౧౫-౧౬. భవవిభవదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౪౮. భవవిభవదిట్ఠీనం యథావుత్తదిట్ఠితో విసుం అభినివేసాభావతో విసుం నిద్దేసం అకత్వా యథావుత్తదిట్ఠీనంయేవ వసేన ‘‘ఓలీయనం అతిధావన’’న్తి ఏకేకం ఆకారం నిద్దిసితుం పుచ్ఛం అకత్వా చ ఓలీయనాభినివేసో భవదిట్ఠి, అతిధావనాభినివేసో విభవదిట్ఠీతి ఆహ. తత్థ ‘‘భవనిరోధాయ ధమ్మే దేసియమానే చిత్తం న పక్ఖన్దతీ’’తి (ఇతివు. ౪౯) వుత్తఓలీయనాభినివేసో, సస్సతసఞ్ఞాయ నిబ్బానతో సఙ్కోచనాభినివేసోతి అత్థో. ‘‘భవేనేవ ఖో పనేకే అట్టీయమానా హరాయమానా జిగుచ్ఛమానా విభవం అభినన్దన్తీ’’తి వుత్తఅతిధావనాభినివేసో, ఉచ్ఛేదసఞ్ఞాయ నిరోధగామినిపటిపదాతిక్కమనాభినివేసోతి అత్థో.

ఇదాని తావ భవవిభవదిట్ఠియో సబ్బదిట్ఠీసు యోజేత్వా దస్సేతుం అస్సాదదిట్ఠియాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా అస్సాదదిట్ఠికా సస్సతం వా ఉచ్ఛేదం వా నిస్సాయ ‘‘నత్థి కామేసు దోసో’’తి గణ్హన్తి, తస్మా పఞ్చతింసాకారాపి అస్సాదదిట్ఠియో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియోతి వుత్తా. తత్థ యస్మా ఏకేకాపి దిట్ఠియో సస్సతగ్గాహవసేన భవదిట్ఠియో భవేయ్యుం, ఉచ్ఛేదగ్గాహవసేన విభవదిట్ఠియో భవేయ్యున్తి అత్థో. అత్తానుదిట్ఠియా రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి పఞ్చసు రూపాదితో అత్తనో అనఞ్ఞత్తా తేసు ఉచ్ఛిన్నేసు అత్తా ఉచ్ఛిన్నోతి గహణతో పఞ్చ విభవదిట్ఠియోతి వుత్తం. సేసేసు పఞ్చదససు ఠానేసు రూపాదితో అత్తనో అఞ్ఞత్తా తేసు ఉచ్ఛిన్నేసుపి ‘‘అత్తా సస్సతోతి గహణతో పన్నరస భవదిట్ఠియోతి వుత్తం.

మిచ్ఛాదిట్ఠియా ‘‘సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియో’’తి ఉచ్ఛేదవసేన పవత్తత్తా అన్తవానన్తవాదిట్ఠీసు పరిత్తారమ్మణఅప్పమాణారమ్మణఝానలాభినో దిబ్బచక్ఖునా రూపధాతుయా చవిత్వా సత్తే అఞ్ఞత్థ ఉపపన్నే పస్సిత్వా భవదిట్ఠిం అపస్సిత్వా విభవదిట్ఠిం గణ్హన్తి. తస్మా తత్థ సియా భవదిట్ఠియో, సియావిభవదిట్ఠియోతి వుత్తం. హోతి చ న చ హోతీతి ఏత్థ హోతి చాతి భవదిట్ఠి, న చ హోతీతి విభవదిట్ఠి. నేవ హోతి న న హోతీతి ఏత్థ నేవ హోతీతి విభవదిట్ఠి, న న హోతీతి భవదిట్ఠి. తస్మా తత్థ ‘‘సియా’’తి వుత్తం.

పుబ్బన్తానుదిట్ఠియా ఏకచ్చసస్సతికా సస్సతఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి, అసస్సతఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి. తస్మా సా భవదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠి చ హోతి. చత్తారో అన్తానన్తికా అన్తానన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తి. తస్మా సా అత్తానుదిట్ఠిసదిసా భవదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠి చ. చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా భవదిట్ఠిం వా విభవదిట్ఠిం వా నిస్సాయ వాచావిక్ఖేపం ఆపజ్జన్తి, అవసేసా పన భవదిట్ఠియోవ. తస్మా తే తే సన్ధాయ ‘‘సియా’’తి వుత్తం. అపరన్తానుదిట్ఠియా సత్త ఉచ్ఛేదవాదా విభవదిట్ఠియో, అవసేసా భవదిట్ఠియో. తస్మా తే తే సన్ధాయ ‘‘సియా’’తి వుత్తం. సఞ్ఞోజనికదిట్ఠియా సబ్బదిట్ఠీనం వసేన ‘‘సియా’’తి వుత్తం. అహన్తి మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా చక్ఖాదీనం అహన్తి గహితత్తా తేసం వినాసే అత్తా వినట్ఠో హోతీతి సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియోతి వుత్తం. అత్తానుదిట్ఠియో వియ మమన్తి మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా చక్ఖాదితో అత్తనో అఞ్ఞత్తా తేసం వినాసేపి అత్తా న వినస్సతీతి సబ్బావ తా భవదిట్ఠియోతి వుత్తం. లోకవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౪౭) నయేన వుత్తత్తా భవవిభవదిట్ఠి పాకటాయేవ. ఏత్తావతా అస్సాదదిట్ఠాదికా విభవదిట్ఠిపరియోసానా సోళస దిట్ఠియో తీణిసతఞ్చ దిట్ఠాభినివేసా నిద్దిట్ఠా హోన్తి. అత్తానుదిట్ఠి చ సక్కాయదిట్ఠి చ అత్తవాదపటిసఞ్ఞుత్తా దిట్ఠి చ అత్థతో ఏకా పరియాయేన తివిధా వుత్తా. సఞ్ఞోజనికా పన దిట్ఠి అవత్థాభేదేన సబ్బాపి దిట్ఠియో హోన్తి.

ఇదాని సబ్బావ తా దిట్ఠియో అస్సాదదిట్ఠియోతిఆది అఞ్ఞేన పరియాయేన యథాయోగం దిట్ఠిసంసన్దనా. తత్థ సబ్బావ తా దిట్ఠియోతి యథావుత్తా అనవసేసా దిట్ఠియో. దిట్ఠిరాగరత్తత్తా తణ్హాస్సాదనిస్సితత్తా చ అస్సాదదిట్ఠియో, అత్తసినేహానుగతత్తా అత్తానుదిట్ఠియో, విపరీతదస్సనత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠియో, ఖన్ధవత్థుకత్తా సక్కాయదిట్ఠియో, ఏకేకస్స అన్తస్స గహితత్తా అన్తగ్గాహికా దిట్ఠియో, అనత్థసంయోజనికత్తా సఞ్ఞోజనికా దిట్ఠియో, అత్తవాదేన యుత్తత్తా అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠియోతి ఇమా సత్త దిట్ఠియో సబ్బదిట్ఠిసఙ్గాహికా, సేసా పన నవ దిట్ఠియో న సబ్బదిట్ఠిసఙ్గాహికా.

ఇదాని విత్థారతో వుత్తా సబ్బావ తా దిట్ఠియో ద్వీసుయేవ దిట్ఠీసు సఙ్ఖిపిత్వా సత్తానం దిట్ఠిద్వయనిస్సయం దస్సేన్తో భవఞ్చ దిట్ఠిన్తిగాథమాహ. సబ్బాపి హి తా దిట్ఠియో భవదిట్ఠీ వా హోన్తి విభవదిట్ఠీ వా. భవఞ్చ దిట్ఠిం విభవఞ్చ దిట్ఠిన్తి ఏత్థ పన చ-సద్దో దిట్ఠిమేవ సముచ్చినోతి, న నిస్సయం. న హి ఏకో భవవిభవదిట్ఠిద్వయం నిస్సయతి. యథాహ – ‘‘ఇతి భవదిట్ఠిసన్నిస్సితా వా సత్తా హోన్తి విభవదిట్ఠిసన్నిస్సితా వా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౩). తక్కికాతి తక్కేన వదన్తీతి తక్కికా. తే హి దిట్ఠిగతికా సభావపటివేధపఞ్ఞాయ అభావా కేవలం తక్కేన వత్తన్తి. యేపి చ ఝానలాభినో అభిఞ్ఞాలాభినో వా దిట్ఠిం గణ్హన్తి, తేపి తక్కేత్వా గహణతో తక్కికా ఏవ. నిస్సితాసేతి నిస్సితాతి అత్థో. ఏకమేవ పదం, ‘‘సే’’తి నిపాతమత్తం వా. తేసం నిరోధమ్హి న హత్థి ఞాణన్తి దిట్ఠినిస్సయస్స కారణవచనమేతం. సక్కాయదిట్ఠినిరోధే నిబ్బానే యస్మా తేసం ఞాణం నత్థి, తస్మా ఏతం దిట్ఠిద్వయం నిస్సితాతి అత్థో. ‘‘న హి అత్థి ఞాణ’’న్తి ఏత్థ హి-కారో కారణోపదేసే నిపాతో. యత్థాయం లోకో విపరీతసఞ్ఞీతి యత్థ సుఖే నిరోధమ్హి అయం సదేవకో లోకో ‘‘దుక్ఖ’’మితి విపరీతసఞ్ఞీ హోతి, తస్మిం నిరోధమ్హి న హత్థి ఞాణన్తి సమ్బన్ధో. దుక్ఖమితి విపరీతసఞ్ఞితాయ ఇదం సుత్తం –

‘‘రూపా సద్దా రసా గన్ధా, ఫస్సా ధమ్మా చ కేవలా;

ఇట్ఠా కన్తా మనాపా చ, యావతత్థీతి వుచ్చతి.

‘‘సదేవకస్స లోకస్స, ఏతే వో సుఖసమ్మతా;

యత్థ చేతే నిరుజ్ఝన్తి, తం నేసం దుక్ఖసమ్మతం.

‘‘సుఖన్తి దిట్ఠమరియేహి, సక్కాయస్సుపరోధనం;

పచ్చనీకమిదం హోతి, సబ్బలోకేన పస్సతం.

‘‘యం పరే సుఖతో ఆహు, తదరియా ఆహు దుక్ఖతో;

యం పరే దుక్ఖతో ఆహు, తదరియా సుఖతో విదూ.

‘‘పస్స ధమ్మం దురాజానం, సమ్పమూళ్హేత్థవిద్దసు;

నివుతానం తమో హోతి, అన్ధకారో అపస్సతం.

‘‘సతఞ్చ వివటం హోతి, ఆలోకో పస్సతామివ;

సన్తికే న విజానన్తి, మగా ధమ్మస్సకోవిదా.

‘‘భవరాగపరేతేహి, భవసోతానుసారిభి;

మారధేయ్యానుపన్నేహి, నాయం ధమ్మో సుసమ్బుధో.

‘‘కో ను అఞ్ఞత్ర అరియేభి, పదం సమ్బుద్ధుమరహతి;

యం పదం సమ్మదఞ్ఞాయ, పరినిబ్బన్తి అనాసవా’’తి. (సు. ని. ౭౬౪-౭౭౧);

౧౪౯. ఇదాని సబ్బాసం దిట్ఠీనం దిట్ఠిద్వయభావం దిట్ఠిసముగ్ఘాతకఞ్చ సమ్మాదిట్ఠిం సుత్తతో దస్సేతుకామో, ద్వీహి భిక్ఖవేతి సుత్తం ఆహరి. తత్థ దేవాతి బ్రహ్మానోపి వుచ్చన్తి. ఓలీయన్తీతి సఙ్కుచన్తి. అతిధావన్తీతి అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తి. చక్ఖుమన్తోతి పఞ్ఞవన్తో. చ-సద్దో అతిరేకత్థో. భవారామాతి భవో ఆరామో అభిరమట్ఠానం ఏతేసన్తి భవారామా. భవరతాతి భవే అభిరతా. భవసమ్ముదితాతి భవేన సన్తుట్ఠా. దేసియమానేతి తథాగతేన వా తథాగతసావకేన వా దేసియమానే. న పక్ఖన్దతీతి ధమ్మదేసనం వా భవనిరోధం వా న పవిసతి. న పసీదతీతి తత్థ పసాదం న పాపుణాతి. న సన్తిట్ఠతీతి తత్థ న పతిట్ఠాతి. నాధిముచ్చతీతి తత్థ ఘనభావం న పాపుణాతి. ఏత్తావతా సస్సతదిట్ఠి వుత్తా.

అట్టీయమానాతి దుక్ఖం పాపుణమానా. హరాయమానాతి లజ్జం పాపుణమానా. జిగుచ్ఛమానాతి జిగుచ్ఛం పాపుణమానా. విభవం అభినన్దన్తీతి ఉచ్ఛేదం పటిచ్చ తుస్సన్తి, ఉచ్ఛేదం పత్థయన్తీతి వా అత్థో. కిరాతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో. భోతి ఆలపనమేతం. సన్తన్తి నిబ్బుతం. పణీతన్తి దుక్ఖాభావతో పణీతం, పధానభావం నీతన్తి వా పణీతం. యాథావన్తి యథాసభావం. ఏత్తావతా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి వుత్తా.

ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. భూతన్తి హేతుతో సఞ్జాతం ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతం దుక్ఖం. భూతతో పస్సతీతి ఇదం భూతం దుక్ఖన్తి పస్సతి. నిబ్బిదాయాతి విపస్సనత్థాయ. విరాగాయాతి అరియమగ్గత్థాయ. నిరోధాయాతి నిబ్బానత్థాయ. పటిపన్నో హోతీతి తదనురూపం పటిపదం పటిపన్నో హోతి. ఏవం పస్సన్తీతి ఇమినా పకారేన పుబ్బభాగే లోకియఞాణేన, పటివేధకాలే లోకుత్తరఞాణేన పస్సన్తి. ఏత్తావతా సమ్మాదిట్ఠి వుత్తా.

ఇదాని ద్వీహి గాథాహి తస్సా సమ్మాదిట్ఠియా ఆనిసంసం దస్సేతి. తత్థ యో భూతం భూతతో దిస్వాతి దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన అభిసమేత్వాతి అత్థో. భూతస్స చ అతిక్కమన్తి నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన అభిసమేత్వాతి అత్థో. యథాభూతేధిముచ్చతీతి మగ్గభావనాభిసమయవసేన యథాసభావే నిరోధే ‘‘ఏతం సన్తం, ఏతం పణీత’’న్తి అధిముచ్చతి. భవతణ్హా పరిక్ఖయాతి సముదయస్స పహానేనాతి అత్థో. అసతిపి చేత్థ సచ్చానం నానాభిసమయత్తే ‘‘దిస్వా’’తి పుబ్బకాలికవచనం సద్ధిం పుబ్బభాగపటిపదాయ వోహారవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. న హి పుబ్బం పస్సిత్వా పచ్ఛా అధిముచ్చతి. చతుసచ్చాభిసమయో సమానకాలమేవ హోతి. సమానకాలేపి వా పుబ్బకాలికాని పదాని భవన్తీతి న దోసో. స వేతి ఏకంసేన సో అరహం. భూతపరిఞ్ఞాతోతి దుక్ఖం పరిఞ్ఞాతవా. వీతతణ్హోతి విగతతణ్హో. భవాభవేతి ఖుద్దకే చ మహన్తే చ భవే. వుద్ధిఅత్థేపి హి అ-కారస్స సమ్భవతో అభవోతి మహాభవో. సో పన ఖుద్దకమహన్తభావో ఉపాదాయుపాదాయ వేదితబ్బో. అథ వా భవేతి సస్సతే. అభవేతి ఉచ్ఛేదే. తదుభయేపి దిట్ఠిరాగాభావేన వీతతణ్హో. భూతస్స విభవాతి వట్టదుక్ఖస్స సముచ్ఛేదా. నాగచ్ఛతి పునబ్భవన్తి అరహతో పరినిబ్బానం వుత్తం.

౧౫౦. తయో పుగ్గలాతిఆది మిచ్ఛాదిట్ఠికగరహణత్థం సమ్మాదిట్ఠికపసంసనత్థం వుత్తం. తత్థ విరూపభావం పన్నా గతా దిట్ఠి ఏతేసన్తి విపన్నదిట్ఠీ. సున్దరభావం పన్నా గతా దిట్ఠి ఏతేసన్తి సమ్పన్నదిట్ఠీ. తిత్థియోతి తిత్థం వుచ్చతి దిట్ఠి, తం పటిపన్నత్తా తిత్థే సాధు, తిత్థం యస్స అత్థీతి వా తిత్థియో. ఇతో బహిద్ధా పబ్బజ్జూపగతో. తిత్థియసావకోతి తేసం దిట్ఠానుగతిమాపన్నో గహట్ఠో. యో చ మిచ్ఛాదిట్ఠికోతి తదుభయభావం అనుపగన్త్వా యాయ కాయచి దిట్ఠియా మిచ్ఛాదిట్ఠికో.

తథాగతోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో. పచ్చేకబుద్ధోపి ఏత్థేవ సఙ్గహితో. తథాగతసావకోతి మగ్గప్పత్తో ఫలప్పత్తో చ. యో చ సమ్మాదిట్ఠికోతి తదుభయవినిముత్తో లోకియసమ్మాదిట్ఠియా సమ్మాదిట్ఠికో.

గాథాసు కోధనోతి యో అభిణ్హం కుజ్ఝతి, సో. ఉపనాహీతి తమేవ కోధం వడ్ఢేత్వా ఉపనన్ధనసీలో. పాపమక్ఖీతి లామకభూతమక్ఖవా. మాయావీతి కతపాపపటిచ్ఛాదనవా. వసలోతి హీనజచ్చో. విసుద్ధోతి ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా విసుద్ధో. సుద్ధతం గతోతి మగ్గఫలసఙ్ఖాతం సుద్ధభావం గతో. మేధావీతి పఞ్ఞవా. ఇమాయ గాథాయ లోకుత్తరసమ్మాదిట్ఠిసమ్పన్నో ఏవ థోమితో.

విపన్నదిట్ఠియో సమ్పన్నదిట్ఠియోతి పుగ్గలవోహారం పహాయ ధమ్మమేవ గరహన్తో థోమేన్తో చ ఆహ. ఏతం మమాతి తణ్హామఞ్ఞనవసేన దిట్ఠి. ఏసోహమస్మీతి మానమఞ్ఞనమూలికా దిట్ఠి. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిమఞ్ఞనమేవ.

ఏతం మమాతి కా దిట్ఠీతిఆదీహి తిస్సన్నం విపన్నదిట్ఠీనం విభాగఞ్చ గణనఞ్చ కాలసఙ్గహఞ్చ పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తత్థ కా దిట్ఠీతి అనేకాసు దిట్ఠీసు కతమా దిట్ఠీతి అత్థో. కతమన్తానుగ్గహితాతి పుబ్బన్తాపరన్తసఙ్ఖాతకాలద్వయే కతమేన కాలేన అనుగ్గహితా, అనుబద్ధాతి అత్థో. యస్మా ‘‘ఏతం మమా’’తి పరామసన్తో ‘‘ఏతం మమ అహోసి, ఏవం మమ అహోసి, ఏత్తకం మమ అహోసీ’’తి అతీతం వత్థుం అపదిసిత్వా పరామసతి, తస్మా పుబ్బన్తానుదిట్ఠి హోతి. పుబ్బన్తానుగ్గహితా చ తా దిట్ఠియో హోన్తి. యస్మా ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి పరామసన్తో ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా ఏసోస్మి విసుజ్ఝిస్సామీ’’తి అనాగతఫలం ఉపాదాయ పరామసతి, తస్మా అపరన్తానుదిట్ఠి హోతి. అపరన్తానుగ్గహితా చ తా దిట్ఠియో హోన్తి. యస్మా ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి పరామసన్తో అతీతానాగతం ఉపాదిన్నసన్తతిం ఉపాదాయ ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి పరామసతి, సక్కాయదిట్ఠివసేన చ పరామసతి, తస్మా సక్కాయదిట్ఠి హోతి. పుబ్బన్తాపరన్తానుగ్గహితా చ తా దిట్ఠియో హోన్తి. యస్మా పన సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖాయేవ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో హోన్తి, సక్కాయదిట్ఠిసముగ్ఘాతేనేవ చ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో సముగ్ఘాతం గచ్ఛన్తి, తస్మా సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖేన ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతానీతి వుత్తా, సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖేన సక్కాయదిట్ఠిద్వారేన ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని హోన్తీతి అత్థో. సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖానీతి పాఠో సున్దరతరో. సక్కాయదిట్ఠి పముఖా ఆది ఏతేసన్తి సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖాని. కాని తాని? ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని.

‘‘కా దిట్ఠీ’’తి పుచ్ఛాయ వీసతివత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి, వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠీతి విస్సజ్జనం. ‘‘కతి దిట్ఠియో’’తి పుచ్ఛాయ సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతానీతి విస్సజ్జనం. సాయేవ పన సక్కాయదిట్ఠి ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి వచనసామఞ్ఞేన అత్తానుదిట్ఠీతి వుత్తా. తస్సా వుత్తాయ అత్తవాదపటిసఞ్ఞుత్తా దిట్ఠిపి వుత్తాయేవ హోతి.

౧౫౧. యే కేచి, భిక్ఖవేతిఆదిసుత్తాహరణం సమ్పన్నదిట్ఠిపుగ్గలసమ్బన్ధేన సమ్పన్నదిట్ఠిపుగ్గలవిభాగదస్సనత్థం కతం. తత్థ నిట్ఠం గతాతి మగ్గఞాణవసేన సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవాతి నిచ్ఛయం గతా, నిబ్బేమతికాతి అత్థో. నిట్ఠాగతాతి పాఠో సమాసపదం హోతి, అత్థో పన సోయేవ. దిట్ఠిసమ్పన్నాతి దిట్ఠియా సున్దరభావం గతా. ఇధ నిట్ఠాతి ఇమిస్సా కామధాతుయా పరినిబ్బానం. ఇధ విహాయ నిట్ఠాతి ఇమం కామభవం విజహిత్వా సుద్ధావాసబ్రహ్మలోకే పరినిబ్బానం. సత్తక్ఖత్తుపరమస్సాతి సత్తక్ఖత్తుంపరమా సత్తవారపరమా భవూపపత్తి అత్తభావగ్గహణం అస్స, తతో పరం అట్ఠమం భవం నాదియతీతి సత్తక్ఖత్తుపరమో. తస్స సత్తక్ఖత్తుపరమస్స సోతాపన్నస్స. కోలంకోలస్సాతి కులతో కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియతో హి పట్ఠాయ నీచే కులే ఉపపత్తి నామ నత్థి, మహాభోగకులేసుయేవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. తస్స కోలంకోలస్స సోతాపన్నస్స. ఏకబీజిస్సాతి ఖన్ధబీజం నామ కథితం. యస్స హి సోతాపన్నస్స ఏకంయేవ ఖన్ధబీజం అత్థి, ఏకం అత్తభావగ్గహణం, సో ఏకబీజీ నామ. తస్స ఏకబీజిస్స సోతాపన్నస్స. భగవతా గహితనామవసేనేవేతాని ఏతేసం నామాని. ఏత్తకఞ్హి ఠానం గతో సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ హోతి, ఏత్తకం కోలంకోలో, ఏత్తకం ఏకబీజీతి భగవతా ఏతేసం నామం గహితం. భగవా హి ‘‘అయం ఏత్తకం ఠానం గమిస్సతి, అయం ఏత్తకం ఠానం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వా తేసం తాని తాని నామాని అగ్గహేసి. ముదుపఞ్ఞో హి సోతాపన్నో సత్త భవే నిబ్బత్తేన్తో సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ, మజ్ఝిమపఞ్ఞో పరం ఛట్ఠం భవం నిబ్బత్తేన్తో కోలంకోలో నామ, తిక్ఖపఞ్ఞో ఏకం భవం నిబ్బత్తేన్తో ఏకబీజీ నామ. తం పనేతం తేసం ముదుమజ్ఝిమతిక్ఖపఞ్ఞతం పుబ్బహేతు నియమేతి. ఇమే తయోపి సోతాపన్నా కామభవవసేన వుత్తా, రూపారూపభవే పన బహుకాపి పటిసన్ధియో గణ్హన్తి. సకదాగామిస్సాతి పటిసన్ధివసేన సకిం కామభవం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ. తస్స సకదాగామిస్స. దిట్ఠేవ ధమ్మే అరహాతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అరహా. అరహన్తిపి పాఠో. ఇధ నిట్ఠాతి కామభవం సంసరన్తేయేవ సన్ధాయ వుత్తం. రూపారూపభవే ఉప్పన్నా పన అరియా కామభవే న ఉప్పజ్జన్తి, తత్థేవ పరినిబ్బాయన్తి.

అన్తరాపరినిబ్బాయిస్సాతి ఆయువేమజ్ఝస్స అన్తరాయేవ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనతో అన్తరాపరినిబ్బాయీ. సో పన ఉప్పన్నసమనన్తరా పరినిబ్బాయీ, ఆయువేమజ్ఝం అప్పత్వా పరినిబ్బాయీ, ఆయువేమజ్ఝం పత్వా పరినిబ్బాయీతి తివిధో హోతి. తస్స అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స అనాగామినో. ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్సాతి ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా వా కాలకిరియం ఉపగన్త్వా వా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయన్తస్స అనాగామినో. అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్సాతి అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన అధిమత్తప్పయోగం అకత్వావ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనధమ్మస్స అనాగామినో. ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్సాతి ససఙ్ఖారేన దుక్ఖేన కసిరేన అధిమత్తప్పయోగం కత్వావ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనధమ్మస్స అనాగామినో. ఉద్ధంసోతస్స అకనిట్ఠగామినోతి ఉద్ధంవాహిభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతం వాతి ఉద్ధంసోతో, ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంసోతో, అకనిట్ఠం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ. తస్స ఉద్ధంసోతస్స అకనిట్ఠగామినో అనాగామిస్స. అయం పన అనాగామీ చతుప్పభేదో – యో అవిహతో పట్ఠాయ చత్తారో బ్రహ్మలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠం గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో హేట్ఠా తయో బ్రహ్మలోకే సోధేత్వా సుదస్సీబ్రహ్మలోకే ఠత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ నామ. యో ఇతో అకనిట్ఠమేవ గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో హేట్ఠా చతూసు బ్రహ్మలోకేసు తత్థ తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ నామాతి. ఇమే పఞ్చ అనాగామినో సుద్ధావాసం గహేత్వా వుత్తా. అనాగామినో పన రూపరాగారూపరాగానం అప్పహీనత్తా ఆకఙ్ఖమానా సేసరూపారూపభవేసుపి నిబ్బత్తన్తి. సుద్ధావాసే నిబ్బత్తా పన అఞ్ఞత్థ న నిబ్బత్తన్తి. అవేచ్చప్పసన్నాతి అరియమగ్గవసేన జానిత్వా బుజ్ఝిత్వా అచలప్పసాదేన పసన్నా. సోతాపన్నాతి అరియమగ్గసోతం ఆపన్నా. ఇమినా సబ్బేపి అరియఫలట్ఠా పుగ్గలా గహితాతి.

భవవిభవదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సద్ధమ్మప్పకాసినియా పటిసమ్భిదామగ్గట్ఠకథాయ

దిట్ఠికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.