౨. దిట్ఠికథా

౧. అస్సాదదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౨. ఇదాని ఞాణకథానన్తరం కథితాయ దిట్ఠికథాయ అనుపుబ్బఅనువణ్ణనా అనుప్పత్తా. అయఞ్హి దిట్ఠికథా ఞాణకథాయ కతఞాణపరిచయస్స సమధిగతసమ్మాదిట్ఠిస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిమలవిసోధనా సుకరా హోతి, సమ్మాదిట్ఠి చ సుపరిసుద్ధా హోతీతి ఞాణకథానన్తరం కథితా. తత్థ కా దిట్ఠీతిఆదికా పుచ్ఛా. కా దిట్ఠీతి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతిఆదికం పుచ్ఛితపుచ్ఛాయ విస్సజ్జనం. కథం అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతిఆదికో విస్సజ్జితవిస్సజ్జనస్స విత్థారనిద్దేసో, సబ్బావ తా దిట్ఠియో అస్సాదదిట్ఠియోతిఆదికా దిట్ఠిసుత్తసంసన్దనాతి ఏవమిమే చత్తారో పరిచ్ఛేదా. తత్థ పుచ్ఛాపరిచ్ఛేదే తావ కా దిట్ఠీతి ధమ్మపుచ్ఛా, సభావపుచ్ఛా. కతి దిట్ఠిట్ఠానానీతి హేతుపుచ్ఛా పచ్చయపుచ్ఛా, కిత్తకాని దిట్ఠీనం కారణానీతి అత్థో. కతి దిట్ఠిపరియుట్ఠానానీతి సముదాచారపుచ్ఛా వికారపుచ్ఛా. దిట్ఠియో ఏవ హి సముదాచారవసేన చిత్తం పరియోనన్ధన్తియో ఉట్ఠహన్తీతి దిట్ఠిపరియుట్ఠానాని నామ హోన్తి. కతి దిట్ఠియోతి దిట్ఠీనం సఙ్ఖాపుచ్ఛా గణనాపుచ్ఛా. కతి దిట్ఠాభినివేసాతి వత్థుప్పభేదవసేన ఆరమ్మణనానత్తవసేన దిట్ఠిప్పభేదపుచ్ఛా. దిట్ఠియో ఏవ హి తం తం వత్థుం తం తం ఆరమ్మణం అభినివిసన్తి పరామసన్తీతి దిట్ఠిపరామాసాతి వుచ్చన్తి. కతమో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి దిట్ఠీనం పటిపక్ఖపుచ్ఛా పహానూపాయపుచ్ఛా. దిట్ఠికారణాని హి ఖన్ధాదీని దిట్ఠిసముగ్ఘాతేన తాసం కారణాని న హోన్తీతి తాని చ కారణాని సముగ్ఘాతితాని నామ హోన్తి. తస్మా దిట్ఠిట్ఠానాని సమ్మా భుసం హఞ్ఞన్తి ఏతేనాతి దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి వుచ్చతి.

ఇదాని ఏతాసం ఛన్నం పుచ్ఛానం కా దిట్ఠీతిఆదీని ఛ విస్సజ్జనాని. తత్థ కా దిట్ఠీతి విస్సజ్జేతబ్బపుచ్ఛా. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి విస్సజ్జనం. సా పన అనిచ్చాదికే వత్థుస్మిం నిచ్చాదివసేన అభినివిసతి పతిట్ఠహతి దళ్హం గణ్హాతీతి అభినివేసో. అనిచ్చాదిఆకారం అతిక్కమిత్వా నిచ్చన్తిఆదివసేన వత్తమానో పరతో ఆమసతి గణ్హాతీతి పరామాసో. అథ వా నిచ్చన్తిఆదికం పరం ఉత్తమం సచ్చన్తి ఆమసతి గణ్హాతీతి పరామాసో, అభినివేసో చ సో పరామాసో చాతి అభినివేసపరామాసో. ఏవంపకారో దిట్ఠీతి కిచ్చతో దిట్ఠిసభావం విస్సజ్జేతి. తీణి సతన్తి తీణి సతాని, వచనవిపల్లాసో కతో. కతమో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి పుచ్ఛం అనుద్ధరిత్వావ సోతాపత్తిమగ్గో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి విస్సజ్జనం కతం.

౧౨౩. ఇదాని కథం అభినివేసపరామాసోతిఆది విత్థారనిద్దేసో. తత్థ రూపన్తి ఉపయోగవచనం. రూపం అభినివేసపరామాసోతి సమ్బన్ధో. రూపన్తి చేత్థ రూపుపాదానక్ఖన్ధో కసిణరూపఞ్చ. ‘‘ఏతం మమా’’తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి, ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి, ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. ఏతన్తి సామఞ్ఞవచనం. తేనేవ ‘‘వేదనం ఏతం మమ, సఙ్ఖారే ఏతం మమా’’తి నపుంసకవచనం ఏకవచనఞ్చ కతం. ఏసోతి పన వత్తబ్బమపేక్ఖిత్వా పుల్లిఙ్గేకవచనం కతం. ఏతం మమాతి తణ్హామఞ్ఞనామూలికా దిట్ఠి. ఏసోహమస్మీతి మానమఞ్ఞనామూలికా దిట్ఠి. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిమఞ్ఞనా ఏవ. కేచి పన ‘‘ఏతం మమాతి మమంకారకప్పనా, ఏసోహమస్మీతి అహంకారకప్పనా, ఏసో మే అత్తాతి అహంకారమమంకారకప్పితో అత్తాభినివేసోతి చ, తథా యథాక్కమేనేవ తణ్హామూలనివేసో మానపగ్గాహో, తణ్హామూలనివిట్ఠో మానపగ్గహితో, అత్తాభినివేసోతి చ, సఙ్ఖారానం దుక్ఖలక్ఖణాదస్సనం, సఙ్ఖారానం అనిచ్చలక్ఖణాదస్సనం, సఙ్ఖారానం తిలక్ఖణాదస్సనహేతుకో అత్తాభినివేసోతి చ, దుక్ఖే అసుభే చ సుఖం సుభన్తి విపల్లాసగతస్స, అనిచ్చే నిచ్చన్తి విపల్లాసగతస్స, చతుబ్బిధవిపల్లాసగతస్స చ అత్తాభినివేసోతి చ, పుబ్బేనివాసఞాణస్స ఆకారకప్పనా, దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స అనాగతపటిలాభకప్పనా, పుబ్బన్తాపరన్తఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు కప్పనిస్సితస్స అత్తాభినివేసోతి చ, నన్దియా అతీతమన్వాగమేతి, నన్దియా అనాగతం పటికఙ్ఖతి, పచ్చుప్పన్నేసు ధమ్మేసు సంహీరతి అత్తాభినివేసోతి చ, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణహేతుకా దిట్ఠి, అపరన్తే అఞ్ఞాణహేతుకా దిట్ఠి, పుబ్బన్తాపరన్తే ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణహేతుకో అత్తాభినివేసో’’తి చ ఏతేసం తిణ్ణం వచనానం అత్థం వణ్ణయన్తి.

దిట్ఠియో పనేత్థ పఠమం పఞ్చక్ఖన్ధవత్థుకా. తతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనవిఞ్ఞాణ- కాయసమ్ఫస్సకాయవేదనాకాయసఞ్ఞాకాయచేతనాకాయతణ్హాకాయవితక్కవిచారధాతుదసకసిణ- ద్వత్తింసాకారవత్థుకా దిట్ఠియో వుత్తా. ద్వత్తింసాకారేసు చ యత్థ విసుం అభినివేసో న యుజ్జతి, తత్థ సకలసరీరాభినివేసవసేనేవ విసుం అభినివేసో వియ కతోతి వేదితబ్బం. తతో ద్వాదసాయతనఅట్ఠారసధాతుఏకూనవీసతిఇన్ద్రియవసేన యోజనా కతా. తీణి ఏకన్తలోకుత్తరిన్ద్రియాని న యోజితాని. న హి లోకుత్తరవత్థుకా దిట్ఠియో హోన్తి. సబ్బత్థాపి చ లోకియలోకుత్తరమిస్సేసు ధమ్మేసు లోకుత్తరే ఠపేత్వా లోకియా ఏవ గహేతబ్బా. అనిన్ద్రియబద్ధరూపఞ్చ న గహేతబ్బమేవ. తతో తేధాతుకవసేన నవవిధభవవసేన ఝానబ్రహ్మవిహారసమాపత్తివసేన పటిచ్చసముప్పాదఙ్గవసేన చ యోజనా కతా. జాతిజరామరణానం విసుం గహణే పరిహారో వుత్తనయో ఏవ. సబ్బాని చేతాని రూపాదికాని జరామరణన్తాని అట్ఠనవుతిసతం పదాని భవన్తి.

౧౨౪. దిట్ఠిట్ఠానేసు ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి వీసతివత్థుకాయపి సక్కాయదిట్ఠియా పఞ్చన్నం ఖన్ధానంయేవ వత్థుత్తా ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అత్తానం సమనుపస్సమానా సమనుపస్సన్తి, సబ్బే తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసుయేవ సమనుపస్సన్తి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతర’’న్తి (సం. ని. ౩.౪౭) వుత్తత్తా చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దిట్ఠీనం కారణం. అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి అవిజ్జాయ అన్ధీకతానం దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘యాయం, భన్తే, దిట్ఠి ‘అసమ్మాసమ్బుద్ధేసు సమ్మాసమ్బుద్ధా’తి, అయం ను ఖో, భన్తే, దిట్ఠి కిం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతీతి? మహతీ ఖో ఏసా, కచ్చాన, ధాతు, యదిదం అవిజ్జాధాతు. హీనం, కచ్చాన, ధాతుం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి హీనా సఞ్ఞా హీనా దిట్ఠీ’’తి (సం. ని. ౨.౯౭) వచనతో చ అవిజ్జా దిట్ఠీనం కారణం. ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి తేన ఫస్సేన ఫుట్ఠస్స దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘యే తే, భిక్ఖవే, సమణబ్రాహ్మణా పుబ్బన్తకప్పికా పుబ్బన్తానుదిట్ఠినో పుబ్బన్తం ఆరబ్భ అనేకవిహితాని అధివుత్తిపదాని అభివదన్తి, తదపి ఫస్సపచ్చయా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౨౩) వచనతో చ ఫస్సో దిట్ఠీనం కారణం. సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి ఆకారమత్తగ్గహణేన అయాథావసభావగాహహేతుత్తా సఞ్ఞాయ –

‘‘యాని చ తీణి యాని చ సట్ఠి, సమణప్పవాదసితాని భూరిపఞ్ఞ;

సఞ్ఞక్ఖరసఞ్ఞనిస్సితాని, ఓసరణాని వినేయ్య ఓఘతమగా’’తి. (సు. ని. ౫౪౩) –

వచనతో ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తి (సు. ని. ౮౮౦; మహాని. ౧౦౯) వచనతో చ సఞ్ఞా దిట్ఠీనం కారణం. వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి ఆకారపరివితక్కేన దిట్ఠిఉప్పత్తితో –

‘‘నహేవ సచ్చాని బహూని నానా, అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ నిచ్చాని లోకే;

తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి. (సు. ని. ౮౯౨) –

వచనతో చ వితక్కో దిట్ఠీనం కారణం. అయోనిసోమనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి అయోనిసో మనసికారస్స అకుసలానం అసాధారణహేతుత్తా ‘‘తస్సేవం అయోనిసో మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౯) వచనతో చ అయోనిసో మనసికారో దిట్ఠీనం కారణం. పాపమిత్తోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి పాపమిత్తస్స దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనేన దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘బాహిరం, భిక్ఖవే, అఙ్గన్తి కరిత్వా న అఞ్ఞం ఏకఙ్గమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం మహతో అనత్థాయ సంవత్తతి. యథయిదం, భిక్ఖవే, పాపమిత్తతా’’తి (అ. ని. ౧.౧౧౦) వచనతో చ పాపమిత్తో దిట్ఠీనం కారణం. పరతోపి ఘోసో దిట్ఠిట్ఠానన్తి దురక్ఖాతధమ్మస్సవనేన దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, హేతూ ద్వే పచ్చయా మిచ్ఛాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయ పరతో చ ఘోసో అయోనిసో చ మనసికారో’’తి (అ. ని. ౨.౧౨౬) వచనతో చ పరతో ఘోసో మిచ్ఛాదిట్ఠికతో మిచ్ఛాదిట్ఠిపటిసఞ్ఞుత్తకథా దిట్ఠీనం కారణం.

ఇదాని దిట్ఠిట్ఠానన్తి పదస్స అత్థం వివరన్తో ఖన్ధా హేతు ఖన్ధా పచ్చయోతిఆదిమాహ. ఖన్ధా ఏవ దిట్ఠీనం ఉపాదాయ, జనకహేతు చేవ ఉపత్థమ్భకపచ్చయో చాతి అత్థో. సముట్ఠానట్ఠేనాతి సముట్ఠహన్తి ఉప్పజ్జన్తి ఏతేనాతి సముట్ఠానం, కారణన్తి అత్థో. తేన సముట్ఠానట్ఠేన, దిట్ఠికారణభావేనాతి అత్థో.

౧౨౫. ఇదాని కిచ్చభేదేన దిట్ఠిభేదం దస్సేన్తో కతమాని అట్ఠారస దిట్ఠిపరియుట్ఠానానీతిఆదిమాహ. తత్థ యా దిట్ఠీతి ఇదాని వుచ్చమానానం అట్ఠారసన్నం పదానం సాధారణం మూలపదం. యా దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠిగతం, యా దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠిగహనన్తి సబ్బేహి సమ్బన్ధో కాతబ్బో. అయాథావదస్సనట్ఠేన దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠీసు గతం దస్సనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిఅన్తోగధత్తాతి దిట్ఠిగతం. హేట్ఠాపిస్స అత్థో వుత్తోయేవ. ద్విన్నం అన్తానం ఏకన్తగతత్తాపి దిట్ఠిగతం. సా ఏవ దిట్ఠి దురతిక్కమనట్ఠేన దిట్ఠిగహనం తిణగహనవనగహనపబ్బతగహనాని వియ. సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన దిట్ఠికన్తారం చోరకన్తారవాళకన్తారనిరుదకకన్తారదుబ్భిక్ఖకన్తారా వియ. ధమ్మసఙ్గణియం ‘‘దిట్ఠికన్తారో’’తి సకలిఙ్గేనేవ ఆగతం. సమ్మాదిట్ఠియా వినివిజ్ఝనట్ఠేన పటిలోమట్ఠేన చ దిట్ఠివిసూకం. మిచ్ఛాదస్సనఞ్హి ఉప్పజ్జమానం సమ్మాదస్సనం వినివిజ్ఝతి చేవ విలోమేతి చ. ధమ్మసఙ్గణియం (ధ. స. ౩౯౨, ౧౧౦౫) ‘‘దిట్ఠివిసూకాయిక’’న్తి ఆగతం. కదాచి సస్సతస్స, కదాచి ఉచ్ఛేదస్స గహణతో దిట్ఠియా విరూపం ఫన్దితన్తి దిట్ఠివిప్ఫన్దితం. దిట్ఠిగతికో హి ఏకస్మిం పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి, కదాచి సస్సతం అనుస్సరతి, కదాచి ఉచ్ఛేదం. దిట్ఠియేవ అనత్థే సంయోజేతీతి దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం. దిట్ఠియేవ అన్తోతుదనట్ఠేన దున్నీహరణీయట్ఠేన చ సల్లన్తి దిట్ఠిసల్లం. దిట్ఠియేవ పీళాకరణట్ఠేన సమ్బాధోతి దిట్ఠిసమ్బాధో. దిట్ఠియేవ మోక్ఖావరణట్ఠేన పలిబోధోతి దిట్ఠిపలిబోధో. దిట్ఠియేవ దుమ్మోచనీయట్ఠేన బన్ధనన్తి దిట్ఠిబన్ధనం. దిట్ఠియేవ దురుత్తరట్ఠేన పపాతోతి దిట్ఠిపపాతో. దిట్ఠియేవ థామగతట్ఠేన అనుసయోతి దిట్ఠానుసయో. దిట్ఠియేవ అత్తానం సన్తాపేతీతి దిట్ఠిసన్తాపో. దిట్ఠియేవ అత్తానం అనుదహతీతి దిట్ఠిపరిళాహో. దిట్ఠియేవ కిలేసకాయం గన్థేతీతి దిట్ఠిగన్థో. దిట్ఠియేవ భుసం ఆదియతీతి దిట్ఠుపాదానం. దిట్ఠియేవ ‘‘సచ్చ’’న్తిఆదివసేన అభినివిసతీతి దిట్ఠాభినివేసో. దిట్ఠియేవ ఇదం పరన్తి ఆమసతి, పరతో వా ఆమసతీతి దిట్ఠిపరామాసో.

౧౨౬. ఇదాని రాసివసేన సోళస దిట్ఠియో ఉద్దిసన్తో కతమా సోళస దిట్ఠియోతిఆదిమాహ. తత్థ సుఖసోమనస్ససఙ్ఖాతే అస్సాదే దిట్ఠి అస్సాదదిట్ఠి. అత్తానం అనుగతా దిట్ఠి అత్తానుదిట్ఠి. నత్థీతి పవత్తత్తా విపరీతా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సతి కాయే దిట్ఠి, సన్తీ వా కాయే దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి. కాయోతి చేత్థ ఖన్ధపఞ్చకం, ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతో సక్కాయో వత్థు పతిట్ఠా ఏతిస్సాతి సక్కాయవత్థుకా. సస్సతన్తి పవత్తా దిట్ఠి సస్సతదిట్ఠి. ఉచ్ఛేదోతి పవత్తా దిట్ఠి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. సస్సతాదిఅన్తం గణ్హాతీతి అన్తగ్గాహికా, అన్తగ్గాహో వా అస్సా అత్థీతి అన్తగ్గాహికా. అతీతసఙ్ఖాతం పుబ్బన్తం అనుగతా దిట్ఠి పుబ్బన్తానుదిట్ఠి. అనాగతసఙ్ఖాతం అపరన్తం అనుగతా దిట్ఠి అపరన్తానుదిట్ఠి. అనత్థే సంయోజేతీతి సఞ్ఞోజనికా. అహఙ్కారవసేన అహన్తి ఉప్పన్నేన మానేన దిట్ఠియా మూలభూతేన వినిబన్ధా ఘటితా ఉప్పాదితా దిట్ఠి అహన్తి మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. తథా మమఙ్కారవసేన మమన్తి ఉప్పన్నేన మానేన వినిబన్ధా దిట్ఠి మమన్తి మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. అత్తనో వదనం కథనం అత్తవాదో, తేన పటిసఞ్ఞుత్తా బద్ధా దిట్ఠి అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. అత్తానం లోకోతి వదనం కథనం లోకవాదో, తేన పటిసఞ్ఞుత్తా దిట్ఠి లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. భవో వుచ్చతి సస్సతం, సస్సతవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి భవదిట్ఠి. విభవో వుచ్చతి ఉచ్ఛేదో, ఉచ్ఛేదవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి విభవదిట్ఠి.

౧౨౭-౧౨౮. ఇదాని తీణి సతం దిట్ఠాభినివేసే నిద్దిసితుకామో కతమే తీణి సతం దిట్ఠాభినివేసాతి పుచ్ఛిత్వా తే అవిస్సజ్జేత్వావ విసుం విసుం అభినివేసవిస్సజ్జనేనేవ తే విస్సజ్జేతుకామో అస్సాదదిట్ఠియా, కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతీతిఆదినా నయేన సోళసన్నం దిట్ఠీనం అభినివేసాకారగణనం పుచ్ఛిత్వా పున అస్సాదదిట్ఠియా పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతీతి తాసం సోళసన్నం దిట్ఠీనం అభినివేసాకారగణనం విస్సజ్జేత్వా పున తాని గణనాని విస్సజ్జేన్తో అస్సాదదిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతీతిఆదిమాహ. తత్థ రూపం పటిచ్చాతి రూపక్ఖన్ధం పటిచ్చ. ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సన్తి ‘‘అయం మే కాయో ఈదిసో’’తి రూపసమ్పదం నిస్సాయ గేహసితం రాగసమ్పయుత్తం సుఖం సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. హేట్ఠా వుత్తేనట్ఠేన సుఖఞ్చ సోమనస్సఞ్చ. తంయేవ రూపస్స అస్సాదోతి రూపనిస్సయో అస్సాదో. తఞ్హి సుఖం తణ్హావసేన అస్సాదీయతి ఉపభుఞ్జీయతీతి అస్సాదో. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి సో అస్సాదో సస్సతోతి వా ఉచ్ఛిజ్జిస్సతీతి వా సస్సతం వా ఉచ్ఛిజ్జమానం వా అత్తానం సుఖితం కరోతీతి వా అభినివేసపరామాసో హోతి. తస్మా యా చ దిట్ఠి యో చ అస్సాదోతి అస్సాదస్స దిట్ఠిభావాభావేపి అస్సాదం వినా సా దిట్ఠి న హోతీతి కత్వా ఉభయమ్పి సముచ్చితం. అస్సాదదిట్ఠీతి అస్సాదే పవత్తా దిట్ఠీతి వుత్తం హోతి.

ఇదాని నానాసుత్తేహి సంసన్దేత్వా మిచ్ఛాదిట్ఠిం మిచ్ఛాదిట్ఠికఞ్చ గరహితుకామో అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠీతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠివిపత్తీతి సమ్మాదిట్ఠివినాసకమిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్ఖాతదిట్ఠియా విపత్తి. దిట్ఠివిపన్నోతి విపన్నా వినట్ఠా సమ్మాదిట్ఠి అస్సాతి దిట్ఠివిపన్నో, విపన్నదిట్ఠీతి వుత్తం హోతి. మిచ్ఛాదిట్ఠియా వా విపన్నో వినట్ఠోతి దిట్ఠివిపన్నో. న సేవితబ్బో ఉపసఙ్కమనేన. న భజితబ్బో చిత్తేన. న పయిరుపాసితబ్బో ఉపసఙ్కమిత్వా నిసీదనేన. తం కిస్స హేతూతి ‘‘తం సేవనాదికం కేన కారణేన న కాతబ్బ’’న్తి తస్స కారణపుచ్ఛా. దిట్ఠి హిస్స పాపికాతి కారణవిస్సజ్జనం. యస్మా అస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా, తస్మా తం సేవనాదికం న కాతబ్బన్తి అత్థో. దిట్ఠియా రాగోతి ‘‘సున్దరా మే దిట్ఠీ’’తి దిట్ఠిం ఆరబ్భ దిట్ఠియా ఉప్పజ్జనరాగో. దిట్ఠిరాగరత్తోతి తేన దిట్ఠిరాగేన రఙ్గేన రత్తం వత్థం వియ రత్తో. న మహప్ఫలన్తి విపాకఫలేన. న మహానిసంసన్తి నిస్సన్దఫలేన.

పురిసపుగ్గలస్సాతి పురిససఙ్ఖాతస్స పుగ్గలస్స. లోకియవోహారేన హి పురి వుచ్చతి సరీరం, తస్మిం పురిస్మిం సేతి పవత్తతీతి పురిసో, పుం వుచ్చతి నిరయో, తం పుం గలతి గచ్ఛతీతి పుగ్గలో. యేభుయ్యేన హి సత్తా సుగతితో చుతా దుగ్గతియంయేవ నిబ్బత్తన్తి. తం కిస్స హేతూతి తం న మహప్ఫలత్తం కేన కారణేన హోతి. దిట్ఠి హిస్స పాపికాతి యస్మా అస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా, తస్మా న మహప్ఫలం హోతీతి అత్థో. ద్వేవ గతియోతి పఞ్చసు గతీసు ద్వేవ గతియో. విపజ్జమానాయ దిట్ఠియా నిరయో. సమ్పజ్జమానాయ తిరచ్ఛానయోని. యఞ్చేవ కాయకమ్మన్తి సకలిఙ్గధారణపటిపదానుయోగఅభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మాది కాయకమ్మం. యఞ్చ వచీకమ్మన్తి సకసమయపరియాపుణనసజ్ఝాయనదేసనాసమాదపనాది వచీకమ్మం. యఞ్చ మనోకమ్మన్తి ఇధలోకచిన్తాపటిసంయుత్తఞ్చ పరలోకచిన్తాపటిసంయుత్తఞ్చ కతాకతచిన్తాపటిసంయుత్తఞ్చ మనోకమ్మం. తిణకట్ఠధఞ్ఞబీజేసు సత్తదిట్ఠిస్స దానానుప్పదానపటిగ్గహణపరిభోగేసు చ కాయవచీమనోకమ్మాని. యథాదిట్ఠీతి యా అయం దిట్ఠి, తస్సానురూపం. సమత్తన్తి పరిపుణ్ణం. సమాదిన్నన్తి గహితం.

అట్ఠకథాయం పన వుత్తం – తదేతం యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మం, దిట్ఠిసహజాతకాయకమ్మం, దిట్ఠానులోమికకాయకమ్మన్తి తివిధం హోతి. తత్థ ‘‘పాణం హనతో అదిన్నం ఆదియతో మిచ్ఛాచరతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో’’తి యం ఏవం దిట్ఠికస్స సతో పాణాతిపాతఅదిన్నాదానమిచ్ఛాచారసఙ్ఖాతం కాయకమ్మం, ఇదం యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మం నామ. ‘‘పాణం హనతో అదిన్నం ఆదియతో మిచ్ఛాచరతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో’’తి యం ఇమాయ దిట్ఠియా ఇమినా దస్సనేన సహజాతం కాయకమ్మం, ఇదం దిట్ఠిసహజాతకాయకమ్మం నామ. తదేవ పన సమత్తం సమాదిన్నం గహితం పరామట్ఠం దిట్ఠానులోమికకాయకమ్మం నామ. వచీకమ్మమనోకమ్మేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన ముసా భణతో పిసుణం భణతో ఫరుసం భణతో సమ్ఫం పలపతో అభిజ్ఝాలునో బ్యాపన్నచిత్తస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స సతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమోతి యోజనా కాతబ్బా. లిఙ్గధారణాదిపరియాపుణనాదిలోకచిన్తాదివసేన వుత్తనయో చేత్థ సున్దరో.

చేతనాదీసు దిట్ఠిసహజాతా చేతనా చేతనా నామ. దిట్ఠిసహజాతా పత్థనా పత్థనా నామ. చేతనాపత్థనానం వసేన చిత్తట్ఠపనా పణిధి నామ. తేహి పన చేతనాదీహి సమ్పయుత్తా ఫస్సాదయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నా ధమ్మా సఙ్ఖారా నామ. అనిట్ఠాయాతిఆదీహి దుక్ఖమేవ వుత్తం. దుక్ఖఞ్హి సుఖకామేహి సత్తేహి న ఏసితత్తా అనిట్ఠం. అప్పియత్తా అకన్తం. మనస్స అవడ్ఢనతో, మనసి అవిసప్పనతో చ అమనాపం. ఆయతిం అభద్దతాయ అహితం. పీళనతో దుక్ఖన్తి. తం కిస్స హేతూతి తం ఏవం సంవత్తనం కేన కారణేన హోతీతి అత్థో. ఇదానిస్స కారణం దిట్ఠి హిస్స పాపికాతి. యస్మా తస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా లామకా, తస్మా ఏవం సంవత్తతీతి అత్థో. అల్లాయ పథవియా నిక్ఖిత్తన్తి ఉదకేన తిన్తాయ భూమియా రోపితం. పథవీరసం ఆపోరసన్తి తస్మిం తస్మిం ఠానే పథవియా చ సమ్పదం ఆపస్స చ సమ్పదం. బీజనిక్ఖిత్తట్ఠానే హి న సబ్బా పథవీ న సబ్బో ఆపో చ బీజం ఫలం గణ్హాపేతి. యో పన తేసం పదేసో బీజం ఫుసతి, సోయేవ బీజం ఫలం గణ్హాపేతి. తస్మా బీజపోసనాయ పచ్చయభూతోయేవ సో పదేసో పథవీరసో ఆపోరసోతి వేదితబ్బో. రససద్దస్స హి సమ్పత్తి చ అత్థో. యథాహ ‘‘కిచ్చసమ్పత్తిఅత్థేన రసో నామ పవుచ్చతీ’’తి. లోకే చ ‘‘సురసో గన్ధబ్బో’’తి వుత్తే సుసమ్పన్నో గన్ధబ్బోతి అత్థో ఞాయతి. ఉపాదియతీతి గణ్హాతి. యో హి పదేసో పచ్చయో హోతి, తం పచ్చయం లభమానం బీజం తం గణ్హాతి నామ. సబ్బం తన్తి సబ్బం తం రసజాతం. తిత్తకత్తాయాతి సో పథవీరసో ఆపోరసో చ అతిత్తకో సమానోపి తిత్తకం బీజం నిస్సాయ నిమ్బరుక్ఖాదీనం తేసం ఫలానఞ్చ తిత్తకభావాయ సంవత్తతి. కటుకత్తాయాతి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం.

‘‘వణ్ణగన్ధరసూపేతో, అమ్బోయం అహువా పురే;

తమేవ పూజం లభమానో, కేనమ్బో కటుకప్ఫలో’’తి. (జా. ౧.౨.౭౧) –

ఆగతట్ఠానే వియ హి ఇధాపి తిత్తకమేవ అప్పియట్ఠేన కటుకన్తి వేదితబ్బం. అసాతత్తాయాతి అమధురభావాయ. అసాదుత్తాయాతిపి పాఠో, అసాదుభావాయాతి అత్థో. సాదూతి హి మధురం. బీజం హిస్సాతి అస్స నిమ్బాదికస్స బీజం. ఏవమేవన్తి ఏవం ఏవం. యస్మా సుఖా వేదనా పరమో అస్సాదో, తస్మా మిచ్ఛాదిట్ఠియా దుక్ఖవేదనావసేన ఆదీనవో దస్సితోతి. పున అట్ఠారసభేదేన దిట్ఠియా ఆదీనవం దస్సేతుం అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠీతిఆదిమాహ. తం వుత్తత్థమేవ. ఇమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి పరియుట్ఠితచిత్తస్స సఞ్ఞోగోతి దిట్ఠియా ఏవ సంసారే బన్ధనం దస్సేతి.

౧౨౯. యస్మా పన దిట్ఠిభూతానిపి సఞ్ఞోజనాని అత్థి అదిట్ఠిభూతానిపి, తస్మా తం పభేదం దస్సేన్తో అత్థి సఞ్ఞోజనాని చేవాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా కామరాగసఞ్ఞోజనస్సేవ అనునయసఞ్ఞోజనన్తి ఆగతట్ఠానమ్పి అత్థి, తస్మా అనునయసఞ్ఞోజనన్తి వుత్తం. కామరాగభావం అప్పత్వా పవత్తం లోభం సన్ధాయ ఏతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సేసఖన్ధాయతనాదిమూలకేసుపి వారేసు ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. వేదనాపరమత్తా చ అస్సాదస్స వేదనాపరియోసానా ఏవ దేసనా కతా. సఞ్ఞాదయో న గహితా. ఇమేహి పఞ్చతింసాయ ఆకారేహీతి పఞ్చక్ఖన్ధా అజ్ఝత్తికాయతనాదీని పఞ్చ ఛక్కాని చాతి ఇమాని పఞ్చతింస వత్థూని నిస్సాయ ఉప్పన్నఅస్సాదారమ్మణవసేన పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి.

అస్సాదదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అత్తానుదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౦. అత్తానుదిట్ఠియం అస్సుతవా పుథుజ్జనోతి ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి. యస్స హి ఖన్ధధాతుఆయతనసచ్చపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావినిచ్ఛయవిరహితత్తా అత్తానుదిట్ఠిపటిసేధకరో నేవ ఆగమో, పటిపత్తియా అధిగన్తబ్బస్స అనధిగతత్తా న చ అధిగమో అత్థి, సో ఆగమాధిగమానం అభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి. సుతన్తి హి బుద్ధవచనాగమో చ సుతఫలత్తా హేతువోహారవసేన అధిగమో చ, తం సుతం అస్స అత్థీతి సుతవా, న సుతవా అస్సుతవా. స్వాయం –

పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;

పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతి.

సో హి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదీహి కారణేహి పుథుజ్జనో. యథాహ – ‘‘పుథు కిలేసే జనేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు అవిహతసక్కాయదిట్ఠికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాభిసఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాఓఘేహి వుయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాసన్తాపేహి సన్తప్పేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాపరిళాహేహి పరిదయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తా గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధాతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చహి నీవరణేహి ఆవుతా నివుతా ఓవుతా పిహితా పటిచ్ఛన్నా పటికుజ్జితాతి పుథుజ్జనా’’తి (మహాని. ౯౪). పుథూనం వా గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసముదాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనా, పుథు వా అయం, విసుంయేవ సఙ్ఖం గతో విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి జనోతిపి పుథుజ్జనో. ఏవమేతేహి ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ద్వీహి పదేహి యే తే –

‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. –

ద్వే పుథుజ్జనా వుత్తా, తేసు అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.

అరియానం అదస్సావీతిఆదీసు అరియాతి ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే చ ఇరియనతో, సదేవకేన చ లోకేన అరణీయతో బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ వుచ్చన్తి, బుద్ధా ఏవ వా ఇధ అరియా. యథాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… తథాగతో అరియోతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮).

సప్పురిసాతి ఏత్థ పన పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ ‘‘సప్పురిసా’’తి వేదితబ్బా. తే హి లోకుత్తరగుణయోగేన సోభనా పురిసాతి సప్పురిసా. సబ్బేయేవ వా ఏతే ద్వేధాపి వుత్తా. బుద్ధాపి హి అరియా చ సప్పురిసా చ పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధసావకాపి. యథాహ –

‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో, కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతి;

దుఖితస్స సక్కచ్చ కరోతి కిచ్చం, తథావిధం సప్పురిసం వదన్తీ’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౮);

ఏత్థ హి ‘‘కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో’’తి పచ్చేకసమ్బుద్ధో వుత్తో, ‘‘కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చా’’తి బుద్ధసావకో, ‘‘దుఖితస్స సక్కచ్చ కరోతి కిచ్చ’’న్తి సమ్మాసమ్బుద్ధోతి. ఇదాని యో తేసం అరియానం అదస్సనసీలో, న చ దస్సనే సాధుకారీ, సో ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో. సో చ చక్ఖునా అదస్సావీ ఞాణేన అదస్సావీతి దువిధో. తేసు ఞాణేన అదస్సావీ ఇధాధిప్పేతో. మంసచక్ఖునా హి దిబ్బచక్ఖునా వా అరియా దిట్ఠాపి అదిట్ఠావ హోన్తి తేసం చక్ఖూనం వణ్ణమత్తగహణతో న అరియభావగోచరతో. సోణసిఙ్గాలాదయోపి హి చక్ఖునా అరియే పస్సన్తి, న చ తే అరియానం దస్సావినో, తస్మా చక్ఖునా దస్సనం న దస్సనం, ఞాణేన దస్సనమేవ దస్సనం. యథాహ – ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన, యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭). తస్మా చక్ఖునా పస్సన్తోపి ఞాణేన అరియేహి దిట్ఠం అనిచ్చాదిలక్ఖణం అపస్సన్తో అరియాధిగతఞ్చ ధమ్మం అనధిగచ్ఛన్తో అరియకరధమ్మానం అరియభావస్స చ అదిట్ఠత్తా ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో.

అరియధమ్మస్స అకోవిదోతి సతిపట్ఠానాదిభేదే అరియధమ్మే అకుసలో. అరియధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థ పన –

దువిధో వినయో నామ, ఏకమేకేత్థ పఞ్చధా;

అభావతో తస్స అయం, ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతి.

అయఞ్హి సంవరవినయో పహానవినయోతి దువిధో వినయో. ఏత్థ చ దువిధేపి వినయే ఏకమేకో వినయో పఞ్చధా భిజ్జతి. సంవరవినయోపి హి సీలసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో. పహానవినయోపి తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధో.

తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) అయం సీలసంవరో. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) అయం సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪) –

అయం ఞాణసంవరో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం వీరియసంవరో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో ‘‘సంవరో’’, వినయనతో ‘‘వినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం తావ సంవరవినయో పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

తథా యం నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసు పటిపక్ఖభావతో దీపాలోకేన వియ తమస్స తేన తేన విపస్సనాఞాణేన తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం, సేయ్యథిదం – నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనేన అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముఞ్చితుకమ్యతాయ, ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమఞాణేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగాహస్స పహానం, ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ.

యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో ఘటప్పహారేన వియ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఇదం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖికస్స కిలేసగ్గణస్స అచ్చన్తఅప్పవత్తిభావేన పహానం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, ఇదం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ. యం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఇదం నిస్సరణప్పహానం నామ. సబ్బమ్పి చేతం పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయనట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి, తంతంపహానవతో వా తస్స తస్స వినయస్స సమ్భవతోపేతం ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం పహానవినయోపి పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

ఏవమయం సఙ్ఖేపతో దువిధో, పభేదతో చ దసవిధో వినయో భిన్నసంవరత్తా పహాతబ్బస్స చ అప్పహీనత్తా యస్మా ఏతస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స నత్థి, తస్మా అభావతో తస్స అయం ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతీతి. ఏస నయో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థాపి. నిన్నానాకారణఞ్హి ఏతం అత్థతో. యథాహ – ‘‘యేవ తే అరియా, తేవ తే సప్పురిసా. యేవ తే సప్పురిసా, తేవ తే అరియా. యోవ సో అరియానం ధమ్మో, సోవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో. యోవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో, సోవ సో అరియానం ధమ్మో. యేవ తే అరియవినయా, తేవ తే సప్పురిసవినయా. యేవ తే సప్పురిసవినయా, తేవ తే అరియవినయా. అరియేతి వా సప్పురిసేతి వా, అరియధమ్మేతి వా సప్పురిసధమ్మేతి వా, అరియవినయేతి వా సప్పురిసవినయేతి వా ఏసేసే ఏకే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవా’’తి.

కస్మా పన థేరో అత్తానుదిట్ఠియా కతమేహి వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతీతి పుచ్ఛిత్వా తం అవిస్సజ్జేత్వావ ‘‘ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ఏవం పుథుజ్జనం నిద్దిసీతి? పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ తం అత్థం ఆవికాతుం పఠమం పుథుజ్జనం నిద్దిసీతి వేదితబ్బం.

౧౩౧. ఏవం పుథుజ్జనం నిద్దిసిత్వా ఇదాని అభినివేసుద్దేసం దస్సేన్తో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతిఆదిమాహ. తత్థ రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి రూపక్ఖన్ధం కసిణరూపఞ్చ ‘‘అత్తా’’తి దిట్ఠిపస్సనాయ సమనుపస్సతి. నిద్దేసే పనస్స రూపక్ఖన్ధే అభినివేసో పఞ్చక్ఖన్ధాధికారత్తా పాకటోతి తం అవత్వా కసిణరూపమేవ ‘‘రూప’’న్తి సామఞ్ఞవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. రూపవన్తం వా అత్తానన్తి అరూపం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తం అత్తానం రూపవన్తం సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తస్మిం అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తం అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి.

తత్థ రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి సుద్ధరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి కథితం. రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం, వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, సఞ్ఞం, సఙ్ఖారే, విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు అరూపం ‘‘అత్తా’’తి కథితం. వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానన్తి ఏవం చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ద్వాదససు ఠానేసు రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో. తా పన వీసతిపి దిట్ఠియో మగ్గావరణా, న సగ్గావరణా, సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా.

ఇదాని తం నిద్దిసన్తో కథం రూపన్తిఆదిమాహ. తత్థ పథవీకసిణన్తి పథవీమణ్డలం నిస్సాయ ఉప్పాదితం పటిభాగనిమిత్తసఙ్ఖాతం సకలఫరణవసేన పథవీకసిణం. అహన్తి అత్తానమేవ సన్ధాయ గణ్హాతి. అత్తన్తి అత్తానం. అద్వయన్తి ఏకమేవ. తేలప్పదీపస్సాతి తేలయుత్తస్స పదీపస్స. ఝాయతోతి జలతో. యా అచ్చి, సో వణ్ణోతిఆది అచ్చిం ముఞ్చిత్వా వణ్ణస్స అభావతో వుత్తం. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థూతి తదుభయం ఏకతో కత్వా రూపవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి వుచ్చతీతి అత్థో.

ఆపోకసిణాదీని ఆపాదీని నిస్సాయ ఉప్పాదితకసిణనిమిత్తానేవ. పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణం పన రూపజ్ఝానస్స ఆరమ్మణం హోన్తమ్పి ఆకాసకసిణన్తి వుచ్చమానే అరూపజ్ఝానారమ్మణేన కసిణుగ్ఘాటిమాకాసేన సంకిణ్ణం హోతీతి న గహితన్తి వేదితబ్బం. రూపాధికారత్తా విఞ్ఞాణకసిణం న గహేతబ్బమేవాతి. ఇధేకచ్చో వేదనం సఞ్ఞం సఙ్ఖారే విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి చత్తారో ఖన్ధే అభిన్దిత్వా ఏకతో గహణవసేన వుత్తం. సో హి చిత్తచేతసికానం విసుం విసుం కరణే అసమత్థత్తా సబ్బే ఏకతో కత్వా ‘‘అత్తా’’తి గణ్హాతి. ఇమినా రూపేన రూపవాతి ఏత్థ సరీరరూపమ్పి కసిణరూపమ్పి లబ్భతి. ఛాయాసమ్పన్నోతి ఛాయాయ సమ్పన్నో అవిరళో. తమేనాతి ఏత్థ ఏన-సద్దో నిపాతమత్తం, తమేతన్తి వా అత్థో. ఛాయావాతి విజ్జమానచ్ఛాయో. రూపం అత్తాతి అగ్గహితేపి రూపం అముఞ్చిత్వా దిట్ఠియా ఉప్పన్నత్తా రూపవత్థుకాతి వుత్తం.

అత్తని రూపం సమనుపస్సతీతి సరీరరూపస్స కసిణరూపస్స చ చిత్తనిస్సితత్తా తస్మిం అరూపసముదాయే అత్తని తం రూపం సమనుపస్సతి. అయం గన్ధోతి ఘాయితగన్ధం ఆహ. ఇమస్మిం పుప్ఫేతి పుప్ఫనిస్సితత్తా గన్ధస్స ఏవమాహ.

రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతీతి యత్థ రూపం గచ్ఛతి, తత్థ చిత్తం గచ్ఛతి. తస్మా రూపనిస్సితం చిత్తం గహేత్వా తం అరూపసముదాయం అత్తానం తస్మిం రూపే సమనుపస్సతి. ఓళారికత్తా రూపస్స ఓళారికాధారం కరణ్డకమాహ.

౧౩౨. ఇధేకచ్చో చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనన్తిఆదీసు విసుం విసుం వేదనాయ దిట్ఠిగహణే అసతిపి వేదనాతి ఏకగ్గహణేన గహితే సబ్బాసం వేదనానం అన్తోగధత్తా విసుం విసుం గహితా ఏవ హోన్తీతి విసుం విసుం యోజనా కతాతి వేదితబ్బా. సో హి అనుభవనవసేన వేదనాయ ఓళారికత్తా వేదనంయేవ ‘‘అత్తా’’తి గణ్హాతి. సఞ్ఞం సఙ్ఖారే విఞ్ఞాణం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి సఞ్ఞాదయో అరూపధమ్మే రూపఞ్చ ఏకతో కత్వా ‘‘అత్తా’’తి సమనుపస్సతి. ఉమ్మత్తకో వియ హి పుథుజ్జనో యథా యథా ఉపట్ఠాతి, తథా తథా గణ్హాతి.

౧౩౩. చక్ఖుసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞన్తిఆదీసు సఞ్జాననవసేన సఞ్ఞాయ పాకటత్తా సఞ్ఞం ‘‘అత్తా’తి గణ్హాతి. సేసం వేదనాయ వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

౧౩౪. చక్ఖుసమ్ఫస్సజం చేతనన్తిఆదీసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు చేతనాయ పధానత్తా పాకటత్తా చ చేతనా ఏవ నిద్దిట్ఠా. తాయ ఇతరేపి నిద్దిట్ఠావ హోన్తి. సో పన చేతసికభావవసేన పాకటత్తా చేతనం ‘‘అత్తా’’తి గణ్హాతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

౧౩౫. చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తిఆదీసు విజాననవసేన చిత్తస్స పాకటత్తా చిత్తం ‘‘అత్తా’’తి గణ్హాతి. సేసమేత్థాపి వుత్తనయమేవ.

అత్తానుదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మిచ్ఛాదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౬. మిచ్ఛాదిట్ఠి హేట్ఠా వుత్తత్థాయేవ. అయం పన అపరో నయో – నత్థి దిన్నన్తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠికత్తా దానఫలం పటిక్ఖిపతి. నత్థి యిట్ఠన్తి ఏత్థ యిట్ఠన్తి ఖుద్దకయఞ్ఞో. హుతన్తి మహాయఞ్ఞో. ద్విన్నమ్పి ఫలం పటిక్ఖిపతి. నత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకోతి దానఫలస్స పటిక్ఖిత్తత్తా సీలాదీనం పుఞ్ఞకమ్మానం, పాణాతిపాతాదీనం పాపకమ్మానం ఫలం పటిక్ఖిపతి. నత్థి అయం లోకోతి పురే కతేన కమ్మునా. నత్థి పరో లోకోతి ఇధ కతేన కమ్మునా. నత్థి మాతా, నత్థి పితాతి తేసు కతకమ్మానం ఫలం పటిక్ఖిపతి. నత్థి సత్తా ఓపపాతికాతి కమ్మహేతుకం ఉపపత్తిం పటిక్ఖిపతి. నత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా…పే… పవేదేన్తీతి ఇధలోకపరలోకే పస్సితుం అభిఞ్ఞాపటిలాభాయ పటిపదం పటిక్ఖిపతి. ఇధ పాళియం పన నత్థి దిన్నన్తి వత్థూతి నత్థి దిన్నన్తి వుచ్చమానం దానం, తస్సా దిట్ఠియా వత్థూతి అత్థో. ఏవంవాదో మిచ్ఛాతి ఏవం నత్థి దిన్నన్తి వాదో వచనం మిచ్ఛా విపరీతోతి అత్థో.

మిచ్ఛాదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సక్కాయదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౭. సక్కాయదిట్ఠి పన అత్తానుదిట్ఠియేవ, అఞ్ఞత్థ ఆగతపరియాయవచనదస్సనత్థం వుత్తాతి వేదితబ్బా.

సక్కాయదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సస్సతదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౮. సక్కాయవత్థుకాయ సస్సతదిట్ఠియాతి కమ్మధారయసమాసో. రూపవన్తం వా అత్తానన్తిఆదీనం పన్నరసన్నం వచనానం అన్తే సమనుపస్సతీతి సమ్బన్ధో కాతబ్బో, పాఠో వా. అఞ్ఞథా హి న ఘటీయతీతి. ఏవం ‘‘రూపవన్తం వా అత్తానం సమనుపస్సతీ’’తి ఏకమేవ దస్సేత్వా సేసా చుద్దస సంఖిత్తా.

సస్సతదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఉచ్ఛేదదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౯. సక్కాయవత్థుకాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఏవం ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి ఏకమేవ దస్సేత్వా సేసా చతస్సో సంఖిత్తా.

ఉచ్ఛేదదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అన్తగ్గాహికాదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౪౦. అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా పఠమవారే ఆకారపుచ్ఛా. దుతియే ఆకారగహణం. తతియే ఆకారవిస్సజ్జనం. తత్థ లోకోతి అత్తా. సో అన్తోతి అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖేసు సస్సతుచ్ఛేదన్తేసు సస్సతగ్గాహే సస్సతన్తో, అసస్సతగ్గాహే ఉచ్ఛేదన్తో. పరిత్తం ఓకాసన్తి సుప్పమత్తం వా సరావమత్తం వా ఖుద్దకం ఠానం. నీలకతో ఫరతీతి నీలన్తి ఆరమ్మణం కరోతి. అయం లోకోతి అత్తానం సన్ధాయ వుత్తం. పరివటుమోతి సమన్తతో పరిచ్ఛేదవా. అన్తసఞ్ఞీతి అన్తవాతిసఞ్ఞీ. అన్తో అస్స అత్థీతి అన్తోతి గహేతబ్బం. యం ఫరతీతి యం కసిణరూపం ఫరతి. తం వత్థు చేవ లోకో చాతి తం కసిణరూపం ఆరమ్మణఞ్చేవ ఆలోకియట్ఠేన లోకో చ. యేన ఫరతీతి యేన చిత్తేన ఫరతి. సో అత్తా చేవ లోకో చాతి అత్తానమపేక్ఖిత్వా పుల్లిఙ్గం కతం, తం చిత్తం అత్తా చేవ ఆలోకనట్ఠేన లోకో చాతి వుత్తం హోతి. అన్తవాతి అన్తో. ఓకాసకతో ఫరతీతి ఆలోకకసిణవసేన తేజోకసిణవసేన ఓదాతకసిణవసేన వా ఓభాసోతి ఫరతి. నీలాదీనం పఞ్చన్నం పభస్సరకసిణానంయేవ గహితత్తా పథవీఆపోవాయోకసిణవసేన అత్తాభినివేసో న హోతీతి గహేతబ్బం.

విపులం ఓకాసన్తి ఖలమణ్డలమత్తాదివసేన మహన్తం ఠానం. అనన్తవాతి వుద్ధఅనన్తవా. అపరియన్తోతి వుద్ధఅపరియన్తో. అనన్తసఞ్ఞీతి అనన్తోతిసఞ్ఞీ. తం జీవన్తి సో జీవో. లిఙ్గవిపల్లాసో కతో. జీవోతి చ అత్తా ఏవ. రూపాదీని పఞ్చపి పరివటుమట్ఠేన సరీరం. జీవం న సరీరన్తి అత్తసఙ్ఖాతో జీవో రూపసఙ్ఖాతం సరీరం న హోతి. ఏస నయో వేదనాదీసు. తథాగతోతి సత్తో. అరహన్తి ఏకే. పరం మరణాతి మరణతో ఉద్ధం, పరలోకేతి అత్థో. రూపం ఇధేవ మరణధమ్మన్తి అత్తనో పాకటక్ఖన్ధసీసేన పఞ్చక్ఖన్ధగ్గహణం, తం ఇమస్మింయేవ లోకే నస్సనపకతికన్తి అత్థో. సేసక్ఖన్ధేసుపి ఏసేవ నయో. కాయస్స భేదాతి ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతస్స కాయస్స భేదతో పరం. ఇమినా వచనేన ‘‘పరం మరణా’’తి ఏతస్స ఉద్దేసస్స అత్థో వుత్తో. హోతిపీతిఆదీసు హోతీతి మూలపదం. చతూసుపి అపి-సద్దో సముచ్చయత్థో. తిట్ఠతీతి సస్సతత్తా తిట్ఠతి, న చవతీతి అత్థో. ‘‘హోతీ’’తి పదస్స వా అత్థవిసేసనత్థం ‘‘తిట్ఠతీ’’తి పదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఉప్పజ్జతీతి అణ్డజజలాబుజయోనిపవేసవసేన ఉప్పజ్జతి నామ, నిబ్బత్తతీతి సంసేదజఓపపాతికయోనిపవేసవసేన నిబ్బత్తతి నామాతి అత్థయోజనా వేదితబ్బా. ఉచ్ఛిజ్జతీతి పబన్ధాభావవసేన. వినస్సతీతి భఙ్గవసేన. న హోతి పరం మరణాతి పురిమపదానం అత్థవివరణం, చుతితో ఉద్ధం న విజ్జతీతి అత్థో. హోతి చ న చ హోతీతి ఏకచ్చసస్సతికానం దిట్ఠి, ఏకేన పరియాయేన హోతి, ఏకేన పరియాయేన న హోతీతి అత్థో. జీవభావేన హోతి, పుబ్బజీవస్స అభావేన న హోతీతి వుత్తం హోతి. నేవ హోతి న న హోతీతి అమరావిక్ఖేపికానం దిట్ఠి, హోతీతి చ నేవ హోతి, న హోతీతి చ న హోతీతి అత్థో. అనువాదభయా ముసావాదభయా చ మన్దత్తా మోమూహత్తా చ పుబ్బవుత్తనయస్స పటిక్ఖేపమత్తం కరోతి. ఇమేహి పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహీతి యథావుత్తానం దసన్నం పఞ్చకానం వసేన పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహీతి.

అన్తగ్గాహికాదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పుబ్బన్తానుదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౪౧. పుబ్బన్తాపరన్తానుదిట్ఠీసు సస్సతం వదన్తీతి సస్సతవాదా. అథ వా వదన్తి ఏతేనాతి వాదో, దిట్ఠిగతస్సేతం అధివచనం. సస్సతన్తి వాదోపి సస్సతయోగేన సస్సతో, సస్సతో వాదో ఏతేసన్తి సస్సతవాదా. తథా ఏకచ్చం సస్సతన్తి వాదో ఏకచ్చసస్సతో, సో ఏతేసం అత్థీతి ఏకచ్చసస్సతికా. తథా అన్తవా, అనన్తవా, అన్తవా చ అనన్తవా చ, నేవన్తవా నానన్తవాతి పవత్తో వాదో అన్తానన్తో, సో ఏతేసం అత్థీతి అన్తానన్తికా. న మరతీతి అమరా. కా సా? ‘‘ఏవమ్పి మే నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౬౨-౬౩) నయేన పరియన్తరహితస్స దిట్ఠిగతికస్స దిట్ఠి చేవ వాచా చ. వివిధో ఖేపో విక్ఖేపో, అమరాయ దిట్ఠియా, వాచాయ వా విక్ఖేపో అమరావిక్ఖేపో, సో ఏతేసం అత్థీతి అమరావిక్ఖేపికా. అపరో నయో – అమరా నామ మచ్ఛజాతి, సా ఉమ్ముజ్జననిముజ్జనాదివసేన ఉదకే సన్ధావమానా గహేతుం న సక్కా హోతి, ఏవమేవం అయమ్పి వాదో ఇతో చితో చ సన్ధావతి, గాహం న ఉపగచ్ఛతీతి అమరావిక్ఖేపోతి వుచ్చతి, సో ఏతేసం అత్థీతి అమరావిక్ఖేపికా. అధిచ్చసముప్పన్నోతి అకారణసముప్పన్నో అత్తా చ లోకో చాతి దస్సనం అధిచ్చసముప్పన్నం, తం ఏతేసం అత్థీతి అధిచ్చసముప్పన్నికా.

పుబ్బన్తానుదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అపరన్తానుదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౪౨. సఞ్ఞిం వదన్తీతి సఞ్ఞీవాదా. అసఞ్ఞిం వదన్తీతి అసఞ్ఞీవాదా. నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞిం వదన్తీతి నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా. అథ వా సఞ్ఞీతి పవత్తో వాదో సఞ్ఞీవాదో, సో యేసం అత్థీతి తే సఞ్ఞీవాదా, తథా అసఞ్ఞీవాదా, నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా చ. ఉచ్ఛేదం వదన్తీతి ఉచ్ఛేదవాదా. దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖధమ్మో, తత్థ తత్థ పటిలద్ధఅత్తభావస్సేతం అధివచనం. దిట్ఠధమ్మే నిబ్బానం దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం, ఇమస్మింయేవ అత్తభావే దుక్ఖవూపసమోతి అత్థో, తం వదన్తీతి దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా. ఇమస్మిం పనత్థే విత్థారియమానే సాట్ఠకథం సకలం బ్రహ్మజాలసుత్తం వత్తబ్బం హోతి. ఏవఞ్చ సతి అతిపపఞ్చో హోతీతి న విత్థారితో. తదత్థికేహి తం అపేక్ఖిత్వా గహేతబ్బో.

అపరన్తానుదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦-౧౨. సఞ్ఞోజనికాదిదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౪౩. యస్మా సఞ్ఞోజనికా దిట్ఠి సబ్బదిట్ఠిసాధారణా, తస్మా తస్సా సబ్బదిట్ఠిసఞ్ఞోజనత్తా సబ్బదిట్ఠిసాధారణో అత్థో నిద్దిట్ఠో. సో హేట్ఠా వుత్తదిట్ఠిపరియుట్ఠానానేవ.

౧౪౪. మానవినిబన్ధదిట్ఠీసు చక్ఖు అహన్తి అభినివేసపరామాసోతి మానపుబ్బకో అభినివేసపరామాసో. న హి దిట్ఠి మానసమ్పయుత్తా హోతి. తేనేవ చ మానవినిబన్ధాతి వుత్తం, మానపటిబన్ధా మానమూలకాతి అత్థో.

౧౪౫. చక్ఖు మమన్తి అభినివేసపరామాసోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన ‘‘మమా’’తి వత్తబ్బే ‘‘మమ’’న్తి అనునాసికాగమో వేదితబ్బో. ‘‘అహ’’న్తి మానవినిబన్ధాయ రూపాదీనిపి అజ్ఝత్తికానేవ. న హి కసిణరూపం వినా బాహిరాని ‘‘అహ’’న్తి గణ్హాతి. ‘‘మమ’’న్తి మానవినిబన్ధాయ పన బాహిరానిపి లబ్భన్తి. బాహిరానిపి హి ‘‘మమ’’న్తి గణ్హాతి. యస్మా పన దుక్ఖా వేదనా అనిట్ఠత్తా మానవత్థు న హోతి, తస్మా ఛ వేదనా తాసం మూలపచ్చయా ఛ ఫస్సా చ న గహితా. సఞ్ఞాదయో పన ఇధ పచ్ఛిన్నత్తా న గహితాతి వేదితబ్బా.

సంయోజనికాదిదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. అత్తవాదపటిసంయుత్తదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౪౬. అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి అత్తానుదిట్ఠియేవ. అత్తాతి వాదేన పటిసంయుత్తత్తా పున ఏవం వుత్తా.

అత్తవాదపటిసంయుత్తదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౪. లోకవాదపటిసంయుత్తదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౪౭. అత్తా చ లోకో చాతి సో ఏవ అత్తా చ ఆలోకనట్ఠేన లోకో చాతి అత్థో. సస్సతోతి సస్సతవాదానం దిట్ఠి. అసస్సతోతి ఉచ్ఛేదవాదానం. సస్సతో చ అసస్సతో చాతి ఏకచ్చసస్సతికానం. నేవ సస్సతో నాసస్సతోతి అమరావిక్ఖేపికానం. అన్తవాతి పరిత్తకసిణలాభీనం తక్కికానఞ్చ నిగణ్ఠాజీవికానఞ్చ. అథ వా ఉచ్ఛేదవాదినో ‘‘సత్తో జాతియా పుబ్బన్తవా, మరణేన అపరన్తవా’’తి వదన్తి. అధిచ్చసముప్పన్నికా ‘‘సత్తో జాతియా పుబ్బన్తవా’’తి వదన్తి. అనన్తవాతి అప్పమాణకసిణలాభీనం. సస్సతవాదినో పన ‘‘పుబ్బన్తాపరన్తా నత్థి, తేన అనన్తవా’’తి వదన్తి. అధిచ్చసముప్పన్నికా ‘‘అపరన్తేన అనన్తవా’’తి వదన్తి.

అన్తవా చ అనన్తవా చాతి ఉద్ధమధో అవడ్ఢిత్వా తిరియం వడ్ఢితకసిణానం. నేవ అన్తవా న అనన్తవాతి అమరావిక్ఖేపికానం.

లోకవాదపటిసంయుత్తదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౫-౧౬. భవవిభవదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౪౮. భవవిభవదిట్ఠీనం యథావుత్తదిట్ఠితో విసుం అభినివేసాభావతో విసుం నిద్దేసం అకత్వా యథావుత్తదిట్ఠీనంయేవ వసేన ‘‘ఓలీయనం అతిధావన’’న్తి ఏకేకం ఆకారం నిద్దిసితుం పుచ్ఛం అకత్వా చ ఓలీయనాభినివేసో భవదిట్ఠి, అతిధావనాభినివేసో విభవదిట్ఠీతి ఆహ. తత్థ ‘‘భవనిరోధాయ ధమ్మే దేసియమానే చిత్తం న పక్ఖన్దతీ’’తి (ఇతివు. ౪౯) వుత్తఓలీయనాభినివేసో, సస్సతసఞ్ఞాయ నిబ్బానతో సఙ్కోచనాభినివేసోతి అత్థో. ‘‘భవేనేవ ఖో పనేకే అట్టీయమానా హరాయమానా జిగుచ్ఛమానా విభవం అభినన్దన్తీ’’తి వుత్తఅతిధావనాభినివేసో, ఉచ్ఛేదసఞ్ఞాయ నిరోధగామినిపటిపదాతిక్కమనాభినివేసోతి అత్థో.

ఇదాని తావ భవవిభవదిట్ఠియో సబ్బదిట్ఠీసు యోజేత్వా దస్సేతుం అస్సాదదిట్ఠియాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా అస్సాదదిట్ఠికా సస్సతం వా ఉచ్ఛేదం వా నిస్సాయ ‘‘నత్థి కామేసు దోసో’’తి గణ్హన్తి, తస్మా పఞ్చతింసాకారాపి అస్సాదదిట్ఠియో సియా భవదిట్ఠియో, సియా విభవదిట్ఠియోతి వుత్తా. తత్థ యస్మా ఏకేకాపి దిట్ఠియో సస్సతగ్గాహవసేన భవదిట్ఠియో భవేయ్యుం, ఉచ్ఛేదగ్గాహవసేన విభవదిట్ఠియో భవేయ్యున్తి అత్థో. అత్తానుదిట్ఠియా రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి పఞ్చసు రూపాదితో అత్తనో అనఞ్ఞత్తా తేసు ఉచ్ఛిన్నేసు అత్తా ఉచ్ఛిన్నోతి గహణతో పఞ్చ విభవదిట్ఠియోతి వుత్తం. సేసేసు పఞ్చదససు ఠానేసు రూపాదితో అత్తనో అఞ్ఞత్తా తేసు ఉచ్ఛిన్నేసుపి ‘‘అత్తా సస్సతోతి గహణతో పన్నరస భవదిట్ఠియోతి వుత్తం.

మిచ్ఛాదిట్ఠియా ‘‘సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియో’’తి ఉచ్ఛేదవసేన పవత్తత్తా అన్తవానన్తవాదిట్ఠీసు పరిత్తారమ్మణఅప్పమాణారమ్మణఝానలాభినో దిబ్బచక్ఖునా రూపధాతుయా చవిత్వా సత్తే అఞ్ఞత్థ ఉపపన్నే పస్సిత్వా భవదిట్ఠిం అపస్సిత్వా విభవదిట్ఠిం గణ్హన్తి. తస్మా తత్థ సియా భవదిట్ఠియో, సియావిభవదిట్ఠియోతి వుత్తం. హోతి చ న చ హోతీతి ఏత్థ హోతి చాతి భవదిట్ఠి, న చ హోతీతి విభవదిట్ఠి. నేవ హోతి న న హోతీతి ఏత్థ నేవ హోతీతి విభవదిట్ఠి, న న హోతీతి భవదిట్ఠి. తస్మా తత్థ ‘‘సియా’’తి వుత్తం.

పుబ్బన్తానుదిట్ఠియా ఏకచ్చసస్సతికా సస్సతఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి, అసస్సతఞ్చ పఞ్ఞపేన్తి. తస్మా సా భవదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠి చ హోతి. చత్తారో అన్తానన్తికా అన్తానన్తం అత్తానం పఞ్ఞపేన్తి. తస్మా సా అత్తానుదిట్ఠిసదిసా భవదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠి చ. చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా భవదిట్ఠిం వా విభవదిట్ఠిం వా నిస్సాయ వాచావిక్ఖేపం ఆపజ్జన్తి, అవసేసా పన భవదిట్ఠియోవ. తస్మా తే తే సన్ధాయ ‘‘సియా’’తి వుత్తం. అపరన్తానుదిట్ఠియా సత్త ఉచ్ఛేదవాదా విభవదిట్ఠియో, అవసేసా భవదిట్ఠియో. తస్మా తే తే సన్ధాయ ‘‘సియా’’తి వుత్తం. సఞ్ఞోజనికదిట్ఠియా సబ్బదిట్ఠీనం వసేన ‘‘సియా’’తి వుత్తం. అహన్తి మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా చక్ఖాదీనం అహన్తి గహితత్తా తేసం వినాసే అత్తా వినట్ఠో హోతీతి సబ్బావ తా విభవదిట్ఠియోతి వుత్తం. అత్తానుదిట్ఠియో వియ మమన్తి మానవినిబన్ధాయ దిట్ఠియా చక్ఖాదితో అత్తనో అఞ్ఞత్తా తేసం వినాసేపి అత్తా న వినస్సతీతి సబ్బావ తా భవదిట్ఠియోతి వుత్తం. లోకవాదపటిసంయుత్తాయ దిట్ఠియా ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౧౪౭) నయేన వుత్తత్తా భవవిభవదిట్ఠి పాకటాయేవ. ఏత్తావతా అస్సాదదిట్ఠాదికా విభవదిట్ఠిపరియోసానా సోళస దిట్ఠియో తీణిసతఞ్చ దిట్ఠాభినివేసా నిద్దిట్ఠా హోన్తి. అత్తానుదిట్ఠి చ సక్కాయదిట్ఠి చ అత్తవాదపటిసఞ్ఞుత్తా దిట్ఠి చ అత్థతో ఏకా పరియాయేన తివిధా వుత్తా. సఞ్ఞోజనికా పన దిట్ఠి అవత్థాభేదేన సబ్బాపి దిట్ఠియో హోన్తి.

ఇదాని సబ్బావ తా దిట్ఠియో అస్సాదదిట్ఠియోతిఆది అఞ్ఞేన పరియాయేన యథాయోగం దిట్ఠిసంసన్దనా. తత్థ సబ్బావ తా దిట్ఠియోతి యథావుత్తా అనవసేసా దిట్ఠియో. దిట్ఠిరాగరత్తత్తా తణ్హాస్సాదనిస్సితత్తా చ అస్సాదదిట్ఠియో, అత్తసినేహానుగతత్తా అత్తానుదిట్ఠియో, విపరీతదస్సనత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠియో, ఖన్ధవత్థుకత్తా సక్కాయదిట్ఠియో, ఏకేకస్స అన్తస్స గహితత్తా అన్తగ్గాహికా దిట్ఠియో, అనత్థసంయోజనికత్తా సఞ్ఞోజనికా దిట్ఠియో, అత్తవాదేన యుత్తత్తా అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠియోతి ఇమా సత్త దిట్ఠియో సబ్బదిట్ఠిసఙ్గాహికా, సేసా పన నవ దిట్ఠియో న సబ్బదిట్ఠిసఙ్గాహికా.

ఇదాని విత్థారతో వుత్తా సబ్బావ తా దిట్ఠియో ద్వీసుయేవ దిట్ఠీసు సఙ్ఖిపిత్వా సత్తానం దిట్ఠిద్వయనిస్సయం దస్సేన్తో భవఞ్చ దిట్ఠిన్తిగాథమాహ. సబ్బాపి హి తా దిట్ఠియో భవదిట్ఠీ వా హోన్తి విభవదిట్ఠీ వా. భవఞ్చ దిట్ఠిం విభవఞ్చ దిట్ఠిన్తి ఏత్థ పన చ-సద్దో దిట్ఠిమేవ సముచ్చినోతి, న నిస్సయం. న హి ఏకో భవవిభవదిట్ఠిద్వయం నిస్సయతి. యథాహ – ‘‘ఇతి భవదిట్ఠిసన్నిస్సితా వా సత్తా హోన్తి విభవదిట్ఠిసన్నిస్సితా వా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౩). తక్కికాతి తక్కేన వదన్తీతి తక్కికా. తే హి దిట్ఠిగతికా సభావపటివేధపఞ్ఞాయ అభావా కేవలం తక్కేన వత్తన్తి. యేపి చ ఝానలాభినో అభిఞ్ఞాలాభినో వా దిట్ఠిం గణ్హన్తి, తేపి తక్కేత్వా గహణతో తక్కికా ఏవ. నిస్సితాసేతి నిస్సితాతి అత్థో. ఏకమేవ పదం, ‘‘సే’’తి నిపాతమత్తం వా. తేసం నిరోధమ్హి న హత్థి ఞాణన్తి దిట్ఠినిస్సయస్స కారణవచనమేతం. సక్కాయదిట్ఠినిరోధే నిబ్బానే యస్మా తేసం ఞాణం నత్థి, తస్మా ఏతం దిట్ఠిద్వయం నిస్సితాతి అత్థో. ‘‘న హి అత్థి ఞాణ’’న్తి ఏత్థ హి-కారో కారణోపదేసే నిపాతో. యత్థాయం లోకో విపరీతసఞ్ఞీతి యత్థ సుఖే నిరోధమ్హి అయం సదేవకో లోకో ‘‘దుక్ఖ’’మితి విపరీతసఞ్ఞీ హోతి, తస్మిం నిరోధమ్హి న హత్థి ఞాణన్తి సమ్బన్ధో. దుక్ఖమితి విపరీతసఞ్ఞితాయ ఇదం సుత్తం –

‘‘రూపా సద్దా రసా గన్ధా, ఫస్సా ధమ్మా చ కేవలా;

ఇట్ఠా కన్తా మనాపా చ, యావతత్థీతి వుచ్చతి.

‘‘సదేవకస్స లోకస్స, ఏతే వో సుఖసమ్మతా;

యత్థ చేతే నిరుజ్ఝన్తి, తం నేసం దుక్ఖసమ్మతం.

‘‘సుఖన్తి దిట్ఠమరియేహి, సక్కాయస్సుపరోధనం;

పచ్చనీకమిదం హోతి, సబ్బలోకేన పస్సతం.

‘‘యం పరే సుఖతో ఆహు, తదరియా ఆహు దుక్ఖతో;

యం పరే దుక్ఖతో ఆహు, తదరియా సుఖతో విదూ.

‘‘పస్స ధమ్మం దురాజానం, సమ్పమూళ్హేత్థవిద్దసు;

నివుతానం తమో హోతి, అన్ధకారో అపస్సతం.

‘‘సతఞ్చ వివటం హోతి, ఆలోకో పస్సతామివ;

సన్తికే న విజానన్తి, మగా ధమ్మస్సకోవిదా.

‘‘భవరాగపరేతేహి, భవసోతానుసారిభి;

మారధేయ్యానుపన్నేహి, నాయం ధమ్మో సుసమ్బుధో.

‘‘కో ను అఞ్ఞత్ర అరియేభి, పదం సమ్బుద్ధుమరహతి;

యం పదం సమ్మదఞ్ఞాయ, పరినిబ్బన్తి అనాసవా’’తి. (సు. ని. ౭౬౪-౭౭౧);

౧౪౯. ఇదాని సబ్బాసం దిట్ఠీనం దిట్ఠిద్వయభావం దిట్ఠిసముగ్ఘాతకఞ్చ సమ్మాదిట్ఠిం సుత్తతో దస్సేతుకామో, ద్వీహి భిక్ఖవేతి సుత్తం ఆహరి. తత్థ దేవాతి బ్రహ్మానోపి వుచ్చన్తి. ఓలీయన్తీతి సఙ్కుచన్తి. అతిధావన్తీతి అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తి. చక్ఖుమన్తోతి పఞ్ఞవన్తో. చ-సద్దో అతిరేకత్థో. భవారామాతి భవో ఆరామో అభిరమట్ఠానం ఏతేసన్తి భవారామా. భవరతాతి భవే అభిరతా. భవసమ్ముదితాతి భవేన సన్తుట్ఠా. దేసియమానేతి తథాగతేన వా తథాగతసావకేన వా దేసియమానే. న పక్ఖన్దతీతి ధమ్మదేసనం వా భవనిరోధం వా న పవిసతి. న పసీదతీతి తత్థ పసాదం న పాపుణాతి. న సన్తిట్ఠతీతి తత్థ న పతిట్ఠాతి. నాధిముచ్చతీతి తత్థ ఘనభావం న పాపుణాతి. ఏత్తావతా సస్సతదిట్ఠి వుత్తా.

అట్టీయమానాతి దుక్ఖం పాపుణమానా. హరాయమానాతి లజ్జం పాపుణమానా. జిగుచ్ఛమానాతి జిగుచ్ఛం పాపుణమానా. విభవం అభినన్దన్తీతి ఉచ్ఛేదం పటిచ్చ తుస్సన్తి, ఉచ్ఛేదం పత్థయన్తీతి వా అత్థో. కిరాతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో. భోతి ఆలపనమేతం. సన్తన్తి నిబ్బుతం. పణీతన్తి దుక్ఖాభావతో పణీతం, పధానభావం నీతన్తి వా పణీతం. యాథావన్తి యథాసభావం. ఏత్తావతా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి వుత్తా.

ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. భూతన్తి హేతుతో సఞ్జాతం ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతం దుక్ఖం. భూతతో పస్సతీతి ఇదం భూతం దుక్ఖన్తి పస్సతి. నిబ్బిదాయాతి విపస్సనత్థాయ. విరాగాయాతి అరియమగ్గత్థాయ. నిరోధాయాతి నిబ్బానత్థాయ. పటిపన్నో హోతీతి తదనురూపం పటిపదం పటిపన్నో హోతి. ఏవం పస్సన్తీతి ఇమినా పకారేన పుబ్బభాగే లోకియఞాణేన, పటివేధకాలే లోకుత్తరఞాణేన పస్సన్తి. ఏత్తావతా సమ్మాదిట్ఠి వుత్తా.

ఇదాని ద్వీహి గాథాహి తస్సా సమ్మాదిట్ఠియా ఆనిసంసం దస్సేతి. తత్థ యో భూతం భూతతో దిస్వాతి దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన అభిసమేత్వాతి అత్థో. భూతస్స చ అతిక్కమన్తి నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన అభిసమేత్వాతి అత్థో. యథాభూతేధిముచ్చతీతి మగ్గభావనాభిసమయవసేన యథాసభావే నిరోధే ‘‘ఏతం సన్తం, ఏతం పణీత’’న్తి అధిముచ్చతి. భవతణ్హా పరిక్ఖయాతి సముదయస్స పహానేనాతి అత్థో. అసతిపి చేత్థ సచ్చానం నానాభిసమయత్తే ‘‘దిస్వా’’తి పుబ్బకాలికవచనం సద్ధిం పుబ్బభాగపటిపదాయ వోహారవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. న హి పుబ్బం పస్సిత్వా పచ్ఛా అధిముచ్చతి. చతుసచ్చాభిసమయో సమానకాలమేవ హోతి. సమానకాలేపి వా పుబ్బకాలికాని పదాని భవన్తీతి న దోసో. స వేతి ఏకంసేన సో అరహం. భూతపరిఞ్ఞాతోతి దుక్ఖం పరిఞ్ఞాతవా. వీతతణ్హోతి విగతతణ్హో. భవాభవేతి ఖుద్దకే చ మహన్తే చ భవే. వుద్ధిఅత్థేపి హి అ-కారస్స సమ్భవతో అభవోతి మహాభవో. సో పన ఖుద్దకమహన్తభావో ఉపాదాయుపాదాయ వేదితబ్బో. అథ వా భవేతి సస్సతే. అభవేతి ఉచ్ఛేదే. తదుభయేపి దిట్ఠిరాగాభావేన వీతతణ్హో. భూతస్స విభవాతి వట్టదుక్ఖస్స సముచ్ఛేదా. నాగచ్ఛతి పునబ్భవన్తి అరహతో పరినిబ్బానం వుత్తం.

౧౫౦. తయో పుగ్గలాతిఆది మిచ్ఛాదిట్ఠికగరహణత్థం సమ్మాదిట్ఠికపసంసనత్థం వుత్తం. తత్థ విరూపభావం పన్నా గతా దిట్ఠి ఏతేసన్తి విపన్నదిట్ఠీ. సున్దరభావం పన్నా గతా దిట్ఠి ఏతేసన్తి సమ్పన్నదిట్ఠీ. తిత్థియోతి తిత్థం వుచ్చతి దిట్ఠి, తం పటిపన్నత్తా తిత్థే సాధు, తిత్థం యస్స అత్థీతి వా తిత్థియో. ఇతో బహిద్ధా పబ్బజ్జూపగతో. తిత్థియసావకోతి తేసం దిట్ఠానుగతిమాపన్నో గహట్ఠో. యో చ మిచ్ఛాదిట్ఠికోతి తదుభయభావం అనుపగన్త్వా యాయ కాయచి దిట్ఠియా మిచ్ఛాదిట్ఠికో.

తథాగతోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో. పచ్చేకబుద్ధోపి ఏత్థేవ సఙ్గహితో. తథాగతసావకోతి మగ్గప్పత్తో ఫలప్పత్తో చ. యో చ సమ్మాదిట్ఠికోతి తదుభయవినిముత్తో లోకియసమ్మాదిట్ఠియా సమ్మాదిట్ఠికో.

గాథాసు కోధనోతి యో అభిణ్హం కుజ్ఝతి, సో. ఉపనాహీతి తమేవ కోధం వడ్ఢేత్వా ఉపనన్ధనసీలో. పాపమక్ఖీతి లామకభూతమక్ఖవా. మాయావీతి కతపాపపటిచ్ఛాదనవా. వసలోతి హీనజచ్చో. విసుద్ధోతి ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా విసుద్ధో. సుద్ధతం గతోతి మగ్గఫలసఙ్ఖాతం సుద్ధభావం గతో. మేధావీతి పఞ్ఞవా. ఇమాయ గాథాయ లోకుత్తరసమ్మాదిట్ఠిసమ్పన్నో ఏవ థోమితో.

విపన్నదిట్ఠియో సమ్పన్నదిట్ఠియోతి పుగ్గలవోహారం పహాయ ధమ్మమేవ గరహన్తో థోమేన్తో చ ఆహ. ఏతం మమాతి తణ్హామఞ్ఞనవసేన దిట్ఠి. ఏసోహమస్మీతి మానమఞ్ఞనమూలికా దిట్ఠి. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిమఞ్ఞనమేవ.

ఏతం మమాతి కా దిట్ఠీతిఆదీహి తిస్సన్నం విపన్నదిట్ఠీనం విభాగఞ్చ గణనఞ్చ కాలసఙ్గహఞ్చ పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తత్థ కా దిట్ఠీతి అనేకాసు దిట్ఠీసు కతమా దిట్ఠీతి అత్థో. కతమన్తానుగ్గహితాతి పుబ్బన్తాపరన్తసఙ్ఖాతకాలద్వయే కతమేన కాలేన అనుగ్గహితా, అనుబద్ధాతి అత్థో. యస్మా ‘‘ఏతం మమా’’తి పరామసన్తో ‘‘ఏతం మమ అహోసి, ఏవం మమ అహోసి, ఏత్తకం మమ అహోసీ’’తి అతీతం వత్థుం అపదిసిత్వా పరామసతి, తస్మా పుబ్బన్తానుదిట్ఠి హోతి. పుబ్బన్తానుగ్గహితా చ తా దిట్ఠియో హోన్తి. యస్మా ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి పరామసన్తో ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా ఏసోస్మి విసుజ్ఝిస్సామీ’’తి అనాగతఫలం ఉపాదాయ పరామసతి, తస్మా అపరన్తానుదిట్ఠి హోతి. అపరన్తానుగ్గహితా చ తా దిట్ఠియో హోన్తి. యస్మా ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి పరామసన్తో అతీతానాగతం ఉపాదిన్నసన్తతిం ఉపాదాయ ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి పరామసతి, సక్కాయదిట్ఠివసేన చ పరామసతి, తస్మా సక్కాయదిట్ఠి హోతి. పుబ్బన్తాపరన్తానుగ్గహితా చ తా దిట్ఠియో హోన్తి. యస్మా పన సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖాయేవ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో హోన్తి, సక్కాయదిట్ఠిసముగ్ఘాతేనేవ చ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో సముగ్ఘాతం గచ్ఛన్తి, తస్మా సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖేన ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతానీతి వుత్తా, సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖేన సక్కాయదిట్ఠిద్వారేన ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని హోన్తీతి అత్థో. సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖానీతి పాఠో సున్దరతరో. సక్కాయదిట్ఠి పముఖా ఆది ఏతేసన్తి సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖాని. కాని తాని? ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని.

‘‘కా దిట్ఠీ’’తి పుచ్ఛాయ వీసతివత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి, వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠీతి విస్సజ్జనం. ‘‘కతి దిట్ఠియో’’తి పుచ్ఛాయ సక్కాయదిట్ఠిప్పముఖాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతానీతి విస్సజ్జనం. సాయేవ పన సక్కాయదిట్ఠి ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి వచనసామఞ్ఞేన అత్తానుదిట్ఠీతి వుత్తా. తస్సా వుత్తాయ అత్తవాదపటిసఞ్ఞుత్తా దిట్ఠిపి వుత్తాయేవ హోతి.

౧౫౧. యే కేచి, భిక్ఖవేతిఆదిసుత్తాహరణం సమ్పన్నదిట్ఠిపుగ్గలసమ్బన్ధేన సమ్పన్నదిట్ఠిపుగ్గలవిభాగదస్సనత్థం కతం. తత్థ నిట్ఠం గతాతి మగ్గఞాణవసేన సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవాతి నిచ్ఛయం గతా, నిబ్బేమతికాతి అత్థో. నిట్ఠాగతాతి పాఠో సమాసపదం హోతి, అత్థో పన సోయేవ. దిట్ఠిసమ్పన్నాతి దిట్ఠియా సున్దరభావం గతా. ఇధ నిట్ఠాతి ఇమిస్సా కామధాతుయా పరినిబ్బానం. ఇధ విహాయ నిట్ఠాతి ఇమం కామభవం విజహిత్వా సుద్ధావాసబ్రహ్మలోకే పరినిబ్బానం. సత్తక్ఖత్తుపరమస్సాతి సత్తక్ఖత్తుంపరమా సత్తవారపరమా భవూపపత్తి అత్తభావగ్గహణం అస్స, తతో పరం అట్ఠమం భవం నాదియతీతి సత్తక్ఖత్తుపరమో. తస్స సత్తక్ఖత్తుపరమస్స సోతాపన్నస్స. కోలంకోలస్సాతి కులతో కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియతో హి పట్ఠాయ నీచే కులే ఉపపత్తి నామ నత్థి, మహాభోగకులేసుయేవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. తస్స కోలంకోలస్స సోతాపన్నస్స. ఏకబీజిస్సాతి ఖన్ధబీజం నామ కథితం. యస్స హి సోతాపన్నస్స ఏకంయేవ ఖన్ధబీజం అత్థి, ఏకం అత్తభావగ్గహణం, సో ఏకబీజీ నామ. తస్స ఏకబీజిస్స సోతాపన్నస్స. భగవతా గహితనామవసేనేవేతాని ఏతేసం నామాని. ఏత్తకఞ్హి ఠానం గతో సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ హోతి, ఏత్తకం కోలంకోలో, ఏత్తకం ఏకబీజీతి భగవతా ఏతేసం నామం గహితం. భగవా హి ‘‘అయం ఏత్తకం ఠానం గమిస్సతి, అయం ఏత్తకం ఠానం గమిస్సతీ’’తి ఞత్వా తేసం తాని తాని నామాని అగ్గహేసి. ముదుపఞ్ఞో హి సోతాపన్నో సత్త భవే నిబ్బత్తేన్తో సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ, మజ్ఝిమపఞ్ఞో పరం ఛట్ఠం భవం నిబ్బత్తేన్తో కోలంకోలో నామ, తిక్ఖపఞ్ఞో ఏకం భవం నిబ్బత్తేన్తో ఏకబీజీ నామ. తం పనేతం తేసం ముదుమజ్ఝిమతిక్ఖపఞ్ఞతం పుబ్బహేతు నియమేతి. ఇమే తయోపి సోతాపన్నా కామభవవసేన వుత్తా, రూపారూపభవే పన బహుకాపి పటిసన్ధియో గణ్హన్తి. సకదాగామిస్సాతి పటిసన్ధివసేన సకిం కామభవం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ. తస్స సకదాగామిస్స. దిట్ఠేవ ధమ్మే అరహాతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అరహా. అరహన్తిపి పాఠో. ఇధ నిట్ఠాతి కామభవం సంసరన్తేయేవ సన్ధాయ వుత్తం. రూపారూపభవే ఉప్పన్నా పన అరియా కామభవే న ఉప్పజ్జన్తి, తత్థేవ పరినిబ్బాయన్తి.

అన్తరాపరినిబ్బాయిస్సాతి ఆయువేమజ్ఝస్స అన్తరాయేవ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనతో అన్తరాపరినిబ్బాయీ. సో పన ఉప్పన్నసమనన్తరా పరినిబ్బాయీ, ఆయువేమజ్ఝం అప్పత్వా పరినిబ్బాయీ, ఆయువేమజ్ఝం పత్వా పరినిబ్బాయీతి తివిధో హోతి. తస్స అన్తరాపరినిబ్బాయిస్స అనాగామినో. ఉపహచ్చపరినిబ్బాయిస్సాతి ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా వా కాలకిరియం ఉపగన్త్వా వా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయన్తస్స అనాగామినో. అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్సాతి అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన అధిమత్తప్పయోగం అకత్వావ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనధమ్మస్స అనాగామినో. ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్సాతి ససఙ్ఖారేన దుక్ఖేన కసిరేన అధిమత్తప్పయోగం కత్వావ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనధమ్మస్స అనాగామినో. ఉద్ధంసోతస్స అకనిట్ఠగామినోతి ఉద్ధంవాహిభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతం వాతి ఉద్ధంసోతో, ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంసోతో, అకనిట్ఠం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ. తస్స ఉద్ధంసోతస్స అకనిట్ఠగామినో అనాగామిస్స. అయం పన అనాగామీ చతుప్పభేదో – యో అవిహతో పట్ఠాయ చత్తారో బ్రహ్మలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠం గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో హేట్ఠా తయో బ్రహ్మలోకే సోధేత్వా సుదస్సీబ్రహ్మలోకే ఠత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ నామ. యో ఇతో అకనిట్ఠమేవ గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో హేట్ఠా చతూసు బ్రహ్మలోకేసు తత్థ తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ నామాతి. ఇమే పఞ్చ అనాగామినో సుద్ధావాసం గహేత్వా వుత్తా. అనాగామినో పన రూపరాగారూపరాగానం అప్పహీనత్తా ఆకఙ్ఖమానా సేసరూపారూపభవేసుపి నిబ్బత్తన్తి. సుద్ధావాసే నిబ్బత్తా పన అఞ్ఞత్థ న నిబ్బత్తన్తి. అవేచ్చప్పసన్నాతి అరియమగ్గవసేన జానిత్వా బుజ్ఝిత్వా అచలప్పసాదేన పసన్నా. సోతాపన్నాతి అరియమగ్గసోతం ఆపన్నా. ఇమినా సబ్బేపి అరియఫలట్ఠా పుగ్గలా గహితాతి.

భవవిభవదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సద్ధమ్మప్పకాసినియా పటిసమ్భిదామగ్గట్ఠకథాయ

దిట్ఠికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.