౨. అత్తానుదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౦. అత్తానుదిట్ఠియం అస్సుతవా పుథుజ్జనోతి ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి. యస్స హి ఖన్ధధాతుఆయతనసచ్చపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావినిచ్ఛయవిరహితత్తా అత్తానుదిట్ఠిపటిసేధకరో నేవ ఆగమో, పటిపత్తియా అధిగన్తబ్బస్స అనధిగతత్తా న చ అధిగమో అత్థి, సో ఆగమాధిగమానం అభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి. సుతన్తి హి బుద్ధవచనాగమో చ సుతఫలత్తా హేతువోహారవసేన అధిగమో చ, తం సుతం అస్స అత్థీతి సుతవా, న సుతవా అస్సుతవా. స్వాయం –

పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;

పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతి.

సో హి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదీహి కారణేహి పుథుజ్జనో. యథాహ – ‘‘పుథు కిలేసే జనేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు అవిహతసక్కాయదిట్ఠికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి పుథుజ్జనా, పుథు సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాభిసఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాఓఘేహి వుయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాసన్తాపేహి సన్తప్పేన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు నానాపరిళాహేహి పరిదయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తా గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధాతి పుథుజ్జనా, పుథు పఞ్చహి నీవరణేహి ఆవుతా నివుతా ఓవుతా పిహితా పటిచ్ఛన్నా పటికుజ్జితాతి పుథుజ్జనా’’తి (మహాని. ౯౪). పుథూనం వా గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసముదాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనా, పుథు వా అయం, విసుంయేవ సఙ్ఖం గతో విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి జనోతిపి పుథుజ్జనో. ఏవమేతేహి ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ద్వీహి పదేహి యే తే –

‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. –

ద్వే పుథుజ్జనా వుత్తా, తేసు అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.

అరియానం అదస్సావీతిఆదీసు అరియాతి ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే చ ఇరియనతో, సదేవకేన చ లోకేన అరణీయతో బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ వుచ్చన్తి, బుద్ధా ఏవ వా ఇధ అరియా. యథాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… తథాగతో అరియోతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮).

సప్పురిసాతి ఏత్థ పన పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ ‘‘సప్పురిసా’’తి వేదితబ్బా. తే హి లోకుత్తరగుణయోగేన సోభనా పురిసాతి సప్పురిసా. సబ్బేయేవ వా ఏతే ద్వేధాపి వుత్తా. బుద్ధాపి హి అరియా చ సప్పురిసా చ పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధసావకాపి. యథాహ –

‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో, కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతి;

దుఖితస్స సక్కచ్చ కరోతి కిచ్చం, తథావిధం సప్పురిసం వదన్తీ’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౮);

ఏత్థ హి ‘‘కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో’’తి పచ్చేకసమ్బుద్ధో వుత్తో, ‘‘కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చా’’తి బుద్ధసావకో, ‘‘దుఖితస్స సక్కచ్చ కరోతి కిచ్చ’’న్తి సమ్మాసమ్బుద్ధోతి. ఇదాని యో తేసం అరియానం అదస్సనసీలో, న చ దస్సనే సాధుకారీ, సో ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో. సో చ చక్ఖునా అదస్సావీ ఞాణేన అదస్సావీతి దువిధో. తేసు ఞాణేన అదస్సావీ ఇధాధిప్పేతో. మంసచక్ఖునా హి దిబ్బచక్ఖునా వా అరియా దిట్ఠాపి అదిట్ఠావ హోన్తి తేసం చక్ఖూనం వణ్ణమత్తగహణతో న అరియభావగోచరతో. సోణసిఙ్గాలాదయోపి హి చక్ఖునా అరియే పస్సన్తి, న చ తే అరియానం దస్సావినో, తస్మా చక్ఖునా దస్సనం న దస్సనం, ఞాణేన దస్సనమేవ దస్సనం. యథాహ – ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన, యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭). తస్మా చక్ఖునా పస్సన్తోపి ఞాణేన అరియేహి దిట్ఠం అనిచ్చాదిలక్ఖణం అపస్సన్తో అరియాధిగతఞ్చ ధమ్మం అనధిగచ్ఛన్తో అరియకరధమ్మానం అరియభావస్స చ అదిట్ఠత్తా ‘‘అరియానం అదస్సావీ’’తి వేదితబ్బో.

అరియధమ్మస్స అకోవిదోతి సతిపట్ఠానాదిభేదే అరియధమ్మే అకుసలో. అరియధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థ పన –

దువిధో వినయో నామ, ఏకమేకేత్థ పఞ్చధా;

అభావతో తస్స అయం, ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతి.

అయఞ్హి సంవరవినయో పహానవినయోతి దువిధో వినయో. ఏత్థ చ దువిధేపి వినయే ఏకమేకో వినయో పఞ్చధా భిజ్జతి. సంవరవినయోపి హి సీలసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో. పహానవినయోపి తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధో.

తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) అయం సీలసంవరో. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) అయం సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪) –

అయం ఞాణసంవరో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం వీరియసంవరో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో ‘‘సంవరో’’, వినయనతో ‘‘వినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం తావ సంవరవినయో పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

తథా యం నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసు పటిపక్ఖభావతో దీపాలోకేన వియ తమస్స తేన తేన విపస్సనాఞాణేన తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం, సేయ్యథిదం – నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనేన అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముఞ్చితుకమ్యతాయ, ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమఞాణేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగాహస్స పహానం, ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ.

యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో ఘటప్పహారేన వియ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఇదం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖికస్స కిలేసగ్గణస్స అచ్చన్తఅప్పవత్తిభావేన పహానం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, ఇదం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ. యం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఇదం నిస్సరణప్పహానం నామ. సబ్బమ్పి చేతం పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయనట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి, తంతంపహానవతో వా తస్స తస్స వినయస్స సమ్భవతోపేతం ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం పహానవినయోపి పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

ఏవమయం సఙ్ఖేపతో దువిధో, పభేదతో చ దసవిధో వినయో భిన్నసంవరత్తా పహాతబ్బస్స చ అప్పహీనత్తా యస్మా ఏతస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స నత్థి, తస్మా అభావతో తస్స అయం ‘‘అవినీతో’’తి వుచ్చతీతి. ఏస నయో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థాపి. నిన్నానాకారణఞ్హి ఏతం అత్థతో. యథాహ – ‘‘యేవ తే అరియా, తేవ తే సప్పురిసా. యేవ తే సప్పురిసా, తేవ తే అరియా. యోవ సో అరియానం ధమ్మో, సోవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో. యోవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో, సోవ సో అరియానం ధమ్మో. యేవ తే అరియవినయా, తేవ తే సప్పురిసవినయా. యేవ తే సప్పురిసవినయా, తేవ తే అరియవినయా. అరియేతి వా సప్పురిసేతి వా, అరియధమ్మేతి వా సప్పురిసధమ్మేతి వా, అరియవినయేతి వా సప్పురిసవినయేతి వా ఏసేసే ఏకే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవా’’తి.

కస్మా పన థేరో అత్తానుదిట్ఠియా కతమేహి వీసతియా ఆకారేహి అభినివేసో హోతీతి పుచ్ఛిత్వా తం అవిస్సజ్జేత్వావ ‘‘ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి ఏవం పుథుజ్జనం నిద్దిసీతి? పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ తం అత్థం ఆవికాతుం పఠమం పుథుజ్జనం నిద్దిసీతి వేదితబ్బం.

౧౩౧. ఏవం పుథుజ్జనం నిద్దిసిత్వా ఇదాని అభినివేసుద్దేసం దస్సేన్తో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతిఆదిమాహ. తత్థ రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి రూపక్ఖన్ధం కసిణరూపఞ్చ ‘‘అత్తా’’తి దిట్ఠిపస్సనాయ సమనుపస్సతి. నిద్దేసే పనస్స రూపక్ఖన్ధే అభినివేసో పఞ్చక్ఖన్ధాధికారత్తా పాకటోతి తం అవత్వా కసిణరూపమేవ ‘‘రూప’’న్తి సామఞ్ఞవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. రూపవన్తం వా అత్తానన్తి అరూపం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తం అత్తానం రూపవన్తం సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తస్మిం అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి అరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తం అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి.

తత్థ రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి సుద్ధరూపమేవ ‘‘అత్తా’’తి కథితం. రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం, వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, సఞ్ఞం, సఙ్ఖారే, విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు అరూపం ‘‘అత్తా’’తి కథితం. వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానన్తి ఏవం చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ద్వాదససు ఠానేసు రూపారూపమిస్సకో అత్తా కథితో. తా పన వీసతిపి దిట్ఠియో మగ్గావరణా, న సగ్గావరణా, సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా.

ఇదాని తం నిద్దిసన్తో కథం రూపన్తిఆదిమాహ. తత్థ పథవీకసిణన్తి పథవీమణ్డలం నిస్సాయ ఉప్పాదితం పటిభాగనిమిత్తసఙ్ఖాతం సకలఫరణవసేన పథవీకసిణం. అహన్తి అత్తానమేవ సన్ధాయ గణ్హాతి. అత్తన్తి అత్తానం. అద్వయన్తి ఏకమేవ. తేలప్పదీపస్సాతి తేలయుత్తస్స పదీపస్స. ఝాయతోతి జలతో. యా అచ్చి, సో వణ్ణోతిఆది అచ్చిం ముఞ్చిత్వా వణ్ణస్స అభావతో వుత్తం. యా చ దిట్ఠి యఞ్చ వత్థూతి తదుభయం ఏకతో కత్వా రూపవత్థుకా అత్తానుదిట్ఠి వుచ్చతీతి అత్థో.

ఆపోకసిణాదీని ఆపాదీని నిస్సాయ ఉప్పాదితకసిణనిమిత్తానేవ. పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణం పన రూపజ్ఝానస్స ఆరమ్మణం హోన్తమ్పి ఆకాసకసిణన్తి వుచ్చమానే అరూపజ్ఝానారమ్మణేన కసిణుగ్ఘాటిమాకాసేన సంకిణ్ణం హోతీతి న గహితన్తి వేదితబ్బం. రూపాధికారత్తా విఞ్ఞాణకసిణం న గహేతబ్బమేవాతి. ఇధేకచ్చో వేదనం సఞ్ఞం సఙ్ఖారే విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీతి చత్తారో ఖన్ధే అభిన్దిత్వా ఏకతో గహణవసేన వుత్తం. సో హి చిత్తచేతసికానం విసుం విసుం కరణే అసమత్థత్తా సబ్బే ఏకతో కత్వా ‘‘అత్తా’’తి గణ్హాతి. ఇమినా రూపేన రూపవాతి ఏత్థ సరీరరూపమ్పి కసిణరూపమ్పి లబ్భతి. ఛాయాసమ్పన్నోతి ఛాయాయ సమ్పన్నో అవిరళో. తమేనాతి ఏత్థ ఏన-సద్దో నిపాతమత్తం, తమేతన్తి వా అత్థో. ఛాయావాతి విజ్జమానచ్ఛాయో. రూపం అత్తాతి అగ్గహితేపి రూపం అముఞ్చిత్వా దిట్ఠియా ఉప్పన్నత్తా రూపవత్థుకాతి వుత్తం.

అత్తని రూపం సమనుపస్సతీతి సరీరరూపస్స కసిణరూపస్స చ చిత్తనిస్సితత్తా తస్మిం అరూపసముదాయే అత్తని తం రూపం సమనుపస్సతి. అయం గన్ధోతి ఘాయితగన్ధం ఆహ. ఇమస్మిం పుప్ఫేతి పుప్ఫనిస్సితత్తా గన్ధస్స ఏవమాహ.

రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సతీతి యత్థ రూపం గచ్ఛతి, తత్థ చిత్తం గచ్ఛతి. తస్మా రూపనిస్సితం చిత్తం గహేత్వా తం అరూపసముదాయం అత్తానం తస్మిం రూపే సమనుపస్సతి. ఓళారికత్తా రూపస్స ఓళారికాధారం కరణ్డకమాహ.

౧౩౨. ఇధేకచ్చో చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనన్తిఆదీసు విసుం విసుం వేదనాయ దిట్ఠిగహణే అసతిపి వేదనాతి ఏకగ్గహణేన గహితే సబ్బాసం వేదనానం అన్తోగధత్తా విసుం విసుం గహితా ఏవ హోన్తీతి విసుం విసుం యోజనా కతాతి వేదితబ్బా. సో హి అనుభవనవసేన వేదనాయ ఓళారికత్తా వేదనంయేవ ‘‘అత్తా’’తి గణ్హాతి. సఞ్ఞం సఙ్ఖారే విఞ్ఞాణం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి సఞ్ఞాదయో అరూపధమ్మే రూపఞ్చ ఏకతో కత్వా ‘‘అత్తా’’తి సమనుపస్సతి. ఉమ్మత్తకో వియ హి పుథుజ్జనో యథా యథా ఉపట్ఠాతి, తథా తథా గణ్హాతి.

౧౩౩. చక్ఖుసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞన్తిఆదీసు సఞ్జాననవసేన సఞ్ఞాయ పాకటత్తా సఞ్ఞం ‘‘అత్తా’తి గణ్హాతి. సేసం వేదనాయ వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

౧౩౪. చక్ఖుసమ్ఫస్సజం చేతనన్తిఆదీసు సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు చేతనాయ పధానత్తా పాకటత్తా చ చేతనా ఏవ నిద్దిట్ఠా. తాయ ఇతరేపి నిద్దిట్ఠావ హోన్తి. సో పన చేతసికభావవసేన పాకటత్తా చేతనం ‘‘అత్తా’’తి గణ్హాతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

౧౩౫. చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తిఆదీసు విజాననవసేన చిత్తస్స పాకటత్తా చిత్తం ‘‘అత్తా’’తి గణ్హాతి. సేసమేత్థాపి వుత్తనయమేవ.

అత్తానుదిట్ఠినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.