౪. మేత్తాకథా

మేత్తాకథావణ్ణనా

౨౨. ఇదాని బోజ్ఝఙ్గకథానన్తరం కథితాయ బోజ్ఝఙ్గకథాగతియా సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ మేత్తాకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ సుత్తన్తే తావ ఆసేవితాయాతి ఆదరేన సేవితాయ. భావితాయాతి వడ్ఢితాయ. బహులీకతాయాతి పునప్పునం కతాయ. యానీకతాయాతి యుత్తయానసదిసాయ కతాయ. వత్థుకతాయాతి పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు వియ కతాయ. అనుట్ఠితాయాతి పచ్చుపట్ఠితాయ. పరిచితాయాతి సమన్తతో చితాయ ఉపచితాయ. సుసమారద్ధాయాతి సుట్ఠు సమారద్ధాయ సుకతాయ. ఆనిసంసాతి గుణా. పాటికఙ్ఖాతి పటికఙ్ఖితబ్బా ఇచ్ఛితబ్బా. సుఖం సుపతీతి యథా సేసజనా సమ్పరివత్తమానా కాకచ్ఛమానా దుక్ఖం సుపన్తి, ఏవం అసుపిత్వా సుఖం సుపతి. నిద్దం ఓక్కన్తోపి సమాపత్తిం సమాపన్నో వియ హోతి. సుఖం పటిబుజ్ఝతీతి యథా అఞ్ఞే నిత్థునన్తా విజమ్భన్తా సమ్పరివత్తన్తా దుక్ఖం పటిబుజ్ఝన్తి, ఏవం అపటిబుజ్ఝిత్వా వికసమానమివ పదుమం సుఖం నిబ్బికారం పటిబుజ్ఝతి. న పాపకం సుపినం పస్సతీతి సుపినం పస్సన్తోపి భద్దకమేవ సుపినం పస్సతి. చేతియం వన్దన్తో వియ పూజం కరోన్తో వియ ధమ్మం సుణన్తో వియ చ హోతి. యథా పనఞ్ఞే అత్తానం చోరేహి పరివారితం వియ వాళేహి ఉపద్దుతం వియ పపాతే పతన్తం వియ చ పస్సన్తి, న ఏవం పాపకం సుపినం పస్సతి. మనుస్సానం పియో హోతీతి ఉరే ఆముత్తముత్తాహారో వియ సీసే పిళన్ధమాలా వియ చ మనుస్సానం పియో హోతి మనాపో. అమనుస్సానం పియో హోతీతి యథేవ చ మనుస్సానం, ఏవం అమనుస్సానమ్పి పియో హోతి. దేవతా రక్ఖన్తీతి పుత్తమివ మాతాపితరో దేవతా రక్ఖన్తి. నాస్స అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతీతి మేత్తావిహారిస్స కాయే అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా న కమతి న పవిసతి, నాస్స కాయం వికోపేతీతి వుత్తం హోతి. తువటం చిత్తం సమాధియతీతి మేత్తావిహారినో ఖిప్పమేవ చిత్తం సమాధియతి, నత్థి తస్స దన్ధాయితత్తం. ముఖవణ్ణో విప్పసీదతీతి బన్ధనా పముత్తతాలపక్కం వియ చస్స విప్పసన్నవణ్ణం ముఖం హోతి. అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతీతి మేత్తావిహారినో సమ్మోహమరణం నామ నత్థి, అసమ్మూళ్హో నిద్దం ఓక్కమన్తో వియ కాలం కరోతి. ఉత్తరి అప్పటివిజ్ఝన్తోతి మేత్తాసమాపత్తితో ఉత్తరిం అరహత్తం అధిగన్తుం అసక్కోన్తో ఇతో చవిత్వా సుత్తప్పబుద్ధో వియ బ్రహ్మలోకూపగో హోతీతి బ్రహ్మలోకం ఉపపజ్జతీతి అత్థో.

మేత్తానిద్దేసే అనోధిసో ఫరణాతి ఓధి మరియాదా, న ఓధి అనోధి. తతో అనోధిసో, అనోధితోతి అత్థో, నిప్పదేసతో ఫుసనాతి వుత్తం హోతి. ఓధిసోతి పదేసవసేన. దిసాఫరణాతి దిసాసు ఫరణా. సబ్బేతి అనవసేసపరియాదానం. సత్తాతిపదస్స అత్థో ఞాణకథామాతికావణ్ణనాయం వుత్తో, రుళ్హీసద్దేన పన వీతరాగేసుపి అయం వోహారో వత్తతి విలీవమయేపి బీజనివిసేసే తాలవణ్టవోహారో వియ. అవేరాతి వేరరహితా. అబ్యాపజ్జాతి బ్యాపాదరహితా. అనీఘాతి నిద్దుక్ఖా. అనిగ్ఘాతిపి పాఠో. సుఖీ అత్తానంపరిహరన్తూతి సుఖితా హుత్వా అత్తభావం వత్తయన్తు. ‘‘అవేరా’’తి చ సకసన్తానే చ పరే పటిచ్చ, పరసన్తానే చ ఇతరే పటిచ్చ వేరాభావో దస్సితో, ‘‘అబ్యాపజ్జా’’తిఆదీసు వేరాభావా తమ్మూలకబ్యాపాదాభావో, ‘‘అనీఘా’’తి బ్యాపాదాభావా తమ్మూలకదుక్ఖాభావో, ‘‘సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి దుక్ఖాభావాసుఖేన అత్తభావపరిహరణం దస్సితన్తి ఏవమేత్థ వచనసమ్బన్ధో వేదితబ్బోతి. ఇమేసు చ ‘‘అవేరా హోన్తూ’’తిఆదీసు చతూసుపి వచనేసు యం యం పాకటం హోతి, తస్స తస్స వసేన మేత్తాయ ఫరతి.

పాణాతిఆదీసు పాణనతాయ పాణా, అస్సాసపస్సాసాయత్తవుత్తితాయాతి అత్థో. భూతత్తా భూతా, అభినిబ్బత్తాతి అత్థో. పుం వుచ్చతి నిరయో, తం పుం గలన్తి గచ్ఛన్తీతి పుగ్గలా. అత్తభావో వుచ్చతి సరీరం, ఖన్ధపఞ్చకమేవ వా, తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తిమత్తసబ్భావతో, తస్మిం అత్తభావే పరియాపన్నా పరిచ్ఛిన్నా అన్తోగధాతి అత్తభావపరియాపన్నా. యథా చ సత్తాతి వచనం, ఏవం సేసానిపి రుళ్హీవసేన ఆరోపేత్వా సబ్బానేతాని సబ్బసత్తవేవచనానీతి వేదితబ్బాని. కామఞ్చ అఞ్ఞానిపి ‘‘సబ్బే జన్తూ సబ్బే జీవా’’తిఆదీని సబ్బసత్తవేవచనాని అత్థి, పాకటవసేన పన ఇమానేవ పఞ్చ గహేత్వా ‘‘పఞ్చహాకారేహి అనోధిసో ఫరణా మేత్తాచేతోవిముత్తీ’’తి వుచ్చతి. యే పన ‘‘సత్తా పాణా’’తిఆదీనం న కేవలం వచనమత్తతోవ, అథ ఖో అత్థతోపి నానత్తమేవ ఇచ్ఛేయ్యుం, తేసం అనోధిసో ఫరణా విరుజ్ఝతి. తస్మా తథా అత్థం అగ్గహేత్వా ఇమేసు పఞ్చసు ఆకారేసు అఞ్ఞతరవసేన అనోధిసో మేత్తాయ ఫరతి.

ఓధిసో ఫరణే పన ఇత్థియో పురిసాతి లిఙ్గవసేన వుత్తం, అరియా అనరియాతి అరియపుథుజ్జనవసేన, దేవామనుస్సా వినిపాతికాతి ఉపపత్తివసేన. దిసాఫరణేపి దిసావిభాగం అకత్వా సబ్బదిసాసు ‘‘సబ్బే సత్తా’’తిఆదినా నయేన ఫరణతో అనోధిసో ఫరణా హోతి, సబ్బదిసాసు ‘‘సబ్బా ఇత్థియో’’తిఆదినా నయేన ఫరణతో ఓధిసో ఫరణా.

యస్మా పన అయం తివిధాపి మేత్తాఫరణా అప్పనాపత్తచిత్తస్స వసేన వుత్తా, తస్మా తీసు వారేసు అప్పనా గహేతబ్బా. అనోధిసో ఫరణే తావ ‘‘సబ్బే సత్తా అవేరా హోన్తూ’’తి ఏకా, ‘‘అబ్యాపజ్జా హోన్తూ’’తి ఏకా ‘‘అనీఘా హోన్తూ’’తి ఏకా, ‘‘సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి ఏకా. తానిపి హి చత్తారి హితోపసంహారవసేనేవ వుత్తాని. హితోపసంహారలక్ఖణా హి మేత్తా. ఇతి ‘‘సత్తా’’తిఆదీసు పఞ్చసు ఆకారేసు చతస్సన్నం చతస్సన్నం అప్పనానం వసేన వీసతి అప్పనా హోన్తి, ఓధిసో ఫరణే ‘‘సబ్బా ఇత్థియో’’తిఆదీసు సత్తసు ఆకారేసు చతస్సన్నం చతస్సన్నం వసేన అట్ఠవీసతి అప్పనా. దిసాఫరణే పన ‘‘సబ్బే పురత్థిమాయ దిసాయ సత్తా’’తిఆదినా నయేన ఏకమేకిస్సా దిసాయ వీసతి వీసతి కత్వా ద్వే సతాని, ‘‘సబ్బా పురత్థిమాయ దిసాయ ఇత్థియో’’తిఆదినా నయేన ఏకమేకిస్సా దిసాయ అట్ఠవీసతి అట్ఠవీసతి కత్వా అసీతి ద్వే సతానీతి చత్తారి సతాని అసీతి చ అప్పనా. ఇతి సబ్బానిపి ఇధ వుత్తాని అట్ఠవీసాధికాని పఞ్చ అప్పనాసతాని హోన్తి. యథా చ మేత్తాయ తివిధేన ఫరణా వుత్తా, తథా కరుణాముదితాఉపేక్ఖానమ్పి వుత్తావ హోతీతి వేదితబ్బం.

౧. ఇన్ద్రియవారవణ్ణనా

౨౩. అథ మేత్తూపసంహారాకారం ఇన్ద్రియాదిపరిభావనఞ్చ దస్సేతుం సబ్బేసం సత్తానం పీళనం వజ్జేత్వాతిఆదిమాహ. తత్థ పీళనన్తి అబ్భన్తరతో సరీరపీళనం. ఉపఘాతన్తి బాహిరతో సరీరోపఘాతం. సన్తాపన్తి యథా తథా వా చిత్తసన్తాపనం. పరియాదానన్తి పకతియా జీవితాదిపరిక్ఖయం. విహేసన్తి పరతో జీవితవిహేఠనం. వజ్జేత్వాతి పీళనాదీసు ఏకేకం అత్తనో చిత్తేనేవ అపనేత్వా. ఇమాని పీళనాదీని పఞ్చ పదాని మేత్తోపసంహారస్స పటిపక్ఖవివజ్జనవసేన వుత్తాని, అపీళనాయాతిఆదీని మేత్తోపసంహారవసేన. అపీళనాయాతి అపీళనాకారేన, సబ్బే సత్తే మేత్తాయతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం సేసేసుపి. మా వేరినో మా దుక్ఖినో మా దుక్ఖితత్తాతి ఇమానిపి తీణి మేత్తోపసంహారస్స పటిపక్ఖపటిక్ఖేపవచనాని. మా-వచనస్స మా హోన్తూతి అత్థో. అవేరినో సుఖినో సుఖితత్తాతి ఇమాని తీణి మేత్తోపసంహారవచనాని. ‘‘అబ్యాపజ్జా అనీఘా’’తి ఇదం ద్వయం ‘‘సుఖినో’’తి వచనేన సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. సుఖితత్తాతి తస్సేవ సుఖస్స నిచ్చప్పవత్తిదస్సనం. ‘‘సుఖితత్తా’’తి చ ‘‘సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి చ అత్థతో ఏకం. ‘‘అపీళనాయా’’తిఆదీహి వా అబ్యాపజ్జానీఘవచనాని సఙ్గహితాని. అట్ఠహాకారేహీతి ‘‘అపీళనాయా’’తిఆదయో పఞ్చ మేత్తోపసంహారాకారా ‘‘అవేరినో హోన్తూ’’తిఆదయో తయో మేత్తోపసంహారాకారాతి ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి. మేత్తాయతీతి సినియ్హతి. తం ధమ్మం చేతయతీతి తం హితోపసంహారం చేతయతి అభిసన్దహతి, పవత్తేతీతి అత్థో. సబ్బబ్యాపాదపరియుట్ఠానేహి విముచ్చతీతి మేత్తాయ పటిపక్ఖభూతేహి సబ్బేహి బ్యాపాదసముదాచారేహి విక్ఖమ్భనతో విముచ్చతి. మేత్తా చ చేతో చ విముత్తి చాతి ఏకాయేవ మేత్తా తిధా వణ్ణితా.

అవేరినో ఖేమినో సుఖినోతి ఇమాని తీణి పదాని పుబ్బే వుత్తే ఆకారే సఙ్ఖేపేన సఙ్గహేత్వా వుత్తాని. సద్ధాయ అధిముచ్చతీతిఆదినా నయేన వుత్తాని పఞ్చిన్ద్రియాని మేత్తాయ సమ్పయుత్తానియేవ. ఆసేవనాతిఆదీసు ఛసు వారేసు ఆసేవీయతి ఏతేహి మేత్తాతి ఆసేవనా. తథా భావనా బహులీకమ్మం. అలఙ్కారాతి విభూసనా. స్వాలఙ్కతాతి సుట్ఠు అలఙ్కతా భూసితా. పరిక్ఖారాతి సమ్భారా. సుపరిక్ఖతాతి సుట్ఠు సమ్భతా. పరివారాతి రక్ఖనట్ఠేన. పున ఆసేవనాదీని అట్ఠవీసతి పదాని మేత్తాయ వణ్ణభణనత్థం వుత్తాని. తత్థ పారిపూరీతి పరిపుణ్ణభావా. సహగతాతి మేత్తాయ సహగతా. తథా సహజాతాదయో. పక్ఖన్దనాతి మేత్తాయ పవిసనా, పక్ఖన్దతి ఏతేహి మేత్తాతి వా పక్ఖన్దనా. తథా సంసీదనాదయో. ఏతం సన్తన్తి ఫస్సనాతి ఏసా మేత్తా సన్తాతి ఏతేహి ఫస్సనా హోతీతి ఏతం సన్తన్తి ఫస్సనా ‘‘ఏతదగ్గ’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౧.౧౮౮ ఆదయో) వియ నపుంసకవచనం. స్వాధిట్ఠితాతి సుట్ఠు పతిట్ఠితా. సుసముగ్గతాతి సుట్ఠు సముస్సితా. సువిముత్తాతి అత్తనో అత్తనో పచ్చనీకేహి సుట్ఠు విముత్తా. నిబ్బత్తేన్తీతి మేత్తాసమ్పయుత్తా హుత్వా మేత్తం నిబ్బత్తేన్తి. జోతేన్తీతి పాకటం కరోన్తి. పతాపేన్తీతి విరోచేన్తి.

౨-౪. బలాదివారత్తయవణ్ణనా

౨౪-౨౭. ఇన్ద్రియవారే వుత్తనయేనేవ బలవారోపి వేదితబ్బో. బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గవారా పరియాయేన వుత్తా, న యథాలక్ఖణవసేన. మగ్గఙ్గవారే సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా మేత్తాయ పుబ్బభాగవసేన వుత్తా, న అప్పనావసేన. న హి ఏతే మేత్తాయ సహ భవన్తి. సబ్బేసం పాణానన్తిఆదీనం సేసవారానమ్పి సత్తవారే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. మేత్తాభావనావిధానం పన విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౧.౨౪౦ ఆదయో) గహేతబ్బన్తి.

మేత్తాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.