఝపరియోసానాని తస్సానుగమనే ఆదీనవా చ హేట్ఠా వుత్తాయేవ.

తస్మా అనుబన్ధనాయ మనసికరోన్తేన న ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన మనసి కాతబ్బం, అపిచ ఖో ఫుసనావసేన చ ఠపనావసేన చ మనసి కాతబ్బం. గణనానుబన్ధనావసేన వియ హి ఫుసనాఠపనావసేన విసుం మనసికారో నత్థి, ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవ పన గణేన్తో గణనాయ చ ఫుసనాయ చ మనసి కరోతి, తత్థేవ గణనం పటిసంహరిత్వా తే సతియా అనుబన్ధన్తో, అప్పనావసేన చ చిత్తం ఠపేన్తో ‘‘అనుబన్ధనాయ చ ఫుసనాయ చ ఠపనాయ చ మనసి కరోతీ’’తి వుచ్చతి. స్వాయమత్థో అట్ఠకథాసు వుత్తపఙ్గుళదోవారికోపమాహి ఇధేవ పాళియం వుత్తకకచూపమాయ చ వేదితబ్బో.

తత్రాయం పఙ్గుళోపమా – సేయ్యథాపి పఙ్గుళో దోలాయ కీళతం మాతాపుత్తానం దోలం ఖిపిత్వా తత్థేవ దోలాథమ్భమూలే నిసిన్నో కమేన ఆగచ్ఛన్తస్స చ గచ్ఛన్తస్స చ దోలాఫలకస్స ఉభో కోటియో మజ్ఝఞ్చ పస్సతి, న చ ఉభోకోటిమజ్ఝానం దస్సనత్థం బ్యావటో హోతి, ఏవమేవ భిక్ఖు సతివసేన ఉపనిబన్ధనత్థమ్భమూలే ఠత్వా అస్సాసపస్సాసదోలం ఖిపిత్వా తత్థేవ నిమిత్తే సతియా నిసీదన్తో కమేన ఆగచ్ఛన్తానఞ్చ గచ్ఛన్తానఞ్చ ఫుట్ఠట్ఠానే అస్సాసపస్సాసానం ఆదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛన్తో తత్థేవ (విసుద్ధి. ౧.౨౨౫) చిత్తం ఠపేత్వా పస్సతి, న చ తేసం దస్సనత్థం బ్యావటో హోతి. అయం పఙ్గుళోపమా.

అయం పన దోవారికోపమా – సేయ్యథాపి దోవారికో నగరస్స అన్తో చ బహి చ పురిసే ‘‘కో త్వం, కుతో వా ఆగతో, కుహిం వా గచ్ఛసి, కిం వా తే హత్థే’’తి న వీమంసతి. న హి తస్స తే భారా, ద్వారప్పత్తం ద్వారప్పత్తంయేవ పన వీమంసతి, ఏవమేవ ఇమస్స భిక్ఖునో అన్తోపవిట్ఠవాతా చ బహినిక్ఖన్తవాతా చ న భారా హోన్తి, ద్వారప్పత్తా ద్వారప్పత్తాయేవ భారాతి అయం దోవారికోపమా.

కకచూపమా పన ‘‘నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౫౯) నయేన ఇధ వుత్తాయేవ. ఇధ పనస్స ఆగతాగతవసేన అమనసికారమత్తమేవ పయోజనన్తి వేదితబ్బం.

ఇదం కమ్మట్ఠానం మనసికరోతో కస్సచి న చిరేనేవ నిమిత్తఞ్చ ఉప్పజ్జతి, అవసేసఝానఙ్గపటిమణ్డితా అప్పనాసఙ్ఖాతా ఠపనా చ సమ్పజ్జతి. కస్సచి పన గణనావసేనేవ మనసికారకాలతో పభుతి యథా సారద్ధకాయస్స మఞ్చే వా పీఠే వా నిసీదతో మఞ్చపీఠం ఓనమతి వికూజతి, పచ్చత్థరణం వలిం గణ్హాతి, అసారద్ధకాయస్స పన నిసీదతో నేవ మఞ్చపీఠం ఓనమతి న వికూజతి, న పచ్చత్థరణం వలిం గణ్హాతి, తూలపిచుపూరితం వియ మఞ్చపీఠం హోతి. కస్మా? యస్మా అసారద్ధో కాయో లహుకో హోతి, ఏవమేవం గణనావసేన మనసికారకాలతో పభుతి అనుక్కమతో ఓళారికఅస్సాసపస్సాసనిరోధవసేన కాయదరథే వూపసన్తే కాయోపి చిత్తమ్పి లహుకం హోతి, సరీరం ఆకాసే లఙ్ఘనాకారప్పత్తం వియ హోతి.

తస్స ఓళారికే అస్సాసపస్సాసే నిరుద్ధే సుఖుమఅస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణం చిత్తం పవత్తతి. తస్మిమ్పి నిరుద్ధే అపరాపరం తతో సుఖుమతరం సుఖుమతరం అస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణం పవత్తతియేవ. స్వాయమత్థో ఉపరి వుత్తకంసథాలోపమాయ వేదితబ్బో.

యథా హి అఞ్ఞాని కమ్మట్ఠానాని ఉపరూపరి విభూతాని హోన్తి, న తథా ఇదం. ఇదం పన ఉపరూపరి భావేన్తస్స సుఖుమత్తం గచ్ఛతి, ఉపట్ఠానమ్పి న ఉపగచ్ఛతి. ఏవం అనుపట్ఠహన్తే పన తస్మిం తేన భిక్ఖునా ‘‘ఆచరియం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వా ‘‘నట్ఠం దాని మే కమ్మట్ఠాన’’న్తి వా ఉట్ఠాయాసనా న గన్తబ్బం. ఇరియాపథం వికోపేత్వా గచ్ఛతో హి కమ్మట్ఠానం నవనవమేవ హోతి. తస్మా యథానిసిన్నేనేవ దేసతో ఆహరితబ్బం.

తత్రాయం ఆహరణూపాయో – తేన భిక్ఖునా కమ్మట్ఠానస్స అనుపట్ఠానభావం ఞత్వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం ‘‘ఇమే అస్సాసపస్సాసా నామ కత్థ అత్థి, కత్థ నత్థి. కస్స వా అత్థి, కస్స వా నత్థీ’’తి. అథేవం పటిసఞ్చిక్ఖతో ‘‘ఇమే అన్తోమాతుకుచ్ఛియం నత్థి, ఉదకే నిముగ్గానం నత్థి, తథా అసఞ్ఞీభూతానం మతానం చతుత్థజ్ఝానసమాపన్నానం రూపారూపభవసమఙ్గీనం నిరోధసమాపన్నాన’’న్తి ఞత్వా ఏవం అత్తనావ అత్తా పటిచోదేతబ్బో ‘‘నను, త్వం పణ్డిత, నేవ మాతుకుచ్ఛిగతో, న ఉదకే నిముగ్గో, న అసఞ్ఞీభూతో, న మతో, న చతుత్థజ్ఝానసమాపన్నో, న రూపారూపభవసమఙ్గీ, న నిరోధసమాపన్నో. అత్థియేవ తే అస్సాసపస్సాసా, మన్దపఞ్ఞతాయ పన పరిగ్గహేతుం న సక్కోసీ’’తి. అథానేన పకతిఫుట్ఠవసేన చిత్తం ఠపేత్వా మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఇమే హి దీఘనాసికస్స నాసాపుటం ఘట్టేన్తా పవత్తన్తి, రస్సనాసికస్స ఉత్తరోట్ఠం. తస్మానేన ఇమం నామ ఠానం ఘట్టేన్తీతి నిమిత్తం ఠపేతబ్బం. ఇమమేవ హి అత్థవసం పటిచ్చ వుత్తం భగవతా – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, ముట్ఠస్సతిస్స అసమ్పజానస్స ఆనాపానస్సతిభావనం వదామీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౪౯; సం. ని. ౫.౯౯౨). కిఞ్చాపి హి యంకిఞ్చి కమ్మట్ఠానం సతస్స సమ్పజానస్సేవ సమ్పజ్జతి, ఇతో అఞ్ఞం పన మనసికరోన్తస్స పాకటం హోతి. ఇదం పన ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం గరుకం గరుకభావనం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధపుత్తానం మహాపురిసానంయేవ మనసికారభూమిభూతం, న చేవ ఇత్తరం, న చ ఇత్తరసత్తసమాసేవితం. యథా యథా మనసి కరీయతి, తథా తథా సన్తఞ్చేవ హోతి సుఖుమఞ్చ. తస్మా ఏత్థ బలవతీ సతి చ పఞ్ఞా చ ఇచ్ఛితబ్బా.

యథా హి మట్ఠసాటకస్స తున్నకరణకాలే సూచిపి సుఖుమా ఇచ్ఛితబ్బా, సూచిపాసవేధనమ్పి తతో సుఖుమతరం, ఏవమేవం మట్ఠసాటకసదిసస్స ఇమస్స కమ్మట్ఠానస్స భావనాకాలే సూచిపటిభాగా సతిపి సూచిపాసవేధనపటిభాగా తంసమ్పయుత్తా పఞ్ఞాపి బలవతీ ఇచ్ఛితబ్బా. తాహి చ పన సతిపఞ్ఞాహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా న తే అస్సాసపస్సాసా అఞ్ఞత్ర పకతిఫుట్ఠోకాసా పరియేసితబ్బా.

యథా హి కస్సకో ఖేత్తం కసిత్వా బలీబద్దే ముఞ్చిత్వా గోచరముఖే కత్వా ఛాయాయ నిసిన్నో విస్సమేయ్య, అథస్స తే బలీబద్దా వేగేన అటవిం పవిసేయ్యుం. యో హోతి ఛేకో కస్సకో, సో పున తే గహేత్వా యోజేతుకామో న తేసం అనుపదం గన్త్వా అటవిం ఆహిణ్డతి. అథ ఖో రస్మిఞ్చ పతోదఞ్చ గహేత్వా ఉజుకమేవ తేసం నిపాతనతిత్థం గన్త్వా నిసీదతి వా నిపజ్జతి వా. అథ తే గోణే దివసభాగం చరిత్వా నిపాతనతిత్థం ఓతరిత్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ పచ్చుత్తరిత్వా ఠితే దిస్వా రస్మియా బన్ధిత్వా పతోదేన విజ్ఝన్తో ఆనేత్వా యోజేత్వా పున కమ్మం కరోతి. ఏవమేవం తేన భిక్ఖునా న తే అస్సాసపస్సాసా అఞ్ఞత్ర పకతిఫుట్ఠోకాసా పరియేసితబ్బా. సతిరస్మిం పన పఞ్ఞాపతోదఞ్చ గహేత్వా పకతిఫుట్ఠోకాసే చిత్తం ఠపేత్వా మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఏవం హిస్స మనసికరోతో న చిరస్సేవ తే ఉపట్ఠహన్తి నిపాతనతిత్థే వియ గోణా. తతో తేన సతిరస్మియా బన్ధిత్వా తస్మింయేవ ఠానే యోజేత్వా పఞ్ఞాపతోదేన విజ్ఝన్తేన పునప్పునం కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జితబ్బం. తస్సేవమనుయుఞ్జతో న చిరస్సేవ నిమిత్తం ఉపట్ఠాతి. తం పనేతం న సబ్బేసం ఏకసదిసం హోతి, అపిచ ఖో కస్సచి సుఖసమ్ఫస్సం ఉప్పాదయమానో తూలపిచు వియ కప్పాసపిచు వియ వాతధారా వియ చ ఉపట్ఠాతీతి ఏకచ్చే ఆహు.

అయం పన అట్ఠకథాసు వినిచ్ఛయో – ఇదఞ్హి కస్సచి తారకరూపం వియ మణిగుళికా వియ ముత్తాగుళికా వియ చ, కస్సచి ఖరసమ్ఫస్సం హుత్వా కప్పాసట్ఠి వియ దారుసారసూచి వియ చ, కస్సచి దీఘపామఙ్గసుత్తం వియ కుసుమదామం వియ ధూమసిఖా వియ చ, కస్సచి విత్థతం మక్కటకసుత్తం వియ వలాహకపటలం వియ పదుమపుప్ఫం వియ రథచక్కం వియ చన్దమణ్డలం వియ సూరియమణ్డలం వియ చ ఉపట్ఠాతి, తఞ్చ పనేతం యథా సమ్బహులేసు భిక్ఖూసు సుత్తన్తం సజ్ఝాయిత్వా నిసిన్నేసు ఏకేన భిక్ఖునా ‘‘తుమ్హాకం కీదిసం హుత్వా ఇదం సుత్తం ఉపట్ఠాతీ’’తి వుత్తే ఏకో ‘‘మయ్హం మహతీ పబ్బతేయ్యా నదీ వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతీ’’తి ఆహ. అపరో ‘‘మయ్హం ఏకా వనరాజి వియ’’. అఞ్ఞో ‘‘మయ్హం ఏకో సీతచ్ఛాయో సాఖాసమ్పన్నో ఫలభారభరితో రుక్ఖో వియా’’తి. తేసఞ్హి తం ఏకమేవ సుత్తం సఞ్ఞానానతాయ నానతో ఉపట్ఠాతి. ఏవం ఏకమేవ కమ్మట్ఠానం సఞ్ఞానానతాయ నానతో ఉపట్ఠాతి. సఞ్ఞజఞ్హి ఏతం సఞ్ఞానిదానం సఞ్ఞాపభవం, తస్మా సఞ్ఞానానతాయ నానతో ఉపట్ఠాతీతి వేదితబ్బం.

ఏవం ఉపట్ఠితే పన నిమిత్తే తేన భిక్ఖునా ఆచరియస్స సన్తికం గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం ‘‘మయ్హం, భన్తే, ఏవరూపం నామ ఉపట్ఠాతీ’’తి. ఆచరియేన పన ‘‘నిమిత్తమిదం, ఆవుసో, కమ్మట్ఠానం పునప్పునం మనసి కరోహి సప్పురిసా’’తి వత్తబ్బో. అథానేన నిమిత్తేయేవ చిత్తం ఠపేతబ్బం. ఏవమస్సాయం ఇతో పభుతి ఠపనావసేన భావనా హోతి. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘నిమిత్తే ఠపయం చిత్తం, నానాకారం విభావయం;

ధీరో అస్సాసపస్సాసే, సకం చిత్తం నిబన్ధతీ’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫; విసుద్ధి. ౧.౨౩౨);

తస్సేవం నిమిత్తుపట్ఠానతో పభుతి నీవరణాని విక్ఖమ్భితానేవ హోన్తి, కిలేసా సన్నిసిన్నావ, చిత్తం ఉపచారసమాధినా సమాహితమేవ. అథానేన తం నిమిత్తం నేవ వణ్ణతో మనసి కాతబ్బం, న లక్ఖణతో పచ్చవేక్ఖితబ్బం, అపిచ ఖో ఖత్తియమహేసియా చక్కవత్తిగబ్భో వియ కస్సకేన సాలియవగబ్భో వియ చ ఆవాసాదీని సత్త అసప్పాయాని వజ్జేత్వా తానేవ సత్త సప్పాయాని సేవన్తేన సాధుకం రక్ఖితబ్బం, అథ నం ఏవం రక్ఖిత్వా పునప్పునం మనసికారవసేన వుద్ధిం విరూళ్హిం గమయిత్వా దసవిధం అప్పనాకోసల్లం సమ్పాదేతబ్బం, వీరియసమతా యోజేతబ్బా. తస్సేవం ఘటేన్తస్స విసుద్ధిమగ్గే వుత్తానుక్కమేన తస్మిం నిమిత్తే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని నిబ్బత్తన్తి. ఏవం నిబ్బత్తచతుక్కపఞ్చకజ్ఝానో పనేత్థ భిక్ఖు సల్లక్ఖణావివట్టనావసేన కమ్మట్ఠానం వడ్ఢేత్వా పారిసుద్ధిం పత్తుకామో తదేవ ఝానం పఞ్చహాకారేహి వసిప్పత్తం పగుణం కత్వా నామరూపం వవత్థపేత్వా విపస్సనం పట్ఠపేతి. కథం? సో హి సమాపత్తితో వుట్ఠాయ అస్సాసపస్సాసానం సముదయో కరజకాయో చ చిత్తఞ్చాతి పస్సతి. యథా హి కమ్మారగగ్గరియా ధమమానాయ భస్తఞ్చ పురిసస్స చ తజ్జం వాయామం పటిచ్చ వాతో సఞ్చరతి, ఏవమేవం కాయఞ్చ చిత్తఞ్చ పటిచ్చ అస్సాసపస్సాసాతి. తతో అస్సాసపస్సాసే చ కాయఞ్చ రూపన్తి, చిత్తఞ్చ తంసమ్పయుత్తే చ ధమ్మే అరూపన్తి వవత్థపేతి.

ఏవం నామరూపం వవత్థపేత్వా తస్స పచ్చయం పరియేసతి, పరియేసన్తో చ తం దిస్వా తీసుపి అద్ధాసు నామరూపస్స పవత్తిం ఆరబ్భ కఙ్ఖం వితరతి, వితిణ్ణకఙ్ఖో కలాపసమ్మసనవసేన ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ పుబ్బభాగే ఉప్పన్నే ఓభాసాదయో దస విపస్సనుపక్కిలేసే పహాయ ఉపక్కిలేసవిముత్తం ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణం ‘‘మగ్గో’’తి వవత్థపేత్వా ఉదయం పహాయ భఙ్గానుపస్సనం పత్వా నిరన్తరం భఙ్గానుపస్సనేన భయతో ఉపట్ఠితేసు సబ్బసఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జన్తో విముచ్చన్తో యథాక్కమేన చత్తారో అరియమగ్గే పాపుణిత్వా అరహత్తఫలే పతిట్ఠాయ ఏకూనవీసతిభేదస్స పచ్చవేక్ఖణాఞాణస్స పరియన్తం పత్తో సదేవకస్స లోకస్స అగ్గదక్ఖిణేయ్యో హోతి. ఏత్తావతా చస్స గణనం ఆదిం కత్వా విపస్సనాపరియోసానా ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనా సమత్తా హోతీతి. అయం సబ్బాకారతో పఠమచతుక్కవణ్ణనా.

ఇతరేసు పన తీసు చతుక్కేసు యస్మా విసుం కమ్మట్ఠానభావనానయో నామ నత్థి, తస్మా అనుపదవణ్ణనానయేనేవ తేసం ఏవమత్థో వేదితబ్బో. పీతిపటిసంవేదీతి పీతిం పటిసంవిదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. తత్థ ద్వీహాకారేహి పీతి పటిసంవిదితా హోతి ఆరమ్మణతో చ అసమ్మోహతో చ.

కథం ఆరమ్మణతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జతి, తస్స సమాపత్తిక్ఖణే ఝానపటిలాభేన ఆరమ్మణతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి ఆరమ్మణస్స పటిసంవిదితత్తా.

కథం అసమ్మోహతో? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తం పీతిం ఖయతో వయతో సమ్మసతి, తస్స విపస్సనాక్ఖణే లక్ఖణపటివేధేన అసమ్మోహతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి. ఏతేనేవ నయేన అవసేసపదానిపి అత్థతో వేదితబ్బాని. ఇదం పనేత్థ విసేసమత్తం – తిణ్ణం ఝానానం వసేన సుఖపటిసంవిదితా హోతి. చతున్నమ్పి ఝానానం వసేన చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవిదితా వేదితబ్బా. చిత్తసఙ్ఖారోతి వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధా. పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారన్తి ఓళారికం ఓళారికం చిత్తసఙ్ఖారం పస్సమ్భేన్తో, నిరోధేన్తోతి అత్థో. సో విత్థారతో కాయసఙ్ఖారే వుత్తనయేన వేదితబ్బో. అపిచేత్థ పీతిపదే పీతిసీసేన వేదనా వుత్తా, సుఖపదే సరూపేనేవ వేదనా. ద్వీసు చిత్తసఙ్ఖారపదేసు ‘‘సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా, ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౪; మ. ని. ౧.౪౬౩) వచనతో సఞ్ఞాసమ్పయుత్తా వేదనాతి ఏవం వేదనానుపస్సనానయేన ఇదం చతుక్కం భాసితన్తి వేదితబ్బం.

తతియచతుక్కేపి చతున్నం ఝానానం వసేన చిత్తపటిసంవిదితా వేదితబ్బా. అభిప్పమోదయం చిత్తన్తి చిత్తం మోదేన్తో పమోదేన్తో హాసేన్తో పహాసేన్తో అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. తత్థ ద్వీహాకారేహి అభిప్పమోదో హోతి సమాధివసేన చ విపస్సనావసేన చ.

కథం సమాధివసేన? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జతి, సో సమాపత్తిక్ఖణే సమ్పయుత్తాయ పీతియా చిత్తం ఆమోదేతి పమోదేతి. కథం విపస్సనావసేన? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తం పీతిం ఖయతో వయతో సమ్మసతి. ఏవం విపస్సనాక్ఖణే ఝానసమ్పయుత్తం పీతిం ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తం ఆమోదేతి పమోదేతి. ఏవం పటిపన్నో ‘‘అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వుచ్చతి.

సమాదహం చిత్తన్తి పఠమజ్ఝానాదివసేన ఆరమ్మణే చిత్తం సమం ఆదహన్తో సమం ఠపేన్తో, తాని వా పన ఝానాని సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తం చిత్తం ఖయతో వయతో సమ్మసతో విపస్సనాక్ఖణే లక్ఖణపటివేధేన ఉప్పజ్జతి ఖణికచిత్తేకగ్గతా, ఏవం ఉప్పన్నాయ ఖణికచిత్తేకగ్గతాయ వసేనపి ఆరమ్మణే చిత్తం సమం ఆదహన్తో సమం ఠపేన్తో ‘‘సమాదహం చిత్తం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వుచ్చతి.

విమోచయం చిత్తన్తి పఠమజ్ఝానేన నీవరణేహి చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో, దుతియేన వితక్కవిచారేహి, తతియేన పీతియా, చతుత్థేన సుఖదుక్ఖేహి చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో, తాని వా పన ఝానాని సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తం చిత్తం ఖయతో వయతో సమ్మసతి. సో విపస్సనాక్ఖణే అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞాతో చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో, దుక్ఖానుపస్సనాయ సుఖసఞ్ఞాతో, అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసఞ్ఞాతో, నిబ్బిదానుపస్సనాయ నన్దితో, విరాగానుపస్సనాయ రాగతో, నిరోధానుపస్సనాయ సముదయతో, పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ ఆదానతో చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో అస్ససతి చేవ పస్ససతి చ. తేన వుచ్చతి – ‘‘విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి. ఏవం చిత్తానుపస్సనావసేన ఇదం చతుక్కం భాసితన్తి వేదితబ్బం.

చతుత్థచతుక్కే పన అనిచ్చానుపస్సీతి ఏత్థ తావ అనిచ్చం వేదితబ్బం, అనిచ్చతా వేదితబ్బా, అనిచ్చానుపస్సనా వేదితబ్బా, అనిచ్చానుపస్సీ వేదితబ్బో. తత్థ అనిచ్చన్తి పఞ్చక్ఖన్ధా. కస్మా? ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తభావా. అనిచ్చతాతి తేసంయేవ ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం, హుత్వా అభావో వా, నిబ్బత్తానం తేనేవాకారేన అట్ఠత్వా ఖణభఙ్గేన భేదోతి అత్థో. అనిచ్చానుపస్సనాతి తస్సా అనిచ్చతాయ వసేన రూపాదీసు ‘‘అనిచ్చ’’న్తి అనుపస్సనా. అనిచ్చానుపస్సీతి తాయ అనుపస్సనాయ సమన్నాగతో. తస్మా ఏవంభూతో అస్ససన్తో చ పస్ససన్తో చ ఇధ ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వేదితబ్బో.

విరాగానుపస్సీతి ఏత్థ పన ద్వే విరాగా ఖయవిరాగో చ అచ్చన్తవిరాగో చ. తత్థ ఖయవిరాగోతి సఙ్ఖారానం ఖణభఙ్గో. అచ్చన్తవిరాగోతి నిబ్బానం. విరాగానుపస్సనాతి తదుభయదస్సనవసేన పవత్తా విపస్సనా చ మగ్గో చ. తాయ దువిధాయపి అనుపస్సనాయ సమన్నాగతో హుత్వా అస్ససన్తో చ పస్ససన్తో చ ‘‘విరాగానుపస్సీ అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వేదితబ్బో. నిరోధానుపస్సీపదేపి ఏసేవ నయో.

పటినిస్సగ్గానుపస్సీతి ఏత్థాపి ద్వే పటినిస్సగ్గా పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చ. పటినిస్సగ్గోయేవ అనుపస్సనా పటినిస్సగ్గానుపస్సనా, విపస్సనామగ్గానమేతం అధివచనం. విపస్సనాతి తదఙ్గవసేన సద్ధిం ఖన్ధాభిసఙ్ఖారేహి కిలేసే పరిచ్చజతి, సఙ్ఖతదోసదస్సనేన చ తబ్బిపరీతే నిబ్బానే తన్నిన్నతాయ పక్ఖన్దతీతి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చేవ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చాతి వుచ్చతి. మగ్గో సముచ్ఛేదవసేన సద్ధిం ఖన్ధాభిసఙ్ఖారేహి కిలేసే పరిచ్చజతి, ఆరమ్మణకరణేన చ నిబ్బానే పక్ఖన్దతీతి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చేవ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చాతి వుచ్చతి. ఉభయమ్పి పన పురిమపురిమఞాణానం అనుఅను పస్సనతో అనుపస్సనాతి వుచ్చతి. తాయ దువిధాయపి పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ సమన్నాగతో హుత్వా అస్ససన్తో చ పస్ససన్తో చ ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ’’తి తరుణవిపస్సనాయ వసేన వుత్తం, ‘‘విరాగానుపస్సీ’’తి తతో బలవతరాయ సఙ్ఖారేసు విరజ్జనసమత్థాయ విపస్సనాయ వసేన, ‘‘నిరోధానుపస్సీ’’తి తతో బలవతరాయ కిలేసనిరోధనసమత్థాయ విపస్సనాయ వసేన, ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ’’తి మగ్గస్స ఆసన్నభూతాయ అతితిక్ఖాయ విపస్సనాయ వసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యత్థ పన మగ్గోపి లబ్భతి, సో అభిన్నోయేవ. ఏవమిదం చతుక్కం సుద్ధవిపస్సనావసేన వుత్తం, పురిమాని పన తీణి సమథవిపస్సనావసేనాతి.

ఆనాపానస్సతిమాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౬౪. ఇదాని యథానిక్ఖిత్తం మాతికం పటిపాటియా భాజేత్వా దస్సేతుం ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఇమిస్సా దిట్ఠియాతిఆదీహి దసహి పదేహి సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధసాసనమేవ కథితం. తఞ్హి బుద్ధేన భగవతా దిట్ఠత్తా దిట్ఠీతి వుచ్చతి, తస్సేవ ఖమనవసేన ఖన్తి, రుచ్చనవసేన రుచి, గహణవసేన ఆదాయో, సభావట్ఠేన ధమ్మో, సిక్ఖితబ్బట్ఠేన వినయో, తదుభయేనపి ధమ్మవినయో, పవుత్తవసేన పావచనం, సేట్ఠచరియట్ఠేన బ్రహ్మచరియం, అనుసిట్ఠిదానవసేన సత్థుసాసనన్తి వుచ్చతి. తస్మా ‘‘ఇమిస్సా దిట్ఠియా’’తిఆదీసు ఇమిస్సా బుద్ధదిట్ఠియా, ఇమిస్సా బుద్ధఖన్తియా, ఇమిస్సా బుద్ధరుచియా, ఇమస్మిం బుద్ధఆదాయే, ఇమస్మిం బుద్ధధమ్మే, ఇమస్మిం బుద్ధవినయే, ఇమస్మిం బుద్ధధమ్మవినయే, ఇమస్మిం బుద్ధపావచనే, ఇమస్మిం బుద్ధబ్రహ్మచరియే, ఇమస్మిం బుద్ధసత్థుసాసనేతి అత్థో వేదితబ్బో. అపిచేతం సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతం సకలం పావచనం భగవతా దిట్ఠత్తా సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయత్తా సమ్మాదిట్ఠిపుబ్బఙ్గమత్తా చ దిట్ఠి. భగవతో ఖమనవసేన ఖన్తి. రుచ్చనవసేన రుచి. గహణవసేన ఆదాయో. అత్తనో కారకం అపాయే అపతమానం ధారేతీతి ధమ్మో. సోవ సంకిలేసపక్ఖం వినేతీతి వినయో. ధమ్మో చ సో వినయో చాతి ధమ్మవినయో, కుసలధమ్మేహి వా అకుసలధమ్మానం ఏస వినయోతి ధమ్మవినయో. తేనేవ వుత్తం – ‘‘యే చ ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి ఇమే ధమ్మా విరాగాయ సంవత్తన్తి, నో సరాగాయ…పే… ఏకంసేన, గోతమి, ధారేయ్యాసి ఏసో ధమ్మో ఏసో వినయో ఏతం సత్థుసాసన’’న్తి (అ. ని. ౮.౫౩; చూళవ. ౪౦౬). ధమ్మేన వా వినయో, న దణ్డాదీహీతి ధమ్మవినయో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘దణ్డేనేకే దమయన్తి, అఙ్కుసేహి కసాహి చ;

అదణ్డేన అసత్థేన, నాగో దన్తో మహేసినా’’తి. (మ. ని. ౨.౩౫౨; చూళవ. ౩౪౨);

తథా ‘‘ధమ్మేన నయమానానం, కా ఉసూయా విజానత’’న్తి (మహావ. ౬౩). ధమ్మాయ వా వినయో ధమ్మవినయో. అనవజ్జధమ్మత్థం హేస వినయో, న భవభోగామిసత్థం. తేనాహ భగవా – ‘‘నయిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి జనకుహనత్థ’’న్తి (ఇతివు. ౩౫; అ. ని. ౪.౨౫) విత్థారో. పుణ్ణత్థేరోపి ఆహ – ‘‘అనుపాదాపరినిబ్బానత్థం ఖో, ఆవుసో, భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౯). విసుద్ధం వా నయతీతి వినయో, ధమ్మతో వినయో ధమ్మవినయో. సంసారధమ్మతో హి సోకాదిధమ్మతో వా ఏస విసుద్ధం నిబ్బానం నయతి, ధమ్మస్స వా వినయో, న తిత్థకరానన్తి ధమ్మవినయో. ధమ్మభూతో హి భగవా, తస్సేవ ఏస వినయో. యస్మా వా ధమ్మా ఏవ అభిఞ్ఞేయ్యా పరిఞ్ఞేయ్యా పహాతబ్బా భావేతబ్బా సచ్ఛికాతబ్బా చ, తస్మా ఏస ధమ్మేసు వినయో, న సత్తేసు న జీవేసు చాతి ధమ్మవినయో. సాత్థసబ్యఞ్జనతాదీహి అఞ్ఞేసం వచనతో పధానం వచనన్తి పవచనం, పవచనమేవ పావచనం. సబ్బచరియాహి విసిట్ఠచరియభావేన బ్రహ్మచరియం. దేవమనుస్సానం సత్థుభూతస్స భగవతో సాసనన్తి సత్థుసాసనం, సత్థుభూతం వా సాసనన్తిపి సత్థుసాసనం. ‘‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬) హి ధమ్మవినయోవ సత్థాతి వుత్తో. ఏవమేతేసం పదానం అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా పన ఇమస్మింయేవ సాసనే సబ్బాకారఆనాపానస్సతిసమాధినిబ్బత్తకో భిక్ఖు విజ్జతి, న అఞ్ఞత్ర, తస్మా తత్థ తత్థ ‘‘ఇమిస్సా’’తి చ ‘‘ఇమస్మి’’న్తి చ అయం నియమో కతోతి వేదితబ్బో. అయం ‘‘ఇధా’’తిమాతికాయ నిద్దేసస్స అత్థో.

పుథుజ్జనకల్యాణకో వాతిఆదినా చ భిక్ఖుసద్దస్స వచనత్థం అవత్వా ఇధాధిప్పేతభిక్ఖుయేవ దస్సితో. తత్థ పుథుజ్జనో చ సో కిలేసానం అసముచ్ఛిన్నత్తా, కల్యాణో చ సీలాదిపటిపత్తియుత్తత్తాతి పుథుజ్జనకల్యాణో, పుథుజ్జనకల్యాణోవ పుథుజ్జనకల్యాణకో. అధిసీలాదీని సిక్ఖతీతి సేక్ఖో. సోతాపన్నో వా సకదాగామీ వా అనాగామీ వా. అకుప్పో చలయితుమసక్కుణేయ్యో అరహత్తఫలధమ్మో అస్సాతి అకుప్పధమ్మో. సోపి హి ఇమం సమాధిం భావేతి.

అరఞ్ఞనిద్దేసే వినయపరియాయేన తావ ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞ’’న్తి (పారా. ౯౨) ఆగతం. సుత్తన్తపరియాయేన ఆరఞ్ఞకం భిక్ఖుం సన్ధాయ ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పాచి. ౫౭౩) ఆగతం. వినయసుత్తన్తా పన ఉభోపి పరియాయదేసనా నామ, అభిధమ్మో నిప్పరియాయదేసనాతి అభిధమ్మపరియాయేన (విభ. ౫౨౯) అరఞ్ఞం దస్సేతుం నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలాతి వుత్తం, ఇన్దఖీలతో బహి నిక్ఖమిత్వాతి అత్థో. నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలన్తిపి పాఠో, ఇన్దఖీలం అతిక్కమిత్వా బహీతి వుత్తం హోతి. ఇన్దఖీలోతి చేత్థ గామస్స వా నగరస్స వా ఉమ్మారో.

రుక్ఖమూలనిద్దేసే రుక్ఖమూలస్స పాకటత్తా తం అవత్వావ యత్థాతిఆదిమాహ. తత్థ యత్థాతి యస్మిం రుక్ఖమూలే. ఆసన్తి నిసీదన్తి ఏత్థాతి ఆసనం. పఞ్ఞత్తన్తి ఠపితం. మఞ్చో వాతిఆదీని ఆసనస్స పభేదవచనాని. మఞ్చోపి హి నిసజ్జాయపి ఓకాసత్తా ఇధ ఆసనేసు వుత్తో. సో పన మసారకబున్దికాబద్ధకుళీరపాదకఆహచ్చపాదకానం అఞ్ఞతరో. పీఠం తేసం అఞ్ఞతరమేవ. భిసీతి ఉణ్ణాభిసిచోళభిసివాకభిసితిణభిసిపణ్ణభిసీనం అఞ్ఞతరా. తట్టికాతి తాలపణ్ణాదీహి చినిత్వా కతా. చమ్మఖణ్డోతి నిసజ్జారహో యో కోచి చమ్మఖణ్డో. తిణసన్థరాదయో తిణాదీని గుమ్బేత్వా కతా. తత్థాతి తస్మిం రుక్ఖమూలే. చఙ్కమతి వాతిఆదీహి రుక్ఖమూలస్స చతుఇరియాపథపవత్తనయోగ్యతా కథితా. ‘‘యత్థా’’తిఆదీహి సబ్బపదేహి రుక్ఖమూలస్స సన్దచ్ఛాయతా జనవివిత్తతా చ వుత్తా హోతి. కేనచీతి కేనచి సమూహేన. తం సమూహం భిన్దిత్వా విత్థారేన్తో గహట్ఠేహి వా పబ్బజితేహి వాతి ఆహ. అనాకిణ్ణన్తి అసంకిణ్ణం అసమ్బాధం. యస్స సేనాసనస్స సమన్తా గావుతమ్పి అడ్ఢయోజనమ్పి పబ్బతగహనం వనగహనం నదీగహనం హోతి, న కోచి అవేలాయ ఉపసఙ్కమితుం సక్కోతి, ఇదం సన్తికేపి అనాకిణ్ణం నామ. యం పన అడ్ఢయోజనికం వా యోజనికం వా హోతి, ఇదం దూరతాయ ఏవ అనాకిణ్ణం నామ.

విహారోతి అడ్ఢయోగాదిముత్తకో అవసేసావాసో. అడ్ఢయోగోతి సుపణ్ణవఙ్కగేహం. పాసాదోతి ద్వే కణ్ణికా గహేత్వా కతో దీఘపాసాదో. హమ్మియన్తి ఉపరిఆకాసతలే పతిట్ఠితకూటాగారపాసాదోయేవ. గుహాతి ఇట్ఠకాగుహా సిలాగుహా దారుగుహా పంసుగుహాతి ఏవఞ్హి ఖన్ధకట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౨౯౪) వుత్తం. విభఙ్గట్ఠకథాయం పన విహారోతి సమన్తా పరిహారపథం అన్తోయేవ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని చ దస్సేత్వా కతసేనాసనం. గుహాతి భూమిగుహా, యత్థ రత్తిన్దివం దీపం లద్ధుం వట్టతి. పబ్బతగుహా వా భూమిగుహా వాతి ఇదం ద్వయం విసేసేత్వా వుత్తం. మాతికాయ సబ్బకాలసాధారణలక్ఖణవసేన ‘‘నిసీదతీ’’తి వత్తమానవచనం కతం, ఇధ పన నిసిన్నస్స భావనారమ్భసబ్భావతో నిసజ్జారమ్భపరియోసానదస్సనత్థం నిసిన్నోతి నిట్ఠానవచనం కతం. యస్మా పన ఉజుం కాయం పణిధాయ నిసిన్నస్స కాయో ఉజుకో హోతి, తస్మా బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా అధిప్పేతమ ఏవ దస్సేన్తో ఉజుకోతిఆదిమాహ. తత్థ ఠితో సుపణిహితోతి ఉజుకం పణిహితత్తా ఉజుకో హుత్వా ఠితో, న సయమేవాతి అత్థో. పరిగ్గహట్ఠోతి పరిగ్గహితట్ఠో. కిం పరిగ్గహితం? నియ్యానం. కిం నియ్యానం? ఆనాపానస్సతిసమాధియేవ యావ అరహత్తమగ్గా నియ్యానం. తేనాహనియ్యానట్ఠోతి ముఖసద్దస్స జేట్ఠకత్థవసేన సంసారతో నియ్యానట్ఠో వుత్తో. ఉపట్ఠానట్ఠోతి సభావట్ఠోయేవ. సబ్బేహి పనేతేహి పదేహి పరిగ్గహితనియ్యానం సతిం కత్వాతి అత్థో వుత్తో హోతి. కేచి పన ‘‘పరిగ్గహట్ఠోతి సతియా పరిగ్గహట్ఠో, నియ్యానట్ఠోతి అస్సాసపస్సాసానం పవిసననిక్ఖమనద్వారట్ఠో’’తి వణ్ణయన్తి. పరిగ్గహితఅస్సాసపస్సాసనియ్యానం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి వుత్తం హోతి.

౧౬౫. బాత్తింసాయ ఆకారేహీతి తాసు తాసు అవత్థాసు యథాక్కమేన లబ్భమానానం అనవసేసపరియాదానవసేన వుత్తం. దీఘం అస్సాసవసేనాతి మాతికాయ ‘‘దీఘ’’న్తివుత్తఅస్సాసవసేన. ఏవం సేసేసు. ఏకగ్గతన్తి ఏకగ్గభావం. అవిక్ఖేపన్తి అవిక్ఖిపనం. ఏకగ్గతా ఏవ హి నానారమ్మణేసు చిత్తస్స అవిక్ఖిపనతో అవిక్ఖేపోతి వుచ్చతి. పజానతోతి అసమ్మోహవసేన పజానన్తస్స, విన్దన్తస్సాతి వా అత్థో. ‘‘అవిక్ఖేపో మే పటిలద్ధో’’తి ఆరమ్మణకరణవసేన పజానన్తస్స వా. తాయ సతియాతి తాయ ఉపట్ఠితాయ సతియా. తేన ఞాణేనాతి తేన అవిక్ఖేపజాననఞాణేన. సతో కారీ హోతీతి ఏత్థ యస్మా ఞాణసమ్పయుత్తా ఏవ సతి సతీతి అధిప్పేతా, యథాహ – ‘‘సతిమా హోతి పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౪౬౭). తస్మా ‘‘సతో’’తి వచనేనేవ ఞాణమ్పి గహితమేవ హోతి.

౧౬౬. అద్ధానసఙ్ఖాతేతి దీఘసఙ్ఖాతే కాలే. దీఘో హి మగ్గో అద్ధానోతి వుచ్చతి. అయమ్పి కాలో దీఘత్తా అద్ధానో వియ అద్ధానోతి వుత్తో. ‘‘అస్ససతీ’’తి చ ‘‘పస్ససతీ’’తి చ అస్సాసఞ్చ పస్సాసఞ్చ విసుం విసుం వత్వాపి భావనాయ నిరన్తరప్పవత్తిదస్సనత్థం ‘‘అస్ససతిపి పస్ససతిపీ’’తి పున సమాసేత్వా వుత్తం. ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతి భావనాభివుద్ధియా భియ్యోభావాయ ఛన్దో జాయతి. సుఖుమతరన్తి పస్సమ్భనసబ్భావతో వుత్తం. పామోజ్జం ఉప్పజ్జతీతి భావనాపారిపూరియా పీతి జాయతి. అస్సాసపస్సాసాపి చిత్తం వివత్తతీతి అస్సాసపస్సాసే నిస్సాయ పటిభాగనిమిత్తే ఉప్పజ్జన్తే పకతిఅస్సాసపస్సాసతో చిత్తం నివత్తతి. ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతీతి తస్మిం పటిభాగనిమిత్తే ఉపచారప్పనాసమాధిపత్తియా పున సమాధానే బ్యాపారాభావతో తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా సణ్ఠాతి నామ. నవహాకారేహీతి ఏత్థ భావనారమ్భతో పభుతి పురే ఛన్దుప్పాదా ‘‘అస్ససతిపి పస్ససతిపీ’’తి వుత్తా తయో ఆకారా, ఛన్దుప్పాదతో పభుతి పురే పామోజ్జుప్పాదా తయో, పామోజ్జుప్పాదతో పభుతి తయోతి నవ ఆకారా. కాయోతి చుణ్ణవిచుణ్ణాపి అస్సాసపస్సాసా సమూహట్ఠేన కాయో. పకతిఅస్సాసపకతిపస్సాసే నిస్సాయ ఉప్పన్ననిమిత్తమ్పి అస్సాసపస్సాసాతి నామం లభతి. ఉపట్ఠానం సతీతి తం ఆరమ్మణం ఉపేచ్చ తిట్ఠతీతి సతి ఉపట్ఠానం నామ. అనుపస్సనా ఞాణన్తి సమథవసేన నిమిత్తకాయానుపస్సనా, విపస్సనావసేన నామకాయరూపకాయానుపస్సనా ఞాణన్తి అత్థో. కాయో ఉపట్ఠానన్తి సో కాయో ఉపేచ్చ తిట్ఠతి ఏత్థ సతీతి ఉపట్ఠానం నామ. నో సతీతి సో కాయో సతి నామ న హోతీతి అత్థో. తాయ సతియాతి ఇదాని వుత్తాయ సతియా. తేన ఞాణేనాతి ఇదానేవ వుత్తేన ఞాణేన. తం కాయం అనుపస్సతీతి సమథవిపస్సనావసేన యథావుత్తం కాయం అనుగన్త్వా ఝానసమ్పయుత్తఞాణేన వా విపస్సనాఞాణేన వా పస్సతి.

మాతికాయ కాయాదీనం పదానం అభావేపి ఇమస్స చతుక్కస్స కాయానుపస్సనావసేన వుత్తత్తా ఇదాని వత్తబ్బం ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి వచనం సన్ధాయ కాయపదనిద్దేసో కతో. కాయే కాయానుపస్సనాతి బహువిధే కాయే తస్స తస్స కాయస్స అనుపస్సనా. అథ వా కాయే కాయానుపస్సనా, న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సనాతి వుత్తం హోతి. అనిచ్చదుక్ఖానత్తాసుభభూతే కాయే న నిచ్చసుఖత్తసుభానుపస్సనా, అథ ఖో అనిచ్చదుక్ఖానత్తాసుభతో కాయస్సేవ అనుపస్సనా. అథ వా కాయే అహన్తి వా మమన్తి వా ఇత్థీతి వా పురిసోతి వా గహేతబ్బస్స కస్సచి అననుపస్సనతో తస్సేవ కాయమత్తస్స అనుపస్సనాతి వుత్తం హోతి. ఉపరి వేదనాసు వేదనానుపస్సనాతిఆదీసు తీసుపి ఏసేవ నయో. సతియేవ ఉపట్ఠానం సతిపట్ఠానం, కాయానుపస్సనాయ సమ్పయుత్తం సతిపట్ఠానం కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, తస్స భావనా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా.

౧౬౭. తం కాయన్తి అనిద్దిట్ఠేపి నామరూపకాయే కాయసద్దేన తస్సాపి సఙ్గహితత్తా నిద్దిట్ఠం వియ కత్వా వుత్తం. అనిచ్చానుపస్సనాదయో హి నామరూపకాయే ఏవ లబ్భన్తి, న నిమిత్తకాయే. అనుపస్సనా చ భావనా చ వుత్తత్థా ఏవ. దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేనాతిఆది ఆనాపానస్సతిభావనాయ ఆనిసంసం దస్సేతుం వుత్తం. తస్సా హి సతివేపుల్లతాఞాణవేపుల్లతా చ ఆనిసంసో. తత్థ చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతోతి పటిలద్ధజ్ఝానస్స విపస్సనాకాలే చిత్తేకగ్గతం సన్ధాయ వుత్తం. విదితా వేదనాతి సామఞ్ఞతో ఉదయదస్సనేన విదితా వేదనా. విదితా ఉపట్ఠహన్తీతి ఖయతో వయతో సుఞ్ఞతో విదితా ఉపట్ఠహన్తి. విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తీతి సామఞ్ఞతో వయదస్సనేన విదితా వినాసం గచ్ఛన్తి, భిజ్జన్తీతి అత్థో. సఞ్ఞావితక్కేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమేసు పన తీసు వుత్తేసు సేసా రూపధమ్మాపి వుత్తా హోన్తి. కస్మా పన ఇమే తయో ఏవ వుత్తాతి చే? దుప్పరిగ్గహత్తా. వేదనాసు తావ సుఖదుక్ఖా పాకటా, ఉపేక్ఖా పన సుఖుమా దుప్పరిగ్గహా, న సుట్ఠు పాకటా. సాపి చస్స పాకటా హోతి, సఞ్ఞా ఆకారమత్తగ్గాహకత్తా న యథాసభావగ్గాహినీ. సా చ సభావసామఞ్ఞలక్ఖణగ్గాహకేన విపస్సనాఞాణేన సమ్పయుత్తా అతి వియ అపాకటా. సాపి చస్స పాకటా హోతి, వితక్కో ఞాణపతిరూపకత్తా ఞాణతో విసుం కత్వా దుప్పరిగ్గహో. ఞాణపతిరూపకో హి వితక్కో. యథాహ – ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మాదిట్ఠి యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో, ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨). సోపి చస్స వితక్కో పాకటో హోతీతి ఏవం దుప్పరిగ్గహేసు వుత్తేసు సేసా వుత్తావ హోన్తీతి. ఇమేసం పన పదానం నిద్దేసే కథం విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తీతి పుచ్ఛిత్వా తం అవిస్సజ్జేత్వావ వేదనుప్పాదస్స విదితత్తేయేవ విస్సజ్జితే వేదనాయ విదితత్తం విస్సజ్జితం హోతీతి కథం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతీతిఆదిమాహ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జాసముదయా అవిజ్జానిరోధాతిఆదయో హేట్ఠా వుత్తత్థా ఏవ. ఇమినావ నయేన సఞ్ఞావితక్కాపి వేదితబ్బా. వితక్కవారే పన ‘‘ఫస్ససముదయా ఫస్సనిరోధా’’తి అవత్వా ఫస్సట్ఠానే సఞ్ఞాసముదయా సఞ్ఞానిరోధాతి వుత్తం. తం కస్మా ఇతి చే? సఞ్ఞామూలకత్తా వితక్కస్స. ‘‘సఞ్ఞానానత్తం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సఙ్కప్పనానత్త’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౫౯) హి వుత్తం.

అనిచ్చతో మనసికరోతోతిఆదీసు చ ‘‘వేదనం అనిచ్చతో మనసికరోతో’’తిఆదినా నయేన తస్మిం తస్మిం వారే సో సోయేవ ధమ్మో యోజేతబ్బో. యస్మా పన విపస్సనాసమ్పయుత్తా వేదనా విపస్సనాకిచ్చకరణే అసమత్థత్తా విపస్సనాయ అనుపకారికా, తస్మాయేవ చ బోధిపక్ఖియధమ్మేసు నాగతా. విపస్సనాసమ్పయుత్తాయ పన సఞ్ఞాయ కిచ్చమేవ అపరిబ్యత్తం, తస్మా సా విపస్సనాయ ఏకన్తమనుపకారికా ఏవ. వితక్కం పన వినా విపస్సనాకిచ్చమేవ నత్థి. వితక్కసహాయా హి విపస్సనా సకకిచ్చం కరోతి. యథాహ –

‘‘పఞ్ఞా అత్తనో ధమ్మతాయ అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి ఆరమ్మణం నిచ్ఛేతుం న సక్కోతి, వితక్కే పన ఆకోటేత్వా ఆకోటేత్వా దేన్తే సక్కోతి. కథం? యథా హి హేరఞ్ఞికో కహాపణం హత్థే ఠపేత్వా సబ్బభాగేసు ఓలోకేతుకామో సమానోపి న చక్ఖుతలేనేవ పరివత్తేతుం సక్కోతి, అఙ్గులిపబ్బేహి పన పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా ఇతో చితో చ ఓలోకేతుం సక్కోతి, ఏవమేవ న పఞ్ఞా అత్తనో ధమ్మతాయ అనిచ్చాదివసేన ఆరమ్మణం నిచ్ఛేతుం సక్కోతి, అభినిరోపనలక్ఖణేన పన ఆహననపరియాహననరసేన వితక్కేన ఆకోటేన్తేన వియ పరివత్తేన్తేన వియ చ ఆదాయాదాయ దిన్నమేవ నిచ్ఛేతుం సక్కోతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౫౬౮).

తస్మా వేదనాసఞ్ఞానం విపస్సనాయ అనుపకారత్తా లక్ఖణమత్తవసేనేవ దస్సేతుం ‘‘వేదనాయ సఞ్ఞాయా’’తి తత్థ తత్థ ఏకవచనేన నిద్దేసో కతో. యత్తకో పన విపస్సనాయ భేదో, తత్తకో ఏవ వితక్కస్సాతి దస్సేతుం ‘‘వితక్కాన’’న్తి తత్థ తత్థ బహువచనేన నిద్దేసో కతోతి వత్తుం యుజ్జతి.

౧౬౮. పున దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేనాతిఆది ఆనాపానస్సతిభావనాయ సమ్పత్తిం భావనాఫలఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ సమోధానేతీతి ఆరమ్మణం ఠపేతి, ఆరమ్మణం పతిట్ఠాపేతీతి వా అత్థో. సమోదహనబ్యాపారాభావేపి భావనాపారిపూరియా ఏవ సమోదహతి నామ. గోచరన్తి విపస్సనాక్ఖణే సఙ్ఖారారమ్మణం, మగ్గక్ఖణే ఫలక్ఖణే చ నిబ్బానారమ్మణం. సమత్థన్తి సమమేవ అత్థో, సమస్స వా అత్థోతి సమత్థో. తం సమత్థం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. మగ్గం సమోధానేతీతి మగ్గఫలక్ఖణేయేవ గోచరం నిబ్బానమేవ. అయం పుగ్గలోతి ఆనాపానస్సతిభావనం అనుయుత్తో యోగావచరోవ. ఇమస్మిం ఆరమ్మణేతి ఏత్థ పన ‘‘కాయే’’తిపదేన సఙ్గహితే నామరూపకాయసఙ్ఖాతే సఙ్ఖతారమ్మణే తేనేవ కమేన మగ్గే నిబ్బానారమ్మణే చ. యం తస్సాతిఆదీహి ఆరమ్మణగోచరసద్దానం ఏకత్థతా వుత్తా. తస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స. పజానాతీతి పుగ్గలో పజాననా పఞ్ఞాతి పుగ్గలో పఞ్ఞాయ పజానాతీతి వుత్తం హోతి. ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానన్తి విపస్సనాక్ఖణే సఙ్ఖారారమ్మణస్స, మగ్గఫలక్ఖణే నిబ్బానారమ్మణస్స ఉపట్ఠానం సతి. ఏత్థ చ కమ్మత్థే సామివచనం యథా రఞ్ఞో ఉపట్ఠానన్తి. అవిక్ఖేపోతి సమాధి. అధిట్ఠానన్తి యథావుత్తసఙ్ఖారారమ్మణం నిబ్బానారమ్మణఞ్చ. తఞ్హి అధిట్ఠాతి ఏత్థ చిత్తన్తి అధిట్ఠానం. వోదానన్తి ఞాణం. తఞ్హి వోదాయతి విసుజ్ఝతి తేన చిత్తన్తి వోదానం. లీనపక్ఖికో సమాధి అలీనభావప్పత్తియా సమభూతత్తా సమం, ఉద్ధచ్చపక్ఖికం ఞాణం అనుద్ధతభావప్పత్తియా సమభూతత్తా సమం. తేన విపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేసు సమథవిపస్సనానం యుగనద్ధతా వుత్తా హోతి. సతి పన సబ్బత్థికత్తా తదుభయసమతాయ ఉపకారికాతి సమం, ఆరమ్మణం సమతాధిట్ఠానత్తా సమం. అనవజ్జట్ఠోతి విపస్సనాయ అనవజ్జసభావో. నిక్లేసట్ఠోతి మగ్గస్స నిక్కిలేససభావో. నిక్కిలేసట్ఠోతి వా పాఠో. వోదానట్ఠోతి ఫలస్స పరిసుద్ధసభావో. పరమట్ఠోతి నిబ్బానస్స సబ్బధమ్ముత్తమసభావో. పటివిజ్ఝతీతి తం తం సభావం అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝతి. ఏత్థ చ ‘‘ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠాన’’న్తిఆదీహి సమ్మా పటివేధో వుత్తో. ఏత్థేవ చ వోదానట్ఠపటివేధస్స వుత్తత్తా తేన ఏకలక్ఖణా అనవజ్జట్ఠనిక్కిలేసట్ఠపరమట్ఠా లక్ఖణహారవసేన వుత్తాయేవ హోన్తి. యథాహ –

‘‘వుత్తమ్హి ఏకధమ్మే, యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా కేచి;

వుత్తా భవన్తి సబ్బే, సో హారో లక్ఖణో నామా’’తి. (నేత్తి. ౪.౫ నిద్దేసవార);

అనవజ్జట్ఠో నిక్కిలేసట్ఠో చేత్థ అవిక్ఖేపసఙ్ఖాతస్స సమస్స అత్థో పయోజనన్తి సమత్థో, వోదానట్ఠో విపస్సనామగ్గవోదానం సన్ధాయ సమమేవ అత్థోతి సమత్థో, ఫలవోదానం సన్ధాయ మగ్గవోదానసఙ్ఖాతస్స సమస్స అత్థోతి సమత్థో, పరమట్ఠో పన సమమేవ అత్థోతి వా నిబ్బానపయోజనత్తా సబ్బస్స సమస్స అత్థోతి వా సమత్థో, తం వుత్తప్పకారం సమఞ్చ సమత్థఞ్చ ఏకదేససరూపేకసేసం కత్వా సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీతి వుత్తం. ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గధమ్మా విపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేపి లబ్భన్తి, మగ్గో చ తిస్సో చ విసుద్ధియో మగ్గఫలక్ఖణేయేవ, విమోక్ఖో చ విజ్జా చ ఖయే ఞాణఞ్చ మగ్గక్ఖణేయేవ, విముత్తి చ అనుప్పాదే ఞాణఞ్చ ఫలక్ఖణేయేవ, సేసా విపస్సనాక్ఖణేపీతి. ధమ్మవారే ఇమే ధమ్మే ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతీతి నిబ్బానం ఠపేత్వా సేసా యథాయోగం వేదితబ్బా. ఇదం పన యేభుయ్యవసేన వుత్తం. అవుత్తత్థా పనేత్థ హేట్ఠా వుత్తా ఏవ. ఏకేకచతుక్కవసేనేత్థ నియ్యానే దస్సితేపి చతుక్కన్తోగధస్స ఏకేకస్సాపి భాగస్స నియ్యానస్స ఉపనిస్సయత్తా ఏకేకభాగవసేన నియ్యానం దస్సితం. న హి ఏకేకం వినా నియ్యానం హోతీతి.

దీఘంఅస్సాసపస్సాసనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౬౯. రస్సనిద్దేసే ఇత్తరసఙ్ఖాతేతి పరిత్తసఙ్ఖాతే కాలే. సేసమేత్థ వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

౧౭౦. సబ్బకాయపటిసంవేదినిద్దేసే అరూపధమ్మేసు వేదనాయ ఓళారికత్తా సుఖగ్గహణత్థం పఠమం ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణసంవేదికా వేదనా వుత్తా, తతో యం వేదేతి, తం సఞ్జానాతీతి ఏవం వేదనావిసయస్స ఆకారగ్గాహికా సఞ్ఞా, తతో సఞ్ఞావసేన అభిసఙ్ఖారికా చేతనా, తతో ‘‘ఫుట్ఠో వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) వచనతో ఫస్సో, తతో సబ్బేసం సాధారణలక్ఖణో మనసికారో, చేతనాదీహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో వుత్తో. ఏవం తీసు ఖన్ధేసు వుత్తేసు తంనిస్సయో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో వుత్తోవ హోతి. నామఞ్చాతి వుత్తప్పకారం నామఞ్చ. నామకాయో చాతి ఇదం పన నామేన నిబ్బానస్సపి సఙ్గహితత్తా లోకుత్తరానఞ్చ అవిపస్సనుపగత్తా తం అపనేతుం వుత్తం. ‘‘కాయో’’తి హి వచనేన నిబ్బానం అపనీతం హోతి నిబ్బానస్స రాసివినిముత్తత్తా. యే చ వుచ్చన్తి చిత్తసఙ్ఖారాతి ‘‘సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౪; మ. ని. ౧.౪౬౩) ఏవం వుచ్చమానాపి చిత్తసఙ్ఖారా ఇధ నామకాయేనేవ సఙ్గహితాతి వుత్తం హోతి. మహాభూతాతి మహన్తపాతుభావతో మహాభూతసామఞ్ఞతో మహాపరిహారతో మహావికారతో మహన్తభూతత్తా చాతి మహాభూతా. తే పన – పథవీ ఆపో తేజో వాయోతి చత్తారో. చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం, చత్తారో మహాభూతే ఉపాదాయ నిస్సాయ అముఞ్చిత్వా పవత్తరూపన్తి అత్థో. తం పన – చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో రూపం సద్దో గన్ధో రసో ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం హదయవత్థు ఓజా కాయవిఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తి ఆకాసధాతు రూపస్స లహుతా ముదుతా కమ్మఞ్ఞత్తా ఉపచయో సన్తతి జరతా అనిచ్చతాతి చతువీసతివిధం. అస్సాసో చ పస్సాసో చాతి పాకతికోయేవ. అస్సాసపస్సాసే నిస్సాయ ఉప్పన్నం పటిభాగనిమిత్తమ్పి తదేవ నామం లభతి పథవీకసిణాదీని వియ. రూపసరిక్ఖకత్తా రూపన్తి చ నామం లభతి ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౦౪; దీ. ని. ౩.౩౩౮) వియ. నిమిత్తఞ్చ ఉపనిబన్ధనాతి సతిఉపనిబన్ధనాయ నిమిత్తభూతం అస్సాసపస్సాసానం ఫుసనట్ఠానం. యే చ వుచ్చన్తి కాయసఙ్ఖారాతి ‘‘అస్సాసపస్సాసా కాయికా ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౧; మ. ని. ౧.౪౬౩) ఏవం వుచ్చమానాపి కాయసఙ్ఖారా ఇధ రూపకాయేనేవ సఙ్గహితాతి వుత్తం హోతి.

తే కాయా పటివిదితా హోన్తీతి ఝానక్ఖణే అస్సాసపస్సాసనిమిత్తకాయా విపస్సనాక్ఖణే అవసేసరూపారూపకాయా ఆరమ్మణతో పటివిదితా హోన్తి, మగ్గక్ఖణే అసమ్మోహతో పటివిదితా హోన్తి. అస్సాసపస్సాసవసేన పటిలద్ధజ్ఝానస్స యోగిస్స ఉప్పన్నవిపస్సనామగ్గేపి సన్ధాయ దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేనాతిఆది వుత్తం.

ఆవజ్జతో పజానతోతిఆదీని సీలకథాయం వుత్తత్థాని. తే వుత్తప్పకారే కాయే అన్తోకరిత్వా ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ’’తి వుత్తం.

సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేనాతిఆదీసు ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ’’తివుత్తఅస్సాసపస్సాసతో ఉప్పన్నజ్ఝానవిపస్సనామగ్గేసు సంవరోయేవ సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి. అవిక్ఖేపోయేవ అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధి. పఞ్ఞాయేవ దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధి. ఝానవిపస్సనాసు విరతిఅభావేపి పాపాభావమత్తమేవ సంవరో నామాతి వేదితబ్బం.

౧౭౧. పస్సమ్భయన్తిఆదీనం నిద్దేసే కాయికాతి రూపకాయే భవా. కాయపటిబద్ధాతి కాయం పటిబద్ధా కాయం నిస్సితా, కాయే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి, తస్మాయేవ తే కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి కాయసఙ్ఖారా. పస్సమ్భేన్తోతి నిబ్బాపేన్తో సన్నిసీదాపేన్తో. పస్సమ్భనవచనేనేవ ఓళారికానం పస్సమ్భనం సిద్ధం. నిరోధేన్తోతి ఓళారికానం అనుప్పాదనేన నిరోధేన్తో. వూపసమేన్తోతి ఓళారికేయేవ ఏకసన్తతిపరిణామనయేన సన్తభావం నయన్తో. సిక్ఖతీతి అధికారవసేన అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీతి సమ్బన్ధో, తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖతీతి వా అత్థో.

ఇదాని ఓళారికపస్సమ్భనం దస్సేతుం యథారూపేహీతిఆదిమాహ. తత్థ యథారూపేహీతి యాదిసేహి. ఆనమనాతి పచ్ఛతో నమనా. వినమనాతి ఉభయపస్సతో నమనా. సన్నమనాతి సబ్బతోపి నమన్తస్స సుట్ఠు నమనా. పణమనాతి పురతో నమనా. ఇఞ్జనాతి కమ్పనా. ఫన్దనాతి ఈసకం చలనా. పకమ్పనాతి భుసం కమ్పనా. యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి కాయస్స ఆనమనా…పే… పకమ్పనా, తథారూపం కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భయన్తి చ, యా కాయస్స ఆనమనా…పే… పకమ్పనా, తఞ్చ పస్సమ్భయన్తి చ సమ్బన్ధో కాతబ్బో. కాయసఙ్ఖారేసు హి పస్సమ్భితేసు కాయస్స ఆనమనాదయో చ పస్సమ్భితాయేవ హోన్తీతి. యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి కాయస్స న ఆనమనాదికా హోతి, తథారూపం సన్తం సుఖుమమ్పి కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భయన్తి చ, యా కాయస్స న ఆనమనాదికా, తఞ్చ సన్తం సుఖుమం పస్సమ్భయన్తి చ సమ్బన్ధతో వేదితబ్బం. సన్తం సుఖుమన్తి చ భావనపుంసకవచనమేతం. ఇతి కిరాతి ఏత్థ ఇతి ఏవమత్థే, కిర యదిఅత్థే. యది ఏవం సుఖుమకేపి అస్సాసపస్సాసే పస్సమ్భయం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీతి చోదకేన చోదనా ఆరద్ధా హోతి. అథ వా కిరాతి చోదకవచనత్తా అసద్దహనత్థే అసహనత్థే పరోక్ఖత్థే చ యుజ్జతియేవ, ఏవం సుఖుమానమ్పి పస్సమ్భనం సిక్ఖతీతి న సద్దహామి న సహామి అపచ్చక్ఖం మేతి వుత్తం హోతి.

ఏవం సన్తేతి ఏవం సుఖుమానం పస్సమ్భనే సన్తే. వాతూపలద్ధియా చ పభావనా న హోతీతి అస్సాసపస్సాసవాతస్స ఉపలద్ధియా. ఉపలద్ధీతి విఞ్ఞాణం. అస్సాసపస్సాసవాతం ఉపలబ్భమానస్స తదారమ్మణస్స భావనావిఞ్ఞాణస్స పభావనా ఉప్పాదనా న హోతి, తస్స ఆరమ్మణస్స భావనా న హోతీతి అత్థో. అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా న హోతీతి భావనాయ సుఖుమకానమ్పి అస్సాసపస్సాసానం నిరోధనతో తేసఞ్చ ఉప్పాదనా పవత్తనా న హోతీతి అత్థో. ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా న హోతీతి అస్సాసపస్సాసాభావతోయేవ తదారమ్మణాయ భావనావిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తాయ సతియా చ పవత్తనా న హోతి. తస్మాయేవ తంసమ్పయుత్తస్స ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ భావనా న హోతి. న చ నం తన్తి ఏత్థ చ నన్తి నిపాతమత్తం ‘‘భిక్ఖు చ న’’న్తిఆదీసు (పారా. ౨౭౩) వియ. తం వుత్తవిధిం సమాపత్తిం పణ్డితా న సమాపజ్జన్తిపి తతో న వుట్ఠహన్తిపీతి సమ్బన్ధో. చోదనాపక్ఖస్స పరిహారవచనే ఇతి కిరాతి ఏవమేవ. ఏత్థ ఏవకారత్థే కిరసద్దో దట్ఠబ్బో. ఏవం సన్తేతి ఏవం పస్సమ్భనే సన్తే ఏవ.

యథా కథం వియాతి యథా తం వుత్తవిధానం హోతి, తథా తం కథం వియాతి ఉపమం పుచ్ఛతి. ఇదాని సేయ్యథాపీతి తం ఉపమం దస్సేతి. కంసేతి కంసమయభాజనే. నిమిత్తన్తి తేసం సద్దానం ఆకారం. ‘‘నిమిత్త’’న్తి చ సామిఅత్థే ఉపయోగవచనం, నిమిత్తస్సాతి అత్థో. సద్దనిమిత్తఞ్చ సద్దతో అనఞ్ఞం. సుగ్గహితత్తాతి సుట్ఠు ఉగ్గహితత్తా. సుగహితత్తాతిపి పాఠో, సుట్ఠు గహితత్తాతి అత్థో. సుమనసికతత్తాతి సుట్ఠు ఆవజ్జితత్తా. సూపధారితత్తాతి సుట్ఠు చిత్తే ఠపితత్తా. సుఖుమసద్దనిమిత్తారమ్మణతాపీతి తదా సుఖుమానమ్పి సద్దానం నిరుద్ధత్తా అనుగ్గహితసద్దనిమిత్తస్స అనారమ్మణమ్పి సుఖుమతరం సద్దనిమిత్తం ఆరమ్మణం కత్వా సుఖుమతరం సద్దనిమిత్తారమ్మణమ్పి చిత్తం పవత్తతి, సుఖుమతరసద్దనిమిత్తారమ్మణభావతోపీతి వా అత్థో. ఇమినావ నయేన అప్పనాయమ్పి అత్థో వేదితబ్బో.

పస్సమ్భయన్తిఆదీసు ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖార’’న్తి వుత్తా అస్సాసపస్సాసా కాయోతి వా ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖార’’న్తి ఏత్థ అస్సాసపస్సాసా కాయోతి వా యోజనా వేదితబ్బా. భావనావిసుద్ధియా కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భమానేపి ఓళారికం కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భేమీతి యోగినో ఆభోగే సతి తేనాదరేన అతివియ పస్సమ్భతి. అనుపట్ఠహన్తమ్పి సుఖుమం సుఆనయం హోతి.

అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణానీతి ‘‘దీఘం రస్సం సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖార’’న్తి వుత్తేసు చతూసు వత్థూసు అస్సాసవసేన చతస్సో, పస్సాసవసేన చతస్సోతి అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణాని. అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియోతి ‘‘దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౭౦) నయేన వుత్తేసు చతూసు వత్థూసు అస్సాసవసేన చతస్సో, పస్సాసవసేన చతస్సోతి అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియో. అట్ఠ చుపట్ఠానానుస్సతియోతిపి పాఠో. చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూనీతి భగవతా ఆనాపానస్సతిసుత్తన్తే (మ. ని. ౩.౧౪౪ ఆదయో) వుత్తత్తా పఠమచతుక్కవసేన చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూనీతి.

పఠమచతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౭౨. దుతియచతుక్కస్స పీతిపటిసంవేదినిద్దేసే ఉప్పజ్జతి పీతి పామోజ్జన్తి ఏత్థ పీతీతి మూలపదం. పామోజ్జన్తి తస్స అత్థపదం, పముదితభావోతి అత్థో. యా పీతి పామోజ్జన్తిఆదీసు యా ‘‘పీతీ’’తి చ ‘‘పామోజ్జ’’న్తి చ ఏవమాదీని నామాని లభతి, సా పీతీతి వుత్తం హోతి. తత్థ పీతీతి సభావపదం. పముదితస్స భావో పామోజ్జం. ఆమోదనాకారో ఆమోదనా. పమోదనాకారో పమోదనా. యథా వా భేసజ్జానం వా తేలానం వా ఉణ్హోదకసీతోదకానం వా ఏకతోకరణం మోదనాతి వుచ్చతి, ఏవమయమ్పి ధమ్మానం ఏకతోకరణేన మోదనా, ఉపసగ్గవసేన పన పదం మణ్డేత్వా ఆమోదనా పమోదనాతి వుత్తం. హాసేతీతి హాసో, పహాసేతీతి పహాసో, హట్ఠపహట్ఠాకారానమేతం అధివచనం. విత్తీతి విత్తం, ధనస్సేతం నామం. అయం పన సోమనస్సపచ్చయత్తా విత్తిసరిక్ఖతాయ విత్తి. యథా హి ధనినో ధనం పటిచ్చ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ఏవం పీతిమతోపి పీతిం పటిచ్చ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. తస్మా ‘‘విత్తీ’’తి వుత్తా. తుట్ఠిసభావసణ్ఠితాయ హి పీతియా ఏతం నామం. పీతిమా పన పుగ్గలో కాయచిత్తానం ఉగ్గతత్తా అబ్భుగ్గతత్తా ‘‘ఉదగ్గో’’తి వుచ్చతి, ఉదగ్గస్స భాగో ఓదగ్యం. అత్తనో మనతా అత్తమనతా. అనభిరద్ధస్స హి మనో దుక్ఖపదట్ఠానత్తా న అత్తనో మనో నామ హోతి, అభిరద్ధస్స సుఖపదట్ఠానత్తా అత్తనో మనో నామ హోతి, ఇతి అత్తనో మనతా అత్తమనతా, సకమనతా సకమనస్స భావోతి అత్థో. సా పన యస్మా న అఞ్ఞస్స కస్సచి అత్తనో మనతా, చిత్తస్సేవ పనేసో భావో చేతసికో ధమ్మో, తస్మా అత్తమనతా చిత్తస్సాతి వుత్తా. సేసమేత్థ చ ఉపరి చ హేట్ఠా వుత్తనయేన యోజేత్వా వేదితబ్బం.

౧౭౩. సుఖపటిసంవేదినిద్దేసే ద్వే సుఖానీతి సమథవిపస్సనాభూమిదస్సనత్థం వుత్తం. కాయికఞ్హి సుఖం విపస్సనాయ భూమి, చేతసికం సుఖం సమథస్స చ విపస్సనాయ చ భూమి. కాయికన్తి పసాదకాయం వినా అనుప్పత్తితో కాయే నియుత్తన్తి కాయికం. చేతసికన్తి అవిప్పయోగవసేన చేతసి నియుత్తన్తి చేతసికం. తత్థ కాయికపదేన చేతసికం సుఖం పటిక్ఖిపతి, సుఖపదేన కాయికం దుక్ఖం. తథా చేతసికపదేన కాయికం సుఖం పటిక్ఖిపతి, సుఖపదేన చేతసికం దుక్ఖం. సాతన్తి మధురం సుమధురం. సుఖన్తి సుఖమేవ, న దుక్ఖం. కాయసమ్ఫస్సజన్తి కాయసమ్ఫస్సే జాతం. సాతం సుఖం వేదయితన్తి సాతం వేదయితం, న అసాతం వేదయితం. సుఖం వేదయితం, న దుక్ఖం వేదయితం. పరతో తీణి పదాని ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తాని. సాతా వేదనా, న అసాతా. సుఖా వేదనా, న దుక్ఖాతి అయమేవ పనేత్థ అత్థో.

చేతసికసుఖనిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖనయేన యోజేతబ్బో. తే సుఖాతి లిఙ్గవిపల్లాసో కతో, తాని సుఖానీతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ చతుక్కే హేట్ఠా పఠమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని దుతియచతుక్కవసేన వేదితబ్బానీతి.

దుతియచతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.