౫. సతోకారిఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౧౬౩. సతోకారిఞాణనిద్దేసే మాతికాయం ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు. అయఞ్హి ఏత్థ ఇధ-సద్దో సబ్బప్పకారఆనాపానస్సతిసమాధినిబ్బత్తకస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనో, అఞ్ఞసాసనస్స తథాభావపటిసేధనో చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧).

అరఞ్ఞగతో వా రుక్ఖమూలగతో వా సుఞ్ఞాగారగతో వాతి ఇదమస్స ఆనాపానస్సతిసమాధి భావనానురూపసేనాసనపరిగ్గహపరిదీపనం. ఇమస్స హి భిక్ఖునో దీఘరత్తం రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు అనువిసటం చిత్తం ఆనాపానస్సతిసమాధిఆరమ్మణం అభిరుహితుం న ఇచ్ఛతి, కూటగోణయుత్తరథో వియ ఉప్పథమేవ ధావతి. తస్మా సేయ్యథాపి నామ గోపో కూటధేనుయా సబ్బం ఖీరం పివిత్వా వడ్ఢితం కూటవచ్ఛం దమేతుకామో ధేనుతో అపనేత్వా ఏకమన్తే మహన్తం థమ్భం నిఖణిత్వా తత్థ యోత్తేన బన్ధేయ్య, అథస్స సో వచ్ఛో ఇతో చితో చ విప్ఫన్దిత్వా పలాయితుం అసక్కోన్తో తమేవ థమ్భం ఉపనిసీదేయ్య వా ఉపనిపజ్జేయ్య వా, ఏవమేవ ఇమినాపి భిక్ఖునా దీఘరత్తం రూపారమ్మణాదిరసపానవడ్ఢితం దుట్ఠచిత్తం దమేతుకామేన రూపాదిఆరమ్మణతో అపనేత్వా అరఞ్ఞం వా రుక్ఖమూలం వా సుఞ్ఞాగారం వా పవేసేత్వా తత్థ అస్సాసపస్సాసథమ్భే సతియోత్తేన బన్ధితబ్బం. ఏవమస్స తం చిత్తం ఇతో చితో చ విప్ఫన్దిత్వాపి పుబ్బే ఆచిణ్ణారమ్మణం అలభమానం సతియోత్తం ఛిన్దిత్వా పలాయితుం అసక్కోన్తం తమేవారమ్మణం ఉపచారప్పనావసేన ఉపనిసీదతి చేవ ఉపనిపజ్జతి చ. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యథా థమ్భే నిబన్ధేయ్య, వచ్ఛం దమం నరో ఇధ;

బన్ధేయ్యేవం సకం చిత్తం, సతియారమ్మణే దళ్హ’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౧౭; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౪; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౭) –

ఏవమస్స తం సేనాసనం భావనానురూపం హోతి. అథ వా యస్మా ఇదం కమ్మట్ఠానప్పభేదే ముద్ధభూతం సబ్బబుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం విసేసాధిగమదిట్ఠధమ్మసుఖవిహారపదట్ఠానం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం ఇత్థిపురిసహత్థిఅస్సాదిసద్దసమాకులం గామన్తం అపరిచ్చజిత్వా న సుకరం భావేతుం సద్దకణ్టకత్తా ఝానస్స. అగామకే పన అరఞ్ఞే సుకరం యోగావచరేన ఇదం కమ్మట్ఠానం పరిగ్గహేత్వా ఆనాపానచతుక్కజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణితుం. తస్మా తస్స అనురూపం సేనాసనం ఉపదిసన్తో భగవా ‘‘అరఞ్ఞగతో వా’’తిఆదిమాహ, తథేవ థేరో.

వత్థువిజ్జాచరియో వియ హి భగవా, సో యథా వత్థువిజ్జాచరియో నగరభూమిం పస్సిత్వా సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖిత్వా ‘‘ఏత్థ నగరం మాపేథా’’తి ఉపదిసతి, సోత్థినా చ నగరే నిట్ఠితే రాజకులతో మహాసక్కారం లభతి, ఏవమేవం యోగావచరస్స అనురూపం సేనాసనం ఉపపరిక్ఖిత్వా ‘‘ఏత్థ కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఉపదిసతి, తతో తత్థ కమ్మట్ఠానమనుయుత్తేన యోగినా కమేన అరహత్తే పత్తే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా’’తి మహన్తం సక్కారం లభతి. అయం పన భిక్ఖు ‘‘దీపిసదిసో’’తి వుచ్చతి. యథా హి మహాదీపిరాజా అరఞ్ఞే తిణగహనం వా వనగహనం వా పబ్బతగహనం వా నిస్సాయ నిలీయిత్వా వనమహింసగోకణ్ణసూకరాదయో మిగే గణ్హాతి, ఏవమేవం అయం అరఞ్ఞాదీసు కమ్మట్ఠానమనుయుఞ్జన్తో భిక్ఖు యథాక్కమేన సోతాపత్తిసకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తమగ్గే చేవ అరియఫలాని చ గణ్హాతీతి వేదితబ్బో. తేనాహు పోరాణా –

‘‘యథాపి దీపికో నామ, నిలీయిత్వా గణ్హతే మిగే;

తథేవాయం బుద్ధపుత్తో, యుత్తయోగో విపస్సకో;

అరఞ్ఞం పవిసిత్వాన, గణ్హాతి ఫలముత్తమ’’న్తి. (మి. ప. ౬.౧.౫);

తేనస్స పరక్కమజవయోగ్గభూమిం అరఞ్ఞసేనాసనం దస్సేన్తో ‘‘అరఞ్ఞగతో వా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అరఞ్ఞగతోతి ఉపరి వుత్తలక్ఖణం యంకిఞ్చి పవివేకసుఖం అరఞ్ఞం గతో. రుక్ఖమూలగతోతి రుక్ఖసమీపం గతో. సుఞ్ఞాగారగతోతి సుఞ్ఞం వివిత్తోకాసం గతో. ఏత్థ చ ఠపేత్వా అరఞ్ఞఞ్చ రుక్ఖమూలఞ్చ అవసేససత్తవిధసేనాసనం గతోపి ‘‘సుఞ్ఞాగారగతో’’తి వత్తుం వట్టతి. నవవిధఞ్హి సేనాసనం. యథాహ – ‘‘సో వివిత్తం సేనాసనం భజతి అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలం పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జ’’న్తి (విభ. ౫౦౮). ఏవమస్స ఉతుత్తయానుకూలం ధాతుచరియానుకూలఞ్చ ఆనాపానస్సతిభావనానురూపం సేనాసనం ఉపదిసిత్వా అలీనానుద్ధచ్చపక్ఖికం సన్తమిరియాపథం ఉపదిసన్తో నిసీదతీతి ఆహ. అథస్స నిసజ్జాయ దళ్హభావం అస్సాసపస్సాసానం పవత్తనసమత్థతం ఆరమ్మణపరిగ్గహూపాయఞ్చ దస్సేన్తో పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాతిఆదిమాహ. తత్థ పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం. ఆభుజిత్వాతి బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి ఉపరిమసరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేత్వా. ఏవఞ్హి నిసిన్నస్స ధమ్మమంసన్హారూని న పణమన్తి. అథస్స యా తేసం పణమనపచ్చయా ఖణే ఖణే వేదనా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తా న ఉప్పజ్జన్తి. తాసు అనుప్పజ్జమానాసు చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, కమ్మట్ఠానం న పరిపతతి, వుద్ధిం ఫాతిం ఉపగచ్ఛతి.

పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి కమ్మట్ఠానాభిముఖం సతిం ఠపయిత్వా. సో సతోవ అస్ససతి సతో పస్ససతీతి సో భిక్ఖు ఏవం నిసీదిత్వా ఏవఞ్చ సతిం ఉపట్ఠపేత్వా తం సతిం అవిజహన్తో సతో ఏవ అస్ససతి సతో పస్ససతి, సతోకారీ హోతీతి వుత్తం హోతి.

ఇదాని యేహి పకారేహి సతోకారీ హోతి, తే పకారే దస్సేతుం దీఘం వా అస్ససన్తోతిఆదిమాహ. తత్థ దీఘం వా అస్ససన్తోతి దీఘం వా అస్సాసం పవత్తయన్తో. తథా రస్సం. యా పన నేసం దీఘరస్సతా, సా కాలవసేన వేదితబ్బా. కదాచి హి మనుస్సా హత్థిఅహిఆదయో వియ కాలవసేన దీఘం అస్ససన్తి చ పస్ససన్తి చ, కదాచి సునఖససాదయో వియ రస్సం. అఞ్ఞథా హి చుణ్ణవిచుణ్ణా అస్సాసపస్సాసా దీఘరస్సా నామ న హోన్తి. తస్మా తే దీఘం కాలం పవిసన్తా చ నిక్ఖమన్తా చ దీఘా, రస్సం కాలం పవిసన్తా చ నిక్ఖమన్తా చ రస్సాతి వేదితబ్బా. తత్రాయం భిక్ఖు ఉపరి వుత్తేహి నవహాకారేహి దీఘం అస్ససన్తో చ పస్ససన్తో చ దీఘం అస్ససామి, పస్ససామీతి పజానాతి, తథా రస్సం.

ఏవం పజానతో చ –

‘‘దీఘో రస్సో చ అస్సాసో, పస్సాసోపి చ తాదిసో;

చత్తారో వణ్ణా వత్తన్తి, నాసికగ్గేవ భిక్ఖునో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౧౯; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫);

నవన్నఞ్చస్స ఆకారానం ఏకేనాకారేన కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా సమ్పజ్జతీతి వేదితబ్బా. సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీతి సకలస్స అస్సాసకాయస్సాదిమజ్ఝపరియోసానం విదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. సకలస్స పస్సాసకాయస్సాదిమజ్ఝపరియోసానం విదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. ఏవం విదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన అస్ససతి చేవ పస్ససతి చ. తస్మా ‘‘అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వుచ్చతి. ఏకస్స హి భిక్ఖునో చుణ్ణవిచుణ్ణవిసటే (విసుద్ధి. ౧.౨౧౯; పారా. ౨.౧౬౫) అస్సాసకాయే, పస్సాసకాయే వా ఆది పాకటో హోతి, న మజ్ఝపరియోసానం. సో ఆదిమేవ పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, మజ్ఝపరియోసానే కిలమతి. ఏకస్స మజ్ఝం పాకటం హోతి, న ఆదిపరియోసానం. సో మజ్ఝమేవ పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, ఆదిపరియోసానే కిలమతి. ఏకస్స పరియోసానం పాకటం హోతి, న ఆదిమజ్ఝం. సో పరియోసానంయేవ పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, ఆదిమజ్ఝే కిలమతి. ఏకస్స సబ్బం పాకటం హోతి, సో సబ్బమ్పి పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, న కత్థచి కిలమతి. తాదిసేన భవితబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ’’తిఆది.

తత్థ సిక్ఖతీతి ఏవం ఘటతి వాయమతి. యో వా తథాభూతస్స సంవరో, అయమేత్థ అధిసీలసిక్ఖా. యో తథాభూతస్స సమాధి, అయం అధిచిత్తసిక్ఖా. యా తథాభూతస్స పఞ్ఞా, అయం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాతి ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో తస్మిం ఆరమ్మణే తాయ సతియా తేన మనసికారేన సిక్ఖతి ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్థ యస్మా పురిమనయేన కేవలం అస్ససితబ్బం పస్ససితబ్బమేవ చ, న అఞ్ఞం కిఞ్చి కాతబ్బం, ఇతో పట్ఠాయ పన ఞాణుప్పాదనాదీసు యోగో కరణీయో. తస్మా తత్థ ‘‘అస్ససామీతి పజానాతి పస్ససామీతి పజానాతి’’చ్చేవ వత్తమానకాలవసేన పాళిం వత్వా ఇతో పట్ఠాయ కత్తబ్బస్స ఞాణుప్పాదనాదినో ఆ-కారస్స దస్సనత్థం ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్ససిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన అనాగతకాలవసేన పాళి ఆరోపితాతి వేదితబ్బా.

పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారం…పే… సిక్ఖతీతి ఓళారికం అస్సాసపస్సాససఙ్ఖాతం కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భేన్తో పటిప్పస్సమ్భేన్తో నిరోధేన్తో వూపసమేన్తో అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి.

తత్రేవం ఓళారికసుఖుమతా చ పస్సద్ధి చ వేదితబ్బా – ఇమస్స హి భిక్ఖునో పుబ్బే అపరిగ్గహితకాలే కాయో చ చిత్తఞ్చ సదరథా హోన్తి ఓళారికా. కాయచిత్తానం ఓళారికత్తే అవూపసన్తే అస్సాసపస్సాసాపి ఓళారికా హోన్తి, బలవతరా హుత్వా పవత్తన్తి, నాసికా నప్పహోతి, ముఖేన అస్ససన్తోపి పస్ససన్తోపి తిట్ఠతి. యదా పనస్స కాయోపి చిత్తమ్పి పరిగ్గహితా హోన్తి, తదా తే సన్తా హోన్తి వూపసన్తా. తేసు వూపసన్తేసు అస్సాసపస్సాసా సుఖుమా హుత్వా పవత్తన్తి, ‘‘అత్థి ను ఖో, నత్థీ’’తి విచేతబ్బాకారప్పత్తా హోన్తి. సేయ్యథాపి పురిసస్స ధావిత్వా పబ్బతా వా ఓరోహిత్వా మహాభారం వా సీసతో ఓరోపేత్వా ఠితస్స ఓళారికా అస్సాసపస్సాసా హోన్తి, నాసికా నప్పహోతి, ముఖేన అస్ససన్తోపి పస్ససన్తోపి తిట్ఠతి. యదా పనేస తం పరిస్సమం వినోదేత్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ అల్లసాటకం హదయే కత్వా సీతాయ ఛాయాయ నిపన్నో హోతి, అథస్స తే అస్సాసపస్సాసా సుఖుమా హోన్తి ‘‘అత్థి ను ఖో, నత్థీ’’తి విచేతబ్బాకారప్పత్తా, ఏవమేవం ఇమస్స భిక్ఖునో అపరిగ్గహితకాలేతి విత్థారేతబ్బం. తథా హిస్స పుబ్బే అపరిగ్గహితకాలే ‘‘ఓళారికోళారికే కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భేమీ’’తి ఆభోగసమన్నాహారమనసికారో నత్థి, పరిగ్గహితకాలే పన అత్థి. తేనస్స అపరిగ్గహితకాలతో పరిగ్గహితకాలే కాయసఙ్ఖారో సుఖుమో హోతి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘సారద్ధే కాయే చిత్తే చ, అధిమత్తం పవత్తతి;

అసారద్ధమ్హి కాయమ్హి, సుఖుమం సమ్పవత్తతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౨౦; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫);

పరిగ్గహేపి ఓళారికో, పఠమజ్ఝానూపచారే సుఖుమో. తస్మిమ్పి ఓళారికో, పఠమజ్ఝానే సుఖుమో. పఠమజ్ఝానే చ దుతియజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికో, దుతియజ్ఝానే సుఖుమో. దుతియజ్ఝానే చ తతియజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికో, తతియజ్ఝానే సుఖుమో. తతియజ్ఝానే చ చతుత్థజ్ఝానూపచారే చ ఓళారికో, చతుత్థజ్ఝానే అతిసుఖుమో అప్పవత్తిమేవ పాపుణాతి. ఇదం తావ దీఘభాణకసంయుత్తభాణకానం మతం.

మజ్ఝిమభాణకా పన ‘‘పఠమజ్ఝానే ఓళారికో, దుతియజ్ఝానూపచారే సుఖుమో’’తి ఏవం హేట్ఠిమహేట్ఠిమజ్ఝానతో ఉపరూపరిజ్ఝానూపచారేపి సుఖుమతరం ఇచ్ఛన్తి. సబ్బేసంయేవ పన మతేన అపరిగ్గహితకాలే పవత్తకాయసఙ్ఖారో పరిగ్గహితకాలే పటిప్పస్సమ్భతి, పరిగ్గహితకాలే పవత్తకాయసఙ్ఖారో పఠమజ్ఝానూపచారే…పే… చతుత్థజ్ఝానూపచారే పవత్తకాయసఙ్ఖారో చతుత్థజ్ఝానే పటిప్పస్సమ్భతి. అయం తావ సమథే నయో.

విపస్సనాయం పన అపరిగ్గహితకాలే పవత్తకాయసఙ్ఖారో ఓళారికో, మహాభూతపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, ఉపాదారూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, సకలరూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, అరూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, రూపారూపపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, పచ్చయపరిగ్గహే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, సప్పచ్చయనామరూపదస్సనే సుఖుమో. సోపి ఓళారికో, లక్ఖణారమ్మణిక విపస్సనాయ సుఖుమో. సోపి దుబ్బలవిపస్సనాయ ఓళారికో, బలవవిపస్సనాయ సుఖుమో. తత్థ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమేన పచ్ఛిమేన పటిప్పస్సద్ధి వేదితబ్బా. ఏవమేత్థ ఓళారికసుఖుమతా పటిప్పస్సద్ధి చ వేదితబ్బా. అయం తావేత్థ కాయానుపస్సనావసేన వుత్తస్స పఠమచతుక్కస్స అనుపుబ్బపదవణ్ణనా.

యస్మా పనేత్థ ఇదమేవ చతుక్కం ఆదికమ్మికస్స కమ్మట్ఠానవసేన వుత్తం, ఇతరాని పన తీణి చతుక్కాని ఏత్థ పత్తజ్ఝానస్స వేదనాచిత్తధమ్మానుపస్సనావసేన, తస్మా ఇమం కమ్మట్ఠానం భావేత్వా ఆనాపానచతుక్కజ్ఝానపదట్ఠానాయ విపస్సనాయ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణితుకామేన ఆదికమ్మికేన కులపుత్తేన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేన సీలపరిసోధనాదీని సబ్బకిచ్చాని కత్వా సత్తఙ్గసమన్నాగతస్స ఆచరియస్స సన్తికే పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేతబ్బం. తత్రిమే పఞ్చ సన్ధయో ఉగ్గహో పరిపుచ్ఛా ఉపట్ఠానం అప్పనా లక్ఖణన్తి. తత్థ ఉగ్గహో నామ కమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గణ్హనం. పరిపుచ్ఛా నామ కమ్మట్ఠానస్స పరిపుచ్ఛనం. ఉపట్ఠానం నామ కమ్మట్ఠానస్స ఉపట్ఠానం. అప్పనా నామ కమ్మట్ఠానస్స అప్పనా. లక్ఖణం నామ కమ్మట్ఠానస్స లక్ఖణం, ‘‘ఏవం లక్ఖణమిదం కమ్మట్ఠాన’’న్తి కమ్మట్ఠానసభావూపధారణన్తి వుత్తం హోతి.

ఏవం పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హన్తో అత్తనాపి న కిలమతి, ఆచరియమ్పి న విహేసేతి. తస్మా థోకం ఉద్దిసాపేత్వా బహుం కాలం సజ్ఝాయిత్వా ఏవం పఞ్చసన్ధికం కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వా ఆచరియస్స సన్తికే వా అఞ్ఞత్థ వా అట్ఠారస దోసయుత్తే విహారే వజ్జేత్వా పఞ్చఙ్గసమన్నాగతే సేనాసనే వసన్తేన ఉపచ్ఛిన్నఖుద్దకపలిబోధేన కతభత్తకిచ్చేన భత్తసమ్మదం పటివినోదేత్వా సుఖనిసిన్నేన రతనత్తయగుణానుస్సరణేన చిత్తం సమ్పహంసేత్వా ఆచరియుగ్గహతో ఏకపదమ్పి అపరిహాపేన్తేన ఇదం ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం మనసి కాతబ్బం. తత్రాయం మనసికారవిధి –

‘‘గణనా అనుబన్ధనా, ఫుసనా ఠపనా సల్లక్ఖణా;

వివట్టనా పారిసుద్ధి, తేసఞ్చ పటిపస్సనా’’తి.

తత్థ గణనాతి గణనాయేవ. అనుబన్ధనాతి అనుగమనా. ఫుసనాతి ఫుట్ఠట్ఠానం. ఠపనాతి అప్పనా. సల్లక్ఖణాతి విపస్సనా. వివట్టనాతి మగ్గో. పారిసుద్ధీతి ఫలం. తేసఞ్చ పటిపస్సనాతి పచ్చవేక్ఖణా. తత్థ ఇమినా ఆదికమ్మికేన కులపుత్తేన పఠమం గణనాయ ఇదం కమ్మట్ఠానం మనసి కాతబ్బం. గణేన్తేన పన పఞ్చన్నం హేట్ఠా న ఠపేతబ్బం, దసన్నం ఉపరి న నేతబ్బం, అన్తరా ఖణ్డం న దస్సేతబ్బం. పఞ్చన్నం హేట్ఠా ఠపేన్తస్స హి సమ్బాధే ఓకాసే చిత్తుప్పాదో విప్ఫన్దతి సమ్బాధే వజే సన్నిరుద్ధగోగణో వియ. దసన్నం ఉపరి నేన్తస్స గణననిస్సితోవ చిత్తుప్పాదో హోతి. అన్తరా ఖణ్డం దస్సేన్తస్స ‘‘సిఖాప్పత్తం ను ఖో మే కమ్మట్ఠానం, నో’’తి చిత్తం వికమ్పతి, తస్మా ఏతే దోసే వజ్జేత్వా గణేతబ్బం.

గణేన్తేన చ పఠమం దన్ధగణనాయ ధఞ్ఞమాపకగణనాయ గణేతబ్బం. ధఞ్ఞమాపకో హి నాళిం పూరేత్వా ‘‘ఏక’’న్తి వత్వా ఓకిరతి, పున పూరేన్తో కిఞ్చి కచవరం దిస్వా ఛడ్డేన్తో ‘‘ఏకం ఏక’’న్తి వదతి. ఏసేవ నయో ద్వే ద్వేతిఆదీసు. ఏవమేవం ఇమినాపి అస్సాసపస్సాసేసు యో ఉపట్ఠాతి, తం గహేత్వా ‘‘ఏకం ఏక’’న్తిఆదిం కత్వా యావ ‘‘దస దసా’’తి పవత్తమానం పవత్తమానం ఉపలక్ఖేత్వావ గణేతబ్బం. తస్స ఏవం గణయతో నిక్ఖమన్తా చ పవిసన్తా చ అస్సాసపస్సాసా పాకటా హోన్తి.

అథానేన తం దన్ధగణనం ధఞ్ఞమాపకగణనం పహాయ సీఘగణనాయ గోపాలకగణనాయ గణేతబ్బం. ఛేకో హి గోపాలకో సక్ఖరాదయో ఉచ్ఛఙ్గేన గహేత్వా రజ్జుదణ్డహత్థో పాతోవ వజం గన్త్వా గావో పిట్ఠియం పహరిత్వా పలిఘత్థమ్భమత్థకే నిసిన్నో ద్వారం పత్తం పత్తంయేవ గావం ‘‘ఏకో ద్వే’’తి సక్ఖరం ఖిపిత్వా ఖిపిత్వా గణేతి. తియామరత్తిం సమ్బాధే ఓకాసే దుక్ఖం వుత్థగోగణో నిక్ఖమన్తో అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపనిఘంసన్తో వేగేన వేగేన పుఞ్జపుఞ్జో హుత్వా నిక్ఖమతి. సో వేగేన వేగేన ‘‘తీణి చత్తారి పఞ్చ దసా’’తి గణేతియేవ, ఏవమస్సాపి పురిమనయేన గణయతో అస్సాసపస్సాసా పాకటా హుత్వా సీఘం సీఘం పునప్పునం సఞ్చరన్తి. తతో తేన ‘‘పునప్పునం సఞ్చరన్తీ’’తి ఞత్వా అన్తో చ బహి చ అగ్గహేత్వా ద్వారప్పత్తం ద్వారప్పత్తంయేవ గహేత్వా ‘‘ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ, ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ ఛ, ఏకో ద్వే తీణి చత్తారి పఞ్చ ఛ సత్త…పే… అట్ఠ నవ దసా’’తి సీఘం సీఘం గణేతబ్బమేవ. గణనాపటిబద్ధే హి కమ్మట్ఠానే గణనబలేనేవ చిత్తం ఏకగ్గం హోతి అరిత్తుపత్థమ్భనవసేన చణ్డసోతే నావాఠపనమివ.

తస్సేవం సీఘం సీఘం గణయతో కమ్మట్ఠానం నిరన్తరం పవత్తం వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతి. అథ ‘‘నిరన్తరం పవత్తతీ’’తి ఞత్వా అన్తో చ బహి చ వాతం అపరిగ్గహేత్వా పురిమనయేనేవ వేగేన వేగేన గణేతబ్బం. అన్తోపవిసనవాతేన హి సద్ధిం చిత్తం పవేసయతో అబ్భన్తరం వాతబ్భాహతం మేదపూరితం వియ హోతి. బహినిక్ఖమనవాతేన సద్ధిం చిత్తం నీహరతో బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చిత్తం విక్ఖిపతి. ఫుట్ఠఫుట్ఠోకాసే పన సతిం ఠపేత్వా భావేన్తస్సేవ భావనా సమ్పజ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘అన్తో చ బహి చ వాతం అపరిగ్గహేత్వా పురిమనయేనేవ వేగేన వేగేన గణేతబ్బ’’న్తి.

కీవచిరం పనేతం గణేతబ్బన్తి? యావ వినా గణనాయ అస్సాసపస్సాసారమ్మణే సతి సన్తిట్ఠతి. బహి విసటవితక్కవిచ్ఛేదం కత్వా అస్సాసపస్సాసారమ్మణే సతి సణ్ఠాపనత్థంయేవ హి గణనాతి.

ఏవం గణనాయ మనసి కత్వా అనుబన్ధనాయ మనసి కాతబ్బం. అనుబన్ధనా నామ గణనం పటిసంహరిత్వా సతియా నిరన్తరం అస్సాసపస్సాసానం అనుగమనం. తఞ్చ ఖో న ఆదిమజ్ఝపరియోసానానుగమనవసేన. ఆదిమజ్ఝపరియోసానాని తస్సానుగమనే ఆదీనవా చ హేట్ఠా వుత్తాయేవ.

తస్మా అనుబన్ధనాయ మనసికరోన్తేన న ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన మనసి కాతబ్బం, అపిచ ఖో ఫుసనావసేన చ ఠపనావసేన చ మనసి కాతబ్బం. గణనానుబన్ధనావసేన వియ హి ఫుసనాఠపనావసేన విసుం మనసికారో నత్థి, ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానేయేవ పన గణేన్తో గణనాయ చ ఫుసనాయ చ మనసి కరోతి, తత్థేవ గణనం పటిసంహరిత్వా తే సతియా అనుబన్ధన్తో, అప్పనావసేన చ చిత్తం ఠపేన్తో ‘‘అనుబన్ధనాయ చ ఫుసనాయ చ ఠపనాయ చ మనసి కరోతీ’’తి వుచ్చతి. స్వాయమత్థో అట్ఠకథాసు వుత్తపఙ్గుళదోవారికోపమాహి ఇధేవ పాళియం వుత్తకకచూపమాయ చ వేదితబ్బో.

తత్రాయం పఙ్గుళోపమా – సేయ్యథాపి పఙ్గుళో దోలాయ కీళతం మాతాపుత్తానం దోలం ఖిపిత్వా తత్థేవ దోలాథమ్భమూలే నిసిన్నో కమేన ఆగచ్ఛన్తస్స చ గచ్ఛన్తస్స చ దోలాఫలకస్స ఉభో కోటియో మజ్ఝఞ్చ పస్సతి, న చ ఉభోకోటిమజ్ఝానం దస్సనత్థం బ్యావటో హోతి, ఏవమేవ భిక్ఖు సతివసేన ఉపనిబన్ధనత్థమ్భమూలే ఠత్వా అస్సాసపస్సాసదోలం ఖిపిత్వా తత్థేవ నిమిత్తే సతియా నిసీదన్తో కమేన ఆగచ్ఛన్తానఞ్చ గచ్ఛన్తానఞ్చ ఫుట్ఠట్ఠానే అస్సాసపస్సాసానం ఆదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛన్తో తత్థేవ (విసుద్ధి. ౧.౨౨౫) చిత్తం ఠపేత్వా పస్సతి, న చ తేసం దస్సనత్థం బ్యావటో హోతి. అయం పఙ్గుళోపమా.

అయం పన దోవారికోపమా – సేయ్యథాపి దోవారికో నగరస్స అన్తో చ బహి చ పురిసే ‘‘కో త్వం, కుతో వా ఆగతో, కుహిం వా గచ్ఛసి, కిం వా తే హత్థే’’తి న వీమంసతి. న హి తస్స తే భారా, ద్వారప్పత్తం ద్వారప్పత్తంయేవ పన వీమంసతి, ఏవమేవ ఇమస్స భిక్ఖునో అన్తోపవిట్ఠవాతా చ బహినిక్ఖన్తవాతా చ న భారా హోన్తి, ద్వారప్పత్తా ద్వారప్పత్తాయేవ భారాతి అయం దోవారికోపమా.

కకచూపమా పన ‘‘నిమిత్తం అస్సాసపస్సాసా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౫౯) నయేన ఇధ వుత్తాయేవ. ఇధ పనస్స ఆగతాగతవసేన అమనసికారమత్తమేవ పయోజనన్తి వేదితబ్బం.

ఇదం కమ్మట్ఠానం మనసికరోతో కస్సచి న చిరేనేవ నిమిత్తఞ్చ ఉప్పజ్జతి, అవసేసఝానఙ్గపటిమణ్డితా అప్పనాసఙ్ఖాతా ఠపనా చ సమ్పజ్జతి. కస్సచి పన గణనావసేనేవ మనసికారకాలతో పభుతి యథా సారద్ధకాయస్స మఞ్చే వా పీఠే వా నిసీదతో మఞ్చపీఠం ఓనమతి వికూజతి, పచ్చత్థరణం వలిం గణ్హాతి, అసారద్ధకాయస్స పన నిసీదతో నేవ మఞ్చపీఠం ఓనమతి న వికూజతి, న పచ్చత్థరణం వలిం గణ్హాతి, తూలపిచుపూరితం వియ మఞ్చపీఠం హోతి. కస్మా? యస్మా అసారద్ధో కాయో లహుకో హోతి, ఏవమేవం గణనావసేన మనసికారకాలతో పభుతి అనుక్కమతో ఓళారికఅస్సాసపస్సాసనిరోధవసేన కాయదరథే వూపసన్తే కాయోపి చిత్తమ్పి లహుకం హోతి, సరీరం ఆకాసే లఙ్ఘనాకారప్పత్తం వియ హోతి.

తస్స ఓళారికే అస్సాసపస్సాసే నిరుద్ధే సుఖుమఅస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణం చిత్తం పవత్తతి. తస్మిమ్పి నిరుద్ధే అపరాపరం తతో సుఖుమతరం సుఖుమతరం అస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణం పవత్తతియేవ. స్వాయమత్థో ఉపరి వుత్తకంసథాలోపమాయ వేదితబ్బో.

యథా హి అఞ్ఞాని కమ్మట్ఠానాని ఉపరూపరి విభూతాని హోన్తి, న తథా ఇదం. ఇదం పన ఉపరూపరి భావేన్తస్స సుఖుమత్తం గచ్ఛతి, ఉపట్ఠానమ్పి న ఉపగచ్ఛతి. ఏవం అనుపట్ఠహన్తే పన తస్మిం తేన భిక్ఖునా ‘‘ఆచరియం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వా ‘‘నట్ఠం దాని మే కమ్మట్ఠాన’’న్తి వా ఉట్ఠాయాసనా న గన్తబ్బం. ఇరియాపథం వికోపేత్వా గచ్ఛతో హి కమ్మట్ఠానం నవనవమేవ హోతి. తస్మా యథానిసిన్నేనేవ దేసతో ఆహరితబ్బం.

తత్రాయం ఆహరణూపాయో – తేన భిక్ఖునా కమ్మట్ఠానస్స అనుపట్ఠానభావం ఞత్వా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం ‘‘ఇమే అస్సాసపస్సాసా నామ కత్థ అత్థి, కత్థ నత్థి. కస్స వా అత్థి, కస్స వా నత్థీ’’తి. అథేవం పటిసఞ్చిక్ఖతో ‘‘ఇమే అన్తోమాతుకుచ్ఛియం నత్థి, ఉదకే నిముగ్గానం నత్థి, తథా అసఞ్ఞీభూతానం మతానం చతుత్థజ్ఝానసమాపన్నానం రూపారూపభవసమఙ్గీనం నిరోధసమాపన్నాన’’న్తి ఞత్వా ఏవం అత్తనావ అత్తా పటిచోదేతబ్బో ‘‘నను, త్వం పణ్డిత, నేవ మాతుకుచ్ఛిగతో, న ఉదకే నిముగ్గో, న అసఞ్ఞీభూతో, న మతో, న చతుత్థజ్ఝానసమాపన్నో, న రూపారూపభవసమఙ్గీ, న నిరోధసమాపన్నో. అత్థియేవ తే అస్సాసపస్సాసా, మన్దపఞ్ఞతాయ పన పరిగ్గహేతుం న సక్కోసీ’’తి. అథానేన పకతిఫుట్ఠవసేన చిత్తం ఠపేత్వా మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఇమే హి దీఘనాసికస్స నాసాపుటం ఘట్టేన్తా పవత్తన్తి, రస్సనాసికస్స ఉత్తరోట్ఠం. తస్మానేన ఇమం నామ ఠానం ఘట్టేన్తీతి నిమిత్తం ఠపేతబ్బం. ఇమమేవ హి అత్థవసం పటిచ్చ వుత్తం భగవతా – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, ముట్ఠస్సతిస్స అసమ్పజానస్స ఆనాపానస్సతిభావనం వదామీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౪౯; సం. ని. ౫.౯౯౨). కిఞ్చాపి హి యంకిఞ్చి కమ్మట్ఠానం సతస్స సమ్పజానస్సేవ సమ్పజ్జతి, ఇతో అఞ్ఞం పన మనసికరోన్తస్స పాకటం హోతి. ఇదం పన ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం గరుకం గరుకభావనం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధపుత్తానం మహాపురిసానంయేవ మనసికారభూమిభూతం, న చేవ ఇత్తరం, న చ ఇత్తరసత్తసమాసేవితం. యథా యథా మనసి కరీయతి, తథా తథా సన్తఞ్చేవ హోతి సుఖుమఞ్చ. తస్మా ఏత్థ బలవతీ సతి చ పఞ్ఞా చ ఇచ్ఛితబ్బా.

యథా హి మట్ఠసాటకస్స తున్నకరణకాలే సూచిపి సుఖుమా ఇచ్ఛితబ్బా, సూచిపాసవేధనమ్పి తతో సుఖుమతరం, ఏవమేవం మట్ఠసాటకసదిసస్స ఇమస్స కమ్మట్ఠానస్స భావనాకాలే సూచిపటిభాగా సతిపి సూచిపాసవేధనపటిభాగా తంసమ్పయుత్తా పఞ్ఞాపి బలవతీ ఇచ్ఛితబ్బా. తాహి చ పన సతిపఞ్ఞాహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా న తే అస్సాసపస్సాసా అఞ్ఞత్ర పకతిఫుట్ఠోకాసా పరియేసితబ్బా.

యథా హి కస్సకో ఖేత్తం కసిత్వా బలీబద్దే ముఞ్చిత్వా గోచరముఖే కత్వా ఛాయాయ నిసిన్నో విస్సమేయ్య, అథస్స తే బలీబద్దా వేగేన అటవిం పవిసేయ్యుం. యో హోతి ఛేకో కస్సకో, సో పున తే గహేత్వా యోజేతుకామో న తేసం అనుపదం గన్త్వా అటవిం ఆహిణ్డతి. అథ ఖో రస్మిఞ్చ పతోదఞ్చ గహేత్వా ఉజుకమేవ తేసం నిపాతనతిత్థం గన్త్వా నిసీదతి వా నిపజ్జతి వా. అథ తే గోణే దివసభాగం చరిత్వా నిపాతనతిత్థం ఓతరిత్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ పచ్చుత్తరిత్వా ఠితే దిస్వా రస్మియా బన్ధిత్వా పతోదేన విజ్ఝన్తో ఆనేత్వా యోజేత్వా పున కమ్మం కరోతి. ఏవమేవం తేన భిక్ఖునా న తే అస్సాసపస్సాసా అఞ్ఞత్ర పకతిఫుట్ఠోకాసా పరియేసితబ్బా. సతిరస్మిం పన పఞ్ఞాపతోదఞ్చ గహేత్వా పకతిఫుట్ఠోకాసే చిత్తం ఠపేత్వా మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఏవం హిస్స మనసికరోతో న చిరస్సేవ తే ఉపట్ఠహన్తి నిపాతనతిత్థే వియ గోణా. తతో తేన సతిరస్మియా బన్ధిత్వా తస్మింయేవ ఠానే యోజేత్వా పఞ్ఞాపతోదేన విజ్ఝన్తేన పునప్పునం కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జితబ్బం. తస్సేవమనుయుఞ్జతో న చిరస్సేవ నిమిత్తం ఉపట్ఠాతి. తం పనేతం న సబ్బేసం ఏకసదిసం హోతి, అపిచ ఖో కస్సచి సుఖసమ్ఫస్సం ఉప్పాదయమానో తూలపిచు వియ కప్పాసపిచు వియ వాతధారా వియ చ ఉపట్ఠాతీతి ఏకచ్చే ఆహు.

అయం పన అట్ఠకథాసు వినిచ్ఛయో – ఇదఞ్హి కస్సచి తారకరూపం వియ మణిగుళికా వియ ముత్తాగుళికా వియ చ, కస్సచి ఖరసమ్ఫస్సం హుత్వా కప్పాసట్ఠి వియ దారుసారసూచి వియ చ, కస్సచి దీఘపామఙ్గసుత్తం వియ కుసుమదామం వియ ధూమసిఖా వియ చ, కస్సచి విత్థతం మక్కటకసుత్తం వియ వలాహకపటలం వియ పదుమపుప్ఫం వియ రథచక్కం వియ చన్దమణ్డలం వియ సూరియమణ్డలం వియ చ ఉపట్ఠాతి, తఞ్చ పనేతం యథా సమ్బహులేసు భిక్ఖూసు సుత్తన్తం సజ్ఝాయిత్వా నిసిన్నేసు ఏకేన భిక్ఖునా ‘‘తుమ్హాకం కీదిసం హుత్వా ఇదం సుత్తం ఉపట్ఠాతీ’’తి వుత్తే ఏకో ‘‘మయ్హం మహతీ పబ్బతేయ్యా నదీ వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతీ’’తి ఆహ. అపరో ‘‘మయ్హం ఏకా వనరాజి వియ’’. అఞ్ఞో ‘‘మయ్హం ఏకో సీతచ్ఛాయో సాఖాసమ్పన్నో ఫలభారభరితో రుక్ఖో వియా’’తి. తేసఞ్హి తం ఏకమేవ సుత్తం సఞ్ఞానానతాయ నానతో ఉపట్ఠాతి. ఏవం ఏకమేవ కమ్మట్ఠానం సఞ్ఞానానతాయ నానతో ఉపట్ఠాతి. సఞ్ఞజఞ్హి ఏతం సఞ్ఞానిదానం సఞ్ఞాపభవం, తస్మా సఞ్ఞానానతాయ నానతో ఉపట్ఠాతీతి వేదితబ్బం.

ఏవం ఉపట్ఠితే పన నిమిత్తే తేన భిక్ఖునా ఆచరియస్స సన్తికం గన్త్వా ఆరోచేతబ్బం ‘‘మయ్హం, భన్తే, ఏవరూపం నామ ఉపట్ఠాతీ’’తి. ఆచరియేన పన ‘‘నిమిత్తమిదం, ఆవుసో, కమ్మట్ఠానం పునప్పునం మనసి కరోహి సప్పురిసా’’తి వత్తబ్బో. అథానేన నిమిత్తేయేవ చిత్తం ఠపేతబ్బం. ఏవమస్సాయం ఇతో పభుతి ఠపనావసేన భావనా హోతి. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘నిమిత్తే ఠపయం చిత్తం, నానాకారం విభావయం;

ధీరో అస్సాసపస్సాసే, సకం చిత్తం నిబన్ధతీ’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫; విసుద్ధి. ౧.౨౩౨);

తస్సేవం నిమిత్తుపట్ఠానతో పభుతి నీవరణాని విక్ఖమ్భితానేవ హోన్తి, కిలేసా సన్నిసిన్నావ, చిత్తం ఉపచారసమాధినా సమాహితమేవ. అథానేన తం నిమిత్తం నేవ వణ్ణతో మనసి కాతబ్బం, న లక్ఖణతో పచ్చవేక్ఖితబ్బం, అపిచ ఖో ఖత్తియమహేసియా చక్కవత్తిగబ్భో వియ కస్సకేన సాలియవగబ్భో వియ చ ఆవాసాదీని సత్త అసప్పాయాని వజ్జేత్వా తానేవ సత్త సప్పాయాని సేవన్తేన సాధుకం రక్ఖితబ్బం, అథ నం ఏవం రక్ఖిత్వా పునప్పునం మనసికారవసేన వుద్ధిం విరూళ్హిం గమయిత్వా దసవిధం అప్పనాకోసల్లం సమ్పాదేతబ్బం, వీరియసమతా యోజేతబ్బా. తస్సేవం ఘటేన్తస్స విసుద్ధిమగ్గే వుత్తానుక్కమేన తస్మిం నిమిత్తే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని నిబ్బత్తన్తి. ఏవం నిబ్బత్తచతుక్కపఞ్చకజ్ఝానో పనేత్థ భిక్ఖు సల్లక్ఖణావివట్టనావసేన కమ్మట్ఠానం వడ్ఢేత్వా పారిసుద్ధిం పత్తుకామో తదేవ ఝానం పఞ్చహాకారేహి వసిప్పత్తం పగుణం కత్వా నామరూపం వవత్థపేత్వా విపస్సనం పట్ఠపేతి. కథం? సో హి సమాపత్తితో వుట్ఠాయ అస్సాసపస్సాసానం సముదయో కరజకాయో చ చిత్తఞ్చాతి పస్సతి. యథా హి కమ్మారగగ్గరియా ధమమానాయ భస్తఞ్చ పురిసస్స చ తజ్జం వాయామం పటిచ్చ వాతో సఞ్చరతి, ఏవమేవం కాయఞ్చ చిత్తఞ్చ పటిచ్చ అస్సాసపస్సాసాతి. తతో అస్సాసపస్సాసే చ కాయఞ్చ రూపన్తి, చిత్తఞ్చ తంసమ్పయుత్తే చ ధమ్మే అరూపన్తి వవత్థపేతి.

ఏవం నామరూపం వవత్థపేత్వా తస్స పచ్చయం పరియేసతి, పరియేసన్తో చ తం దిస్వా తీసుపి అద్ధాసు నామరూపస్స పవత్తిం ఆరబ్భ కఙ్ఖం వితరతి, వితిణ్ణకఙ్ఖో కలాపసమ్మసనవసేన ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ పుబ్బభాగే ఉప్పన్నే ఓభాసాదయో దస విపస్సనుపక్కిలేసే పహాయ ఉపక్కిలేసవిముత్తం ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణం ‘‘మగ్గో’’తి వవత్థపేత్వా ఉదయం పహాయ భఙ్గానుపస్సనం పత్వా నిరన్తరం భఙ్గానుపస్సనేన భయతో ఉపట్ఠితేసు సబ్బసఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జన్తో విముచ్చన్తో యథాక్కమేన చత్తారో అరియమగ్గే పాపుణిత్వా అరహత్తఫలే పతిట్ఠాయ ఏకూనవీసతిభేదస్స పచ్చవేక్ఖణాఞాణస్స పరియన్తం పత్తో సదేవకస్స లోకస్స అగ్గదక్ఖిణేయ్యో హోతి. ఏత్తావతా చస్స గణనం ఆదిం కత్వా విపస్సనాపరియోసానా ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనా సమత్తా హోతీతి. అయం సబ్బాకారతో పఠమచతుక్కవణ్ణనా.

ఇతరేసు పన తీసు చతుక్కేసు యస్మా విసుం కమ్మట్ఠానభావనానయో నామ నత్థి, తస్మా అనుపదవణ్ణనానయేనేవ తేసం ఏవమత్థో వేదితబ్బో. పీతిపటిసంవేదీతి పీతిం పటిసంవిదితం కరోన్తో పాకటం కరోన్తో అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. తత్థ ద్వీహాకారేహి పీతి పటిసంవిదితా హోతి ఆరమ్మణతో చ అసమ్మోహతో చ.

కథం ఆరమ్మణతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జతి, తస్స సమాపత్తిక్ఖణే ఝానపటిలాభేన ఆరమ్మణతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి ఆరమ్మణస్స పటిసంవిదితత్తా.

కథం అసమ్మోహతో? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తం పీతిం ఖయతో వయతో సమ్మసతి, తస్స విపస్సనాక్ఖణే లక్ఖణపటివేధేన అసమ్మోహతో పీతి పటిసంవిదితా హోతి. ఏతేనేవ నయేన అవసేసపదానిపి అత్థతో వేదితబ్బాని. ఇదం పనేత్థ విసేసమత్తం – తిణ్ణం ఝానానం వసేన సుఖపటిసంవిదితా హోతి. చతున్నమ్పి ఝానానం వసేన చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవిదితా వేదితబ్బా. చిత్తసఙ్ఖారోతి వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధా. పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారన్తి ఓళారికం ఓళారికం చిత్తసఙ్ఖారం పస్సమ్భేన్తో, నిరోధేన్తోతి అత్థో. సో విత్థారతో కాయసఙ్ఖారే వుత్తనయేన వేదితబ్బో. అపిచేత్థ పీతిపదే పీతిసీసేన వేదనా వుత్తా, సుఖపదే సరూపేనేవ వేదనా. ద్వీసు చిత్తసఙ్ఖారపదేసు ‘‘సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా, ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౪; మ. ని. ౧.౪౬౩) వచనతో సఞ్ఞాసమ్పయుత్తా వేదనాతి ఏవం వేదనానుపస్సనానయేన ఇదం చతుక్కం భాసితన్తి వేదితబ్బం.

తతియచతుక్కేపి చతున్నం ఝానానం వసేన చిత్తపటిసంవిదితా వేదితబ్బా. అభిప్పమోదయం చిత్తన్తి చిత్తం మోదేన్తో పమోదేన్తో హాసేన్తో పహాసేన్తో అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతి. తత్థ ద్వీహాకారేహి అభిప్పమోదో హోతి సమాధివసేన చ విపస్సనావసేన చ.

కథం సమాధివసేన? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జతి, సో సమాపత్తిక్ఖణే సమ్పయుత్తాయ పీతియా చిత్తం ఆమోదేతి పమోదేతి. కథం విపస్సనావసేన? సప్పీతికే ద్వే ఝానే సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తం పీతిం ఖయతో వయతో సమ్మసతి. ఏవం విపస్సనాక్ఖణే ఝానసమ్పయుత్తం పీతిం ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తం ఆమోదేతి పమోదేతి. ఏవం పటిపన్నో ‘‘అభిప్పమోదయం చిత్తం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వుచ్చతి.

సమాదహం చిత్తన్తి పఠమజ్ఝానాదివసేన ఆరమ్మణే చిత్తం సమం ఆదహన్తో సమం ఠపేన్తో, తాని వా పన ఝానాని సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తం చిత్తం ఖయతో వయతో సమ్మసతో విపస్సనాక్ఖణే లక్ఖణపటివేధేన ఉప్పజ్జతి ఖణికచిత్తేకగ్గతా, ఏవం ఉప్పన్నాయ ఖణికచిత్తేకగ్గతాయ వసేనపి ఆరమ్మణే చిత్తం సమం ఆదహన్తో సమం ఠపేన్తో ‘‘సమాదహం చిత్తం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వుచ్చతి.

విమోచయం చిత్తన్తి పఠమజ్ఝానేన నీవరణేహి చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో, దుతియేన వితక్కవిచారేహి, తతియేన పీతియా, చతుత్థేన సుఖదుక్ఖేహి చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో, తాని వా పన ఝానాని సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తం చిత్తం ఖయతో వయతో సమ్మసతి. సో విపస్సనాక్ఖణే అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞాతో చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో, దుక్ఖానుపస్సనాయ సుఖసఞ్ఞాతో, అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసఞ్ఞాతో, నిబ్బిదానుపస్సనాయ నన్దితో, విరాగానుపస్సనాయ రాగతో, నిరోధానుపస్సనాయ సముదయతో, పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ ఆదానతో చిత్తం మోచేన్తో విమోచేన్తో అస్ససతి చేవ పస్ససతి చ. తేన వుచ్చతి – ‘‘విమోచయం చిత్తం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి. ఏవం చిత్తానుపస్సనావసేన ఇదం చతుక్కం భాసితన్తి వేదితబ్బం.

చతుత్థచతుక్కే పన అనిచ్చానుపస్సీతి ఏత్థ తావ అనిచ్చం వేదితబ్బం, అనిచ్చతా వేదితబ్బా, అనిచ్చానుపస్సనా వేదితబ్బా, అనిచ్చానుపస్సీ వేదితబ్బో. తత్థ అనిచ్చన్తి పఞ్చక్ఖన్ధా. కస్మా? ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తభావా. అనిచ్చతాతి తేసంయేవ ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం, హుత్వా అభావో వా, నిబ్బత్తానం తేనేవాకారేన అట్ఠత్వా ఖణభఙ్గేన భేదోతి అత్థో. అనిచ్చానుపస్సనాతి తస్సా అనిచ్చతాయ వసేన రూపాదీసు ‘‘అనిచ్చ’’న్తి అనుపస్సనా. అనిచ్చానుపస్సీతి తాయ అనుపస్సనాయ సమన్నాగతో. తస్మా ఏవంభూతో అస్ససన్తో చ పస్ససన్తో చ ఇధ ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వేదితబ్బో.

విరాగానుపస్సీతి ఏత్థ పన ద్వే విరాగా ఖయవిరాగో చ అచ్చన్తవిరాగో చ. తత్థ ఖయవిరాగోతి సఙ్ఖారానం ఖణభఙ్గో. అచ్చన్తవిరాగోతి నిబ్బానం. విరాగానుపస్సనాతి తదుభయదస్సనవసేన పవత్తా విపస్సనా చ మగ్గో చ. తాయ దువిధాయపి అనుపస్సనాయ సమన్నాగతో హుత్వా అస్ససన్తో చ పస్ససన్తో చ ‘‘విరాగానుపస్సీ అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వేదితబ్బో. నిరోధానుపస్సీపదేపి ఏసేవ నయో.

పటినిస్సగ్గానుపస్సీతి ఏత్థాపి ద్వే పటినిస్సగ్గా పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చ. పటినిస్సగ్గోయేవ అనుపస్సనా పటినిస్సగ్గానుపస్సనా, విపస్సనామగ్గానమేతం అధివచనం. విపస్సనాతి తదఙ్గవసేన సద్ధిం ఖన్ధాభిసఙ్ఖారేహి కిలేసే పరిచ్చజతి, సఙ్ఖతదోసదస్సనేన చ తబ్బిపరీతే నిబ్బానే తన్నిన్నతాయ పక్ఖన్దతీతి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చేవ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చాతి వుచ్చతి. మగ్గో సముచ్ఛేదవసేన సద్ధిం ఖన్ధాభిసఙ్ఖారేహి కిలేసే పరిచ్చజతి, ఆరమ్మణకరణేన చ నిబ్బానే పక్ఖన్దతీతి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చేవ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చాతి వుచ్చతి. ఉభయమ్పి పన పురిమపురిమఞాణానం అనుఅను పస్సనతో అనుపస్సనాతి వుచ్చతి. తాయ దువిధాయపి పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ సమన్నాగతో హుత్వా అస్ససన్తో చ పస్ససన్తో చ ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీ’’తి వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ ‘‘అనిచ్చానుపస్సీ’’తి తరుణవిపస్సనాయ వసేన వుత్తం, ‘‘విరాగానుపస్సీ’’తి తతో బలవతరాయ సఙ్ఖారేసు విరజ్జనసమత్థాయ విపస్సనాయ వసేన, ‘‘నిరోధానుపస్సీ’’తి తతో బలవతరాయ కిలేసనిరోధనసమత్థాయ విపస్సనాయ వసేన, ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీ’’తి మగ్గస్స ఆసన్నభూతాయ అతితిక్ఖాయ విపస్సనాయ వసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యత్థ పన మగ్గోపి లబ్భతి, సో అభిన్నోయేవ. ఏవమిదం చతుక్కం సుద్ధవిపస్సనావసేన వుత్తం, పురిమాని పన తీణి సమథవిపస్సనావసేనాతి.

ఆనాపానస్సతిమాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౬౪. ఇదాని యథానిక్ఖిత్తం మాతికం పటిపాటియా భాజేత్వా దస్సేతుం ఇధాతి ఇమిస్సా దిట్ఠియాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఇమిస్సా దిట్ఠియాతిఆదీహి దసహి పదేహి సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధసాసనమేవ కథితం. తఞ్హి బుద్ధేన భగవతా దిట్ఠత్తా దిట్ఠీతి వుచ్చతి, తస్సేవ ఖమనవసేన ఖన్తి, రుచ్చనవసేన రుచి, గహణవసేన ఆదాయో, సభావట్ఠేన ధమ్మో, సిక్ఖితబ్బట్ఠేన వినయో, తదుభయేనపి ధమ్మవినయో, పవుత్తవసేన పావచనం, సేట్ఠచరియట్ఠేన బ్రహ్మచరియం, అనుసిట్ఠిదానవసేన సత్థుసాసనన్తి వుచ్చతి. తస్మా ‘‘ఇమిస్సా దిట్ఠియా’’తిఆదీసు ఇమిస్సా బుద్ధదిట్ఠియా, ఇమిస్సా బుద్ధఖన్తియా, ఇమిస్సా బుద్ధరుచియా, ఇమస్మిం బుద్ధఆదాయే, ఇమస్మిం బుద్ధధమ్మే, ఇమస్మిం బుద్ధవినయే, ఇమస్మిం బుద్ధధమ్మవినయే, ఇమస్మిం బుద్ధపావచనే, ఇమస్మిం బుద్ధబ్రహ్మచరియే, ఇమస్మిం బుద్ధసత్థుసాసనేతి అత్థో వేదితబ్బో. అపిచేతం సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతం సకలం పావచనం భగవతా దిట్ఠత్తా సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయత్తా సమ్మాదిట్ఠిపుబ్బఙ్గమత్తా చ దిట్ఠి. భగవతో ఖమనవసేన ఖన్తి. రుచ్చనవసేన రుచి. గహణవసేన ఆదాయో. అత్తనో కారకం అపాయే అపతమానం ధారేతీతి ధమ్మో. సోవ సంకిలేసపక్ఖం వినేతీతి వినయో. ధమ్మో చ సో వినయో చాతి ధమ్మవినయో, కుసలధమ్మేహి వా అకుసలధమ్మానం ఏస వినయోతి ధమ్మవినయో. తేనేవ వుత్తం – ‘‘యే చ ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి ఇమే ధమ్మా విరాగాయ సంవత్తన్తి, నో సరాగాయ…పే… ఏకంసేన, గోతమి, ధారేయ్యాసి ఏసో ధమ్మో ఏసో వినయో ఏతం సత్థుసాసన’’న్తి (అ. ని. ౮.౫౩; చూళవ. ౪౦౬). ధమ్మేన వా వినయో, న దణ్డాదీహీతి ధమ్మవినయో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘దణ్డేనేకే దమయన్తి, అఙ్కుసేహి కసాహి చ;

అదణ్డేన అసత్థేన, నాగో దన్తో మహేసినా’’తి. (మ. ని. ౨.౩౫౨; చూళవ. ౩౪౨);

తథా ‘‘ధమ్మేన నయమానానం, కా ఉసూయా విజానత’’న్తి (మహావ. ౬౩). ధమ్మాయ వా వినయో ధమ్మవినయో. అనవజ్జధమ్మత్థం హేస వినయో, న భవభోగామిసత్థం. తేనాహ భగవా – ‘‘నయిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి జనకుహనత్థ’’న్తి (ఇతివు. ౩౫; అ. ని. ౪.౨౫) విత్థారో. పుణ్ణత్థేరోపి ఆహ – ‘‘అనుపాదాపరినిబ్బానత్థం ఖో, ఆవుసో, భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౫౯). విసుద్ధం వా నయతీతి వినయో, ధమ్మతో వినయో ధమ్మవినయో. సంసారధమ్మతో హి సోకాదిధమ్మతో వా ఏస విసుద్ధం నిబ్బానం నయతి, ధమ్మస్స వా వినయో, న తిత్థకరానన్తి ధమ్మవినయో. ధమ్మభూతో హి భగవా, తస్సేవ ఏస వినయో. యస్మా వా ధమ్మా ఏవ అభిఞ్ఞేయ్యా పరిఞ్ఞేయ్యా పహాతబ్బా భావేతబ్బా సచ్ఛికాతబ్బా చ, తస్మా ఏస ధమ్మేసు వినయో, న సత్తేసు న జీవేసు చాతి ధమ్మవినయో. సాత్థసబ్యఞ్జనతాదీహి అఞ్ఞేసం వచనతో పధానం వచనన్తి పవచనం, పవచనమేవ పావచనం. సబ్బచరియాహి విసిట్ఠచరియభావేన బ్రహ్మచరియం. దేవమనుస్సానం సత్థుభూతస్స భగవతో సాసనన్తి సత్థుసాసనం, సత్థుభూతం వా సాసనన్తిపి సత్థుసాసనం. ‘‘యో వో, ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ వినయో చ దేసితో పఞ్ఞత్తో, సో వో మమచ్చయేన సత్థా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬) హి ధమ్మవినయోవ సత్థాతి వుత్తో. ఏవమేతేసం పదానం అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా పన ఇమస్మింయేవ సాసనే సబ్బాకారఆనాపానస్సతిసమాధినిబ్బత్తకో భిక్ఖు విజ్జతి, న అఞ్ఞత్ర, తస్మా తత్థ తత్థ ‘‘ఇమిస్సా’’తి చ ‘‘ఇమస్మి’’న్తి చ అయం నియమో కతోతి వేదితబ్బో. అయం ‘‘ఇధా’’తిమాతికాయ నిద్దేసస్స అత్థో.

పుథుజ్జనకల్యాణకో వాతిఆదినా చ భిక్ఖుసద్దస్స వచనత్థం అవత్వా ఇధాధిప్పేతభిక్ఖుయేవ దస్సితో. తత్థ పుథుజ్జనో చ సో కిలేసానం అసముచ్ఛిన్నత్తా, కల్యాణో చ సీలాదిపటిపత్తియుత్తత్తాతి పుథుజ్జనకల్యాణో, పుథుజ్జనకల్యాణోవ పుథుజ్జనకల్యాణకో. అధిసీలాదీని సిక్ఖతీతి సేక్ఖో. సోతాపన్నో వా సకదాగామీ వా అనాగామీ వా. అకుప్పో చలయితుమసక్కుణేయ్యో అరహత్తఫలధమ్మో అస్సాతి అకుప్పధమ్మో. సోపి హి ఇమం సమాధిం భావేతి.

అరఞ్ఞనిద్దేసే వినయపరియాయేన తావ ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞ’’న్తి (పారా. ౯౨) ఆగతం. సుత్తన్తపరియాయేన ఆరఞ్ఞకం భిక్ఖుం సన్ధాయ ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పాచి. ౫౭౩) ఆగతం. వినయసుత్తన్తా పన ఉభోపి పరియాయదేసనా నామ, అభిధమ్మో నిప్పరియాయదేసనాతి అభిధమ్మపరియాయేన (విభ. ౫౨౯) అరఞ్ఞం దస్సేతుం నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలాతి వుత్తం, ఇన్దఖీలతో బహి నిక్ఖమిత్వాతి అత్థో. నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలన్తిపి పాఠో, ఇన్దఖీలం అతిక్కమిత్వా బహీతి వుత్తం హోతి. ఇన్దఖీలోతి చేత్థ గామస్స వా నగరస్స వా ఉమ్మారో.

రుక్ఖమూలనిద్దేసే రుక్ఖమూలస్స పాకటత్తా తం అవత్వావ యత్థాతిఆదిమాహ. తత్థ యత్థాతి యస్మిం రుక్ఖమూలే. ఆసన్తి నిసీదన్తి ఏత్థాతి ఆసనం. పఞ్ఞత్తన్తి ఠపితం. మఞ్చో వాతిఆదీని ఆసనస్స పభేదవచనాని. మఞ్చోపి హి నిసజ్జాయపి ఓకాసత్తా ఇధ ఆసనేసు వుత్తో. సో పన మసారకబున్దికాబద్ధకుళీరపాదకఆహచ్చపాదకానం అఞ్ఞతరో. పీఠం తేసం అఞ్ఞతరమేవ. భిసీతి ఉణ్ణాభిసిచోళభిసివాకభిసితిణభిసిపణ్ణభిసీనం అఞ్ఞతరా. తట్టికాతి తాలపణ్ణాదీహి చినిత్వా కతా. చమ్మఖణ్డోతి నిసజ్జారహో యో కోచి చమ్మఖణ్డో. తిణసన్థరాదయో తిణాదీని గుమ్బేత్వా కతా. తత్థాతి తస్మిం రుక్ఖమూలే. చఙ్కమతి వాతిఆదీహి రుక్ఖమూలస్స చతుఇరియాపథపవత్తనయోగ్యతా కథితా. ‘‘యత్థా’’తిఆదీహి సబ్బపదేహి రుక్ఖమూలస్స సన్దచ్ఛాయతా జనవివిత్తతా చ వుత్తా హోతి. కేనచీతి కేనచి సమూహేన. తం సమూహం భిన్దిత్వా విత్థారేన్తో గహట్ఠేహి వా పబ్బజితేహి వాతి ఆహ. అనాకిణ్ణన్తి అసంకిణ్ణం అసమ్బాధం. యస్స సేనాసనస్స సమన్తా గావుతమ్పి అడ్ఢయోజనమ్పి పబ్బతగహనం వనగహనం నదీగహనం హోతి, న కోచి అవేలాయ ఉపసఙ్కమితుం సక్కోతి, ఇదం సన్తికేపి అనాకిణ్ణం నామ. యం పన అడ్ఢయోజనికం వా యోజనికం వా హోతి, ఇదం దూరతాయ ఏవ అనాకిణ్ణం నామ.

విహారోతి అడ్ఢయోగాదిముత్తకో అవసేసావాసో. అడ్ఢయోగోతి సుపణ్ణవఙ్కగేహం. పాసాదోతి ద్వే కణ్ణికా గహేత్వా కతో దీఘపాసాదో. హమ్మియన్తి ఉపరిఆకాసతలే పతిట్ఠితకూటాగారపాసాదోయేవ. గుహాతి ఇట్ఠకాగుహా సిలాగుహా దారుగుహా పంసుగుహాతి ఏవఞ్హి ఖన్ధకట్ఠకథాయం (చూళవ. అట్ఠ. ౨౯౪) వుత్తం. విభఙ్గట్ఠకథాయం పన విహారోతి సమన్తా పరిహారపథం అన్తోయేవ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని చ దస్సేత్వా కతసేనాసనం. గుహాతి భూమిగుహా, యత్థ రత్తిన్దివం దీపం లద్ధుం వట్టతి. పబ్బతగుహా వా భూమిగుహా వాతి ఇదం ద్వయం విసేసేత్వా వుత్తం. మాతికాయ సబ్బకాలసాధారణలక్ఖణవసేన ‘‘నిసీదతీ’’తి వత్తమానవచనం కతం, ఇధ పన నిసిన్నస్స భావనారమ్భసబ్భావతో నిసజ్జారమ్భపరియోసానదస్సనత్థం నిసిన్నోతి నిట్ఠానవచనం కతం. యస్మా పన ఉజుం కాయం పణిధాయ నిసిన్నస్స కాయో ఉజుకో హోతి, తస్మా బ్యఞ్జనే ఆదరం అకత్వా అధిప్పేతమ ఏవ దస్సేన్తో ఉజుకోతిఆదిమాహ. తత్థ ఠితో సుపణిహితోతి ఉజుకం పణిహితత్తా ఉజుకో హుత్వా ఠితో, న సయమేవాతి అత్థో. పరిగ్గహట్ఠోతి పరిగ్గహితట్ఠో. కిం పరిగ్గహితం? నియ్యానం. కిం నియ్యానం? ఆనాపానస్సతిసమాధియేవ యావ అరహత్తమగ్గా నియ్యానం. తేనాహనియ్యానట్ఠోతి ముఖసద్దస్స జేట్ఠకత్థవసేన సంసారతో నియ్యానట్ఠో వుత్తో. ఉపట్ఠానట్ఠోతి సభావట్ఠోయేవ. సబ్బేహి పనేతేహి పదేహి పరిగ్గహితనియ్యానం సతిం కత్వాతి అత్థో వుత్తో హోతి. కేచి పన ‘‘పరిగ్గహట్ఠోతి సతియా పరిగ్గహట్ఠో, నియ్యానట్ఠోతి అస్సాసపస్సాసానం పవిసననిక్ఖమనద్వారట్ఠో’’తి వణ్ణయన్తి. పరిగ్గహితఅస్సాసపస్సాసనియ్యానం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి వుత్తం హోతి.

౧౬౫. బాత్తింసాయ ఆకారేహీతి తాసు తాసు అవత్థాసు యథాక్కమేన లబ్భమానానం అనవసేసపరియాదానవసేన వుత్తం. దీఘం అస్సాసవసేనాతి మాతికాయ ‘‘దీఘ’’న్తివుత్తఅస్సాసవసేన. ఏవం సేసేసు. ఏకగ్గతన్తి ఏకగ్గభావం. అవిక్ఖేపన్తి అవిక్ఖిపనం. ఏకగ్గతా ఏవ హి నానారమ్మణేసు చిత్తస్స అవిక్ఖిపనతో అవిక్ఖేపోతి వుచ్చతి. పజానతోతి అసమ్మోహవసేన పజానన్తస్స, విన్దన్తస్సాతి వా అత్థో. ‘‘అవిక్ఖేపో మే పటిలద్ధో’’తి ఆరమ్మణకరణవసేన పజానన్తస్స వా. తాయ సతియాతి తాయ ఉపట్ఠితాయ సతియా. తేన ఞాణేనాతి తేన అవిక్ఖేపజాననఞాణేన. సతో కారీ హోతీతి ఏత్థ యస్మా ఞాణసమ్పయుత్తా ఏవ సతి సతీతి అధిప్పేతా, యథాహ – ‘‘సతిమా హోతి పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౪౬౭). తస్మా ‘‘సతో’’తి వచనేనేవ ఞాణమ్పి గహితమేవ హోతి.

౧౬౬. అద్ధానసఙ్ఖాతేతి దీఘసఙ్ఖాతే కాలే. దీఘో హి మగ్గో అద్ధానోతి వుచ్చతి. అయమ్పి కాలో దీఘత్తా అద్ధానో వియ అద్ధానోతి వుత్తో. ‘‘అస్ససతీ’’తి చ ‘‘పస్ససతీ’’తి చ అస్సాసఞ్చ పస్సాసఞ్చ విసుం విసుం వత్వాపి భావనాయ నిరన్తరప్పవత్తిదస్సనత్థం ‘‘అస్ససతిపి పస్ససతిపీ’’తి పున సమాసేత్వా వుత్తం. ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతి భావనాభివుద్ధియా భియ్యోభావాయ ఛన్దో జాయతి. సుఖుమతరన్తి పస్సమ్భనసబ్భావతో వుత్తం. పామోజ్జం ఉప్పజ్జతీతి భావనాపారిపూరియా పీతి జాయతి. అస్సాసపస్సాసాపి చిత్తం వివత్తతీతి అస్సాసపస్సాసే నిస్సాయ పటిభాగనిమిత్తే ఉప్పజ్జన్తే పకతిఅస్సాసపస్సాసతో చిత్తం నివత్తతి. ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతీతి తస్మిం పటిభాగనిమిత్తే ఉపచారప్పనాసమాధిపత్తియా పున సమాధానే బ్యాపారాభావతో తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా సణ్ఠాతి నామ. నవహాకారేహీతి ఏత్థ భావనారమ్భతో పభుతి పురే ఛన్దుప్పాదా ‘‘అస్ససతిపి పస్ససతిపీ’’తి వుత్తా తయో ఆకారా, ఛన్దుప్పాదతో పభుతి పురే పామోజ్జుప్పాదా తయో, పామోజ్జుప్పాదతో పభుతి తయోతి నవ ఆకారా. కాయోతి చుణ్ణవిచుణ్ణాపి అస్సాసపస్సాసా సమూహట్ఠేన కాయో. పకతిఅస్సాసపకతిపస్సాసే నిస్సాయ ఉప్పన్ననిమిత్తమ్పి అస్సాసపస్సాసాతి నామం లభతి. ఉపట్ఠానం సతీతి తం ఆరమ్మణం ఉపేచ్చ తిట్ఠతీతి సతి ఉపట్ఠానం నామ. అనుపస్సనా ఞాణన్తి సమథవసేన నిమిత్తకాయానుపస్సనా, విపస్సనావసేన నామకాయరూపకాయానుపస్సనా ఞాణన్తి అత్థో. కాయో ఉపట్ఠానన్తి సో కాయో ఉపేచ్చ తిట్ఠతి ఏత్థ సతీతి ఉపట్ఠానం నామ. నో సతీతి సో కాయో సతి నామ న హోతీతి అత్థో. తాయ సతియాతి ఇదాని వుత్తాయ సతియా. తేన ఞాణేనాతి ఇదానేవ వుత్తేన ఞాణేన. తం కాయం అనుపస్సతీతి సమథవిపస్సనావసేన యథావుత్తం కాయం అనుగన్త్వా ఝానసమ్పయుత్తఞాణేన వా విపస్సనాఞాణేన వా పస్సతి.

మాతికాయ కాయాదీనం పదానం అభావేపి ఇమస్స చతుక్కస్స కాయానుపస్సనావసేన వుత్తత్తా ఇదాని వత్తబ్బం ‘‘కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా’’తి వచనం సన్ధాయ కాయపదనిద్దేసో కతో. కాయే కాయానుపస్సనాతి బహువిధే కాయే తస్స తస్స కాయస్స అనుపస్సనా. అథ వా కాయే కాయానుపస్సనా, న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సనాతి వుత్తం హోతి. అనిచ్చదుక్ఖానత్తాసుభభూతే కాయే న నిచ్చసుఖత్తసుభానుపస్సనా, అథ ఖో అనిచ్చదుక్ఖానత్తాసుభతో కాయస్సేవ అనుపస్సనా. అథ వా కాయే అహన్తి వా మమన్తి వా ఇత్థీతి వా పురిసోతి వా గహేతబ్బస్స కస్సచి అననుపస్సనతో తస్సేవ కాయమత్తస్స అనుపస్సనాతి వుత్తం హోతి. ఉపరి వేదనాసు వేదనానుపస్సనాతిఆదీసు తీసుపి ఏసేవ నయో. సతియేవ ఉపట్ఠానం సతిపట్ఠానం, కాయానుపస్సనాయ సమ్పయుత్తం సతిపట్ఠానం కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, తస్స భావనా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా.

౧౬౭. తం కాయన్తి అనిద్దిట్ఠేపి నామరూపకాయే కాయసద్దేన తస్సాపి సఙ్గహితత్తా నిద్దిట్ఠం వియ కత్వా వుత్తం. అనిచ్చానుపస్సనాదయో హి నామరూపకాయే ఏవ లబ్భన్తి, న నిమిత్తకాయే. అనుపస్సనా చ భావనా చ వుత్తత్థా ఏవ. దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేనాతిఆది ఆనాపానస్సతిభావనాయ ఆనిసంసం దస్సేతుం వుత్తం. తస్సా హి సతివేపుల్లతాఞాణవేపుల్లతా చ ఆనిసంసో. తత్థ చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతోతి పటిలద్ధజ్ఝానస్స విపస్సనాకాలే చిత్తేకగ్గతం సన్ధాయ వుత్తం. విదితా వేదనాతి సామఞ్ఞతో ఉదయదస్సనేన విదితా వేదనా. విదితా ఉపట్ఠహన్తీతి ఖయతో వయతో సుఞ్ఞతో విదితా ఉపట్ఠహన్తి. విదితా అబ్భత్థం గచ్ఛన్తీతి సామఞ్ఞతో వయదస్సనేన విదితా వినాసం గచ్ఛన్తి, భిజ్జన్తీతి అత్థో. సఞ్ఞావితక్కేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమేసు పన తీసు వుత్తేసు సేసా రూపధమ్మాపి వుత్తా హోన్తి. కస్మా పన ఇమే తయో ఏవ వుత్తాతి చే? దుప్పరిగ్గహత్తా. వేదనాసు తావ సుఖదుక్ఖా పాకటా, ఉపేక్ఖా పన సుఖుమా దుప్పరిగ్గహా, న సుట్ఠు పాకటా. సాపి చస్స పాకటా హోతి, సఞ్ఞా ఆకారమత్తగ్గాహకత్తా న యథాసభావగ్గాహినీ. సా చ సభావసామఞ్ఞలక్ఖణగ్గాహకేన విపస్సనాఞాణేన సమ్పయుత్తా అతి వియ అపాకటా. సాపి చస్స పాకటా హోతి, వితక్కో ఞాణపతిరూపకత్తా ఞాణతో విసుం కత్వా దుప్పరిగ్గహో. ఞాణపతిరూపకో హి వితక్కో. యథాహ – ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మాదిట్ఠి యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో, ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨). సోపి చస్స వితక్కో పాకటో హోతీతి ఏవం దుప్పరిగ్గహేసు వుత్తేసు సేసా వుత్తావ హోన్తీతి. ఇమేసం పన పదానం నిద్దేసే కథం విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తీతి పుచ్ఛిత్వా తం అవిస్సజ్జేత్వావ వేదనుప్పాదస్స విదితత్తేయేవ విస్సజ్జితే వేదనాయ విదితత్తం విస్సజ్జితం హోతీతి కథం వేదనాయ ఉప్పాదో విదితో హోతీతిఆదిమాహ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జాసముదయా అవిజ్జానిరోధాతిఆదయో హేట్ఠా వుత్తత్థా ఏవ. ఇమినావ నయేన సఞ్ఞావితక్కాపి వేదితబ్బా. వితక్కవారే పన ‘‘ఫస్ససముదయా ఫస్సనిరోధా’’తి అవత్వా ఫస్సట్ఠానే సఞ్ఞాసముదయా సఞ్ఞానిరోధాతి వుత్తం. తం కస్మా ఇతి చే? సఞ్ఞామూలకత్తా వితక్కస్స. ‘‘సఞ్ఞానానత్తం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సఙ్కప్పనానత్త’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౫౯) హి వుత్తం.

అనిచ్చతో మనసికరోతోతిఆదీసు చ ‘‘వేదనం అనిచ్చతో మనసికరోతో’’తిఆదినా నయేన తస్మిం తస్మిం వారే సో సోయేవ ధమ్మో యోజేతబ్బో. యస్మా పన విపస్సనాసమ్పయుత్తా వేదనా విపస్సనాకిచ్చకరణే అసమత్థత్తా విపస్సనాయ అనుపకారికా, తస్మాయేవ చ బోధిపక్ఖియధమ్మేసు నాగతా. విపస్సనాసమ్పయుత్తాయ పన సఞ్ఞాయ కిచ్చమేవ అపరిబ్యత్తం, తస్మా సా విపస్సనాయ ఏకన్తమనుపకారికా ఏవ. వితక్కం పన వినా విపస్సనాకిచ్చమేవ నత్థి. వితక్కసహాయా హి విపస్సనా సకకిచ్చం కరోతి. యథాహ –

‘‘పఞ్ఞా అత్తనో ధమ్మతాయ అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి ఆరమ్మణం నిచ్ఛేతుం న సక్కోతి, వితక్కే పన ఆకోటేత్వా ఆకోటేత్వా దేన్తే సక్కోతి. కథం? యథా హి హేరఞ్ఞికో కహాపణం హత్థే ఠపేత్వా సబ్బభాగేసు ఓలోకేతుకామో సమానోపి న చక్ఖుతలేనేవ పరివత్తేతుం సక్కోతి, అఙ్గులిపబ్బేహి పన పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా ఇతో చితో చ ఓలోకేతుం సక్కోతి, ఏవమేవ న పఞ్ఞా అత్తనో ధమ్మతాయ అనిచ్చాదివసేన ఆరమ్మణం నిచ్ఛేతుం సక్కోతి, అభినిరోపనలక్ఖణేన పన ఆహననపరియాహననరసేన వితక్కేన ఆకోటేన్తేన వియ పరివత్తేన్తేన వియ చ ఆదాయాదాయ దిన్నమేవ నిచ్ఛేతుం సక్కోతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౫౬౮).

తస్మా వేదనాసఞ్ఞానం విపస్సనాయ అనుపకారత్తా లక్ఖణమత్తవసేనేవ దస్సేతుం ‘‘వేదనాయ సఞ్ఞాయా’’తి తత్థ తత్థ ఏకవచనేన నిద్దేసో కతో. యత్తకో పన విపస్సనాయ భేదో, తత్తకో ఏవ వితక్కస్సాతి దస్సేతుం ‘‘వితక్కాన’’న్తి తత్థ తత్థ బహువచనేన నిద్దేసో కతోతి వత్తుం యుజ్జతి.

౧౬౮. పున దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేనాతిఆది ఆనాపానస్సతిభావనాయ సమ్పత్తిం భావనాఫలఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ సమోధానేతీతి ఆరమ్మణం ఠపేతి, ఆరమ్మణం పతిట్ఠాపేతీతి వా అత్థో. సమోదహనబ్యాపారాభావేపి భావనాపారిపూరియా ఏవ సమోదహతి నామ. గోచరన్తి విపస్సనాక్ఖణే సఙ్ఖారారమ్మణం, మగ్గక్ఖణే ఫలక్ఖణే చ నిబ్బానారమ్మణం. సమత్థన్తి సమమేవ అత్థో, సమస్స వా అత్థోతి సమత్థో. తం సమత్థం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. మగ్గం సమోధానేతీతి మగ్గఫలక్ఖణేయేవ గోచరం నిబ్బానమేవ. అయం పుగ్గలోతి ఆనాపానస్సతిభావనం అనుయుత్తో యోగావచరోవ. ఇమస్మిం ఆరమ్మణేతి ఏత్థ పన ‘‘కాయే’’తిపదేన సఙ్గహితే నామరూపకాయసఙ్ఖాతే సఙ్ఖతారమ్మణే తేనేవ కమేన మగ్గే నిబ్బానారమ్మణే చ. యం తస్సాతిఆదీహి ఆరమ్మణగోచరసద్దానం ఏకత్థతా వుత్తా. తస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స. పజానాతీతి పుగ్గలో పజాననా పఞ్ఞాతి పుగ్గలో పఞ్ఞాయ పజానాతీతి వుత్తం హోతి. ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానన్తి విపస్సనాక్ఖణే సఙ్ఖారారమ్మణస్స, మగ్గఫలక్ఖణే నిబ్బానారమ్మణస్స ఉపట్ఠానం సతి. ఏత్థ చ కమ్మత్థే సామివచనం యథా రఞ్ఞో ఉపట్ఠానన్తి. అవిక్ఖేపోతి సమాధి. అధిట్ఠానన్తి యథావుత్తసఙ్ఖారారమ్మణం నిబ్బానారమ్మణఞ్చ. తఞ్హి అధిట్ఠాతి ఏత్థ చిత్తన్తి అధిట్ఠానం. వోదానన్తి ఞాణం. తఞ్హి వోదాయతి విసుజ్ఝతి తేన చిత్తన్తి వోదానం. లీనపక్ఖికో సమాధి అలీనభావప్పత్తియా సమభూతత్తా సమం, ఉద్ధచ్చపక్ఖికం ఞాణం అనుద్ధతభావప్పత్తియా సమభూతత్తా సమం. తేన విపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేసు సమథవిపస్సనానం యుగనద్ధతా వుత్తా హోతి. సతి పన సబ్బత్థికత్తా తదుభయసమతాయ ఉపకారికాతి సమం, ఆరమ్మణం సమతాధిట్ఠానత్తా సమం. అనవజ్జట్ఠోతి విపస్సనాయ అనవజ్జసభావో. నిక్లేసట్ఠోతి మగ్గస్స నిక్కిలేససభావో. నిక్కిలేసట్ఠోతి వా పాఠో. వోదానట్ఠోతి ఫలస్స పరిసుద్ధసభావో. పరమట్ఠోతి నిబ్బానస్స సబ్బధమ్ముత్తమసభావో. పటివిజ్ఝతీతి తం తం సభావం అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝతి. ఏత్థ చ ‘‘ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠాన’’న్తిఆదీహి సమ్మా పటివేధో వుత్తో. ఏత్థేవ చ వోదానట్ఠపటివేధస్స వుత్తత్తా తేన ఏకలక్ఖణా అనవజ్జట్ఠనిక్కిలేసట్ఠపరమట్ఠా లక్ఖణహారవసేన వుత్తాయేవ హోన్తి. యథాహ –

‘‘వుత్తమ్హి ఏకధమ్మే, యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా కేచి;

వుత్తా భవన్తి సబ్బే, సో హారో లక్ఖణో నామా’’తి. (నేత్తి. ౪.౫ నిద్దేసవార);

అనవజ్జట్ఠో నిక్కిలేసట్ఠో చేత్థ అవిక్ఖేపసఙ్ఖాతస్స సమస్స అత్థో పయోజనన్తి సమత్థో, వోదానట్ఠో విపస్సనామగ్గవోదానం సన్ధాయ సమమేవ అత్థోతి సమత్థో, ఫలవోదానం సన్ధాయ మగ్గవోదానసఙ్ఖాతస్స సమస్స అత్థోతి సమత్థో, పరమట్ఠో పన సమమేవ అత్థోతి వా నిబ్బానపయోజనత్తా సబ్బస్స సమస్స అత్థోతి వా సమత్థో, తం వుత్తప్పకారం సమఞ్చ సమత్థఞ్చ ఏకదేససరూపేకసేసం కత్వా సమత్థఞ్చ పటివిజ్ఝతీతి వుత్తం. ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గధమ్మా విపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేపి లబ్భన్తి, మగ్గో చ తిస్సో చ విసుద్ధియో మగ్గఫలక్ఖణేయేవ, విమోక్ఖో చ విజ్జా చ ఖయే ఞాణఞ్చ మగ్గక్ఖణేయేవ, విముత్తి చ అనుప్పాదే ఞాణఞ్చ ఫలక్ఖణేయేవ, సేసా విపస్సనాక్ఖణేపీతి. ధమ్మవారే ఇమే ధమ్మే ఇమస్మిం ఆరమ్మణే సమోధానేతీతి నిబ్బానం ఠపేత్వా సేసా యథాయోగం వేదితబ్బా. ఇదం పన యేభుయ్యవసేన వుత్తం. అవుత్తత్థా పనేత్థ హేట్ఠా వుత్తా ఏవ. ఏకేకచతుక్కవసేనేత్థ నియ్యానే దస్సితేపి చతుక్కన్తోగధస్స ఏకేకస్సాపి భాగస్స నియ్యానస్స ఉపనిస్సయత్తా ఏకేకభాగవసేన నియ్యానం దస్సితం. న హి ఏకేకం వినా నియ్యానం హోతీతి.

దీఘంఅస్సాసపస్సాసనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౬౯. రస్సనిద్దేసే ఇత్తరసఙ్ఖాతేతి పరిత్తసఙ్ఖాతే కాలే. సేసమేత్థ వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

౧౭౦. సబ్బకాయపటిసంవేదినిద్దేసే అరూపధమ్మేసు వేదనాయ ఓళారికత్తా సుఖగ్గహణత్థం పఠమం ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణసంవేదికా వేదనా వుత్తా, తతో యం వేదేతి, తం సఞ్జానాతీతి ఏవం వేదనావిసయస్స ఆకారగ్గాహికా సఞ్ఞా, తతో సఞ్ఞావసేన అభిసఙ్ఖారికా చేతనా, తతో ‘‘ఫుట్ఠో వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) వచనతో ఫస్సో, తతో సబ్బేసం సాధారణలక్ఖణో మనసికారో, చేతనాదీహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో వుత్తో. ఏవం తీసు ఖన్ధేసు వుత్తేసు తంనిస్సయో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో వుత్తోవ హోతి. నామఞ్చాతి వుత్తప్పకారం నామఞ్చ. నామకాయో చాతి ఇదం పన నామేన నిబ్బానస్సపి సఙ్గహితత్తా లోకుత్తరానఞ్చ అవిపస్సనుపగత్తా తం అపనేతుం వుత్తం. ‘‘కాయో’’తి హి వచనేన నిబ్బానం అపనీతం హోతి నిబ్బానస్స రాసివినిముత్తత్తా. యే చ వుచ్చన్తి చిత్తసఙ్ఖారాతి ‘‘సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా చిత్తసఙ్ఖారా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౪; మ. ని. ౧.౪౬౩) ఏవం వుచ్చమానాపి చిత్తసఙ్ఖారా ఇధ నామకాయేనేవ సఙ్గహితాతి వుత్తం హోతి. మహాభూతాతి మహన్తపాతుభావతో మహాభూతసామఞ్ఞతో మహాపరిహారతో మహావికారతో మహన్తభూతత్తా చాతి మహాభూతా. తే పన – పథవీ ఆపో తేజో వాయోతి చత్తారో. చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం, చత్తారో మహాభూతే ఉపాదాయ నిస్సాయ అముఞ్చిత్వా పవత్తరూపన్తి అత్థో. తం పన – చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో రూపం సద్దో గన్ధో రసో ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం హదయవత్థు ఓజా కాయవిఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తి ఆకాసధాతు రూపస్స లహుతా ముదుతా కమ్మఞ్ఞత్తా ఉపచయో సన్తతి జరతా అనిచ్చతాతి చతువీసతివిధం. అస్సాసో చ పస్సాసో చాతి పాకతికోయేవ. అస్సాసపస్సాసే నిస్సాయ ఉప్పన్నం పటిభాగనిమిత్తమ్పి తదేవ నామం లభతి పథవీకసిణాదీని వియ. రూపసరిక్ఖకత్తా రూపన్తి చ నామం లభతి ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౦౪; దీ. ని. ౩.౩౩౮) వియ. నిమిత్తఞ్చ ఉపనిబన్ధనాతి సతిఉపనిబన్ధనాయ నిమిత్తభూతం అస్సాసపస్సాసానం ఫుసనట్ఠానం. యే చ వుచ్చన్తి కాయసఙ్ఖారాతి ‘‘అస్సాసపస్సాసా కాయికా ఏతే ధమ్మా కాయపటిబద్ధా కాయసఙ్ఖారా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭౧; మ. ని. ౧.౪౬౩) ఏవం వుచ్చమానాపి కాయసఙ్ఖారా ఇధ రూపకాయేనేవ సఙ్గహితాతి వుత్తం హోతి.

తే కాయా పటివిదితా హోన్తీతి ఝానక్ఖణే అస్సాసపస్సాసనిమిత్తకాయా విపస్సనాక్ఖణే అవసేసరూపారూపకాయా ఆరమ్మణతో పటివిదితా హోన్తి, మగ్గక్ఖణే అసమ్మోహతో పటివిదితా హోన్తి. అస్సాసపస్సాసవసేన పటిలద్ధజ్ఝానస్స యోగిస్స ఉప్పన్నవిపస్సనామగ్గేపి సన్ధాయ దీఘం అస్సాసపస్సాసవసేనాతిఆది వుత్తం.

ఆవజ్జతో పజానతోతిఆదీని సీలకథాయం వుత్తత్థాని. తే వుత్తప్పకారే కాయే అన్తోకరిత్వా ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ’’తి వుత్తం.

సబ్బకాయపటిసంవేదీ అస్సాసపస్సాసానం సంవరట్ఠేనాతిఆదీసు ‘‘సబ్బకాయపటిసంవేదీ’’తివుత్తఅస్సాసపస్సాసతో ఉప్పన్నజ్ఝానవిపస్సనామగ్గేసు సంవరోయేవ సంవరట్ఠేన సీలవిసుద్ధి. అవిక్ఖేపోయేవ అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధి. పఞ్ఞాయేవ దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధి. ఝానవిపస్సనాసు విరతిఅభావేపి పాపాభావమత్తమేవ సంవరో నామాతి వేదితబ్బం.

౧౭౧. పస్సమ్భయన్తిఆదీనం నిద్దేసే కాయికాతి రూపకాయే భవా. కాయపటిబద్ధాతి కాయం పటిబద్ధా కాయం నిస్సితా, కాయే సతి హోన్తి, అసతి న హోన్తి, తస్మాయేవ తే కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి కాయసఙ్ఖారా. పస్సమ్భేన్తోతి నిబ్బాపేన్తో సన్నిసీదాపేన్తో. పస్సమ్భనవచనేనేవ ఓళారికానం పస్సమ్భనం సిద్ధం. నిరోధేన్తోతి ఓళారికానం అనుప్పాదనేన నిరోధేన్తో. వూపసమేన్తోతి ఓళారికేయేవ ఏకసన్తతిపరిణామనయేన సన్తభావం నయన్తో. సిక్ఖతీతి అధికారవసేన అస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీతి సమ్బన్ధో, తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖతీతి వా అత్థో.

ఇదాని ఓళారికపస్సమ్భనం దస్సేతుం యథారూపేహీతిఆదిమాహ. తత్థ యథారూపేహీతి యాదిసేహి. ఆనమనాతి పచ్ఛతో నమనా. వినమనాతి ఉభయపస్సతో నమనా. సన్నమనాతి సబ్బతోపి నమన్తస్స సుట్ఠు నమనా. పణమనాతి పురతో నమనా. ఇఞ్జనాతి కమ్పనా. ఫన్దనాతి ఈసకం చలనా. పకమ్పనాతి భుసం కమ్పనా. యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి కాయస్స ఆనమనా…పే… పకమ్పనా, తథారూపం కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భయన్తి చ, యా కాయస్స ఆనమనా…పే… పకమ్పనా, తఞ్చ పస్సమ్భయన్తి చ సమ్బన్ధో కాతబ్బో. కాయసఙ్ఖారేసు హి పస్సమ్భితేసు కాయస్స ఆనమనాదయో చ పస్సమ్భితాయేవ హోన్తీతి. యథారూపేహి కాయసఙ్ఖారేహి కాయస్స న ఆనమనాదికా హోతి, తథారూపం సన్తం సుఖుమమ్పి కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భయన్తి చ, యా కాయస్స న ఆనమనాదికా, తఞ్చ సన్తం సుఖుమం పస్సమ్భయన్తి చ సమ్బన్ధతో వేదితబ్బం. సన్తం సుఖుమన్తి చ భావనపుంసకవచనమేతం. ఇతి కిరాతి ఏత్థ ఇతి ఏవమత్థే, కిర యదిఅత్థే. యది ఏవం సుఖుమకేపి అస్సాసపస్సాసే పస్సమ్భయం అస్ససిస్సామి పస్ససిస్సామీతి సిక్ఖతీతి చోదకేన చోదనా ఆరద్ధా హోతి. అథ వా కిరాతి చోదకవచనత్తా అసద్దహనత్థే అసహనత్థే పరోక్ఖత్థే చ యుజ్జతియేవ, ఏవం సుఖుమానమ్పి పస్సమ్భనం సిక్ఖతీతి న సద్దహామి న సహామి అపచ్చక్ఖం మేతి వుత్తం హోతి.

ఏవం సన్తేతి ఏవం సుఖుమానం పస్సమ్భనే సన్తే. వాతూపలద్ధియా చ పభావనా న హోతీతి అస్సాసపస్సాసవాతస్స ఉపలద్ధియా. ఉపలద్ధీతి విఞ్ఞాణం. అస్సాసపస్సాసవాతం ఉపలబ్భమానస్స తదారమ్మణస్స భావనావిఞ్ఞాణస్స పభావనా ఉప్పాదనా న హోతి, తస్స ఆరమ్మణస్స భావనా న హోతీతి అత్థో. అస్సాసపస్సాసానఞ్చ పభావనా న హోతీతి భావనాయ సుఖుమకానమ్పి అస్సాసపస్సాసానం నిరోధనతో తేసఞ్చ ఉప్పాదనా పవత్తనా న హోతీతి అత్థో. ఆనాపానస్సతియా చ పభావనా న హోతీతి అస్సాసపస్సాసాభావతోయేవ తదారమ్మణాయ భావనావిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తాయ సతియా చ పవత్తనా న హోతి. తస్మాయేవ తంసమ్పయుత్తస్స ఆనాపానస్సతిసమాధిస్స చ భావనా న హోతి. న చ నం తన్తి ఏత్థ చ నన్తి నిపాతమత్తం ‘‘భిక్ఖు చ న’’న్తిఆదీసు (పారా. ౨౭౩) వియ. తం వుత్తవిధిం సమాపత్తిం పణ్డితా న సమాపజ్జన్తిపి తతో న వుట్ఠహన్తిపీతి సమ్బన్ధో. చోదనాపక్ఖస్స పరిహారవచనే ఇతి కిరాతి ఏవమేవ. ఏత్థ ఏవకారత్థే కిరసద్దో దట్ఠబ్బో. ఏవం సన్తేతి ఏవం పస్సమ్భనే సన్తే ఏవ.

యథా కథం వియాతి యథా తం వుత్తవిధానం హోతి, తథా తం కథం వియాతి ఉపమం పుచ్ఛతి. ఇదాని సేయ్యథాపీతి తం ఉపమం దస్సేతి. కంసేతి కంసమయభాజనే. నిమిత్తన్తి తేసం సద్దానం ఆకారం. ‘‘నిమిత్త’’న్తి చ సామిఅత్థే ఉపయోగవచనం, నిమిత్తస్సాతి అత్థో. సద్దనిమిత్తఞ్చ సద్దతో అనఞ్ఞం. సుగ్గహితత్తాతి సుట్ఠు ఉగ్గహితత్తా. సుగహితత్తాతిపి పాఠో, సుట్ఠు గహితత్తాతి అత్థో. సుమనసికతత్తాతి సుట్ఠు ఆవజ్జితత్తా. సూపధారితత్తాతి సుట్ఠు చిత్తే ఠపితత్తా. సుఖుమసద్దనిమిత్తారమ్మణతాపీతి తదా సుఖుమానమ్పి సద్దానం నిరుద్ధత్తా అనుగ్గహితసద్దనిమిత్తస్స అనారమ్మణమ్పి సుఖుమతరం సద్దనిమిత్తం ఆరమ్మణం కత్వా సుఖుమతరం సద్దనిమిత్తారమ్మణమ్పి చిత్తం పవత్తతి, సుఖుమతరసద్దనిమిత్తారమ్మణభావతోపీతి వా అత్థో. ఇమినావ నయేన అప్పనాయమ్పి అత్థో వేదితబ్బో.

పస్సమ్భయన్తిఆదీసు ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖార’’న్తి వుత్తా అస్సాసపస్సాసా కాయోతి వా ‘‘పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖార’’న్తి ఏత్థ అస్సాసపస్సాసా కాయోతి వా యోజనా వేదితబ్బా. భావనావిసుద్ధియా కాయసఙ్ఖారే పస్సమ్భమానేపి ఓళారికం కాయసఙ్ఖారం పస్సమ్భేమీతి యోగినో ఆభోగే సతి తేనాదరేన అతివియ పస్సమ్భతి. అనుపట్ఠహన్తమ్పి సుఖుమం సుఆనయం హోతి.

అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణానీతి ‘‘దీఘం రస్సం సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖార’’న్తి వుత్తేసు చతూసు వత్థూసు అస్సాసవసేన చతస్సో, పస్సాసవసేన చతస్సోతి అట్ఠ అనుపస్సనాఞాణాని. అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియోతి ‘‘దీఘం అస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతో సతి ఉపట్ఠితా హోతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౭౦) నయేన వుత్తేసు చతూసు వత్థూసు అస్సాసవసేన చతస్సో, పస్సాసవసేన చతస్సోతి అట్ఠ చ ఉపట్ఠానానుస్సతియో. అట్ఠ చుపట్ఠానానుస్సతియోతిపి పాఠో. చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూనీతి భగవతా ఆనాపానస్సతిసుత్తన్తే (మ. ని. ౩.౧౪౪ ఆదయో) వుత్తత్తా పఠమచతుక్కవసేన చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూనీతి.

పఠమచతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౭౨. దుతియచతుక్కస్స పీతిపటిసంవేదినిద్దేసే ఉప్పజ్జతి పీతి పామోజ్జన్తి ఏత్థ పీతీతి మూలపదం. పామోజ్జన్తి తస్స అత్థపదం, పముదితభావోతి అత్థో. యా పీతి పామోజ్జన్తిఆదీసు యా ‘‘పీతీ’’తి చ ‘‘పామోజ్జ’’న్తి చ ఏవమాదీని నామాని లభతి, సా పీతీతి వుత్తం హోతి. తత్థ పీతీతి సభావపదం. పముదితస్స భావో పామోజ్జం. ఆమోదనాకారో ఆమోదనా. పమోదనాకారో పమోదనా. యథా వా భేసజ్జానం వా తేలానం వా ఉణ్హోదకసీతోదకానం వా ఏకతోకరణం మోదనాతి వుచ్చతి, ఏవమయమ్పి ధమ్మానం ఏకతోకరణేన మోదనా, ఉపసగ్గవసేన పన పదం మణ్డేత్వా ఆమోదనా పమోదనాతి వుత్తం. హాసేతీతి హాసో, పహాసేతీతి పహాసో, హట్ఠపహట్ఠాకారానమేతం అధివచనం. విత్తీతి విత్తం, ధనస్సేతం నామం. అయం పన సోమనస్సపచ్చయత్తా విత్తిసరిక్ఖతాయ విత్తి. యథా హి ధనినో ధనం పటిచ్చ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ఏవం పీతిమతోపి పీతిం పటిచ్చ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. తస్మా ‘‘విత్తీ’’తి వుత్తా. తుట్ఠిసభావసణ్ఠితాయ హి పీతియా ఏతం నామం. పీతిమా పన పుగ్గలో కాయచిత్తానం ఉగ్గతత్తా అబ్భుగ్గతత్తా ‘‘ఉదగ్గో’’తి వుచ్చతి, ఉదగ్గస్స భాగో ఓదగ్యం. అత్తనో మనతా అత్తమనతా. అనభిరద్ధస్స హి మనో దుక్ఖపదట్ఠానత్తా న అత్తనో మనో నామ హోతి, అభిరద్ధస్స సుఖపదట్ఠానత్తా అత్తనో మనో నామ హోతి, ఇతి అత్తనో మనతా అత్తమనతా, సకమనతా సకమనస్స భావోతి అత్థో. సా పన యస్మా న అఞ్ఞస్స కస్సచి అత్తనో మనతా, చిత్తస్సేవ పనేసో భావో చేతసికో ధమ్మో, తస్మా అత్తమనతా చిత్తస్సాతి వుత్తా. సేసమేత్థ చ ఉపరి చ హేట్ఠా వుత్తనయేన యోజేత్వా వేదితబ్బం.

౧౭౩. సుఖపటిసంవేదినిద్దేసే ద్వే సుఖానీతి సమథవిపస్సనాభూమిదస్సనత్థం వుత్తం. కాయికఞ్హి సుఖం విపస్సనాయ భూమి, చేతసికం సుఖం సమథస్స చ విపస్సనాయ చ భూమి. కాయికన్తి పసాదకాయం వినా అనుప్పత్తితో కాయే నియుత్తన్తి కాయికం. చేతసికన్తి అవిప్పయోగవసేన చేతసి నియుత్తన్తి చేతసికం. తత్థ కాయికపదేన చేతసికం సుఖం పటిక్ఖిపతి, సుఖపదేన కాయికం దుక్ఖం. తథా చేతసికపదేన కాయికం సుఖం పటిక్ఖిపతి, సుఖపదేన చేతసికం దుక్ఖం. సాతన్తి మధురం సుమధురం. సుఖన్తి సుఖమేవ, న దుక్ఖం. కాయసమ్ఫస్సజన్తి కాయసమ్ఫస్సే జాతం. సాతం సుఖం వేదయితన్తి సాతం వేదయితం, న అసాతం వేదయితం. సుఖం వేదయితం, న దుక్ఖం వేదయితం. పరతో తీణి పదాని ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తాని. సాతా వేదనా, న అసాతా. సుఖా వేదనా, న దుక్ఖాతి అయమేవ పనేత్థ అత్థో.

చేతసికసుఖనిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖనయేన యోజేతబ్బో. తే సుఖాతి లిఙ్గవిపల్లాసో కతో, తాని సుఖానీతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ చతుక్కే హేట్ఠా పఠమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని దుతియచతుక్కవసేన వేదితబ్బానీతి.

దుతియచతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౭౬. తతియచతుక్కనిద్దేసే చిత్తన్తి మూలపదం. విఞ్ఞాణన్తి అత్థపదం. యం చిత్తన్తిఆది పీతియం వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. తత్థ చిత్తన్తిఆదీసు చిత్తవిచిత్తతాయ చిత్తం. ఆరమ్మణం మినమానం జానాతీతి మనో. మానసన్తి మనోయేవ. ‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో’’తి (సం. ని. ౧.౧౫౧; మహావ. ౩౩) హి ఏత్థ పన సమ్పయుత్తకధమ్మో మానసోతి వుత్తో.

‘‘కథఞ్హి భగవా తుయ్హం, సావకో సాసనే రతో;

అప్పత్తమానసో సేక్ఖో, కాలం కయిరా జనే సుతా’’తి. (సం. ని. ౧.౧౫౯) –

ఏత్థ అరహత్తం మానసన్తి వుత్తం. ఇధ పన మనోవ మానసం. బ్యఞ్జనవసేన హేతం పదం వడ్ఢితం.

హదయన్తి చిత్తం. ‘‘చిత్తం వా తే ఖిపిస్సామి, హదయం వా తే ఫాలేస్సామీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౩౭; సు. ని. ఆళవకసుత్త) ఏత్థ ఉరో హదయన్తి వుత్తం. ‘‘హదయా హదయం మఞ్ఞే అఞ్ఞాయ తచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౩) ఏత్థ చిత్తం. ‘‘వక్కం హదయ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦) ఏత్థ హదయవత్థు. ఇధ పన చిత్తమేవ అబ్భన్తరట్ఠేన ‘‘హదయ’’న్తి వుత్తం. తదేవ పరిసుద్ధట్ఠేన పణ్డరం. భవఙ్గం సన్ధాయేతం వుత్తం. యథాహ – ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౯). తతో నిక్ఖన్తత్తా పన అకుసలమ్పి గఙ్గాయ నిక్ఖన్తా నదీ గఙ్గా వియ, గోధావరితో నిక్ఖన్తా గోధావరీ వియ చ ‘‘పణ్డర’’న్త్వేవ వుత్తం. యస్మా పన ఆరమ్మణవిజాననలక్ఖణం చిత్తం ఉపక్కిలేసేన కిలేసో న హోతి, సభావతో పరిసుద్ధమేవ హోతి, ఉపక్కిలేసయోగే పన సతి ఉపక్కిలిట్ఠం నామ హోతి, తస్మాపి ‘‘పణ్డర’’న్తి వత్తుం యుజ్జతి.

మనో మనాయతనన్తి ఇధ పన మనోగహణం మనస్సేవ ఆయతనభావదీపనత్థం. తేనేతం దీపేతి – ‘‘నయిదం దేవాయతనం వియ మనస్స ఆయతనత్తా మనాయతనం, అథ ఖో మనో ఏవ ఆయతనం మనాయతన’’న్తి.

ఆయతనట్ఠో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. మనతే ఇతి మనో, విజానాతీతి అత్థో. అట్ఠకథాచరియా పనాహు – నాళియా మినమానో వియ మహాతులాయ ధారయమానో వియ చ ఆరమ్మణం జానాతీతి మనో, తదేవ మననలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, మనోవ ఇన్ద్రియం మనిన్ద్రియం.

విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. విఞ్ఞాణమేవ ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. రుళ్హితో ఖన్ధో వుత్తో. రాసట్ఠేన హి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఏకదేసో ఏకం విఞ్ఞాణం. తస్మా యథా రుక్ఖస్స ఏకదేసం ఛిన్దన్తో రుక్ఖం ఛిన్దతీతి వుచ్చతి, ఏవమేవ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఏకదేసభూతం ఏకమ్పి విఞ్ఞాణం రుళ్హితో ‘‘విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం. యస్మా పన రాసట్ఠోయేవ ఖన్ధట్ఠో న హోతి, కోట్ఠాసట్ఠోపి ఖన్ధట్ఠోయేవ, తస్మా కోట్ఠాసట్ఠేన విఞ్ఞాణకోట్ఠాసోతిపి అత్థో. తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి తేసం ఫస్సాదీనం సమ్పయుత్తధమ్మానం అనుచ్ఛవికా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఇమస్మిఞ్హి పదే ఏకమేవ చిత్తం మిననట్ఠేన మనో, విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణం, సభావట్ఠేన, నిస్సత్తట్ఠేన వా ధాతూతి తీహి నామేహి వుత్తం.

౧౭౭. అభిప్పమోదోతి అధికా తుట్ఠి.

౧౭౮. సమాధినిద్దేసే అచలభావేన ఆరమ్మణే తిట్ఠతీతి ఠితి. పరతో పదద్వయం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. అపిచ సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణమ్హి సమ్పిణ్డేత్వా తిట్ఠతీతి సణ్ఠితి. ఆరమ్మణం ఓగాహేత్వా అనుపవిసిత్వా తిట్ఠతీతి అవట్ఠితి. కుసలపక్ఖస్మిం హి చత్తారో ధమ్మా ఆరమ్మణం ఓగాహన్తి సద్ధా సతి సమాధి పఞ్ఞాతి. తేనేవ సద్ధా ‘‘ఓకప్పనా’’తి వుత్తా, సతి ‘‘అపిలాపనతా’’తి, సమాధి ‘‘అవట్ఠితీ’’తి, పఞ్ఞా ‘‘పరియోగాహనా’’తి. అకుసలపక్ఖే పన తయో ధమ్మా ఆరమ్మణం ఓగాహన్తి తణ్హా దిట్ఠి అవిజ్జాతి. తేనేవ తే ‘‘ఓఘా’’తి వుత్తా. ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛావసేన పవత్తస్స విసాహారస్స పటిపక్ఖతో అవిసాహారో, అవిసాహరణన్తి అత్థో. ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛావసేనేవ గచ్ఛన్తం చిత్తం విక్ఖిపతి నామ, అయం పన తథా న హోతీతి అవిక్ఖేపో. ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛావసేనేవ చిత్తం విసాహటం నామ హోతి, ఇతో చితో చ హరీయతి, అయం పన అవిసాహటస్స మానసస్స భావోతి అవిసాహటమానసతా.

సమథోతి తివిధో సమథో చిత్తసమథో అధికరణసమథో సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి. తత్థ అట్ఠసు సమాపత్తీసు చిత్తేకగ్గతా చిత్తసమథో నామ. తఞ్హి ఆగమ్మ చిత్తచలనం చిత్తవిప్ఫన్దనం సమ్మతి వూపసమ్మతి, తస్మా సో ‘‘చిత్తసమథో’’తి వుచ్చతి. సమ్ముఖావినయాదిసత్తవిధో అధికరణసమథో నామ. తఞ్హి ఆగమ్మ తాని తాని అధికరణాని సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తి, తస్మా సో ‘‘అధికరణసమథో’’తి వుచ్చతి. యస్మా పన సబ్బే సఙ్ఖారా నిబ్బానం ఆగమ్మ సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తి, తస్మా తం సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి వుచ్చతి. ఇమస్మిం అత్థే చిత్తసమథో అధిప్పేతో. సమాధిలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సమాధిన్ద్రియం. ఉద్ధచ్చే న కమ్పతీతి సమాధిబలం. సమ్మాసమాధీతి యాథావసమాధి నియ్యానికసమాధి కుసలసమాధి.

౧౭౯. రాగతో విమోచయం చిత్తన్తిఆదీహి దసహి కిలేసవత్థూహి విమోచనం వుత్తం. థినగ్గహణేనేవ చేత్థ మిద్ధగ్గహణం, ఉద్ధచ్చగ్గహణేనేవ చ కుక్కుచ్చగ్గహణం కతం హోతీతి అఞ్ఞేసు పాఠేసు సహచారిత్తా కిలేసవత్థుతో విమోచనవచనేనేవ పఠమజ్ఝానాదీహి నీవరణాదితో విమోచనం, అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నిచ్చసఞ్ఞాదితో చ విమోచనం వుత్తమేవ హోతీతి. కథం తం చిత్తం అనుపస్సతీతి ఏత్థ పేయ్యాలే చ అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నిచ్చసఞ్ఞాదీనం పహానం వుత్తమేవ. చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని తతియచతుక్కవసేన వేదితబ్బానీతి.

తతియచతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౮౦. చతుత్థచతుక్కనిద్దేసే ‘‘అనిద్దిట్ఠే నపుంసక’’న్తి వచనతో అసుకన్తి అనిద్దిట్ఠత్తా ‘‘అనిచ్చన్తి కిం అనిచ్చ’’న్తి నపుంసకవచనేన పుచ్ఛా కతా. ఉప్పాదవయట్ఠేనాతి ఉప్పాదవయసఙ్ఖాతేన అత్థేన, ఉప్పాదవయసభావేనాతి అత్థో. ఏత్థ చ పఞ్చక్ఖన్ధా సభావలక్ఖణం, పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉప్పాదవయా వికారలక్ఖణం. ఏతేన హుత్వా అభావేన అనిచ్చాతి వుత్తం హోతి. తేనేవ చ అట్ఠకథాయం ‘‘సఙ్ఖతలక్ఖణవసేన అనిచ్చతాతి తేసంయేవ ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్త’’న్తి చ వత్వాపి ‘‘హుత్వా అభావో వా’’తి వుత్తం. ఏతేన హుత్వా అభావాకారో అనిచ్చలక్ఖణన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్ఞాయ లక్ఖణానీ’’తి పేయ్యాలం కత్వా వుత్తం. ధమ్మాతి రూపక్ఖన్ధాదయో యథావుత్తధమ్మా.

విరాగానుపస్సీనిద్దేసే రూపే ఆదీనవం దిస్వాతి భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ పరతో వుత్తేహి అనిచ్చట్ఠాదీహి రూపక్ఖన్ధే ఆదీనవం దిస్వా. రూపవిరాగేతి నిబ్బానే. నిబ్బానఞ్హి ఆగమ్మ రూపం విరజ్జతి అపునరుప్పత్తిధమ్మతం ఆపజ్జనేన నిరుజ్ఝతి, తస్మా నిబ్బానం ‘‘రూపవిరాగో’’తి వుచ్చతి. ఛన్దజాతో హోతీతి అనుస్సవవసేన ఉప్పన్నధమ్మచ్ఛన్దో హోతి. సద్ధాధిముత్తోతి తస్మింయేవ నిబ్బానే సద్ధాయ చ అధిముత్తో నిచ్ఛితో. చిత్తఞ్చస్స స్వాధిట్ఠితన్తి అస్స యోగిస్స చిత్తం ఖయవిరాగసఙ్ఖాతే రూపభఙ్గే ఆరమ్మణవసేన, అచ్చన్త విరాగసఙ్ఖాతే రూపవిరాగే నిబ్బానే అనుస్సవవసేన సుట్ఠు అధిట్ఠితం సుట్ఠు పతిట్ఠితం హోతీతి సమ్బన్ధతో వేదితబ్బం. రూపే విరాగానుపస్సీతి రూపస్స ఖయవిరాగో రూపే విరాగోతి పకతిభుమ్మవచనేన వుత్తో. రూపస్స అచ్చన్తవిరాగో రూపే విరాగోతి నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనేన వుత్తో. తం దువిధమ్పి విరాగం ఆరమ్మణతో అజ్ఝాసయతో చ అనుపస్సనసీలో ‘‘రూపే విరాగానుపస్సీ’’తి వుత్తో. ఏస నయో వేదనాదీసు. నిరోధానుపస్సీపదనిద్దేసేపి ఏసేవ నయో.

౧౮౧. కతిహాకారేహీతిఆది పనేత్థ విసేసో – తత్థ అవిజ్జాదీనం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానం ఆదీనవనిరోధదస్సనేనేవ రూపాదీనమ్పి ఆదీనవనిరోధా దస్సితా హోన్తి తేసమ్పి పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానతివత్తనతో. ఇమినా ఏవ చ విసేసవచనేన విరాగానుపస్సనతో నిరోధానుపస్సనాయ విసిట్ఠభావో వుత్తో హోతి. తత్థ అనిచ్చట్ఠేనాతి ఖయట్ఠేన, హుత్వా అభావట్ఠేన వా. దుక్ఖట్ఠేనాతి భయట్ఠేన, పటిపీళనట్ఠేన వా. అనత్తట్ఠేనాతి అసారకట్ఠేన, అవసవత్తనట్ఠేన వా. సన్తాపట్ఠేనాతి కిలేససన్తాపనట్ఠేన. విపరిణామట్ఠేనాతి జరాభఙ్గవసేన ద్విధా పరిణామనట్ఠేన. నిదాననిరోధేనాతి మూలపచ్చయాభావేన. నిరుజ్ఝతీతి న భవతి. సముదయనిరోధేనాతి ఆసన్నపచ్చయాభావేన. మూలపచ్చయో హి బ్యాధిస్స అసప్పాయభోజనం వియ నిదానన్తి వుత్తో, ఆసన్నపచ్చయో బ్యాధిస్స వాతపిత్తసేమ్హా వియ సముదయోతి వుత్తో. నిదానఞ్హి నిచ్ఛయేన దదాతి ఫలమితి నిదానం, సముదయో పన సుట్ఠు ఉదేతి ఏతస్మా ఫలమితి సముదయో. జాతినిరోధేనాతి మూలపచ్చయస్స ఉప్పత్తిఅభావేన. పభవనిరోధేనాతి ఆసన్నపచ్చయస్స ఉప్పత్తిఅభావేన. జాతియేవ హి పభవతి ఏతస్మా దుక్ఖన్తి పభవోతి వత్తుం యుజ్జతి. హేతునిరోధేనాతి జనకపచ్చయాభావేన. పచ్చయనిరోధేనాతి ఉపత్థమ్భకపచ్చయాభావేన. మూలపచ్చయోపి హి ఆసన్నపచ్చయో చ జనకపచ్చయో ఉపత్థమ్భకపచ్చయో చ హోతియేవ. ఏతేహి తిక్ఖవిపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గనిరోధో, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదనిరోధో వుత్తో హోతి. ఞాణుప్పాదేనాతి తిక్ఖవిపస్సనాఞాణస్స వా మగ్గఞాణస్స వా ఉప్పాదేన. నిరోధుపట్ఠానేనాతి విపస్సనాక్ఖణే పచ్చక్ఖతో ఖయనిరోధస్స అనుస్సవవసేన నిరోధసఙ్ఖాతస్స నిబ్బానస్స ఉపట్ఠానేన, మగ్గక్ఖణే పచ్చక్ఖతో చ నిబ్బానస్స ఉపట్ఠానేన. ఏతేహి విసయవిసయినియమోవ కతో హోతి, తదఙ్గసముచ్ఛేదనిరోధో చ వుత్తో హోతి.

౧౮౨. పటినిస్సగ్గానుపస్సీపదనిద్దేసే రూపం పరిచ్చజతీతి ఆదీనవదస్సనేన నిరపేక్ఖతాయ రూపక్ఖన్ధం పరిచ్చజతి. పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గోతి పరిచ్చాగట్ఠేన పటినిస్సగ్గోతి వుత్తం హోతి. ఏతేన పటినిస్సగ్గపదస్స పరిచ్చాగట్ఠో వుత్తో, తస్మా కిలేసానం పజహనన్తి అత్థో. ఏత్థ చ వుట్ఠానగామినీ విపస్సనా కిలేసే తదఙ్గవసేన పరిచ్చజతి, మగ్గో సముచ్ఛేదవసేన. రూపనిరోధే నిబ్బానే చిత్తం పక్ఖన్దతీతి వుట్ఠానగామినీ తంనిన్నతాయ పక్ఖన్దతి, మగ్గో ఆరమ్మణకరణేన. పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గోతి పక్ఖన్దనట్ఠేన పటినిస్సగ్గోతి వుత్తం హోతి. ఏతేన పటినిస్సగ్గపదస్స పక్ఖన్దనట్ఠో వుత్తో, తస్మా చిత్తస్స నిబ్బానే విస్సజ్జనన్తి అత్థో. చత్తారి సుత్తన్తికవత్థూని చతుత్థచతుక్కవసేన వేదితబ్బాని. ఇమస్మిం చతుక్కే జరామరణే వత్తబ్బంహేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సతిపట్ఠానేసు చ ‘‘కాయే కాయానుపస్సనా, చిత్తే చిత్తానుపస్సనా’’తి కాయచిత్తానం ఏకత్తవోహారవసేన ఏకవచననిద్దేసో కతో. ‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సనా, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సనా’’తి వేదనాధమ్మానం నానత్తవోహారవసేన బహువచననిద్దేసో కతోతి వేదితబ్బోతి.

చతుత్థచతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ సతోకారిఞాణనిద్దేసవణ్ణనా.