౩. బోజ్ఝఙ్గకథా

బోజ్ఝఙ్గకథావణ్ణనా

౧౭. ఇదాని సచ్చప్పటివేధసిద్ధం బోజ్ఝఙ్గవిసేసం దస్సేన్తేన కథితాయ సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ బోజ్ఝఙ్గకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ సుత్తన్తే తావ బోజ్ఝఙ్గాతి బోధియా, బోధిస్స వా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. కిం వుత్తం హోతి (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౮౨) – యా హి అయం ధమ్మసామగ్గీ, యాయ లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతీతి కత్వా బోధీతి వుచ్చతి, బుజ్ఝతీతి కిలేససన్తాననిద్దాయ వుట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి వుత్తం హోతి. యథాహ – ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౮; దీ. ని. ౩.౧౪౩). తస్సా ధమ్మసామగ్గీసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియ. యోపేస యథావుత్తప్పకారాయ ఏతాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో బోధీతి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం అత్థో అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే వుత్తో.

బోజ్ఝఙ్గత్థనిద్దేసే బోధాయ సంవత్తన్తీతి బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి. కస్స బుజ్ఝనత్థాయ? మగ్గఫలేహి నిబ్బానస్స పచ్చవేక్ఖణాయ కతకిచ్చస్స బుజ్ఝనత్థాయ, మగ్గేన వా కిలేసనిద్దాతో పబుజ్ఝనత్థాయ ఫలేన పబుద్ధభావత్థాయాపీతి వుత్తం హోతి. బలవవిపస్సనాయపి బోజ్ఝఙ్గా బోధాయ సంవత్తన్తి. తస్మా అయం విపస్సనామగ్గఫలబోజ్ఝఙ్గానం సాధారణత్థో. తీసుపి హి ఠానేసు బోధాయ నిబ్బానపటివేధాయ సంవత్తన్తి. ఏతేన బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతి. బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గాతిఆదీహి పఞ్చహి చతుక్కేహి వుత్తానం బోజ్ఝఙ్గానం ఉప్పత్తిట్ఠానం అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే వుత్తం. అపి చ బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గానం సకిచ్చకరణే సమత్థభావదస్సనత్థం కత్తునిద్దేసో. బుజ్ఝనట్ఠేనాతి సకిచ్చకరణసమత్థత్తేపి సతి కత్తునో అభావదస్సనత్థం భావనిద్దేసో. బోధేన్తీతి బోజ్ఝఙ్గభావనాయ బుజ్ఝన్తానం యోగీనం పయోజకత్తా బోజ్ఝఙ్గానం హేతుకత్తునిద్దేసో. బోధనట్ఠేనాతి పఠమం వుత్తనయేనేవ పయోజకహేతుకత్తునా భావనిద్దేసో. ఏతేహి బోధియా అఙ్గా బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతి. బోధిపక్ఖియట్ఠేనాతి బుజ్ఝనట్ఠేన బోధీతి లద్ధనామస్స యోగిస్స పక్ఖే భవత్తా. అయమేతేసం యోగినో ఉపకారకత్తనిద్దేసో. ఏతేహి బోధిస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతి. బుద్ధిలభనట్ఠేనాతిఆదికే ఛక్కే బుద్ధిలభనట్ఠేనాతి యోగావచరేన బుద్ధియా పాపుణనట్ఠేన. రోపనట్ఠేనాతి సత్తానం పతిట్ఠాపనట్ఠేన. పాపనట్ఠేనాతి పతిట్ఠాపితాయ నిట్ఠాపనట్ఠేన. ఇమే విపస్సనాబోజ్ఝఙ్గా పతి-అభి-సం-ఇతి తీహి ఉపసగ్గేహి విసేసితా మగ్గఫలబోజ్ఝఙ్గాతి వదన్తి. సబ్బేసమ్పి ధమ్మవోహారేన నిద్దిట్ఠానం బోజ్ఝఙ్గానం బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం.

మూలమూలకాదిదసకవణ్ణనా

౧౮. మూలట్ఠేనాతిఆదికే మూలమూలకే దసకే మూలట్ఠేనాతి విపస్సనాదీసు పురిమా పురిమా బోజ్ఝఙ్గా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం బోజ్ఝఙ్గానఞ్చ సహజాతధమ్మానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ మూలట్ఠేన. మూలచరియట్ఠేనాతి మూలం హుత్వా చరియా పవత్తి మూలచరియా. తేన మూలచరియట్ఠేన, మూలం హుత్వా పవత్తనట్ఠేనాతి అత్థో. మూలపరిగ్గహట్ఠేనాతి తే ఏవ బోజ్ఝఙ్గా ఆదితో పభుతి ఉప్పాదనత్థాయ పరిగయ్హమానత్తా పరిగ్గహా, మూలానియేవ పరిగ్గహా మూలపరిగ్గహా. తేన మూలపరిగ్గహట్ఠేన. తే ఏవ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరివారవసేన పరివారట్ఠేన. భావనాపారిపూరివసేన పరిపూరణట్ఠేన. నిట్ఠం పాపుణనవసేన పరిపాకట్ఠేన. తే ఏవ మూలాని చ ఛబ్బిధా పభేదభిన్నత్తా పటిసమ్భిదా చాతి మూలపటిసమ్భిదా. తేన మూలపటిసమ్భిదట్ఠేన. మూలపటిసమ్భిదాపాపనట్ఠేనాతి బోజ్ఝఙ్గభావనానుయుత్తస్స యోగినో తం మూలపటిసమ్భిదం పాపనట్ఠేన. తస్సేవ యోగినో తస్సా మూలపటిసమ్భిదాయ వసీభావట్ఠేన. సేసేసుపి ఈదిసేసు పుగ్గలవోహారేసు బోధిస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం. మూలపటిసమ్భిదాయ వసీభావప్పత్తానమ్పీతి ఈదిసేసుపి నిట్ఠావచనేసు ఫలబోజ్ఝఙ్గాతి వేదితబ్బం. వసీభావం పత్తానన్తిపి పాఠో.

మూలమూలకదసకం నిట్ఠితం.

సేసేసుపి హేతుమూలకాదీసు నవసు దసకేసు ఇమినావ నయేన సాధారణవచనానం అత్థో వేదితబ్బో. అసాధారణేసు పన యథావుత్తా ఏవ బోజ్ఝఙ్గా యథావుత్తానం ధమ్మానం జనకత్తా హేతూ నామ హోన్తి. ఉపత్థమ్భకత్తా పచ్చయా నామ. తే ఏవ తదఙ్గసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివిసుద్ధిభూతత్తా విసుద్ధి నామ. వజ్జవిరహితత్తా అనవజ్జా నామ. ‘‘సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా నేక్ఖమ్మ’’న్తి వచనతో నేక్ఖమ్మం నామ. కిలేసేహి విముత్తత్తా తదఙ్గవిముత్తిఆదివసేన విముత్తి నామ. మగ్గఫలబోజ్ఝఙ్గా విసయీభూతేహి ఆసవేహి విరహితత్తా అనాసవా. తివిధాపి బోజ్ఝఙ్గా కిలేసేహి సుఞ్ఞత్తా తదఙ్గవివేకాదివసేన వివేకా. విపస్సనామగ్గబోజ్ఝఙ్గా పరిచ్చాగవోసగ్గత్తా పక్ఖన్దనవోసగ్గత్తా చ వోసగ్గా. ఫలబోజ్ఝఙ్గా పక్ఖన్దనవోసగ్గత్తా వోసగ్గా.

౧౯. మూలట్ఠం బుజ్ఝన్తీతిఆదయో ఏకేకపదవసేన నిద్దిట్ఠా నవ దసకా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. వసీభావప్పత్తానన్తి పదం పన వత్తమానవచనాభావేన న యోజితం. పరిగ్గహట్ఠాదయో అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే వుత్తత్థా.

౨౦. పున థేరో అత్తనా దేసితం సుత్తన్తం ఉద్దిసిత్వా తస్స నిద్దేసవసేన బోజ్ఝఙ్గవిధిం దస్సేతుకామో ఏకం సమయన్తిఆదికం నిదానం వత్వా సుత్తన్తం తావ ఉద్దిసి. అత్తనా దేసితసుత్తత్తా ఏవ చేత్థ ఏవం మే సుతన్తి న వుత్తం. ఆయస్మా సారిపుత్తోతి పనేత్థ దేసకబ్యత్తిభావత్థం అత్తానం పరం వియ కత్వా వుత్తం. ఈదిసఞ్హి వచనం లోకే గన్థేసు పయుజ్జన్తి. పుబ్బణ్హసమయన్తి సకలం పుబ్బణ్హసమయం. అచ్చన్తసంయోగత్థే ఉపయోగవచనం. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే మే హోతీతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి ఏవఞ్చే మయ్హం హోతి. అప్పమాణోతి మే హోతీతి అప్పమాణోతి ఏవం మే హోతి. సుసమారద్ధోతి మే హోతీతి సుట్ఠు పరిపుణ్ణోతి ఏవం మే హోతి. తిట్ఠన్తన్తి నిబ్బానారమ్మణే పవత్తివసేన తిట్ఠన్తం. చవతీతి నిబ్బానారమ్మణతో అపగచ్ఛతి. సేసబోజ్ఝఙ్గేసుపి ఏసేవ నయో.

రాజమహామత్తస్సాతి రఞ్ఞో మహాఅమచ్చస్స, మహతియా వా భోగమత్తాయ భోగప్పమాణేన సమన్నాగతస్స. నానారత్తానన్తి నానారఙ్గరత్తానం, పూరణత్థే సామివచనం, నానారత్తేహీతి అత్థో. దుస్సకరణ్డకోతి దుస్సపేళా. దుస్సయుగన్తి వత్థయుగలం. పారుపితున్తి అచ్ఛాదేతుం. ఇమస్మిం సుత్తన్తే థేరస్స ఫలబోజ్ఝఙ్గా కథితా. యదా హి థేరో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సీసం కత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తదా ఇతరే తదన్వయా హోన్తి. యదా ధమ్మవిచయాదీసు అఞ్ఞతరం, తదా సేసాపి తదన్వయా హోన్తీతి ఏవం ఫలసమాపత్తియా అత్తనో చిణ్ణవసీభావం దస్సేన్తో థేరో ఇమం సుత్తన్తం కథేసీతి.

సుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౨౧. కథం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే హోతీతి బోజ్ఝఙ్గోతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సీసం కత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తస్స అఞ్ఞేసు బోజ్ఝఙ్గేసు విజ్జమానేసు ఏవం అయం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో హోతీతి ఇతి చే పవత్తస్స కథం సో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో హోతీతి అత్థో. యావతా నిరోధూపట్ఠాతీతి యత్తకేన కాలేన నిరోధో ఉపట్ఠాతి, యత్తకే కాలే ఆరమ్మణతో నిబ్బానం ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. యావతా అచ్చీతి యత్తకేన పరిమాణేన జాలా. కథం అప్పమాణో ఇతి చే హోతీతి బోజ్ఝఙ్గోతి న అప్పమాణేపి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గే విజ్జమానే ఏవం అయం అప్పమాణో హోతీతి ఇతి చే పవత్తస్స సో అప్పమాణో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో కథం హోతీతి అత్థో. పమాణబద్ధాతి కిలేసా చ పరియుట్ఠానా చ పోనోభవికసఙ్ఖారా చ పమాణబద్ధా నామ హోన్తి. ‘‘రాగోపమాణకరణో, దోసో పమాణకరణో, మోహో పమాణకరణో’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౯) వచనతో రాగాదయో యస్స ఉప్పజ్జన్తి, ‘‘అయం ఏత్తకో’’తి తస్స పమాణకరణతో పమాణం నామ. తస్మిం పమాణే బద్ధా పటిబద్ధా ఆయత్తాతి కిలేసాదయో పమాణబద్ధా నామ హోన్తి. కిలేసాతి అనుసయభూతా, పరియుట్ఠానాతి సముదాచారప్పత్తకిలేసా. సఙ్ఖారా పోనోభవికాతి పునప్పునం భవకరణం పునభవో, పునభవో సీలమేతేసన్తి పోనభవికా, పోనభవికా ఏవ పోనోభవికా. కుసలాకుసలకమ్మసఙ్ఖాతా సఙ్ఖారా. అప్పమాణోతి వుత్తప్పకారస్స పమాణస్స అభావేన అప్పమాణో. మగ్గఫలానమ్పి అప్పమాణత్తా తతో విసేసనత్థం అచలట్ఠేన అసఙ్ఖతట్ఠేనాతి వుత్తం. భఙ్గాభావతో అచలో, పచ్చయాభావతో అసఙ్ఖతో. యో హి అచలో అసఙ్ఖతో చ, సో అతివియ పమాణవిరహితో హోతి.

కథం సుసమారద్ధో ఇతి చే హోతీతి బోజ్ఝఙ్గోతి అనన్తరం వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. విసమాతి సయఞ్చ విసమత్తా, విసమస్స చ భావస్స హేతుత్తా విసమా. సమధమ్మోతి సన్తట్ఠేన పణీతట్ఠేన సమో ధమ్మో. పమాణాభావతో సన్తో. ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) వచనతో సబ్బధమ్ముత్తమట్ఠేన పణీతో. తస్మిం సమధమ్మోతి వుత్తే సుసమే ఆరద్ధో సుసమారద్ధో. ఆవజ్జితత్తాతి ఫలసమాపత్తియా పవత్తకాలం సన్ధాయ వుత్తం. అనుప్పాదాదిసఙ్ఖాతే నిబ్బానే మనోద్వారావజ్జనస్స ఉప్పన్నత్తాతి వుత్తం హోతి. తిట్ఠతీతి పవత్తతి. ఉప్పాదాదీని హేట్ఠా వుత్తత్థాని. సేసబోజ్ఝఙ్గమూలకేసుపి వారేసు ఏసేవ నయో.

బోజ్ఝఙ్గకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.