౧. అస్సాదదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౨. ఇదాని ఞాణకథానన్తరం కథితాయ దిట్ఠికథాయ అనుపుబ్బఅనువణ్ణనా అనుప్పత్తా. అయఞ్హి దిట్ఠికథా ఞాణకథాయ కతఞాణపరిచయస్స సమధిగతసమ్మాదిట్ఠిస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిమలవిసోధనా సుకరా హోతి, సమ్మాదిట్ఠి చ సుపరిసుద్ధా హోతీతి ఞాణకథానన్తరం కథితా. తత్థ కా దిట్ఠీతిఆదికా పుచ్ఛా. కా దిట్ఠీతి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతిఆదికం పుచ్ఛితపుచ్ఛాయ విస్సజ్జనం. కథం అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతిఆదికో విస్సజ్జితవిస్సజ్జనస్స విత్థారనిద్దేసో, సబ్బావ తా దిట్ఠియో అస్సాదదిట్ఠియోతిఆదికా దిట్ఠిసుత్తసంసన్దనాతి ఏవమిమే చత్తారో పరిచ్ఛేదా. తత్థ పుచ్ఛాపరిచ్ఛేదే తావ కా దిట్ఠీతి ధమ్మపుచ్ఛా, సభావపుచ్ఛా. కతి దిట్ఠిట్ఠానానీతి హేతుపుచ్ఛా పచ్చయపుచ్ఛా, కిత్తకాని దిట్ఠీనం కారణానీతి అత్థో. కతి దిట్ఠిపరియుట్ఠానానీతి సముదాచారపుచ్ఛా వికారపుచ్ఛా. దిట్ఠియో ఏవ హి సముదాచారవసేన చిత్తం పరియోనన్ధన్తియో ఉట్ఠహన్తీతి దిట్ఠిపరియుట్ఠానాని నామ హోన్తి. కతి దిట్ఠియోతి దిట్ఠీనం సఙ్ఖాపుచ్ఛా గణనాపుచ్ఛా. కతి దిట్ఠాభినివేసాతి వత్థుప్పభేదవసేన ఆరమ్మణనానత్తవసేన దిట్ఠిప్పభేదపుచ్ఛా. దిట్ఠియో ఏవ హి తం తం వత్థుం తం తం ఆరమ్మణం అభినివిసన్తి పరామసన్తీతి దిట్ఠిపరామాసాతి వుచ్చన్తి. కతమో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి దిట్ఠీనం పటిపక్ఖపుచ్ఛా పహానూపాయపుచ్ఛా. దిట్ఠికారణాని హి ఖన్ధాదీని దిట్ఠిసముగ్ఘాతేన తాసం కారణాని న హోన్తీతి తాని చ కారణాని సముగ్ఘాతితాని నామ హోన్తి. తస్మా దిట్ఠిట్ఠానాని సమ్మా భుసం హఞ్ఞన్తి ఏతేనాతి దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి వుచ్చతి.

ఇదాని ఏతాసం ఛన్నం పుచ్ఛానం కా దిట్ఠీతిఆదీని ఛ విస్సజ్జనాని. తత్థ కా దిట్ఠీతి విస్సజ్జేతబ్బపుచ్ఛా. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి విస్సజ్జనం. సా పన అనిచ్చాదికే వత్థుస్మిం నిచ్చాదివసేన అభినివిసతి పతిట్ఠహతి దళ్హం గణ్హాతీతి అభినివేసో. అనిచ్చాదిఆకారం అతిక్కమిత్వా నిచ్చన్తిఆదివసేన వత్తమానో పరతో ఆమసతి గణ్హాతీతి పరామాసో. అథ వా నిచ్చన్తిఆదికం పరం ఉత్తమం సచ్చన్తి ఆమసతి గణ్హాతీతి పరామాసో, అభినివేసో చ సో పరామాసో చాతి అభినివేసపరామాసో. ఏవంపకారో దిట్ఠీతి కిచ్చతో దిట్ఠిసభావం విస్సజ్జేతి. తీణి సతన్తి తీణి సతాని, వచనవిపల్లాసో కతో. కతమో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి పుచ్ఛం అనుద్ధరిత్వావ సోతాపత్తిమగ్గో దిట్ఠిట్ఠానసముగ్ఘాతోతి విస్సజ్జనం కతం.

౧౨౩. ఇదాని కథం అభినివేసపరామాసోతిఆది విత్థారనిద్దేసో. తత్థ రూపన్తి ఉపయోగవచనం. రూపం అభినివేసపరామాసోతి సమ్బన్ధో. రూపన్తి చేత్థ రూపుపాదానక్ఖన్ధో కసిణరూపఞ్చ. ‘‘ఏతం మమా’’తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి, ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠి, ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి పచ్చేకం యోజేతబ్బం. ఏతన్తి సామఞ్ఞవచనం. తేనేవ ‘‘వేదనం ఏతం మమ, సఙ్ఖారే ఏతం మమా’’తి నపుంసకవచనం ఏకవచనఞ్చ కతం. ఏసోతి పన వత్తబ్బమపేక్ఖిత్వా పుల్లిఙ్గేకవచనం కతం. ఏతం మమాతి తణ్హామఞ్ఞనామూలికా దిట్ఠి. ఏసోహమస్మీతి మానమఞ్ఞనామూలికా దిట్ఠి. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిమఞ్ఞనా ఏవ. కేచి పన ‘‘ఏతం మమాతి మమంకారకప్పనా, ఏసోహమస్మీతి అహంకారకప్పనా, ఏసో మే అత్తాతి అహంకారమమంకారకప్పితో అత్తాభినివేసోతి చ, తథా యథాక్కమేనేవ తణ్హామూలనివేసో మానపగ్గాహో, తణ్హామూలనివిట్ఠో మానపగ్గహితో, అత్తాభినివేసోతి చ, సఙ్ఖారానం దుక్ఖలక్ఖణాదస్సనం, సఙ్ఖారానం అనిచ్చలక్ఖణాదస్సనం, సఙ్ఖారానం తిలక్ఖణాదస్సనహేతుకో అత్తాభినివేసోతి చ, దుక్ఖే అసుభే చ సుఖం సుభన్తి విపల్లాసగతస్స, అనిచ్చే నిచ్చన్తి విపల్లాసగతస్స, చతుబ్బిధవిపల్లాసగతస్స చ అత్తాభినివేసోతి చ, పుబ్బేనివాసఞాణస్స ఆకారకప్పనా, దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స అనాగతపటిలాభకప్పనా, పుబ్బన్తాపరన్తఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు కప్పనిస్సితస్స అత్తాభినివేసోతి చ, నన్దియా అతీతమన్వాగమేతి, నన్దియా అనాగతం పటికఙ్ఖతి, పచ్చుప్పన్నేసు ధమ్మేసు సంహీరతి అత్తాభినివేసోతి చ, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణహేతుకా దిట్ఠి, అపరన్తే అఞ్ఞాణహేతుకా దిట్ఠి, పుబ్బన్తాపరన్తే ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణహేతుకో అత్తాభినివేసో’’తి చ ఏతేసం తిణ్ణం వచనానం అత్థం వణ్ణయన్తి.

దిట్ఠియో పనేత్థ పఠమం పఞ్చక్ఖన్ధవత్థుకా. తతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనవిఞ్ఞాణ- కాయసమ్ఫస్సకాయవేదనాకాయసఞ్ఞాకాయచేతనాకాయతణ్హాకాయవితక్కవిచారధాతుదసకసిణ- ద్వత్తింసాకారవత్థుకా దిట్ఠియో వుత్తా. ద్వత్తింసాకారేసు చ యత్థ విసుం అభినివేసో న యుజ్జతి, తత్థ సకలసరీరాభినివేసవసేనేవ విసుం అభినివేసో వియ కతోతి వేదితబ్బం. తతో ద్వాదసాయతనఅట్ఠారసధాతుఏకూనవీసతిఇన్ద్రియవసేన యోజనా కతా. తీణి ఏకన్తలోకుత్తరిన్ద్రియాని న యోజితాని. న హి లోకుత్తరవత్థుకా దిట్ఠియో హోన్తి. సబ్బత్థాపి చ లోకియలోకుత్తరమిస్సేసు ధమ్మేసు లోకుత్తరే ఠపేత్వా లోకియా ఏవ గహేతబ్బా. అనిన్ద్రియబద్ధరూపఞ్చ న గహేతబ్బమేవ. తతో తేధాతుకవసేన నవవిధభవవసేన ఝానబ్రహ్మవిహారసమాపత్తివసేన పటిచ్చసముప్పాదఙ్గవసేన చ యోజనా కతా. జాతిజరామరణానం విసుం గహణే పరిహారో వుత్తనయో ఏవ. సబ్బాని చేతాని రూపాదికాని జరామరణన్తాని అట్ఠనవుతిసతం పదాని భవన్తి.

౧౨౪. దిట్ఠిట్ఠానేసు ఖన్ధాపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి వీసతివత్థుకాయపి సక్కాయదిట్ఠియా పఞ్చన్నం ఖన్ధానంయేవ వత్థుత్తా ‘‘యే హి కేచి, భిక్ఖవే, సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అత్తానం సమనుపస్సమానా సమనుపస్సన్తి, సబ్బే తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధేసుయేవ సమనుపస్సన్తి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతర’’న్తి (సం. ని. ౩.౪౭) వుత్తత్తా చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దిట్ఠీనం కారణం. అవిజ్జాపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి అవిజ్జాయ అన్ధీకతానం దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘యాయం, భన్తే, దిట్ఠి ‘అసమ్మాసమ్బుద్ధేసు సమ్మాసమ్బుద్ధా’తి, అయం ను ఖో, భన్తే, దిట్ఠి కిం పటిచ్చ పఞ్ఞాయతీతి? మహతీ ఖో ఏసా, కచ్చాన, ధాతు, యదిదం అవిజ్జాధాతు. హీనం, కచ్చాన, ధాతుం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి హీనా సఞ్ఞా హీనా దిట్ఠీ’’తి (సం. ని. ౨.౯౭) వచనతో చ అవిజ్జా దిట్ఠీనం కారణం. ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి తేన ఫస్సేన ఫుట్ఠస్స దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘యే తే, భిక్ఖవే, సమణబ్రాహ్మణా పుబ్బన్తకప్పికా పుబ్బన్తానుదిట్ఠినో పుబ్బన్తం ఆరబ్భ అనేకవిహితాని అధివుత్తిపదాని అభివదన్తి, తదపి ఫస్సపచ్చయా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౨౩) వచనతో చ ఫస్సో దిట్ఠీనం కారణం. సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి ఆకారమత్తగ్గహణేన అయాథావసభావగాహహేతుత్తా సఞ్ఞాయ –

‘‘యాని చ తీణి యాని చ సట్ఠి, సమణప్పవాదసితాని భూరిపఞ్ఞ;

సఞ్ఞక్ఖరసఞ్ఞనిస్సితాని, ఓసరణాని వినేయ్య ఓఘతమగా’’తి. (సు. ని. ౫౪౩) –

వచనతో ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తి (సు. ని. ౮౮౦; మహాని. ౧౦౯) వచనతో చ సఞ్ఞా దిట్ఠీనం కారణం. వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి ఆకారపరివితక్కేన దిట్ఠిఉప్పత్తితో –

‘‘నహేవ సచ్చాని బహూని నానా, అఞ్ఞత్ర సఞ్ఞాయ నిచ్చాని లోకే;

తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి. (సు. ని. ౮౯౨) –

వచనతో చ వితక్కో దిట్ఠీనం కారణం. అయోనిసోమనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి అయోనిసో మనసికారస్స అకుసలానం అసాధారణహేతుత్తా ‘‘తస్సేవం అయోనిసో మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౯) వచనతో చ అయోనిసో మనసికారో దిట్ఠీనం కారణం. పాపమిత్తోపి దిట్ఠిట్ఠానన్తి పాపమిత్తస్స దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనేన దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘బాహిరం, భిక్ఖవే, అఙ్గన్తి కరిత్వా న అఞ్ఞం ఏకఙ్గమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం మహతో అనత్థాయ సంవత్తతి. యథయిదం, భిక్ఖవే, పాపమిత్తతా’’తి (అ. ని. ౧.౧౧౦) వచనతో చ పాపమిత్తో దిట్ఠీనం కారణం. పరతోపి ఘోసో దిట్ఠిట్ఠానన్తి దురక్ఖాతధమ్మస్సవనేన దిట్ఠిఉప్పత్తితో ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, హేతూ ద్వే పచ్చయా మిచ్ఛాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయ పరతో చ ఘోసో అయోనిసో చ మనసికారో’’తి (అ. ని. ౨.౧౨౬) వచనతో చ పరతో ఘోసో మిచ్ఛాదిట్ఠికతో మిచ్ఛాదిట్ఠిపటిసఞ్ఞుత్తకథా దిట్ఠీనం కారణం.

ఇదాని దిట్ఠిట్ఠానన్తి పదస్స అత్థం వివరన్తో ఖన్ధా హేతు ఖన్ధా పచ్చయోతిఆదిమాహ. ఖన్ధా ఏవ దిట్ఠీనం ఉపాదాయ, జనకహేతు చేవ ఉపత్థమ్భకపచ్చయో చాతి అత్థో. సముట్ఠానట్ఠేనాతి సముట్ఠహన్తి ఉప్పజ్జన్తి ఏతేనాతి సముట్ఠానం, కారణన్తి అత్థో. తేన సముట్ఠానట్ఠేన, దిట్ఠికారణభావేనాతి అత్థో.

౧౨౫. ఇదాని కిచ్చభేదేన దిట్ఠిభేదం దస్సేన్తో కతమాని అట్ఠారస దిట్ఠిపరియుట్ఠానానీతిఆదిమాహ. తత్థ యా దిట్ఠీతి ఇదాని వుచ్చమానానం అట్ఠారసన్నం పదానం సాధారణం మూలపదం. యా దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠిగతం, యా దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠిగహనన్తి సబ్బేహి సమ్బన్ధో కాతబ్బో. అయాథావదస్సనట్ఠేన దిట్ఠి, తదేవ దిట్ఠీసు గతం దస్సనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిఅన్తోగధత్తాతి దిట్ఠిగతం. హేట్ఠాపిస్స అత్థో వుత్తోయేవ. ద్విన్నం అన్తానం ఏకన్తగతత్తాపి దిట్ఠిగతం. సా ఏవ దిట్ఠి దురతిక్కమనట్ఠేన దిట్ఠిగహనం తిణగహనవనగహనపబ్బతగహనాని వియ. సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన దిట్ఠికన్తారం చోరకన్తారవాళకన్తారనిరుదకకన్తారదుబ్భిక్ఖకన్తారా వియ. ధమ్మసఙ్గణియం ‘‘దిట్ఠికన్తారో’’తి సకలిఙ్గేనేవ ఆగతం. సమ్మాదిట్ఠియా వినివిజ్ఝనట్ఠేన పటిలోమట్ఠేన చ దిట్ఠివిసూకం. మిచ్ఛాదస్సనఞ్హి ఉప్పజ్జమానం సమ్మాదస్సనం వినివిజ్ఝతి చేవ విలోమేతి చ. ధమ్మసఙ్గణియం (ధ. స. ౩౯౨, ౧౧౦౫) ‘‘దిట్ఠివిసూకాయిక’’న్తి ఆగతం. కదాచి సస్సతస్స, కదాచి ఉచ్ఛేదస్స గహణతో దిట్ఠియా విరూపం ఫన్దితన్తి దిట్ఠివిప్ఫన్దితం. దిట్ఠిగతికో హి ఏకస్మిం పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి, కదాచి సస్సతం అనుస్సరతి, కదాచి ఉచ్ఛేదం. దిట్ఠియేవ అనత్థే సంయోజేతీతి దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం. దిట్ఠియేవ అన్తోతుదనట్ఠేన దున్నీహరణీయట్ఠేన చ సల్లన్తి దిట్ఠిసల్లం. దిట్ఠియేవ పీళాకరణట్ఠేన సమ్బాధోతి దిట్ఠిసమ్బాధో. దిట్ఠియేవ మోక్ఖావరణట్ఠేన పలిబోధోతి దిట్ఠిపలిబోధో. దిట్ఠియేవ దుమ్మోచనీయట్ఠేన బన్ధనన్తి దిట్ఠిబన్ధనం. దిట్ఠియేవ దురుత్తరట్ఠేన పపాతోతి దిట్ఠిపపాతో. దిట్ఠియేవ థామగతట్ఠేన అనుసయోతి దిట్ఠానుసయో. దిట్ఠియేవ అత్తానం సన్తాపేతీతి దిట్ఠిసన్తాపో. దిట్ఠియేవ అత్తానం అనుదహతీతి దిట్ఠిపరిళాహో. దిట్ఠియేవ కిలేసకాయం గన్థేతీతి దిట్ఠిగన్థో. దిట్ఠియేవ భుసం ఆదియతీతి దిట్ఠుపాదానం. దిట్ఠియేవ ‘‘సచ్చ’’న్తిఆదివసేన అభినివిసతీతి దిట్ఠాభినివేసో. దిట్ఠియేవ ఇదం పరన్తి ఆమసతి, పరతో వా ఆమసతీతి దిట్ఠిపరామాసో.

౧౨౬. ఇదాని రాసివసేన సోళస దిట్ఠియో ఉద్దిసన్తో కతమా సోళస దిట్ఠియోతిఆదిమాహ. తత్థ సుఖసోమనస్ససఙ్ఖాతే అస్సాదే దిట్ఠి అస్సాదదిట్ఠి. అత్తానం అనుగతా దిట్ఠి అత్తానుదిట్ఠి. నత్థీతి పవత్తత్తా విపరీతా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సతి కాయే దిట్ఠి, సన్తీ వా కాయే దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి. కాయోతి చేత్థ ఖన్ధపఞ్చకం, ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతో సక్కాయో వత్థు పతిట్ఠా ఏతిస్సాతి సక్కాయవత్థుకా. సస్సతన్తి పవత్తా దిట్ఠి సస్సతదిట్ఠి. ఉచ్ఛేదోతి పవత్తా దిట్ఠి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. సస్సతాదిఅన్తం గణ్హాతీతి అన్తగ్గాహికా, అన్తగ్గాహో వా అస్సా అత్థీతి అన్తగ్గాహికా. అతీతసఙ్ఖాతం పుబ్బన్తం అనుగతా దిట్ఠి పుబ్బన్తానుదిట్ఠి. అనాగతసఙ్ఖాతం అపరన్తం అనుగతా దిట్ఠి అపరన్తానుదిట్ఠి. అనత్థే సంయోజేతీతి సఞ్ఞోజనికా. అహఙ్కారవసేన అహన్తి ఉప్పన్నేన మానేన దిట్ఠియా మూలభూతేన వినిబన్ధా ఘటితా ఉప్పాదితా దిట్ఠి అహన్తి మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. తథా మమఙ్కారవసేన మమన్తి ఉప్పన్నేన మానేన వినిబన్ధా దిట్ఠి మమన్తి మానవినిబన్ధా దిట్ఠి. అత్తనో వదనం కథనం అత్తవాదో, తేన పటిసఞ్ఞుత్తా బద్ధా దిట్ఠి అత్తవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. అత్తానం లోకోతి వదనం కథనం లోకవాదో, తేన పటిసఞ్ఞుత్తా దిట్ఠి లోకవాదపటిసంయుత్తా దిట్ఠి. భవో వుచ్చతి సస్సతం, సస్సతవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి భవదిట్ఠి. విభవో వుచ్చతి ఉచ్ఛేదో, ఉచ్ఛేదవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి విభవదిట్ఠి.

౧౨౭-౧౨౮. ఇదాని తీణి సతం దిట్ఠాభినివేసే నిద్దిసితుకామో కతమే తీణి సతం దిట్ఠాభినివేసాతి పుచ్ఛిత్వా తే అవిస్సజ్జేత్వావ విసుం విసుం అభినివేసవిస్సజ్జనేనేవ తే విస్సజ్జేతుకామో అస్సాదదిట్ఠియా, కతిహాకారేహి అభినివేసో హోతీతిఆదినా నయేన సోళసన్నం దిట్ఠీనం అభినివేసాకారగణనం పుచ్ఛిత్వా పున అస్సాదదిట్ఠియా పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతీతి తాసం సోళసన్నం దిట్ఠీనం అభినివేసాకారగణనం విస్సజ్జేత్వా పున తాని గణనాని విస్సజ్జేన్తో అస్సాదదిట్ఠియా కతమేహి పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి అభినివేసో హోతీతిఆదిమాహ. తత్థ రూపం పటిచ్చాతి రూపక్ఖన్ధం పటిచ్చ. ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సన్తి ‘‘అయం మే కాయో ఈదిసో’’తి రూపసమ్పదం నిస్సాయ గేహసితం రాగసమ్పయుత్తం సుఖం సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. హేట్ఠా వుత్తేనట్ఠేన సుఖఞ్చ సోమనస్సఞ్చ. తంయేవ రూపస్స అస్సాదోతి రూపనిస్సయో అస్సాదో. తఞ్హి సుఖం తణ్హావసేన అస్సాదీయతి ఉపభుఞ్జీయతీతి అస్సాదో. అభినివేసపరామాసో దిట్ఠీతి సో అస్సాదో సస్సతోతి వా ఉచ్ఛిజ్జిస్సతీతి వా సస్సతం వా ఉచ్ఛిజ్జమానం వా అత్తానం సుఖితం కరోతీతి వా అభినివేసపరామాసో హోతి. తస్మా యా చ దిట్ఠి యో చ అస్సాదోతి అస్సాదస్స దిట్ఠిభావాభావేపి అస్సాదం వినా సా దిట్ఠి న హోతీతి కత్వా ఉభయమ్పి సముచ్చితం. అస్సాదదిట్ఠీతి అస్సాదే పవత్తా దిట్ఠీతి వుత్తం హోతి.

ఇదాని నానాసుత్తేహి సంసన్దేత్వా మిచ్ఛాదిట్ఠిం మిచ్ఛాదిట్ఠికఞ్చ గరహితుకామో అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠీతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠివిపత్తీతి సమ్మాదిట్ఠివినాసకమిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్ఖాతదిట్ఠియా విపత్తి. దిట్ఠివిపన్నోతి విపన్నా వినట్ఠా సమ్మాదిట్ఠి అస్సాతి దిట్ఠివిపన్నో, విపన్నదిట్ఠీతి వుత్తం హోతి. మిచ్ఛాదిట్ఠియా వా విపన్నో వినట్ఠోతి దిట్ఠివిపన్నో. న సేవితబ్బో ఉపసఙ్కమనేన. న భజితబ్బో చిత్తేన. న పయిరుపాసితబ్బో ఉపసఙ్కమిత్వా నిసీదనేన. తం కిస్స హేతూతి ‘‘తం సేవనాదికం కేన కారణేన న కాతబ్బ’’న్తి తస్స కారణపుచ్ఛా. దిట్ఠి హిస్స పాపికాతి కారణవిస్సజ్జనం. యస్మా అస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా, తస్మా తం సేవనాదికం న కాతబ్బన్తి అత్థో. దిట్ఠియా రాగోతి ‘‘సున్దరా మే దిట్ఠీ’’తి దిట్ఠిం ఆరబ్భ దిట్ఠియా ఉప్పజ్జనరాగో. దిట్ఠిరాగరత్తోతి తేన దిట్ఠిరాగేన రఙ్గేన రత్తం వత్థం వియ రత్తో. న మహప్ఫలన్తి విపాకఫలేన. న మహానిసంసన్తి నిస్సన్దఫలేన.

పురిసపుగ్గలస్సాతి పురిససఙ్ఖాతస్స పుగ్గలస్స. లోకియవోహారేన హి పురి వుచ్చతి సరీరం, తస్మిం పురిస్మిం సేతి పవత్తతీతి పురిసో, పుం వుచ్చతి నిరయో, తం పుం గలతి గచ్ఛతీతి పుగ్గలో. యేభుయ్యేన హి సత్తా సుగతితో చుతా దుగ్గతియంయేవ నిబ్బత్తన్తి. తం కిస్స హేతూతి తం న మహప్ఫలత్తం కేన కారణేన హోతి. దిట్ఠి హిస్స పాపికాతి యస్మా అస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా, తస్మా న మహప్ఫలం హోతీతి అత్థో. ద్వేవ గతియోతి పఞ్చసు గతీసు ద్వేవ గతియో. విపజ్జమానాయ దిట్ఠియా నిరయో. సమ్పజ్జమానాయ తిరచ్ఛానయోని. యఞ్చేవ కాయకమ్మన్తి సకలిఙ్గధారణపటిపదానుయోగఅభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మాది కాయకమ్మం. యఞ్చ వచీకమ్మన్తి సకసమయపరియాపుణనసజ్ఝాయనదేసనాసమాదపనాది వచీకమ్మం. యఞ్చ మనోకమ్మన్తి ఇధలోకచిన్తాపటిసంయుత్తఞ్చ పరలోకచిన్తాపటిసంయుత్తఞ్చ కతాకతచిన్తాపటిసంయుత్తఞ్చ మనోకమ్మం. తిణకట్ఠధఞ్ఞబీజేసు సత్తదిట్ఠిస్స దానానుప్పదానపటిగ్గహణపరిభోగేసు చ కాయవచీమనోకమ్మాని. యథాదిట్ఠీతి యా అయం దిట్ఠి, తస్సానురూపం. సమత్తన్తి పరిపుణ్ణం. సమాదిన్నన్తి గహితం.

అట్ఠకథాయం పన వుత్తం – తదేతం యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మం, దిట్ఠిసహజాతకాయకమ్మం, దిట్ఠానులోమికకాయకమ్మన్తి తివిధం హోతి. తత్థ ‘‘పాణం హనతో అదిన్నం ఆదియతో మిచ్ఛాచరతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో’’తి యం ఏవం దిట్ఠికస్స సతో పాణాతిపాతఅదిన్నాదానమిచ్ఛాచారసఙ్ఖాతం కాయకమ్మం, ఇదం యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మం నామ. ‘‘పాణం హనతో అదిన్నం ఆదియతో మిచ్ఛాచరతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో’’తి యం ఇమాయ దిట్ఠియా ఇమినా దస్సనేన సహజాతం కాయకమ్మం, ఇదం దిట్ఠిసహజాతకాయకమ్మం నామ. తదేవ పన సమత్తం సమాదిన్నం గహితం పరామట్ఠం దిట్ఠానులోమికకాయకమ్మం నామ. వచీకమ్మమనోకమ్మేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన ముసా భణతో పిసుణం భణతో ఫరుసం భణతో సమ్ఫం పలపతో అభిజ్ఝాలునో బ్యాపన్నచిత్తస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స సతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమోతి యోజనా కాతబ్బా. లిఙ్గధారణాదిపరియాపుణనాదిలోకచిన్తాదివసేన వుత్తనయో చేత్థ సున్దరో.

చేతనాదీసు దిట్ఠిసహజాతా చేతనా చేతనా నామ. దిట్ఠిసహజాతా పత్థనా పత్థనా నామ. చేతనాపత్థనానం వసేన చిత్తట్ఠపనా పణిధి నామ. తేహి పన చేతనాదీహి సమ్పయుత్తా ఫస్సాదయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నా ధమ్మా సఙ్ఖారా నామ. అనిట్ఠాయాతిఆదీహి దుక్ఖమేవ వుత్తం. దుక్ఖఞ్హి సుఖకామేహి సత్తేహి న ఏసితత్తా అనిట్ఠం. అప్పియత్తా అకన్తం. మనస్స అవడ్ఢనతో, మనసి అవిసప్పనతో చ అమనాపం. ఆయతిం అభద్దతాయ అహితం. పీళనతో దుక్ఖన్తి. తం కిస్స హేతూతి తం ఏవం సంవత్తనం కేన కారణేన హోతీతి అత్థో. ఇదానిస్స కారణం దిట్ఠి హిస్స పాపికాతి. యస్మా తస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా లామకా, తస్మా ఏవం సంవత్తతీతి అత్థో. అల్లాయ పథవియా నిక్ఖిత్తన్తి ఉదకేన తిన్తాయ భూమియా రోపితం. పథవీరసం ఆపోరసన్తి తస్మిం తస్మిం ఠానే పథవియా చ సమ్పదం ఆపస్స చ సమ్పదం. బీజనిక్ఖిత్తట్ఠానే హి న సబ్బా పథవీ న సబ్బో ఆపో చ బీజం ఫలం గణ్హాపేతి. యో పన తేసం పదేసో బీజం ఫుసతి, సోయేవ బీజం ఫలం గణ్హాపేతి. తస్మా బీజపోసనాయ పచ్చయభూతోయేవ సో పదేసో పథవీరసో ఆపోరసోతి వేదితబ్బో. రససద్దస్స హి సమ్పత్తి చ అత్థో. యథాహ ‘‘కిచ్చసమ్పత్తిఅత్థేన రసో నామ పవుచ్చతీ’’తి. లోకే చ ‘‘సురసో గన్ధబ్బో’’తి వుత్తే సుసమ్పన్నో గన్ధబ్బోతి అత్థో ఞాయతి. ఉపాదియతీతి గణ్హాతి. యో హి పదేసో పచ్చయో హోతి, తం పచ్చయం లభమానం బీజం తం గణ్హాతి నామ. సబ్బం తన్తి సబ్బం తం రసజాతం. తిత్తకత్తాయాతి సో పథవీరసో ఆపోరసో చ అతిత్తకో సమానోపి తిత్తకం బీజం నిస్సాయ నిమ్బరుక్ఖాదీనం తేసం ఫలానఞ్చ తిత్తకభావాయ సంవత్తతి. కటుకత్తాయాతి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం.

‘‘వణ్ణగన్ధరసూపేతో, అమ్బోయం అహువా పురే;

తమేవ పూజం లభమానో, కేనమ్బో కటుకప్ఫలో’’తి. (జా. ౧.౨.౭౧) –

ఆగతట్ఠానే వియ హి ఇధాపి తిత్తకమేవ అప్పియట్ఠేన కటుకన్తి వేదితబ్బం. అసాతత్తాయాతి అమధురభావాయ. అసాదుత్తాయాతిపి పాఠో, అసాదుభావాయాతి అత్థో. సాదూతి హి మధురం. బీజం హిస్సాతి అస్స నిమ్బాదికస్స బీజం. ఏవమేవన్తి ఏవం ఏవం. యస్మా సుఖా వేదనా పరమో అస్సాదో, తస్మా మిచ్ఛాదిట్ఠియా దుక్ఖవేదనావసేన ఆదీనవో దస్సితోతి. పున అట్ఠారసభేదేన దిట్ఠియా ఆదీనవం దస్సేతుం అస్సాదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠీతిఆదిమాహ. తం వుత్తత్థమేవ. ఇమేహి అట్ఠారసహి ఆకారేహి పరియుట్ఠితచిత్తస్స సఞ్ఞోగోతి దిట్ఠియా ఏవ సంసారే బన్ధనం దస్సేతి.

౧౨౯. యస్మా పన దిట్ఠిభూతానిపి సఞ్ఞోజనాని అత్థి అదిట్ఠిభూతానిపి, తస్మా తం పభేదం దస్సేన్తో అత్థి సఞ్ఞోజనాని చేవాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా కామరాగసఞ్ఞోజనస్సేవ అనునయసఞ్ఞోజనన్తి ఆగతట్ఠానమ్పి అత్థి, తస్మా అనునయసఞ్ఞోజనన్తి వుత్తం. కామరాగభావం అప్పత్వా పవత్తం లోభం సన్ధాయ ఏతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సేసఖన్ధాయతనాదిమూలకేసుపి వారేసు ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. వేదనాపరమత్తా చ అస్సాదస్స వేదనాపరియోసానా ఏవ దేసనా కతా. సఞ్ఞాదయో న గహితా. ఇమేహి పఞ్చతింసాయ ఆకారేహీతి పఞ్చక్ఖన్ధా అజ్ఝత్తికాయతనాదీని పఞ్చ ఛక్కాని చాతి ఇమాని పఞ్చతింస వత్థూని నిస్సాయ ఉప్పన్నఅస్సాదారమ్మణవసేన పఞ్చతింసాయ ఆకారేహి.

అస్సాదదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.