(౨) యుగనద్ధవగ్గో
౧. యుగనద్ధకథా
యుగనద్ధకథావణ్ణనా
౧. ఇదాని మణ్డపేయ్యగుణస్స అరియమగ్గస్స యుగనద్ధగుణం దస్సేన్తేన కథితాయ సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ యుగనద్ధకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. యస్మా పన ధమ్మసేనాపతి ధమ్మరాజే ధరమానేయేవ ధమ్మరాజస్స పరినిబ్బానసంవచ్ఛరే పరినిబ్బుతో, తస్మా ధమ్మరాజే ధరమానేయేవ ధమ్మభణ్డాగారికేన దేసితం ఇదం సుత్తన్తం తస్సేవ సమ్ముఖా సుత్వా ఏవం మే సుతన్తిఆదిమాహాతి వేదితబ్బం. తత్థ ఆయస్మాతి పియవచనం గరువచనం సగారవసప్పతిస్సవచనం, ఆయుమాతి అత్థో. ఆనన్దోతి తస్స థేరస్స నామం. సో హి జాయమానోయేవ కులే ఆనన్దం భుసం తుట్ఠిం అకాసి. తస్మాస్స ‘‘ఆనన్దో’’తి నామం కతన్తి వేదితబ్బం. కోసమ్బియన్తి ఏవంనామకే నగరే. తస్స హి నగరస్స ఆరామపోక్ఖరణీఆదీసు తేసు తేసు ఠానేసు కోసమ్బరుక్ఖా ఉస్సన్నా అహేసుం, తస్మా తం కోసమ్బీతి సఙ్ఖం అగమాసి. ‘‘కుసమ్బస్స ఇసినో అస్సమతో అవిదూరే మాపితత్తా’’తి ఏకే.
ఘోసితారామేతి ఘోసితసేట్ఠినా కారితే ఆరామే. కోసమ్బియఞ్హి తయో సేట్ఠినో అహేసుం ఘోసితసేట్ఠి కుక్కుటసేట్ఠి పావారికసేట్ఠీతి. తే తయోపి ‘‘లోకే బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తి సుత్వా పఞ్చహి పఞ్చహి సకటసతేహి దానూపకరణాని గాహాపేత్వా సావత్థిం గన్త్వా జేతవనసమీపే ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా పటిసన్థారం కత్వా నిసిన్నా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిత్వా సత్థారం నిమన్తేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అడ్ఢమాసమత్తం మహాదానం దత్వా భగవతో పాదమూలే నిపజ్జిత్వా సకజనపదగమనత్థం భగవన్తం యాచిత్వా ‘‘సుఞ్ఞాగారే ఖో గహపతయో తథాగతా అభిరమన్తీ’’తి భగవతా వుత్తే ‘‘దిన్నా నో భగవతా పటిఞ్ఞా’’తి ఞత్వా అతివియ తుట్ఠా దసబలం వన్దిత్వా నిక్ఖన్తా అన్తరామగ్గే యోజనే యోజనే భగవతో నివాసత్థం విహారం కారేన్తా అనుపుబ్బేన కోసమ్బిం పత్వా అత్తనో అత్తనో ఆరామే మహన్తం ధనపరిచ్చాగం కత్వా భగవతో విహారే కారాపయింసు. తత్థ ఘోసితసేట్ఠినా కారితో ఘోసితారామో నామ అహోసి, కుక్కుటసేట్ఠినా కారితో కుక్కుటారామో నామ, పావారికసేట్ఠినా అమ్బవనే కారితో పావారికమ్బవనం నామ. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఘోసితసేట్ఠినా కారితే ఆరామే’’తి.
ఆవుసో భిక్ఖవోతి ఏత్థ బుద్ధా భగవన్తో సావకే ఆలపన్తా ‘‘భిక్ఖవో’’తి ఆలపన్తి. సావకా పన ‘‘బుద్ధేహి సదిసా మా హోమా’’తి ‘‘ఆవుసో’’తి పఠమం వత్వా పచ్ఛా ‘‘భిక్ఖవో’’తి వదన్తి. బుద్ధేహి చ ఆలపితే భిక్ఖుసఙ్ఘో ‘‘భదన్తే’’తి పటివచనం దేతి, సావకేహి ఆలపితే ‘‘ఆవుసో’’తి.
యో హి కోచీతి అనియమవచనం. ఏతేన తాదిసానం సబ్బభిక్ఖూనం పరియాదానం. మమ సన్తికేతి మమ సమీపే. అరహత్తప్పత్తన్తి అత్తనా అరహత్తస్స పత్తం. నపుంసకే భావే సిద్ధవచనం. అరహత్తం పత్తన్తి వా పదచ్ఛేదో, అత్తనా పత్తం అరహత్తన్తి అత్థో. అరహత్తప్పత్తం అత్తానన్తి వా పాఠసేసో. చతూహి మగ్గేహీతి ఉపరి వుచ్చమానేహి చతూహి పటిపదామగ్గేహి, న అరియమగ్గేహి. ‘‘చతూహి మగ్గేహీ’’తి విసుఞ్చ వుత్తత్తా కస్సచి అరహతో పఠమస్స అరియమగ్గస్స ధమ్ముద్ధచ్చపుబ్బఙ్గమో మగ్గో, ఏకస్స అరియమగ్గస్స సమథపుబ్బఙ్గమో, ఏకస్స విపస్సనాపుబ్బఙ్గమో, ఏకస్స యుగనద్ధపుబ్బఙ్గమోతి ఏవం చత్తారోపి పటిపదా మగ్గా హోన్తీతి వేదితబ్బం. ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేనాతి ఏతేసం చతున్నం పటిపదానం మగ్గానం ఏకేన వా, పటిపదామగ్గేన అరహత్తప్పత్తం బ్యాకరోతీతి అత్థో. సుక్ఖవిపస్సకస్స హి అరహతో ధమ్ముద్ధచ్చపుబ్బఙ్గమం సోతాపత్తిమగ్గం పత్వా సేసమగ్గత్తయమ్పి సుద్ధవిపస్సనాహియేవ పత్తస్స అరహత్తప్పత్తి ధమ్ముద్ధచ్చపుబ్బఙ్గమమగ్గా హోతి. ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహం పత్వా వా అప్పత్వా వా సమథపుబ్బఙ్గమాదీనం తిణ్ణం పటిపదానం మగ్గానం ఏకేకస్స వసేన పత్తచతుమగ్గస్స అరహతో అరహత్తప్పత్తి ఇతరఏకేకమగ్గపుబ్బఙ్గమా హోతి. తస్మా ఆహ – ‘‘ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేనా’’తి.
సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతీతి సమథం పుబ్బఙ్గమం పురేచారికం కత్వా విపస్సనం భావేతి, పఠమం సమాధిం ఉప్పాదేత్వా పచ్ఛా విపస్సనం భావేతీతి అత్థో. మగ్గో సఞ్జాయతీతి పఠమో లోకుత్తరమగ్గో నిబ్బత్తతి. సో తం మగ్గన్తిఆదీసు ఏకచిత్తక్ఖణికస్స మగ్గస్స ఆసేవనాదీని నామ నత్థి, దుతియమగ్గాదయో పన ఉప్పాదేన్తో తమేవ మగ్గం ‘‘ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతీ’’తి వుచ్చతి. సఞ్ఞోజనాని పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తీతి యావ అరహత్తమగ్గా కమేన సబ్బే సఞ్ఞోజనా పహీయన్తి, అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి. అనుసయా బ్యన్తీహోన్తీతి చ పున అనుప్పత్తియా విగతన్తా హోన్తీతి అత్థో.
పున చపరన్తి పున చ అపరం కారణం. విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతీతి విపస్సనం పుబ్బఙ్గమం పురేచారికం కత్వా సమథం భావేతి, పఠమం విపస్సనం ఉప్పాదేత్వా పచ్ఛా సమాధిం భావేతీతి అత్థో. యుగనద్ధం భావేతీతి యుగనద్ధం కత్వా భావేతి. ఏత్థ తేనేవ చిత్తేన సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తేనేవ సఙ్ఖారే సమ్మసితుం న సక్కా. అయం పన యావతా సమాపత్తియో సమాపజ్జతి, తావతా సఙ్ఖారే సమ్మసతి. యావతా సఙ్ఖారే సమ్మసతి, తావతా సమాపత్తియో సమాపజ్జతి. కథం? పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జతి, తతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసతి. సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా దుతియజ్ఝానం సమాపజ్జతి, తతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసతి. సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా తతియజ్ఝానం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసతి. ఏవం సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి నామ.
ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితం మానసం హోతీతి ఏత్థ మన్దపఞ్ఞానం విపస్సకానం ఉపక్కిలేసవత్థుత్తా విపస్సనుపక్కిలేససఞ్ఞితేసు ఓభాసాదీసు దససు ధమ్మేసు భన్తతావసేన ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పత్తియా విక్ఖేపసఙ్ఖాతం ఉద్ధచ్చం ధమ్ముద్ధచ్చం, తేన ధమ్ముద్ధచ్చేన విగ్గహితం విరూపగ్గహితం విరోధమాపాదితం మానసం చిత్తం ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితం మానసం హోతి, తేన వా ధమ్ముద్ధచ్చేన కారణభూతేన తమ్మూలకతణ్హామానదిట్ఠుప్పత్తియా విగ్గహితం మానసం హోతి. ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసన్తి వా పాఠో. హోతి సో ఆవుసో సమయోతి ఇమినా మగ్గామగ్గవవత్థానేన తం ధమ్ముద్ధచ్చం పటిబాహిత్వా పున విపస్సనావీథిం పటిపన్నకాలం దస్సేతి. యం తం చిత్తన్తి యస్మిం సమయే తం విపస్సనావీథిం ఓక్కమిత్వా పవత్తం చిత్తం. అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతీతి విపస్సనావీథిం పచ్చోతరిత్వా తస్మిం సమయే గోచరజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే ఆరమ్మణే సన్తిట్ఠతి పతిట్ఠాతి. సన్నిసీదతీతి తత్థేవ పవత్తివసేన సమ్మా నిసీదతి. ఏకోది హోతీతి ఏకగ్గం హోతి. సమాధియతీతి సమ్మా ఆధియతి సుట్ఠు ఠితం హోతీతి.
అయం సుత్తన్తవణ్ణనా.
౧. సుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా
౨. తస్స సుత్తన్తస్స నిద్దేసకథాయ తత్థ జాతే ధమ్మేతి తస్మిం సమాధిస్మిం జాతే చిత్తచేతసికే ధమ్మే. అనిచ్చతో అనుపస్సనట్ఠేనాతిఆదినా విపస్సనాయ భేదం దస్సేతి. సమ్మాదిట్ఠి మగ్గోతి సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతో మగ్గో. అట్ఠసు మగ్గఙ్గేసు ఏకేకోపి హి మగ్గోతి వుచ్చతి.ఆసేవతీతి సోతాపత్తిమగ్గవసేన. భావేతీతి సకదాగామిమగ్గుప్పాదనేన. బహులీకరోతీతి అనాగామిఅరహత్తమగ్గుప్పాదనేన. ఇమేసం తిణ్ణం అవత్థాభేదేపి సతి ఆవజ్జనాదీనం సాధారణత్తా సదిసమేవ విస్సజ్జనం కతం.
౩. ఆలోకసఞ్ఞాపటినిస్సగ్గానుపస్సనానం అన్తరాపేయ్యాలే అవిక్ఖేపాదీని చ ఝాన సమాపత్తికసిణానుస్సతిఅసుభా చ దీఘం అస్సాసాదీని చ ఆనన్తరికసమాధిఞాణనిద్దేసే (పటి. మ. ౧.౮౦-౮౧) నిద్దిట్ఠత్తా సఙ్ఖిత్తాని. తత్థ చ అవిక్ఖేపవసేనాతి పుబ్బభాగావిక్ఖేపవసేన గహేతబ్బం. అనిచ్చానుపస్సీ అస్సాసవసేనాతిఆదికే సుద్ధవిపస్సనావసేన వుత్తచతుక్కే పన తరుణవిపస్సనాకాలే విపస్సనాసమ్పయుత్తసమాధిపుబ్బఙ్గమా బలవవిపస్సనా వేదితబ్బా.
౪. విపస్సనాపుబ్బఙ్గమవారే పఠమం అనిచ్చతోతిఆదినా ఆరమ్మణం అనియమేత్వా విపస్సనా వుత్తా, పచ్ఛా రూపం అనిచ్చతోతిఆదినా ఆరమ్మణం నియమేత్వా వుత్తా. తత్థ జాతానన్తి తస్సా విపస్సనాయ జాతానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం. వోసగ్గారమ్మణతాతి ఏత్థ వోసగ్గో నిబ్బానం. నిబ్బానఞ్హి సఙ్ఖతవోసగ్గతో పరిచ్చాగతో ‘‘వోసగ్గో’’తి వుత్తో. విపస్సనా చ తంసమ్పయుత్తధమ్మా చ నిబ్బాననిన్నతాయ అజ్ఝాసయవసేన నిబ్బానే పతిట్ఠితత్తా నిబ్బానపతిట్ఠా నిబ్బానారమ్మణా. పతిట్ఠాపి హి ఆలమ్బీయతీతి ఆరమ్మణం నామ హోతి, నిబ్బానే పతిట్ఠట్ఠేనేవ నిబ్బానారమ్మణా. అఞ్ఞత్థ పాళియమ్పి హి పతిట్ఠా ‘‘ఆరమ్మణ’’న్తి వుచ్చన్తి. యథాహ – ‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, నళాగారం వా తిణాగారం వా సుక్ఖం కోళాపం తేరోవస్సికం పురత్థిమాయ చేపి దిసాయ పురిసో ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ ఉపసఙ్కమేయ్య, లభేథ అగ్గి ఓతారం, లభేథ అగ్గి ఆరమ్మణ’’న్తిఆది (సం. ని. ౪.౨౪౩). తస్మా తత్థ జాతానం ధమ్మానం వోసగ్గారమ్మణతాయ నిబ్బానపతిట్ఠాభావేన హేతుభూతేన ఉప్పాదితో యో చిత్తస్స ఏకగ్గతాసఙ్ఖాతో ఉపచారప్పనాభేదో అవిక్ఖేపో, సో సమాధీతి విపస్సనాతో పచ్ఛా ఉప్పాదితో నిబ్బేధభాగియో సమాధి నిద్దిట్ఠో హోతి. తస్మాయేవ హి ఇతి పఠమం విపస్సనా, పచ్ఛా సమథోతి వుత్తం.
౫. యుగనద్ధనిద్దేసే యస్మా హేట్ఠా సుత్తన్తవణ్ణనాయం వుత్తో యుగనద్ధక్కమో పురిమద్వయనిద్దేసనయేనేవ పాకటో, మగ్గక్ఖణే యుగనద్ధక్కమో పన న పాకటో, తస్మా పుబ్బభాగే అనేకన్తికం యుగనద్ధభావనం అవత్వా మగ్గక్ఖణే ఏకన్తేన లబ్భమానయుగనద్ధభావనమేవ దస్సేన్తో సోళసహి ఆకారేహీతిఆదిమాహ. తత్థ ఆరమ్మణట్ఠేనాతిఆదీసు సత్తరససు ఆకారేసు అన్తే ఉద్దిట్ఠం యుగనద్ధం మూలపదేన ఏకట్ఠత్తా తం విప్పహాయ సేసానం వసేన ‘‘సోళసహీ’’తి వుత్తం. ఆరమ్మణట్ఠేనాతి ఆలమ్బనట్ఠేన, ఆరమ్మణవసేనాతి అత్థో. ఏవం సేసేసుపి. గోచరట్ఠేనాతి ఆరమ్మణట్ఠేపి సతి నిస్సయితబ్బట్ఠానట్ఠేన. పహానట్ఠేనాతి పజహనట్ఠేన. పరిచ్చాగట్ఠేనాతి పహానేపి సతి పున అనాదియనేన పరిచ్చాగట్ఠేన. వుట్ఠానట్ఠేనాతి ఉగ్గమనట్ఠేన. వివట్టనట్ఠేనాతి ఉగ్గమనేపి సతి అపునరావట్టనేన నివత్తనట్ఠేన. సన్తట్ఠేనాతి నిబ్బుతట్ఠేన. పణీతట్ఠేనాతి నిబ్బుతట్ఠేపి సతి ఉత్తమట్ఠేన, అతప్పకట్ఠేన వా. విముత్తట్ఠేనాతి బన్ధనాపగతట్ఠేన. అనాసవట్ఠేనాతి బన్ధనమోక్ఖేపి సతి ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానాసవవిరహితట్ఠేన. తరణట్ఠేనాతి అనోసీదిత్వా పిలవనట్ఠేన, అతిక్కమనట్ఠేన వా. అనిమిత్తట్ఠేనాతి సఙ్ఖారనిమిత్తవిరహితట్ఠేన. అప్పణిహితట్ఠేనాతి పణిధివిరహితట్ఠేన. సుఞ్ఞతట్ఠేనాతి అభినివేసవిరహితట్ఠేన. ఏకరసట్ఠేనాతి ఏకకిచ్చట్ఠేన. అనతివత్తనట్ఠేనాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతిక్కమనట్ఠేన. యుగనద్ధట్ఠేనాతి యుగలకట్ఠేన.
ఉద్ధచ్చం పజహతో, అవిజ్జం పజహతోతి యోగినో తస్స తస్స పటిపక్ఖప్పహానవసేన వుత్తం. నిరోధో చేత్థ నిబ్బానమేవ. అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి సమథో చే విపస్సనం అతివత్తేయ్య, లీనపక్ఖికత్తా సమథస్స చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య. విపస్సనా చే సమథం అతివత్తేయ్య, ఉద్ధచ్చపక్ఖికత్తా విపస్సనాయ చిత్తం ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తేయ్య. తస్మా సమథో చ విపస్సనం అనతివత్తమానో కోసజ్జపాతం న కరోతి, విపస్సనా సమథం అనతివత్తమానా ఉద్ధచ్చపాతం న కరోతి. సమథో సమం పవత్తమానో విపస్సనం ఉద్ధచ్చపాతతో రక్ఖతి, విపస్సనా సమం పవత్తమానా సమథం కోసజ్జపాతతో రక్ఖతి. ఏవమిమే ఉభో అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తనకిచ్చేన ఏకకిచ్చా, సమా హుత్వా పవత్తమానేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తమానా అత్థసిద్ధికరా హోన్తి. తేసం మగ్గక్ఖణే యుగనద్ధత్తం వుట్ఠానగామినివిపస్సనాక్ఖణే యుగనద్ధత్తాయేవ హోతి. పహానపరిచ్చాగవుట్ఠానవివట్టనకరణానం మగ్గకిచ్చవసేన వుత్తత్తా సకలస్స మగ్గకిచ్చస్స దస్సనత్థం ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసా చ ఖన్ధా చ అవిజ్జాసహగతకిలేసా చ ఖన్ధా చ నిద్దిట్ఠా. సేసానం న తథా వుత్తత్తా పటిపక్ఖధమ్మమత్తదస్సనవసేన ఉద్ధచ్చావిజ్జా ఏవ నిద్దిట్ఠా. వివట్టతోతి నివత్తన్తస్స.
సమాధి కామాసవా విముత్తో హోతీతి సమాధిస్స కామచ్ఛన్దపటిపక్ఖత్తా వుత్తం. రాగవిరాగాతి రాగస్స విరాగో సమతిక్కమో ఏతిస్సా అత్థీతి రాగవిరాగా, ‘‘రాగవిరాగతో’’తి నిస్సక్కవచనం వా. తథా అవిజ్జావిరాగా. చేతోవిముత్తీతి మగ్గసమ్పయుత్తో సమాధి. పఞ్ఞావిముత్తీతి మగ్గసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా. తరతోతి తరన్తస్స. సబ్బపణిధీహీతి రాగదోసమోహపణిధీహి, సబ్బపత్థనాహి వా. ఏవం చుద్దస ఆకారే విస్సజ్జిత్వా ఏకరసట్ఠఞ్చ అనతివత్తనట్ఠఞ్చ అవిభజిత్వావ ఇమేహి సోళసహి ఆకారేహీతి ఆహ. కస్మా? తేసం చుద్దసన్నం ఆకారానం ఏకేకస్స అవసానే ‘‘ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీ’’తి నిద్దిట్ఠత్తా తే ద్వేపి ఆకారా నిద్దిట్ఠావ హోన్తి. తస్మా ‘‘సోళసహీ’’తి ఆహ. యుగనద్ధట్ఠో పన ఉద్దేసేపి న భణితోయేవాతి.
౨. ధమ్ముద్ధచ్చవారనిద్దేసవణ్ణనా
౬. ధమ్ముద్ధచ్చవారే అనిచ్చతో మనసికరోతో ఓభాసో ఉప్పజ్జతీతి ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ ఠితస్స తీహి అనుపస్సనాహి పునప్పునం సఙ్ఖారే విపస్సన్తస్స విపస్సన్తస్స విపస్సనాఞాణేసు పరిపాకగతేసు తదఙ్గవసేన కిలేసప్పహానేన పరిసుద్ధచిత్తస్స అనిచ్చతో వా దుక్ఖతో వా అనత్తతో వా మనసికారక్ఖణే విపస్సనాఞాణానుభావేన పకతియావ ఓభాసో ఉప్పజ్జతీతి పఠమం తావ అనిచ్చతో మనసికరోతో ఓభాసో కథితో. అకుసలో విపస్సకో తస్మిం ఓభాసే ఉప్పన్నే ‘‘న చ వత మే ఇతో పుబ్బే ఏవరూపో ఓభాసో ఉప్పన్నపుబ్బో, అద్ధా మగ్గం పత్తోమ్హి, ఫలం పత్తోమ్హీ’’తి అమగ్గంయేవ ‘‘మగ్గో’’తి, అఫలమేవ ‘‘ఫల’’న్తి గణ్హాతి. తస్స అమగ్గం ‘‘మగ్గో’’తి, అఫలం ‘‘ఫల’’న్తి గణ్హతో విపస్సనావీథి ఉక్కన్తా హోతి. సో అత్తనో విపస్సనావీథిం విస్సజ్జేత్వా విక్ఖేపమాపన్నో వా ఓభాసమేవ తణ్హాదిట్ఠిమఞ్ఞనాహి మఞ్ఞమానో వా నిసీదతి. సో ఖో పనాయం ఓభాసో కస్సచి భిక్ఖునో పల్లఙ్కట్ఠానమత్తమేవ ఓభాసేన్తో ఉప్పజ్జతి, కస్సచి అన్తోగబ్భం, కస్సచి బహిగబ్భమ్పి, కస్సచి సకలవిహారం, గావుతం అడ్ఢయోజనం యోజనం ద్వియోజనం…పే… కస్సచి పథవితలతో యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా ఏకాలోకం కురుమానో. భగవతో పన దససహస్సిలోకధాతుం ఓభాసేన్తో ఉదపాది. అయఞ్హి ఓభాసో చతురఙ్గసమన్నాగతేపి అన్ధకారే తం తం ఠానం ఓభాసేన్తో ఉప్పజ్జతి.
ఓభాసో ధమ్మోతి ఓభాసం ఆవజ్జతీతి అయం ఓభాసో మగ్గధమ్మో ఫలధమ్మోతి వా తం తం ఓభాసం మనసి కరోతి. తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చన్తి తతో ఓభాసతో ధమ్మోతి ఆవజ్జనకరణతో వా యో ఉప్పజ్జతి విక్ఖేపో, సో ఉద్ధచ్చం నామాతి అత్థో. తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసోతి తేన ఏవం ఉప్పజ్జమానేన ఉద్ధచ్చేన విరోధితచిత్తో, తేన వా ఉద్ధచ్చేన కారణభూతేన తమ్మూలకకిలేసుప్పత్తియా విరోధితచిత్తో విపస్సకో విపస్సనావీథిం ఓక్కమిత్వా విక్ఖేపం వా తమ్మూలకకిలేసేసు వా ఠితత్తా అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో ఉపట్ఠానాని యథాభూతం నప్పజానాతి. ‘‘తేన వుచ్చతి ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసో’’తి ఏవం ఇతి-సద్దో యోజేతబ్బో. హోతి సో సమయోతి ఏవం అస్సాదవసేన ఉపక్కిలిట్ఠచిత్తస్సాపి యోగినో సచే ఉపపరిక్ఖా ఉప్పజ్జతి, సో ఏవం పజానాతి – ‘‘విపస్సనా నామ సఙ్ఖారారమ్మణా, మగ్గఫలాని నిబ్బానారమ్మణాని, ఇమాని చ చిత్తాని సఙ్ఖారారమ్మణాని, తస్మా నాయమోభాసో మగ్గో, ఉదయబ్బయానుపస్సనాయేవ నిబ్బానస్స లోకికో మగ్గో’’తి మగ్గామగ్గం వవత్థపేత్వా తం విక్ఖేపం పరివజ్జయిత్వా ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ ఠత్వా సాధుకం సఙ్ఖారే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి. ఏవం ఉపపరిక్ఖన్తస్స సో సమయో హోతి. ఏవం అపస్సన్తో పన ‘‘మగ్గఫలప్పత్తోమ్హీ’’తి అధిమానికో హోతి.
యం తం చిత్తన్తి యం తం విపస్సనాచిత్తం. అజ్ఝత్తమేవాతి అనిచ్చానుపస్సనాయ ఆరమ్మణే గోచరజ్ఝత్తేయేవ. ఞాణం ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ యోగావచరస్స రూపారూపధమ్మే తులయన్తస్స తీరయన్తస్స విస్సట్ఠఇన్దవజిరమివ అవిహతవేగం తిఖిణం సూరమతివిసదం విపస్సనాఞాణం ఉప్పజ్జతి. పీతి ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే ఖుద్దికా పీతి, ఖణికా పీతి, ఓక్కన్తికా పీతి, ఉబ్బేగా పీతి, ఫరణా పీతీతి అయం పఞ్చవిధా విపస్సనాసమ్పయుత్తా పీతి సకలసరీరం పూరయమానా ఉప్పజ్జతి. పస్సద్ధి ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే కాయచిత్తానం నేవ దరథో, న గారవతా, న కక్ఖళతా, న అకమ్మఞ్ఞతా, న గేలఞ్ఞతా, న వఙ్కతా హోతి. అథ ఖో పనస్స కాయచిత్తాని పస్సద్ధాని లహూని ముదూని కమ్మఞ్ఞాని పగుణాని సువిసదాని ఉజుకానియేవ హోన్తి. సో ఇమేహి పస్సద్ధాదీహి అనుగ్గహితకాయచిత్తో తస్మిం సమయే అమానుసిం నామ రతిం అనుభవతి. యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;
అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో.
‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;
లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౩-౪) –
ఏవమస్స ఇమం అమానుసిం రతిం సాధయమానా లహుతాదీహి సహితా విపస్సనాసమ్పయుత్తా కాయచిత్తపస్సద్ధి ఉప్పజ్జతి. సుఖం ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే సకలసరీరం అభిసన్దయమానం విపస్సనాసమ్పయుత్తం సుఖం ఉప్పజ్జతి. అధిమోక్ఖో ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే చిత్తచేతసికానం అతిసయపసాదభూతా విపస్సనాసమ్పయుత్తా సద్ధా ఉప్పజ్జతి. పగ్గహో ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే అసిథిలమనచ్చారద్ధం సుపగ్గహితం విపస్సనాసమ్పయుత్తం వీరియం ఉప్పజ్జతి. ఉపట్ఠానం ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే సూపట్ఠితా సుప్పతిట్ఠితా నిఖాతా అచలా పబ్బతరాజసదిసా విపస్సనాసమ్పయుత్తా సతి ఉప్పజ్జతి. సో యం యం ఠానం ఆవజ్జతి సమన్నాహరతి మనసి కరోతి పచ్చవేక్ఖతి, తం తం ఠానమస్స ఓక్కన్తిత్వా పక్ఖన్దిత్వా దిబ్బచక్ఖునో పరలోకో వియ సతియా ఉపట్ఠాతి (విసుద్ధి. ౨.౭౩౪).
ఉపేక్ఖాతి విపస్సనుపేక్ఖా చేవ ఆవజ్జనుపేక్ఖా చ. తస్మిఞ్హి సమయే సబ్బసఙ్ఖారేసు మజ్ఝత్తభూతా విపస్సనుపేక్ఖాపి బలవతీ ఉప్పజ్జతి, మనోద్వారే ఆవజ్జనుపేక్ఖాపి. సా హిస్స తం తం ఠానం ఆవజ్జన్తస్స విస్సట్ఠఇన్దవజిరమివ పత్తపుటే పక్ఖన్దతత్తనారాచో వియ చ సూరా తిఖిణా హుత్వా వహతి. ఏవఞ్హి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౩౪) వుత్తం. విపస్సనుపేక్ఖాతి చేత్థ ‘‘విపస్సనాసమ్పయుత్తా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా’’తి ఆచరియా వదన్తి. విపస్సనాఞాణే హి గయ్హమానే ‘‘ఞాణం ఉప్పజ్జతీ’’తి విపస్సనాఞాణస్స ఆగతత్తా పునరుత్తిదోసో హోతి. తతియజ్ఝానవణ్ణనాయఞ్చ ‘‘సఙ్ఖారుపేక్ఖావిపస్సనుపేక్ఖానమ్పి అత్థతో ఏకీభావో. పఞ్ఞా ఏవ హి సా, కిచ్చవసేన ద్విధా భిన్నా’’తి వుత్తం. తస్మా విపస్సనాసమ్పయుత్తాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ వుచ్చమానాయ పునరుత్తిదోసో చ న హోతి, తతియజ్ఝానవణ్ణనాయ చ సమేతి. యస్మా చ పఞ్చసు ఇన్ద్రియేసు ‘‘ఞాణం అధిమోక్ఖో పగ్గహో ఉపట్ఠాన’’న్తి పఞ్ఞిన్ద్రియసద్ధిన్ద్రియవీరియిన్ద్రియసతిన్ద్రియాని నిద్దిట్ఠాని, సమాధిన్ద్రియం పన అనిద్దిట్ఠం హోతి, యుగనద్ధవసేనాపి చ సమాధిన్ద్రియం నిద్దిసితబ్బమేవ హోతి, తస్మా సమప్పవత్తో సమాధి పున సమాధానే బ్యాపారప్పహానకరణేన ‘‘ఉపేక్ఖా’’తి వుత్తోతి వేదితబ్బం.
నికన్తి ఉప్పజ్జతీతి ఏవం ఓభాసాదిపటిమణ్డితాయ విపస్సనాయ ఆలయం కురుమానా సుఖుమా సన్తాకారా నికన్తి ఉప్పజ్జతి, యా కిలేసోతి పరిగ్గహేతుమ్పి న సక్కా హోతి. యథా చ ఓభాసే, ఏవం ఏతేసుపి అఞ్ఞతరస్మిం ఉప్పన్నే యోగావచరో ‘‘న చ వత మే ఇతో పుబ్బే ఏవరూపం ఞాణం ఉప్పన్నపుబ్బం, ఏవరూపా పీతి పస్సద్ధి సుఖం అధిమోక్ఖో పగ్గహో ఉపట్ఠానం ఉపేక్ఖా నికన్తి ఉప్పన్నపుబ్బా, అద్ధా మగ్గం పత్తోమ్హి, ఫలం పత్తోమ్హీ’’తి అమగ్గమేవ ‘‘మగ్గో’’తి, అఫలమేవ ‘‘ఫల’’న్తి గణ్హాతి. తస్స అమగ్గం ‘‘మగ్గో’’తి, అఫలఞ్చ ‘‘ఫల’’న్తి గణ్హతో విపస్సనావీథి ఉక్కన్తా హోతి. సో అత్తనో మూలకమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా నికన్తిమేవ అస్సాదేన్తో నిసీదతి. ఏత్థ చ ఓభాసాదయో ఉపక్కిలేసవత్థుతాయ ఉపక్కిలేసాతి వుత్తా, న అకుసలత్తా. నికన్తి పన ఉపక్కిలేసో చేవ ఉపక్కిలేసవత్థు చ. వత్థువసేనేవ చేతే దస, గాహవసేన పన సమతింస హోన్తి. కథం? ‘‘మమ ఓభాసో ఉప్పన్నో’’తి గణ్హతో హి దిట్ఠిగ్గాహో హోతి, ‘‘మనాపో వత ఓభాసో ఉప్పన్నో’’తి గణ్హతో మానగ్గాహో, ఓభాసం అస్సాదయతో తణ్హాగ్గాహో. ఇతి ఓభాసే దిట్ఠిమానతణ్హావసేన తయో గాహా. తథా సేసేసుపీతి ఏవం గాహవసేన సమతింస ఉపక్కిలేసా హోన్తి. దుక్ఖతో మనసికరోతో, అనత్తతో మనసికరోతోతి వారేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏకేకఅనుపస్సనావసేన హేత్థ ఏకేకస్స విపస్సనుపక్కిలేసుప్పత్తి వేదితబ్బా, న ఏకస్సేవ.
తీసు అనుపస్సనాసు. ఏవం అభేదతో విపస్సనావసేన ఉపక్కిలేసే దస్సేత్వా పున భేదవసేన దస్సేన్తో రూపం అనిచ్చతో మనసికరోతోతిఆదిమాహ. తత్థ జరామరణం అనిచ్చతో ఉపట్ఠానన్తి జరామరణస్స అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం.
౭. యస్మా పుబ్బే వుత్తానం సమతింసాయ ఉపక్కిలేసానం వసేన అకుసలో అబ్యత్తో యోగావచరో ఓభాసాదీసు వికమ్పతి, ఓభాసాదీసు ఏకేకం ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి సమనుపస్సతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ఓభాసే చేవ ఞాణే చాతిఆదిగాథాద్వయమాహ. తత్థ వికమ్పతీతి ఓభాసాదికే ఆరమ్మణే నానాకిలేసవసేన వివిధా కమ్పతి వేధతి. యేహి చిత్తం పవేధతీతి యేహి పస్సద్ధిసుఖేహి చిత్తం నానాకిలేసవసేన నానప్పకారేన వేధతి కమ్పతి. తస్మా పస్సద్ధియా సుఖే చేవ యోగావచరో వికమ్పతీతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఉపేక్ఖావజ్జనాయ చేవాతి ఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ఆవజ్జనాయ చేవ వికమ్పతి, ఆవజ్జనుపేక్ఖాయ చేవ వికమ్పతీతి అత్థో. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౩౬) పన ‘‘ఉపేక్ఖావజ్జనాయఞ్చా’’తి వుత్తం. ఉపేక్ఖాయ చాతి హేట్ఠా వుత్తప్పకారాయ ఉపేక్ఖాయ చ వికమ్పతి, నికన్తియా చ వికమ్పతీతి అత్థో. ఏత్థ చ ద్విన్నం ఉపేక్ఖానం నిద్దిట్ఠత్తా హేట్ఠా ‘‘ఉపేక్ఖా ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తట్ఠానే చ ఉభయథా అత్థో వుత్తో. అనిచ్చానుపస్సనాదీసు చ ఏకేకిస్సాయేవ ఆవజ్జనుపేక్ఖాయ సబ్భావతో ఏకేకాయేవ అనుపస్సనా అనిచ్చం అనిచ్చం, దుక్ఖం దుక్ఖం, అనత్తా అనత్తాతి పునప్పునం భావీయతీతి వుత్తం హోతి. యస్మా పన కుసలో పణ్డితో బ్యత్తో బుద్ధిసమ్పన్నో యోగావచరో ఓభాసాదీసు ఉప్పన్నేసు ‘‘అయం ఖో మే ఓభాసో ఉప్పన్నో, సో ఖో పనాయం అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో ఖయధమ్మో వయధమ్మో విరాగధమ్మో నిరోధధమ్మో’’తి ఇతి వా నం పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిన్దతి ఉపపరిక్ఖతి. అథ వా పనస్స ఏవం హోతి – సచే ఓభాసో అత్తా భవేయ్య, ‘‘అత్తా’’తి గహేతుం వట్టేయ్య. అనత్తావ పనాయం ‘‘అత్తా’’తి గహితో. తస్మాయం అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తాతి పస్సన్తో దిట్ఠిం ఉగ్ఘాటేతి. సచే ఓభాసో నిచ్చో భవేయ్య, ‘‘నిచ్చో’’తి గహేతుం వట్టేయ్య. అనిచ్చోవ పనాయం ‘‘నిచ్చో’’తి గహితో. తస్మాయం హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చోతి పస్సన్తో మానం సముగ్ఘాటేతి. సచే ఓభాసో సుఖో భవేయ్య, ‘‘సుఖో’’తి గహేతుం వట్టేయ్య. దుక్ఖోవ పనాయం ‘‘సుఖో’’తి గహితో. తస్మాయం ఉప్పాదవయపటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖోతి పస్సన్తో నికన్తిం పరియాదియతి. యథా చ ఓభాసే, ఏవం సేసేసుపి.
ఏవం ఉపపరిక్ఖిత్వా ఓభాసం ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి సమనుపస్సతి. ఞాణం…పే… నికన్తిం ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి సమనుపస్సతి. ఏవం సమనుపస్సన్తో ఓభాసాదీసు న కమ్పతి న వేధతి. తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ఇమాని దస ఠానానీతి గాథమాహ. తత్థ దస ఠానానీతి ఓభాసాదీని. పఞ్ఞా యస్స పరిచ్చితాతి యస్స ఉపక్కిలేసవిముత్తాయ పఞ్ఞాయ పరిచితాని పునప్పునం ఫుట్ఠాని పరిభావితాని. ధమ్ముద్ధచ్చకుసలో హోతీతి సో పఞ్ఞాయ పరిచితదసట్ఠానో యోగావచరో పుబ్బే వుత్తప్పకారస్స ధమ్ముద్ధచ్చస్స యథాసభావపటివేధేన ఛేకో హోతి. న చ సమ్మోహ గచ్ఛతీతి ధమ్ముద్ధచ్చకుసలత్తాయేవ తణ్హామానదిట్ఠుగ్ఘాటవసేన సమ్మోహఞ్చ న గచ్ఛతి.
ఇదాని పుబ్బే వుత్తమేవ విధిం అపరేన పరియాయేన విభావేత్వా దస్సేన్తో విక్ఖిపతి చేవ కిలిస్సతి చాతిఆదిగాథమాహ. తత్థ మన్దపఞ్ఞో యోగావచరో ఓభాసాదీసు విక్ఖేపఞ్చ అవసేసకిలేసుప్పత్తిఞ్చ పాపుణాతి. మజ్ఝిమపఞ్ఞో విక్ఖేపమేవ పాపుణాతి, నావసేసకిలేసుప్పత్తిం, సో అధిమానికో హోతి. తిక్ఖపఞ్ఞో విక్ఖేపం పాపుణిత్వాపి తం అధిమానం పహాయ విపస్సనం ఆరభతి. అతితిక్ఖపఞ్ఞో న విక్ఖేపం పాపుణాతి, న చావసేసకిలేసుప్పత్తిం. విక్ఖిప్పతి చేవాతి తేసు మన్దపఞ్ఞో ధమ్ముద్ధచ్చసఙ్ఖాతం విక్ఖేపఞ్చేవ పాపుణీయతి. కిలిస్సతి చాతి తణ్హామానదిట్ఠికిలేసేహి కిలేసీయతి చ, ఉపతాపీయతి విబాధీయతీతి అత్థో. చవతి చిత్తభావనాతి తస్స మన్దపఞ్ఞస్స విపస్సనాచిత్తభావనా కిలేసేసుయేవ ఠానతో పటిపక్ఖావిహతత్తా చవతి, పరిపతతీతి అత్థో. విక్ఖిపతి న కిలిస్సతీతి మజ్ఝిమపఞ్ఞో విక్ఖేపేన విక్ఖిపతి, కిలేసేహి న కిలిస్సతి. భావనా పరిహాయతీతి తస్స మజ్ఝిమపఞ్ఞస్స అధిమానికత్తా విపస్సనారమ్భాభావేన విపస్సనా పరిహాయతి, నప్పవత్తతీతి అత్థో. విక్ఖిపతి న కిలిస్సతీతి తిక్ఖపఞ్ఞోపి విక్ఖేపేన విక్ఖిపతి, కిలేసేహి న కిలిస్సతి. భావనా న పరిహాయతీతి తస్స తిక్ఖపఞ్ఞస్స సన్తేపి విక్ఖేపే తం అధిమానవిక్ఖేపం పహాయ విపస్సనారమ్భసబ్భావేన విపస్సనాభావనా న పరిహాయతి, పవత్తతీతి అత్థో. న చ విక్ఖిపతే చిత్తం న కిలిస్సతీతి అతితిక్ఖపఞ్ఞస్స చిత్తం న విక్ఖేపేన విక్ఖిపతి, న చ కిలేసేహి కిలిస్సతి. న చవతి చిత్తభావనాతి తస్స విపస్సనాచిత్తభావనా న చవతి, విక్ఖేపకిలేసాభావేన యథాఠానే తిట్ఠతీతి అత్థో.
ఇమేహి చతూహి ఠానేహీతిఆదీసు ఇదాని వుత్తేహి ఇమేహి చతూహి ఠానేహి హేతుభూతేహి, కరణభూతేహి వా ఓభాసాదికే దస ఠానే చిత్తస్స సఙ్ఖేపేన చ విక్ఖేపేన చ విగ్గహితం మానసం విక్ఖేపకిలేసుప్పత్తివిరహితో చతుత్థో కుసలో మహాపఞ్ఞో యోగావచరో మన్దపఞ్ఞాదీనం తిణ్ణం యోగావచరానం మానసం ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ హోతీతి నానప్పకారతో జానాతీతి సమ్బన్ధతో అత్థవణ్ణనా వేదితబ్బా. సఙ్ఖేపోతి చేత్థ విక్ఖేపస్స చేవ కిలేసానఞ్చ ఉప్పత్తివసేన చిత్తస్స లీనభావో వేదితబ్బో. విక్ఖేపోతి ‘‘విక్ఖిపతి న కిలిస్సతీ’’తి ద్వీసు ఠానేసు వుత్తవిక్ఖేపవసేన చిత్తస్స ఉద్ధతభావో వేదితబ్బోతి.
యుగనద్ధకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సచ్చకథా
సచ్చకథావణ్ణనా
౮. ఇదాని యుగనద్ధగుణస్స అరియమగ్గస్స వసేన సచ్చట్ఠం సచ్చపటివేధవిసేసం సచ్చలక్ఖణాదివిధానఞ్చ దస్సేన్తేన కథితాయ సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ సచ్చకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ సుత్తన్తే తావ తథానీతి యథాసభావవసేన తచ్ఛాని. యథాసభావభూతానేవ హి ధమ్మజాతాని సచ్చట్ఠేన సచ్చాని. సచ్చట్ఠో పఠమఞాణనిద్దేసవణ్ణనాయం వుత్తో. అవితథానీతి వుత్తసభావే విపరియాయవిరహితాని. న హి సచ్చాని అసచ్చాని నామ హోన్తి. అనఞ్ఞథానీతి అఞ్ఞసభావవిరహితాని. న హి అసచ్చాని సచ్చాని నామ హోన్తి. ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, తథమేతన్తి భిక్ఖవే, ఇదం దుక్ఖన్తి యం వుచ్చతి, ఏతం యథాసభావత్తా తథం. దుక్ఖమేవ హి దుక్ఖం. వుత్తసభావే విపరియాయాభావతో అవితథం. న హి దుక్ఖం అదుక్ఖం నామ హోతి. అఞ్ఞసభావవిరహితత్తా అనఞ్ఞథం. న హి దుక్ఖం సముదయాదిసభావం హోతి. సముదయాదీసుపి ఏసేవ నయో.
౧. పఠమసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా
తథట్ఠేనాతి యథాసభావట్ఠేన. పీళనట్ఠాదయో ఞాణకథాయం వుత్తత్థాయేవ.
౯. ఏకప్పటివేధానీతి ఏకేన మగ్గఞాణేన పటివేధో, ఏకతో వా పటివేధో ఏతేసన్తి ఏకప్పటివేధాని. అనత్తట్ఠేనాతి చతున్నమ్పి సచ్చానం అత్తవిరహితత్తా అనత్తట్ఠేన. వుత్తఞ్హేతం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౬౭) – పరమత్థతో హి సబ్బానేవ సచ్చాని వేదకకారకనిబ్బుతగమకాభావతో సుఞ్ఞానీతి వేదితబ్బాని. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘దుక్ఖమేవ హి, న కోచి దుక్ఖితో, కారకో న, కిరియావ విజ్జతి;
అత్థి నిబ్బుతి, న నిబ్బుతో పుమా, మగ్గమత్థి, గమకో న విజ్జతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౫౬౭);
అథ వా –
‘‘ధువసుభసుఖత్తసుఞ్ఞం, పురిమద్వయమత్తసుఞ్ఞమమతపదం;
ధువసుఖఅత్తవిరహితో, మగ్గో ఇతి సుఞ్ఞతా తేసూ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౫౬౭);
సచ్చట్ఠేనాతి అవిసంవాదకట్ఠేన. పటివేధట్ఠేనాతి మగ్గక్ఖణే పటివిజ్ఝితబ్బట్ఠేన. ఏకసఙ్గహితానీతి తథట్ఠాదినా ఏకేకేనేవ అత్థేన సఙ్గహితాని, ఏకగణనం గతానీతి అత్థో. యం ఏకసఙ్గహితం, తం ఏకత్తన్తి యస్మా ఏకేన సఙ్గహితం, తస్మా ఏకత్తన్తి అత్థో. సచ్చానం బహుత్తేపి ఏకత్తమపేక్ఖిత్వా ఏకవచనం కతం. ఏకత్తం ఏకేన ఞాణేన పటివిజ్ఝతీతి పుబ్బభాగే చతున్నం సచ్చానం నానత్తేకత్తం స్వావత్థితం వవత్థపేత్వా ఠితో మగ్గక్ఖణే ఏకేన మగ్గఞాణేన తథట్ఠాదితంతంఏకత్తం పటివిజ్ఝతి. కథం? నిరోధసచ్చస్స తథట్ఠాదికే ఏకత్తే పటివిద్ధే సేససచ్చానమ్పి తథట్ఠాదికం ఏకత్తం పటివిద్ధమేవ హోతి. యథా పుబ్బభాగే పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నానత్తేకత్తం స్వావత్థితం వవత్థపేత్వా ఠితస్స మగ్గవుట్ఠానకాలే అనిచ్చతో వా దుక్ఖతో వా అనత్తతో వా వుట్ఠహన్తస్స ఏకస్మిమ్పి ఖన్ధే అనిచ్చాదితో దిట్ఠే సేసఖన్ధాపి అనిచ్చాదితో దిట్ఠావ హోన్తి, ఏవమిదన్తి దట్ఠబ్బం. దుక్ఖస్స దుక్ఖట్ఠో తథట్ఠోతి దుక్ఖసచ్చస్స పీళనట్ఠాదికో చతుబ్బిధో అత్థో సభావట్ఠేన తథట్ఠో. సేససచ్చేసుపి ఏసేవ నయో. సోయేవ చతుబ్బిధో అత్థో అత్తాభావతో అనత్తట్ఠో. వుత్తసభావే అవిసంవాదకతో సచ్చట్ఠో. మగ్గక్ఖణే పటివిజ్ఝితబ్బతో పటివేధట్ఠో వుత్తోతి వేదితబ్బం.
౧౦. యం అనిచ్చన్తిఆది సామఞ్ఞలక్ఖణపుబ్బఙ్గమం కత్వా దస్సితం. తత్థ యం అనిచ్చం, తం దుక్ఖం. యం దుక్ఖం, తం అనిచ్చన్తి దుక్ఖసముదయమగ్గా గహితా. తాని హి తీణి సచ్చాని అనిచ్చాని చేవ అనిచ్చత్తా దుక్ఖాని చ. యం అనిచ్చఞ్చ దుక్ఖఞ్చ, తం అనత్తాతి తానియేవ తీణి గహితాని. యం అనిచ్చఞ్చ దుక్ఖఞ్చ అనత్తా చాతి తేహి తీహి సహ నిరోధసచ్చఞ్చ సఙ్గహితం. చత్తారిపి హి అనత్తాయేవ. తం తథన్తి తం సచ్చచతుక్కం సభావభూతం. తం సచ్చన్తి తదేవ సచ్చచతుక్కం యథాసభావే అవిసంవాదకం. నవహాకారేహీతిఆదీసు ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩; సం. ని. ౪.౪౬) వచనతో అభిఞ్ఞట్ఠేన, దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞట్ఠే, సముదయస్స పహానట్ఠే, మగ్గస్స భావనట్ఠే, నిరోధస్స సచ్ఛికిరియట్ఠే ఆవేనికేపి ఇధ చతూసుపి సచ్చేసు ఞాతపరిఞ్ఞాసబ్భావతో పరిఞ్ఞట్ఠేన, చతుసచ్చదస్సనేన పహానసబ్భావతో పహానట్ఠేన, చతుసచ్చభావనాసబ్భావతో భావనట్ఠేన, చతున్నం సచ్చానం సచ్ఛికిరియసబ్భావతో సచ్ఛికిరియట్ఠేనాతి నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. నవహాకారేహి తథట్ఠేనాతిఆదీసు పఠమం వుత్తనయేనేవ యోజనా కాతబ్బా.
౧౧. ద్వాదసహి ఆకారేహీతిఆదీసు తథట్ఠాదయో ఞాణకథాయం వుత్తత్థా. ఏతేసం నిద్దేసేపి వుత్తనయేనేవ యోజనా వేదితబ్బా.
౧౨. సచ్చానం కతి లక్ఖణానీతిఆదీసు ఉపరి వత్తబ్బాని ఛ లక్ఖణాని సఙ్ఖతాసఙ్ఖతవసేన ద్విధా భిన్దిత్వా ద్వే లక్ఖణానీతి ఆహ. తత్థ సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ అసఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చాతి ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి. తీణిమాని, భిక్ఖవే, అసఙ్ఖతస్స అసఙ్ఖతలక్ఖణాని న ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, న వయో పఞ్ఞాయతి, న ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౭-౪౮) ఏవం వుత్తం సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతమితి లక్ఖణఞ్చ అసఙ్ఖతస్స అసఙ్ఖతమితి లక్ఖణఞ్చ. సఙ్ఖతం పన న లక్ఖణం, లక్ఖణం న సఙ్ఖతం. న చ సఙ్ఖతం వినా లక్ఖణం పఞ్ఞాపేతుం సక్కా, నపి లక్ఖణం వినా సఙ్ఖతం. లక్ఖణేన పన సఙ్ఖతం పాకటం హోతి.
పున తదేవ లక్ఖణద్వయం విత్థారతో దస్సేన్తో ఛ లక్ఖణానీతి ఆహ. సఙ్ఖతానం సచ్చానన్తి దుక్ఖసముదయమగ్గసచ్చానం. తాని హి పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కతత్తా సఙ్ఖతాని. ఉప్పాదోతి జాతి. పఞ్ఞాయతీతి జానీయతి. వయోతి భఙ్గో. ఠితానం అఞ్ఞథత్తన్తి ఠితిప్పత్తానం అఞ్ఞథాభావో జరా. తిణ్ణం సఙ్ఖతసచ్చానం నిప్ఫన్నత్తా ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం వుత్తం, తేసంయేవ పన ఉప్పాదస్స, జరాయ భఙ్గస్స చ అనిప్ఫన్నత్తా ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం న వత్తబ్బం. సఙ్ఖతనిస్సితత్తా ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం న పఞ్ఞాయతీతి న వత్తబ్బం. సఙ్ఖతవికారత్తా పన సఙ్ఖతన్తి వత్తబ్బం. దుక్ఖసముదయానం ఉప్పాదజరాభఙ్గా సచ్చపరియాపన్నా, మగ్గసచ్చస్స ఉప్పాదజరాభఙ్గా న సచ్చపరియాపన్నాతి వదన్తి. తత్థ ‘‘సఙ్ఖతానం ఉప్పాదక్ఖణే సఙ్ఖతాపి ఉప్పాదలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి, ఉప్పాదే వీతివత్తే సఙ్ఖతాపి జరాలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి, భఙ్గక్ఖణే సఙ్ఖతాపి జరాపి భఙ్గలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతీ’’తి ఖన్ధకవగ్గట్ఠకథాయం (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౩౭-౩౮) వుత్తం. అసఙ్ఖతస్స సచ్చస్సాతి నిరోధసచ్చస్స. తఞ్హి పచ్చయేహి సమాగమ్మ అకతత్తా సయమేవ నిప్ఫన్నన్తి అసఙ్ఖతం. ఠితస్సాతి నిచ్చత్తా ఠితస్స, న ఠానప్పత్తత్తా. పున తదేవ లక్ఖణద్వయం విత్థారతో దస్సేన్తో ద్వాదస లక్ఖణానీతి ఆహ.
చతున్నం సచ్చానం కతి కుసలాతిఆదీసు అబ్యాకతన్తి విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం రూపాబ్యాకతం నిబ్బానాబ్యాకతన్తి చతూసు అబ్యాకతేసు నిబ్బానాబ్యాకతం. చత్తారిపి హి కుసలాకుసలలక్ఖణేన న బ్యాకతత్తా అబ్యాకతాని. సియా కుసలన్తి కామావచరరూపావచరారూపావచరకుసలానం వసేన కుసలమ్పి భవేయ్య. సియా అకుసలన్తి తణ్హం ఠపేత్వా సేసాకుసలవసేన. సియా అబ్యాకతన్తి కామావచరరూపావచరారూపావచరవిపాకకిరియానం రూపానఞ్చ వసేన. సియా తీణి సచ్చానీతిఆదీసు సఙ్గహితానీతి గణితాని. వత్థువసేనాతి అకుసలకుసలాబ్యాకతదుక్ఖసముదయనిరోధమగ్గసఙ్ఖాతవత్థువసేన. యం దుక్ఖసచ్చం అకుసలన్తి ఠపేత్వా తణ్హం అవసేసం అకుసలం. అకుసలట్ఠేన ద్వే సచ్చాని ఏకసచ్చేన సఙ్గహితానీతి ఇమాని ద్వే దుక్ఖసముదయసచ్చాని అకుసలట్ఠేన ఏకసచ్చేన సఙ్గహితాని, అకుసలసచ్చం నామ హోతీతి అత్థో. ఏకసచ్చం ద్వీహి సచ్చేహి సఙ్గహితన్తి ఏకం అకుసలసచ్చం ద్వీహి దుక్ఖసముదయసచ్చేహి సఙ్గహితం. యం దుక్ఖసచ్చం కుసలన్తి తేభూమకం కుసలం. ఇమాని ద్వే దుక్ఖమగ్గసచ్చాని కుసలట్ఠేన ఏకసచ్చేన సఙ్గహితాని, కుసలసచ్చం నామ హోతి. ఏకం కుసలసచ్చం ద్వీహి దుక్ఖమగ్గసచ్చేహి సఙ్గహితం. యం దుక్ఖసచ్చం అబ్యాకతన్తి తేభూమకవిపాకకిరియా రూపఞ్చ. ఇమాని ద్వే దుక్ఖనిరోధసచ్చాని అబ్యాకతట్ఠేన ఏకసచ్చేన సఙ్గహితాని, ఏకం అబ్యాకతసచ్చం నామ హోతి. ఏకం అబ్యాకతసచ్చం ద్వీహి దుక్ఖనిరోధసచ్చేహి సఙ్గహితం. తీణి సచ్చాని ఏకసచ్చేన సఙ్గహితానీతి సముదయమగ్గనిరోధసచ్చాని ఏకేన అకుసలకుసలాబ్యాకతభూతేన దుక్ఖసచ్చేన సఙ్గహితాని. ఏకం సచ్చం తీహి సచ్చేహి సఙ్గహితన్తి ఏకం దుక్ఖసచ్చం విసుం అకుసలకుసలఅబ్యాకతభూతేహి సముదయమగ్గనిరోధసచ్చేహి సఙ్గహితం. కేచి పన ‘‘దుక్ఖసముదయసచ్చాని అకుసలట్ఠేన సముదయసచ్చేన సఙ్గహితాని, దుక్ఖమగ్గసచ్చాని కుసలట్ఠేన మగ్గసచ్చేన సఙ్గహితాని, న దస్సనట్ఠేన. దుక్ఖనిరోధసచ్చాని అబ్యాకతట్ఠేన నిరోధసచ్చేన సఙ్గహితాని, న అసఙ్ఖతట్ఠేనా’’తి వణ్ణయన్తి.
౨. దుతియసుత్తన్తపాళివణ్ణనా
౧౩. పున అఞ్ఞస్స సుత్తన్తస్స అత్థవసేన సచ్చప్పటివేధం నిద్దిసితుకామో పుబ్బే మే, భిక్ఖవేతిఆదికం సుత్తన్తం ఆహరిత్వా దస్సేసి. తత్థ పుబ్బే మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధాతి భిక్ఖవే, మమ సమ్బోధితో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణతో పుబ్బే. అనభిసమ్బుద్ధస్సాతి సబ్బధమ్మే అప్పటివిద్ధస్స. బోధిసత్తస్సేవ సతోతి బోధిసత్తభూతస్సేవ. ఏతదహోసీతి బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స ఏతం పరివితక్కితం అహోసి. అస్సాదోతి అస్సాదీయతీతి అస్సాదో. ఆదీనవోతి దోసో. నిస్సరణన్తి అపగమనం. సుఖన్తి సుఖయతీతి సుఖం, యస్సుప్పజ్జతి, తం సుఖితం కరోతీతి అత్థో. సోమనస్సన్తి పీతిసోమనస్సయోగతో సోభనం మనో అస్సాతి సుమనో, సుమనస్స భావో సోమనస్సం, సుఖమేవ పీతియోగతో విసేసితం. అనిచ్చన్తి అద్ధువం. దుక్ఖన్తి దుక్ఖవత్థుత్తా సఙ్ఖారదుక్ఖత్తా చ దుక్ఖం. విపరిణామధమ్మన్తి అవసీ హుత్వా జరాభఙ్గవసేన పరివత్తనపకతికం. ఏతేన అనత్తభావో వుత్తో హోతి. ఛన్దరాగవినయోతి ఛన్దసఙ్ఖాతస్స రాగస్స సంవరణం, న వణ్ణరాగస్స. ఛన్దరాగప్పహానన్తి తస్సేవ ఛన్దరాగస్స పజహనం.
యావకీవఞ్చాతిఆదీసు యావ ఇమేసం పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం…పే… యథాభూతం నాబ్భఞ్ఞాసిం న అధికేన ఞాణేన పటివిజ్ఝిం, తావ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అనుత్తరం సబ్బఞ్ఞుభావం అభిసమ్బుద్ధో అభిసమేతావీ అరహన్తి నేవాహం పచ్చఞ్ఞాసిం నేవ పటిఞ్ఞం అకాసిన్తి సమ్బన్ధతో అత్థో. కీవఞ్చాతి నిపాతమత్తం. యతోతి యస్మా, యదా వా. అథాతి అనన్తరం. ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాదీతి దస్సనకిచ్చకరణేన దస్సనసఙ్ఖాతం పచ్చవేక్ఖణఞాణఞ్చ మే ఉప్పజ్జి. అకుప్పాతి కోపేతుం చాలేతుం అసక్కుణేయ్యా. విముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి. ఏతాయ ఏవ ఫలపచ్చవేక్ఖణాయ మగ్గనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణాపి వుత్తావ హోన్తి. అయమన్తిమా జాతీతి అయం పచ్ఛిమా ఖన్ధప్పవత్తి. నత్థిదాని పునబ్భవోతి ఇదాని పున ఉప్పత్తి నత్థి. ఏతేన పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణా వుత్తా. అరహతో హి అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణా న హోతి.
౩. దుతియసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా
౧౪. సచ్చప్పటివేధఞాణయోజనక్కమే చ అయం రూపస్స అస్సాదోతి పహానప్పటివేధోతి పుబ్బభాగే ‘‘అయం తణ్హాసమ్పయుత్తో రూపస్స అస్సాదో’’తి ఞత్వా మగ్గక్ఖణే సముదయప్పహానసఙ్ఖాతో సముదయసచ్చప్పటివేధో. సముదయసచ్చన్తి సముదయసచ్చప్పటివేధఞాణం. అరియసచ్చారమ్మణఞాణమ్పి హి ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే చతూసు అరియసచ్చేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦౦) వియ ‘‘సచ్చ’’న్తి వుచ్చతి. అయం రూపస్స ఆదీనవోతి పరిఞ్ఞాపటివేధోతి పుబ్బభాగే ‘‘అయం రూపస్స ఆదీనవో’’తి ఞత్వా మగ్గక్ఖణే దుక్ఖపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతో దుక్ఖసచ్చప్పటివేధో. దుక్ఖసచ్చన్తి దుక్ఖసచ్చప్పటివేధఞాణం. ఇదం రూపస్స నిస్సరణన్తి సచ్ఛికిరియాపటివేధోతి పుబ్బభాగే ‘‘ఇదం రూపస్స నిస్సరణ’’న్తి ఞత్వా మగ్గక్ఖణే నిరోధసచ్ఛికిరియాసఙ్ఖాతో నిరోధసచ్చప్పటివేధో. నిరోధసచ్చన్తి నిరోధసచ్చారమ్మణం నిరోధసచ్చప్పటివేధఞాణం. యా ఇమేసు తీసు ఠానేసూతి ఇమేసు యథావుత్తేసు తీసు సముదయదుక్ఖనిరోధేసు పటివేధవసేన పవత్తా యా దిట్ఠి యో సఙ్కప్పోతి యోజనా. భావనాపటివేధోతి అయం మగ్గభావనాసఙ్ఖాతో మగ్గసచ్చప్పటివేధో. మగ్గసచ్చన్తి మగ్గసచ్చప్పటివేధఞాణం.
౧౫. పున అపరేన పరియాయేన సచ్చాని చ సచ్చప్పటివేధఞ్చ దస్సేన్తో సచ్చన్తి కతిహాకారేహి సచ్చన్తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నా జరామరణాదికస్స దుక్ఖసచ్చస్స జాతిఆదికం సముదయసచ్చం ‘‘కిం ను ఖో’’తి ఏసన్తి, తథా ఏసన్తా చ జరామరణాదికస్స దుక్ఖసచ్చస్స జాతిఆదికం సముదయసచ్చం ‘‘పచ్చయో’’తి వవత్థపేన్తో పరిగ్గణ్హన్తి, తస్మా సా చ ఏసనా సో చ పరిగ్గహో సచ్చానం ఏసనత్తా పరిగ్గహత్తా చ ‘‘సచ్చ’’న్తి కత్వా ఏసనట్ఠేన పరిగ్గహట్ఠేనాతి వుత్తం. అయఞ్చ విధి పచ్చేకబుద్ధానమ్పి పచ్చయపరిగ్గహే లబ్భతియేవ, సావకానం పన అనుస్సవవసేన పచ్చయపరిగ్గహే లబ్భతి. పటివేధట్ఠేనాతి పుబ్బభాగే తథా ఏసితానం పరిగ్గహితానఞ్చ మగ్గక్ఖణే ఏకపటివేధట్ఠేన.
కింనిదానన్తిఆదీసు నిదానాదీని సబ్బాని కారణవేవచనాని. కారణఞ్హి యస్మా ఫలం నిదేతి ‘‘హన్ద నం గణ్హథా’’తి అప్పేతి వియ, తస్మా ‘‘నిదాన’’న్తి వుచ్చతి. యస్మా ఫలం తతో సముదేతి, జాయతి, పభవతి; తస్మా సముదయో, జాతి, పభవోతి వుచ్చతి. అయం పనేత్థ అత్థో – కిం నిదానం ఏతస్సాతి కింనిదానం. కో సముదయో ఏతస్సాతి కింసముదయం. కా జాతి ఏతస్సాతి కింజాతికం. కో పభవో ఏతస్సాతి కింపభవం. యస్మా పన తస్స జాతి యథావుత్తేన అత్థేన నిదానఞ్చేవ సముదయో చ జాతి చ పభవో చ, తస్మా జాతినిదానన్తిఆదిమాహ. జరామరణన్తి దుక్ఖసచ్చం. జరామరణసముదయన్తి తస్స పచ్చయం సముదయసచ్చం. జరామరణనిరోధన్తి నిరోధసచ్చం. జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదన్తి మగ్గసచ్చం. ఇమినావ నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో.
౧౬. నిరోధప్పజాననాతి ఆరమ్మణకరణేన నిరోధస్స పజాననా. జాతి సియా దుక్ఖసచ్చం, సియా సముదయసచ్చన్తి భవపచ్చయా పఞ్ఞాయనట్ఠేన దుక్ఖసచ్చం, జరామరణస్స పచ్చయట్ఠేన సముదయసచ్చం. ఏస నయో సేసేసుపి. అవిజ్జా సియా దుక్ఖసచ్చన్తి పన ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయట్ఠేనాతి.
సచ్చకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. బోజ్ఝఙ్గకథా
బోజ్ఝఙ్గకథావణ్ణనా
౧౭. ఇదాని సచ్చప్పటివేధసిద్ధం బోజ్ఝఙ్గవిసేసం దస్సేన్తేన కథితాయ సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ బోజ్ఝఙ్గకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ సుత్తన్తే తావ బోజ్ఝఙ్గాతి బోధియా, బోధిస్స వా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. కిం వుత్తం హోతి (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౮౨) – యా హి అయం ధమ్మసామగ్గీ, యాయ లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతీతి కత్వా బోధీతి వుచ్చతి, బుజ్ఝతీతి కిలేససన్తాననిద్దాయ వుట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి వుత్తం హోతి. యథాహ – ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౮; దీ. ని. ౩.౧౪౩). తస్సా ధమ్మసామగ్గీసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియ. యోపేస యథావుత్తప్పకారాయ ఏతాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో బోధీతి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం అత్థో అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే వుత్తో.
బోజ్ఝఙ్గత్థనిద్దేసే బోధాయ సంవత్తన్తీతి బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి. కస్స బుజ్ఝనత్థాయ? మగ్గఫలేహి నిబ్బానస్స పచ్చవేక్ఖణాయ కతకిచ్చస్స బుజ్ఝనత్థాయ, మగ్గేన వా కిలేసనిద్దాతో పబుజ్ఝనత్థాయ ఫలేన పబుద్ధభావత్థాయాపీతి వుత్తం హోతి. బలవవిపస్సనాయపి బోజ్ఝఙ్గా బోధాయ సంవత్తన్తి. తస్మా అయం విపస్సనామగ్గఫలబోజ్ఝఙ్గానం సాధారణత్థో. తీసుపి హి ఠానేసు బోధాయ నిబ్బానపటివేధాయ సంవత్తన్తి. ఏతేన బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతి. బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గాతిఆదీహి పఞ్చహి చతుక్కేహి వుత్తానం బోజ్ఝఙ్గానం ఉప్పత్తిట్ఠానం అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే వుత్తం. అపి చ బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గానం సకిచ్చకరణే సమత్థభావదస్సనత్థం కత్తునిద్దేసో. బుజ్ఝనట్ఠేనాతి సకిచ్చకరణసమత్థత్తేపి సతి కత్తునో అభావదస్సనత్థం భావనిద్దేసో. బోధేన్తీతి బోజ్ఝఙ్గభావనాయ బుజ్ఝన్తానం యోగీనం పయోజకత్తా బోజ్ఝఙ్గానం హేతుకత్తునిద్దేసో. బోధనట్ఠేనాతి పఠమం వుత్తనయేనేవ పయోజకహేతుకత్తునా భావనిద్దేసో. ఏతేహి బోధియా అఙ్గా బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతి. బోధిపక్ఖియట్ఠేనాతి బుజ్ఝనట్ఠేన బోధీతి లద్ధనామస్స యోగిస్స పక్ఖే భవత్తా. అయమేతేసం యోగినో ఉపకారకత్తనిద్దేసో. ఏతేహి బోధిస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతి. బుద్ధిలభనట్ఠేనాతిఆదికే ఛక్కే బుద్ధిలభనట్ఠేనాతి యోగావచరేన బుద్ధియా పాపుణనట్ఠేన. రోపనట్ఠేనాతి సత్తానం పతిట్ఠాపనట్ఠేన. పాపనట్ఠేనాతి పతిట్ఠాపితాయ నిట్ఠాపనట్ఠేన. ఇమే విపస్సనాబోజ్ఝఙ్గా పతి-అభి-సం-ఇతి తీహి ఉపసగ్గేహి విసేసితా మగ్గఫలబోజ్ఝఙ్గాతి వదన్తి. సబ్బేసమ్పి ధమ్మవోహారేన నిద్దిట్ఠానం బోజ్ఝఙ్గానం బోధియా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం.
మూలమూలకాదిదసకవణ్ణనా
౧౮. మూలట్ఠేనాతిఆదికే మూలమూలకే దసకే మూలట్ఠేనాతి విపస్సనాదీసు పురిమా పురిమా బోజ్ఝఙ్గా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం బోజ్ఝఙ్గానఞ్చ సహజాతధమ్మానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ మూలట్ఠేన. మూలచరియట్ఠేనాతి మూలం హుత్వా చరియా పవత్తి మూలచరియా. తేన మూలచరియట్ఠేన, మూలం హుత్వా పవత్తనట్ఠేనాతి అత్థో. మూలపరిగ్గహట్ఠేనాతి తే ఏవ బోజ్ఝఙ్గా ఆదితో పభుతి ఉప్పాదనత్థాయ పరిగయ్హమానత్తా పరిగ్గహా, మూలానియేవ పరిగ్గహా మూలపరిగ్గహా. తేన మూలపరిగ్గహట్ఠేన. తే ఏవ అఞ్ఞమఞ్ఞం పరివారవసేన పరివారట్ఠేన. భావనాపారిపూరివసేన పరిపూరణట్ఠేన. నిట్ఠం పాపుణనవసేన పరిపాకట్ఠేన. తే ఏవ మూలాని చ ఛబ్బిధా పభేదభిన్నత్తా పటిసమ్భిదా చాతి మూలపటిసమ్భిదా. తేన మూలపటిసమ్భిదట్ఠేన. మూలపటిసమ్భిదాపాపనట్ఠేనాతి బోజ్ఝఙ్గభావనానుయుత్తస్స యోగినో తం మూలపటిసమ్భిదం పాపనట్ఠేన. తస్సేవ యోగినో తస్సా మూలపటిసమ్భిదాయ వసీభావట్ఠేన. సేసేసుపి ఈదిసేసు పుగ్గలవోహారేసు బోధిస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం. మూలపటిసమ్భిదాయ వసీభావప్పత్తానమ్పీతి ఈదిసేసుపి నిట్ఠావచనేసు ఫలబోజ్ఝఙ్గాతి వేదితబ్బం. వసీభావం పత్తానన్తిపి పాఠో.
మూలమూలకదసకం నిట్ఠితం.
సేసేసుపి హేతుమూలకాదీసు నవసు దసకేసు ఇమినావ నయేన సాధారణవచనానం అత్థో వేదితబ్బో. అసాధారణేసు పన యథావుత్తా ఏవ బోజ్ఝఙ్గా యథావుత్తానం ధమ్మానం జనకత్తా హేతూ నామ హోన్తి. ఉపత్థమ్భకత్తా పచ్చయా నామ. తే ఏవ తదఙ్గసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివిసుద్ధిభూతత్తా విసుద్ధి నామ. వజ్జవిరహితత్తా అనవజ్జా నామ. ‘‘సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా నేక్ఖమ్మ’’న్తి వచనతో నేక్ఖమ్మం నామ. కిలేసేహి విముత్తత్తా తదఙ్గవిముత్తిఆదివసేన విముత్తి నామ. మగ్గఫలబోజ్ఝఙ్గా విసయీభూతేహి ఆసవేహి విరహితత్తా అనాసవా. తివిధాపి బోజ్ఝఙ్గా కిలేసేహి సుఞ్ఞత్తా తదఙ్గవివేకాదివసేన వివేకా. విపస్సనామగ్గబోజ్ఝఙ్గా పరిచ్చాగవోసగ్గత్తా పక్ఖన్దనవోసగ్గత్తా చ వోసగ్గా. ఫలబోజ్ఝఙ్గా పక్ఖన్దనవోసగ్గత్తా వోసగ్గా.
౧౯. మూలట్ఠం బుజ్ఝన్తీతిఆదయో ఏకేకపదవసేన నిద్దిట్ఠా నవ దసకా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. వసీభావప్పత్తానన్తి పదం పన వత్తమానవచనాభావేన న యోజితం. పరిగ్గహట్ఠాదయో అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే వుత్తత్థా.
౨౦. పున థేరో అత్తనా దేసితం సుత్తన్తం ఉద్దిసిత్వా తస్స నిద్దేసవసేన బోజ్ఝఙ్గవిధిం దస్సేతుకామో ఏకం సమయన్తిఆదికం నిదానం వత్వా సుత్తన్తం తావ ఉద్దిసి. అత్తనా దేసితసుత్తత్తా ఏవ చేత్థ ఏవం మే సుతన్తి న వుత్తం. ఆయస్మా సారిపుత్తోతి పనేత్థ దేసకబ్యత్తిభావత్థం అత్తానం పరం వియ కత్వా వుత్తం. ఈదిసఞ్హి వచనం లోకే గన్థేసు పయుజ్జన్తి. పుబ్బణ్హసమయన్తి సకలం పుబ్బణ్హసమయం. అచ్చన్తసంయోగత్థే ఉపయోగవచనం. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే మే హోతీతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి ఏవఞ్చే మయ్హం హోతి. అప్పమాణోతి మే హోతీతి అప్పమాణోతి ఏవం మే హోతి. సుసమారద్ధోతి మే హోతీతి సుట్ఠు పరిపుణ్ణోతి ఏవం మే హోతి. తిట్ఠన్తన్తి నిబ్బానారమ్మణే పవత్తివసేన తిట్ఠన్తం. చవతీతి నిబ్బానారమ్మణతో అపగచ్ఛతి. సేసబోజ్ఝఙ్గేసుపి ఏసేవ నయో.
రాజమహామత్తస్సాతి రఞ్ఞో మహాఅమచ్చస్స, మహతియా వా భోగమత్తాయ భోగప్పమాణేన సమన్నాగతస్స. నానారత్తానన్తి నానారఙ్గరత్తానం, పూరణత్థే సామివచనం, నానారత్తేహీతి అత్థో. దుస్సకరణ్డకోతి దుస్సపేళా. దుస్సయుగన్తి వత్థయుగలం. పారుపితున్తి అచ్ఛాదేతుం. ఇమస్మిం సుత్తన్తే థేరస్స ఫలబోజ్ఝఙ్గా కథితా. యదా హి థేరో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సీసం కత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తదా ఇతరే తదన్వయా హోన్తి. యదా ధమ్మవిచయాదీసు అఞ్ఞతరం, తదా సేసాపి తదన్వయా హోన్తీతి ఏవం ఫలసమాపత్తియా అత్తనో చిణ్ణవసీభావం దస్సేన్తో థేరో ఇమం సుత్తన్తం కథేసీతి.
సుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా
౨౧. కథం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఇతి చే హోతీతి బోజ్ఝఙ్గోతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సీసం కత్వా ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తస్స అఞ్ఞేసు బోజ్ఝఙ్గేసు విజ్జమానేసు ఏవం అయం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో హోతీతి ఇతి చే పవత్తస్స కథం సో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో హోతీతి అత్థో. యావతా నిరోధూపట్ఠాతీతి యత్తకేన కాలేన నిరోధో ఉపట్ఠాతి, యత్తకే కాలే ఆరమ్మణతో నిబ్బానం ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. యావతా అచ్చీతి యత్తకేన పరిమాణేన జాలా. కథం అప్పమాణో ఇతి చే హోతీతి బోజ్ఝఙ్గోతి న అప్పమాణేపి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గే విజ్జమానే ఏవం అయం అప్పమాణో హోతీతి ఇతి చే పవత్తస్స సో అప్పమాణో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో కథం హోతీతి అత్థో. పమాణబద్ధాతి కిలేసా చ పరియుట్ఠానా చ పోనోభవికసఙ్ఖారా చ పమాణబద్ధా నామ హోన్తి. ‘‘రాగోపమాణకరణో, దోసో పమాణకరణో, మోహో పమాణకరణో’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౯) వచనతో రాగాదయో యస్స ఉప్పజ్జన్తి, ‘‘అయం ఏత్తకో’’తి తస్స పమాణకరణతో పమాణం నామ. తస్మిం పమాణే బద్ధా పటిబద్ధా ఆయత్తాతి కిలేసాదయో పమాణబద్ధా నామ హోన్తి. కిలేసాతి అనుసయభూతా, పరియుట్ఠానాతి సముదాచారప్పత్తకిలేసా. సఙ్ఖారా పోనోభవికాతి పునప్పునం భవకరణం పునభవో, పునభవో సీలమేతేసన్తి పోనభవికా, పోనభవికా ఏవ పోనోభవికా. కుసలాకుసలకమ్మసఙ్ఖాతా సఙ్ఖారా. అప్పమాణోతి వుత్తప్పకారస్స పమాణస్స అభావేన అప్పమాణో. మగ్గఫలానమ్పి అప్పమాణత్తా తతో విసేసనత్థం అచలట్ఠేన అసఙ్ఖతట్ఠేనాతి వుత్తం. భఙ్గాభావతో అచలో, పచ్చయాభావతో అసఙ్ఖతో. యో హి అచలో అసఙ్ఖతో చ, సో అతివియ పమాణవిరహితో హోతి.
కథం సుసమారద్ధో ఇతి చే హోతీతి బోజ్ఝఙ్గోతి అనన్తరం వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. విసమాతి సయఞ్చ విసమత్తా, విసమస్స చ భావస్స హేతుత్తా విసమా. సమధమ్మోతి సన్తట్ఠేన పణీతట్ఠేన సమో ధమ్మో. పమాణాభావతో సన్తో. ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) వచనతో సబ్బధమ్ముత్తమట్ఠేన పణీతో. తస్మిం సమధమ్మోతి వుత్తే సుసమే ఆరద్ధో సుసమారద్ధో. ఆవజ్జితత్తాతి ఫలసమాపత్తియా పవత్తకాలం సన్ధాయ వుత్తం. అనుప్పాదాదిసఙ్ఖాతే నిబ్బానే మనోద్వారావజ్జనస్స ఉప్పన్నత్తాతి వుత్తం హోతి. తిట్ఠతీతి పవత్తతి. ఉప్పాదాదీని హేట్ఠా వుత్తత్థాని. సేసబోజ్ఝఙ్గమూలకేసుపి వారేసు ఏసేవ నయో.
బోజ్ఝఙ్గకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. మేత్తాకథా
మేత్తాకథావణ్ణనా
౨౨. ఇదాని బోజ్ఝఙ్గకథానన్తరం కథితాయ బోజ్ఝఙ్గకథాగతియా సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ మేత్తాకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ సుత్తన్తే తావ ఆసేవితాయాతి ఆదరేన సేవితాయ. భావితాయాతి వడ్ఢితాయ. బహులీకతాయాతి పునప్పునం కతాయ. యానీకతాయాతి యుత్తయానసదిసాయ కతాయ. వత్థుకతాయాతి పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు వియ కతాయ. అనుట్ఠితాయాతి పచ్చుపట్ఠితాయ. పరిచితాయాతి సమన్తతో చితాయ ఉపచితాయ. సుసమారద్ధాయాతి సుట్ఠు సమారద్ధాయ సుకతాయ. ఆనిసంసాతి గుణా. పాటికఙ్ఖాతి పటికఙ్ఖితబ్బా ఇచ్ఛితబ్బా. సుఖం సుపతీతి యథా సేసజనా సమ్పరివత్తమానా కాకచ్ఛమానా దుక్ఖం సుపన్తి, ఏవం అసుపిత్వా సుఖం సుపతి. నిద్దం ఓక్కన్తోపి సమాపత్తిం సమాపన్నో వియ హోతి. సుఖం పటిబుజ్ఝతీతి యథా అఞ్ఞే నిత్థునన్తా విజమ్భన్తా సమ్పరివత్తన్తా దుక్ఖం పటిబుజ్ఝన్తి, ఏవం అపటిబుజ్ఝిత్వా వికసమానమివ పదుమం సుఖం నిబ్బికారం పటిబుజ్ఝతి. న పాపకం సుపినం పస్సతీతి సుపినం పస్సన్తోపి భద్దకమేవ సుపినం పస్సతి. చేతియం వన్దన్తో వియ పూజం కరోన్తో వియ ధమ్మం సుణన్తో వియ చ హోతి. యథా పనఞ్ఞే అత్తానం చోరేహి పరివారితం వియ వాళేహి ఉపద్దుతం వియ పపాతే పతన్తం వియ చ పస్సన్తి, న ఏవం పాపకం సుపినం పస్సతి. మనుస్సానం పియో హోతీతి ఉరే ఆముత్తముత్తాహారో వియ సీసే పిళన్ధమాలా వియ చ మనుస్సానం పియో హోతి మనాపో. అమనుస్సానం పియో హోతీతి యథేవ చ మనుస్సానం, ఏవం అమనుస్సానమ్పి పియో హోతి. దేవతా రక్ఖన్తీతి పుత్తమివ మాతాపితరో దేవతా రక్ఖన్తి. నాస్స అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా కమతీతి మేత్తావిహారిస్స కాయే అగ్గి వా విసం వా సత్థం వా న కమతి న పవిసతి, నాస్స కాయం వికోపేతీతి వుత్తం హోతి. తువటం చిత్తం సమాధియతీతి మేత్తావిహారినో ఖిప్పమేవ చిత్తం సమాధియతి, నత్థి తస్స దన్ధాయితత్తం. ముఖవణ్ణో విప్పసీదతీతి బన్ధనా పముత్తతాలపక్కం వియ చస్స విప్పసన్నవణ్ణం ముఖం హోతి. అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతీతి మేత్తావిహారినో సమ్మోహమరణం నామ నత్థి, అసమ్మూళ్హో నిద్దం ఓక్కమన్తో వియ కాలం కరోతి. ఉత్తరి అప్పటివిజ్ఝన్తోతి మేత్తాసమాపత్తితో ఉత్తరిం అరహత్తం అధిగన్తుం అసక్కోన్తో ఇతో చవిత్వా సుత్తప్పబుద్ధో వియ బ్రహ్మలోకూపగో హోతీతి బ్రహ్మలోకం ఉపపజ్జతీతి అత్థో.
మేత్తానిద్దేసే అనోధిసో ఫరణాతి ఓధి మరియాదా, న ఓధి అనోధి. తతో అనోధిసో, అనోధితోతి అత్థో, నిప్పదేసతో ఫుసనాతి వుత్తం హోతి. ఓధిసోతి పదేసవసేన. దిసాఫరణాతి దిసాసు ఫరణా. సబ్బేతి అనవసేసపరియాదానం. సత్తాతిపదస్స అత్థో ఞాణకథామాతికావణ్ణనాయం వుత్తో, రుళ్హీసద్దేన పన వీతరాగేసుపి అయం వోహారో వత్తతి విలీవమయేపి బీజనివిసేసే తాలవణ్టవోహారో వియ. అవేరాతి వేరరహితా. అబ్యాపజ్జాతి బ్యాపాదరహితా. అనీఘాతి నిద్దుక్ఖా. అనిగ్ఘాతిపి పాఠో. సుఖీ అత్తానంపరిహరన్తూతి సుఖితా హుత్వా అత్తభావం వత్తయన్తు. ‘‘అవేరా’’తి చ సకసన్తానే చ పరే పటిచ్చ, పరసన్తానే చ ఇతరే పటిచ్చ వేరాభావో దస్సితో, ‘‘అబ్యాపజ్జా’’తిఆదీసు వేరాభావా తమ్మూలకబ్యాపాదాభావో, ‘‘అనీఘా’’తి బ్యాపాదాభావా తమ్మూలకదుక్ఖాభావో, ‘‘సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి దుక్ఖాభావాసుఖేన అత్తభావపరిహరణం దస్సితన్తి ఏవమేత్థ వచనసమ్బన్ధో వేదితబ్బోతి. ఇమేసు చ ‘‘అవేరా హోన్తూ’’తిఆదీసు చతూసుపి వచనేసు యం యం పాకటం హోతి, తస్స తస్స వసేన మేత్తాయ ఫరతి.
పాణాతిఆదీసు పాణనతాయ పాణా, అస్సాసపస్సాసాయత్తవుత్తితాయాతి అత్థో. భూతత్తా భూతా, అభినిబ్బత్తాతి అత్థో. పుం వుచ్చతి నిరయో, తం పుం గలన్తి గచ్ఛన్తీతి పుగ్గలా. అత్తభావో వుచ్చతి సరీరం, ఖన్ధపఞ్చకమేవ వా, తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తిమత్తసబ్భావతో, తస్మిం అత్తభావే పరియాపన్నా పరిచ్ఛిన్నా అన్తోగధాతి అత్తభావపరియాపన్నా. యథా చ సత్తాతి వచనం, ఏవం సేసానిపి రుళ్హీవసేన ఆరోపేత్వా సబ్బానేతాని సబ్బసత్తవేవచనానీతి వేదితబ్బాని. కామఞ్చ అఞ్ఞానిపి ‘‘సబ్బే జన్తూ సబ్బే జీవా’’తిఆదీని సబ్బసత్తవేవచనాని అత్థి, పాకటవసేన పన ఇమానేవ పఞ్చ గహేత్వా ‘‘పఞ్చహాకారేహి అనోధిసో ఫరణా మేత్తాచేతోవిముత్తీ’’తి వుచ్చతి. యే పన ‘‘సత్తా పాణా’’తిఆదీనం న కేవలం వచనమత్తతోవ, అథ ఖో అత్థతోపి నానత్తమేవ ఇచ్ఛేయ్యుం, తేసం అనోధిసో ఫరణా విరుజ్ఝతి. తస్మా తథా అత్థం అగ్గహేత్వా ఇమేసు పఞ్చసు ఆకారేసు అఞ్ఞతరవసేన అనోధిసో మేత్తాయ ఫరతి.
ఓధిసో ఫరణే పన ఇత్థియో పురిసాతి లిఙ్గవసేన వుత్తం, అరియా అనరియాతి అరియపుథుజ్జనవసేన, దేవామనుస్సా వినిపాతికాతి ఉపపత్తివసేన. దిసాఫరణేపి దిసావిభాగం అకత్వా సబ్బదిసాసు ‘‘సబ్బే సత్తా’’తిఆదినా నయేన ఫరణతో అనోధిసో ఫరణా హోతి, సబ్బదిసాసు ‘‘సబ్బా ఇత్థియో’’తిఆదినా నయేన ఫరణతో ఓధిసో ఫరణా.
యస్మా పన అయం తివిధాపి మేత్తాఫరణా అప్పనాపత్తచిత్తస్స వసేన వుత్తా, తస్మా తీసు వారేసు అప్పనా గహేతబ్బా. అనోధిసో ఫరణే తావ ‘‘సబ్బే సత్తా అవేరా హోన్తూ’’తి ఏకా, ‘‘అబ్యాపజ్జా హోన్తూ’’తి ఏకా ‘‘అనీఘా హోన్తూ’’తి ఏకా, ‘‘సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి ఏకా. తానిపి హి చత్తారి హితోపసంహారవసేనేవ వుత్తాని. హితోపసంహారలక్ఖణా హి మేత్తా. ఇతి ‘‘సత్తా’’తిఆదీసు పఞ్చసు ఆకారేసు చతస్సన్నం చతస్సన్నం అప్పనానం వసేన వీసతి అప్పనా హోన్తి, ఓధిసో ఫరణే ‘‘సబ్బా ఇత్థియో’’తిఆదీసు సత్తసు ఆకారేసు చతస్సన్నం చతస్సన్నం వసేన అట్ఠవీసతి అప్పనా. దిసాఫరణే పన ‘‘సబ్బే పురత్థిమాయ దిసాయ సత్తా’’తిఆదినా నయేన ఏకమేకిస్సా దిసాయ వీసతి వీసతి కత్వా ద్వే సతాని, ‘‘సబ్బా పురత్థిమాయ దిసాయ ఇత్థియో’’తిఆదినా నయేన ఏకమేకిస్సా దిసాయ అట్ఠవీసతి అట్ఠవీసతి కత్వా అసీతి ద్వే సతానీతి చత్తారి సతాని అసీతి చ అప్పనా. ఇతి సబ్బానిపి ఇధ వుత్తాని అట్ఠవీసాధికాని పఞ్చ అప్పనాసతాని హోన్తి. యథా చ మేత్తాయ తివిధేన ఫరణా వుత్తా, తథా కరుణాముదితాఉపేక్ఖానమ్పి వుత్తావ హోతీతి వేదితబ్బం.
౧. ఇన్ద్రియవారవణ్ణనా
౨౩. అథ మేత్తూపసంహారాకారం ఇన్ద్రియాదిపరిభావనఞ్చ దస్సేతుం సబ్బేసం సత్తానం పీళనం వజ్జేత్వాతిఆదిమాహ. తత్థ పీళనన్తి అబ్భన్తరతో సరీరపీళనం. ఉపఘాతన్తి బాహిరతో సరీరోపఘాతం. సన్తాపన్తి యథా తథా వా చిత్తసన్తాపనం. పరియాదానన్తి పకతియా జీవితాదిపరిక్ఖయం. విహేసన్తి పరతో జీవితవిహేఠనం. వజ్జేత్వాతి పీళనాదీసు ఏకేకం అత్తనో చిత్తేనేవ అపనేత్వా. ఇమాని పీళనాదీని పఞ్చ పదాని మేత్తోపసంహారస్స పటిపక్ఖవివజ్జనవసేన వుత్తాని, అపీళనాయాతిఆదీని మేత్తోపసంహారవసేన. అపీళనాయాతి అపీళనాకారేన, సబ్బే సత్తే మేత్తాయతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం సేసేసుపి. మా వేరినో మా దుక్ఖినో మా దుక్ఖితత్తాతి ఇమానిపి తీణి మేత్తోపసంహారస్స పటిపక్ఖపటిక్ఖేపవచనాని. మా-వచనస్స మా హోన్తూతి అత్థో. అవేరినో సుఖినో సుఖితత్తాతి ఇమాని తీణి మేత్తోపసంహారవచనాని. ‘‘అబ్యాపజ్జా అనీఘా’’తి ఇదం ద్వయం ‘‘సుఖినో’’తి వచనేన సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. సుఖితత్తాతి తస్సేవ సుఖస్స నిచ్చప్పవత్తిదస్సనం. ‘‘సుఖితత్తా’’తి చ ‘‘సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి చ అత్థతో ఏకం. ‘‘అపీళనాయా’’తిఆదీహి వా అబ్యాపజ్జానీఘవచనాని సఙ్గహితాని. అట్ఠహాకారేహీతి ‘‘అపీళనాయా’’తిఆదయో పఞ్చ మేత్తోపసంహారాకారా ‘‘అవేరినో హోన్తూ’’తిఆదయో తయో మేత్తోపసంహారాకారాతి ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి. మేత్తాయతీతి సినియ్హతి. తం ధమ్మం చేతయతీతి తం హితోపసంహారం చేతయతి అభిసన్దహతి, పవత్తేతీతి అత్థో. సబ్బబ్యాపాదపరియుట్ఠానేహి విముచ్చతీతి మేత్తాయ పటిపక్ఖభూతేహి సబ్బేహి బ్యాపాదసముదాచారేహి విక్ఖమ్భనతో విముచ్చతి. మేత్తా చ చేతో చ విముత్తి చాతి ఏకాయేవ మేత్తా తిధా వణ్ణితా.
అవేరినో ఖేమినో సుఖినోతి ఇమాని తీణి పదాని పుబ్బే వుత్తే ఆకారే సఙ్ఖేపేన సఙ్గహేత్వా వుత్తాని. సద్ధాయ అధిముచ్చతీతిఆదినా నయేన వుత్తాని పఞ్చిన్ద్రియాని మేత్తాయ సమ్పయుత్తానియేవ. ఆసేవనాతిఆదీసు ఛసు వారేసు ఆసేవీయతి ఏతేహి మేత్తాతి ఆసేవనా. తథా భావనా బహులీకమ్మం. అలఙ్కారాతి విభూసనా. స్వాలఙ్కతాతి సుట్ఠు అలఙ్కతా భూసితా. పరిక్ఖారాతి సమ్భారా. సుపరిక్ఖతాతి సుట్ఠు సమ్భతా. పరివారాతి రక్ఖనట్ఠేన. పున ఆసేవనాదీని అట్ఠవీసతి పదాని మేత్తాయ వణ్ణభణనత్థం వుత్తాని. తత్థ పారిపూరీతి పరిపుణ్ణభావా. సహగతాతి మేత్తాయ సహగతా. తథా సహజాతాదయో. పక్ఖన్దనాతి మేత్తాయ పవిసనా, పక్ఖన్దతి ఏతేహి మేత్తాతి వా పక్ఖన్దనా. తథా సంసీదనాదయో. ఏతం సన్తన్తి ఫస్సనాతి ఏసా మేత్తా సన్తాతి ఏతేహి ఫస్సనా హోతీతి ఏతం సన్తన్తి ఫస్సనా ‘‘ఏతదగ్గ’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౧.౧౮౮ ఆదయో) వియ నపుంసకవచనం. స్వాధిట్ఠితాతి సుట్ఠు పతిట్ఠితా. సుసముగ్గతాతి సుట్ఠు సముస్సితా. సువిముత్తాతి అత్తనో అత్తనో పచ్చనీకేహి సుట్ఠు విముత్తా. నిబ్బత్తేన్తీతి మేత్తాసమ్పయుత్తా హుత్వా మేత్తం నిబ్బత్తేన్తి. జోతేన్తీతి పాకటం కరోన్తి. పతాపేన్తీతి విరోచేన్తి.
౨-౪. బలాదివారత్తయవణ్ణనా
౨౪-౨౭. ఇన్ద్రియవారే వుత్తనయేనేవ బలవారోపి వేదితబ్బో. బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గవారా పరియాయేన వుత్తా, న యథాలక్ఖణవసేన. మగ్గఙ్గవారే సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా మేత్తాయ పుబ్బభాగవసేన వుత్తా, న అప్పనావసేన. న హి ఏతే మేత్తాయ సహ భవన్తి. సబ్బేసం పాణానన్తిఆదీనం సేసవారానమ్పి సత్తవారే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. మేత్తాభావనావిధానం పన విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౧.౨౪౦ ఆదయో) గహేతబ్బన్తి.
మేత్తాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. విరాగకథా
విరాగకథావణ్ణనా
౨౮. ఇదాని మగ్గపయోజనపరియోసానాయ మేత్తాకథాయ అనన్తరం కథితాయ విరాగసఙ్ఖాతమగ్గపుబ్బఙ్గమాయ విరాగకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ పఠమం తావ ‘‘నిబ్బిన్దం విరజ్జతి విరాగా విముచ్చతీ’’తి (మహావ ౨౩) వుత్తానం ద్విన్నం సుత్తన్తపదానం అత్థం నిద్దిసితుకామేన విరాగో మగ్గో, విముత్తి ఫలన్తి ఉద్దేసో ఠపితో. తత్థ పఠమం వచనత్థం తావ నిద్దిసితుకామో కథం విరాగో మగ్గోతిఆదిమాహ. తత్థ విరజ్జతీతి విరత్తా హోతి. సేసాని మగ్గఞాణనిద్దేసే వుత్తత్థాని. విరాగోతి యస్మా సమ్మాదిట్ఠి విరజ్జతి, తస్మా విరాగో నామాతి అత్థో. సో చ విరాగో యస్మా విరాగారమ్మణో…పే… విరాగే పతిట్ఠితో, తస్మా చ విరాగోతి ఏవం ‘‘విరాగారమ్మణో’’తిఆదీనం పఞ్చన్నం వచనానం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తత్థ విరాగారమ్మణోతి నిబ్బానారమ్మణో. విరాగగోచరోతి నిబ్బానవిసయో. విరాగే సముదాగతోతి నిబ్బానే సముప్పన్నో. విరాగే ఠితోతి పవత్తివసేన నిబ్బానే ఠితో. విరాగే పతిట్ఠితోతి అనివత్తనవసేన నిబ్బానే పతిట్ఠితో.
నిబ్బానఞ్చ విరాగోతి నిబ్బానం విరాగహేతుత్తా విరాగో. నిబ్బానారమ్మణతాజాతాతి నిబ్బానారమ్మణే జాతా, నిబ్బానారమ్మణభావేన వా జాతా. తే మగ్గసమ్పయుత్తా సబ్బేవ ఫస్సాదయో ధమ్మా విరజ్జనట్ఠేన విరాగా హోన్తీతి విరాగా నామ హోన్తి. సహజాతానీతి సమ్మాదిట్ఠిసహజాతాని సమ్మాసఙ్కప్పాదీని సత్త మగ్గఙ్గాని. విరాగం గచ్ఛన్తీతి విరాగో మగ్గోతి విరాగం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా గచ్ఛన్తీతి విరాగారమ్మణత్తా విరాగో నామ, మగ్గనట్ఠేన మగ్గో నామ హోతీతి అత్థో. ఏకేకమ్పి మగ్గఙ్గం మగ్గోతి నామం లభతి. ఇతి ఏకేకస్స అఙ్గస్స మగ్గత్తే వుత్తే సమ్మాదిట్ఠియాపి మగ్గత్తం వుత్తమేవ హోతి. తస్మాయేవ చ ఏతేన మగ్గేనాతి అట్ఠ మగ్గఙ్గాని గహేత్వా వుత్తం. బుద్ధా చాతి పచ్చేకబుద్ధాపి సఙ్గహితా. తేపి హి ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, బుద్ధా తథాగతో చ అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో పచ్చేకబుద్ధో చా’’తి (అ. ని. ౨.౫౭) వుత్తత్తా బుద్ధాయేవ. అగతన్తి అనమతగ్గే సంసారే అగతపుబ్బం. దిసన్తి సకలాయపటిపత్తియా దిస్సతి అపదిస్సతి అభిసన్దహీయతీతి దిసా, సబ్బబుద్ధేహి వా పరమం సుఖన్తి దిస్సతి అపదిస్సతి కథీయతీతి దిసా, సబ్బదుక్ఖం వా దిస్సన్తి విస్సజ్జేన్తి ఉజ్ఝన్తి ఏతాయాతి దిసా. తం దిసం. అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి కిం వుత్తం హోతి? యో సో అట్ఠఙ్గికో ధమ్మసమూహో, సో ఏతేన నిబ్బానం గచ్ఛన్తీతి గమనట్ఠేన మగ్గో నామాతి వుత్తం హోతి. పుథుసమణబ్రాహ్మణానం పరప్పవాదానన్తి విసుం విసుం సమణానం బ్రాహ్మణానఞ్చ ఇతో అఞ్ఞలద్ధికానం. అగ్గోతి తేసం సేసమగ్గానం విసిట్ఠో. సేట్ఠోతి సేసమగ్గతో అతివియ పసంసనీయో. మోక్ఖోతి ముఖే సాధు, సేసమగ్గానం అభిముఖే అయమేవ సాధూతి అత్థో. ఉత్తమోతి సేసమగ్గే అతివియ ఉత్తిణ్ణో. పవరోతి సేసమగ్గతో నానప్పకారేహి సంభజనీయో. ఇతీతి కారణత్థే నిపాతో. తస్మా భగవతా ‘‘మగ్గానం అట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో’’తి వుత్తోతి అధిప్పాయో. వుత్తఞ్హి భగవతా –
‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో, సచ్చానం చతురో పదా;
విరాగో సేట్ఠో ధమ్మానం, ద్విపదానఞ్చ చక్ఖుమా’’తి. (ధ. ప. ౨౭౩);
తం ఇధ విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘మగ్గానం అట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో’’తి వుత్తం. సేసవారేసుపి ఇమినా చ నయేన హేట్ఠా వుత్తనయేన చ అత్థో వేదితబ్బో.
దస్సనవిరాగోతిఆదీసు దస్సనసఙ్ఖాతో విరాగో దస్సనవిరాగో. ఇన్ద్రియట్ఠతో బలస్స విసిట్ఠత్తా ఇధ ఇన్ద్రియతో బలం పఠమం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఆధిపతేయ్యట్ఠేన ఇన్ద్రియానీతిఆది ఇన్ద్రియాదీనం అత్థవిభావనా, న విరాగస్స. తథట్ఠేన సచ్చాతి సచ్చఞాణం వేదితబ్బం. సీలవిసుద్ధీతి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా. చిత్తవిసుద్ధీతి సమ్మాసమాధి. దిట్ఠివిసుద్ధీతి సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పా. విముత్తట్ఠేనాతి తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసేహి ముత్తట్ఠేన. విజ్జాతి సమ్మాదిట్ఠి. విముత్తీతి సముచ్ఛేదవిముత్తి. అమతోగధం నిబ్బానం పరియోసానట్ఠేన మగ్గోతి మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణాహి మగ్గీయతీతి మగ్గో.
ఇమస్మిం విరాగనిద్దేసే వుత్తా ధమ్మా సబ్బేపి మగ్గక్ఖణేయేవ. విముత్తినిద్దేసే ఫలక్ఖణే. తస్మా ఛన్దమనసికారాపి మగ్గఫలసమ్పయుత్తా.
౨౯. విరాగనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ విముత్తినిద్దేసేపి అత్థో వేదితబ్బో. ఫలం పనేత్థ పటిప్పస్సద్ధివిముత్తత్తా విముత్తి, నిబ్బానం నిస్సరణవిముత్తత్తా విముత్తి. ‘‘సహజాతాని సత్తఙ్గానీ’’తిఆదీని వచనాని ఇధ న లబ్భన్తీతి న వుత్తాని. సయం ఫలవిముత్తత్తా పరిచ్చాగట్ఠేన విముత్తీతి ఏత్తకమేవ వుత్తం. సేసం వుత్తనయమేవాతి.
విరాగకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. పటిసమ్భిదాకథా
౧. ధమ్మచక్కపవత్తనవారవణ్ణనా
౩౦. ఇదాని విరాగసఙ్ఖాతమగ్గవసేన సిద్ధం పటిసమ్భిదాపభేదం దస్సేన్తేన కథితాయ ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ పటిసమ్భిదాకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. సుత్తన్తే తావ బారాణసియన్తి బారాణసా నామ నదీ, బారాణసాయ అవిదూరే భవా నగరీ బారాణసీ. తస్సం బారాణసియం. ఇసిపతనే మిగదాయేతి ఇసీనం పతనుప్పతనవసేన ఏవంలద్ధనామే మిగానం అభయదానదిన్నట్ఠానత్తా మిగదాయసఙ్ఖాతే ఆరామే. తత్థ హి ఉప్పన్నుప్పన్నా సబ్బఞ్ఞుఇసయో పతన్తి, ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థం నిసీదన్తీతి అత్థో. నన్దమూలకపబ్భారతో సత్తాహచ్చయేన నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠితా అనోతత్తదహే కతముఖధోవనకిచ్చా ఆకాసేన ఆగన్త్వా పచ్చేకబుద్ధఇసయోపేత్థ సమోసరణవసేన పతన్తి, ఉపోసథత్థఞ్చ అనుపోసథత్థఞ్చ సన్నిపతన్తి, గన్ధమాదనం పటిగచ్ఛన్తా చ తతో చ ఉప్పతన్తీతిపి ఇమినా ఇసీనం పతనుప్పతనవసేన తం ‘‘ఇసిపతన’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘ఇసిపదన’’న్తిపి పాఠో. పఞ్చవగ్గియేతి –
‘‘కోణ్డఞ్ఞో భద్దియో వప్పో, మహానామో చ అస్సజి;
ఏతే పఞ్చ మహాథేరా, పఞ్చవగ్గాతి వుచ్చరే’’తి. –
ఏవం వుత్తానం పఞ్చన్నం భిక్ఖూనం వగ్గో పఞ్చవగ్గో. తస్మిం పఞ్చవగ్గే భవా తంపరియాపన్నత్తాతి పఞ్చవగ్గియా, తే పఞ్చవగ్గియే. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి దీపఙ్కరదసబలస్స పాదమూలే కతాభినీహారతో పట్ఠాయ పారమియో పూరేన్తో అనుపుబ్బేన పచ్ఛిమభవం పత్వా పచ్ఛిమభవే చ కతాభినిక్ఖమనో అనుపుబ్బేన బోధిమణ్డం పత్వా తత్థ అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో మారబలం భిన్దిత్వా పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరిత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా పచ్ఛిమయామావసానే దససహస్సిలోకధాతుం ఉన్నాదేన్తో సమ్పకమ్పేన్తో సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా సత్త సత్తాహాని బోధిమణ్డే వీతినామేత్వా మహాబ్రహ్మునా ఆయాచితధమ్మదేసనా బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేత్వా లోకానుగ్గహేన బారాణసిం గన్త్వా పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేత్వా ధమ్మచక్కం పవత్తేతుకామో ఆమన్తేసి.
ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తాతి ద్వేమే, భిక్ఖవే, కోట్ఠాసా. ఇమస్స పన వచనస్స సముదాహారేన సముదాహారనిగ్ఘోసో హేట్ఠా అవీచిం ఉపరి భవగ్గం పత్వా దససహస్సిం లోకధాతుం పత్థరిత్వా అట్ఠాసి, తస్మింయేవ సమయే అట్ఠారసకోటిసఙ్ఖా బ్రహ్మానో సమాగచ్ఛింసు. పచ్ఛిమదిసాయ సూరియో అత్థఙ్గమేతి, పురత్థిమాయ దిసాయ ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తేన యుత్తో పుణ్ణచన్దో ఉగ్గచ్ఛతి. తస్మిం సమయే భగవా ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తం ఆరభన్తో ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా’’తిఆదిమాహ.
తత్థ పబ్బజితేనాతి గిహిసంయోజనం వత్థుకామం ఛేత్వా పబ్బజితేన. న సేవితబ్బాతి న వలఞ్జేతబ్బా. పబ్బజితానంయేవ విసేసతో పటిపత్తియా భాజనభూతత్తా ‘‘పబ్బజితేన న సేవితబ్బా’’తి వుత్తం. యో చాయం కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగోతి యో చ అయం వత్థుకామేసు కిలేసకామసుఖస్స, కిలేసకామసుఖనిస్సయస్స వా అనుయోగో. హీనోతి లామకో. గమ్మోతి గామవాసీనం సన్తకో. పోథుజ్జనికోతి పుథుజ్జనేన అన్ధబాలజనేన ఆచిణ్ణో. అనరియోతి న అరియో. అథ వా న విసుద్ధానం ఉత్తమానం అరియానం సన్తకో. అనత్థసంహితోతి న అత్థసంహితో, సుఖావహకారణం అనిస్సితోతి అత్థో. అత్తకిలమథానుయోగోతి అత్తనో కిలమథస్స అనుయోగో, అత్తనో దుక్ఖకరణన్తి అత్థో. దుక్ఖోతి కణ్టకాపస్సయసేయ్యాదీహి అత్తమారణేహి దుక్ఖావహో. తపస్సీహి ‘‘ఉత్తమం తపో’’తి గహితత్తా తేసం చిత్తానురక్ఖనత్థం ఇధ ‘‘హీనో’’తి న వుత్తం, పబ్బజితానం ధమ్మత్తా ‘‘గమ్మో’’తి చ, గిహీహి అసాధారణత్తా ‘‘పోథుజ్జనికో’’తి చ న వుత్తం. తత్థ పన కేహిచి పబ్బజితపటిఞ్ఞేహి దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదేహి ‘‘యతో ఖో, భో, అయం అత్తా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గిభూతో పరిచారేతి, ఏత్తావతా ఖో, భో, అయం అత్తా దిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౯౪) గహితత్తా తేసం చిత్తానురక్ఖనత్థఞ్చ పచ్చుప్పన్నే సుఖత్తా చ తస్స ధమ్మసమాదానస్స ‘‘దుక్ఖో’’తి న వుత్తం. కామసుఖల్లికానుయోగో పచ్చుప్పన్నే తణ్హాదిట్ఠిసంకిలిట్ఠసుఖత్తా ఆయతిఞ్చ దుక్ఖవిపాకత్తా తదనుయుత్తానం తణ్హాదిట్ఠిబన్ధనబద్ధత్తా చ న సేవితబ్బో, అత్తకిలమథానుయోగో పచ్చుప్పన్నే దిట్ఠిసంకిలిట్ఠదుక్ఖత్తా ఆయతిఞ్చ దుక్ఖవిపాకత్తా తదనుయుత్తానం దిట్ఠిబన్ధనబద్ధత్తా చ న సేవితబ్బో, ఏతే ఖోతి తే ఏతే. అనుపగమ్మాతి న ఉపగన్త్వా. మజ్ఝిమాతి సంకిలిట్ఠసుఖదుక్ఖానం అభావా మజ్ఝే భవాతి మజ్ఝిమా. సా ఏవ నిబ్బానం పటిపజ్జన్తి ఏతాయాతి పటిపదా. అభిసమ్బుద్ధాతి పటివిద్ధా. చక్ఖుకరణీతిఆదీసు పఞ్ఞాచక్ఖుం కరోతీతి చక్ఖుకరణీ. ఞాణకరణీతి తస్సేవ వేవచనం. ఉపసమాయాతి కిలేసూపసమాయ. అభిఞ్ఞాయాతి చతున్నం సచ్చానం అభిజాననత్థాయ. సమ్బోధాయాతి తేసంయేవ సమ్బుజ్ఝనత్థాయ. నిబ్బానాయాతి నిబ్బానసచ్ఛికిరియత్థాయ. అథ వా దస్సనమగ్గఞాణం కరోతీతి చక్ఖుకరణీ. భావనామగ్గఞాణం కరోతీతి ఞాణకరణీ. సబ్బకిలేసానం ఉపసమాయ. సబ్బధమ్మానం అభిఞ్ఞాయ. అరహత్తఫలసమ్బోధాయ. కిలేసానఞ్చ ఖన్ధానఞ్చ నిబ్బానాయ. సచ్చకథా అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే వుత్తా.
ఏవం భగవా సచ్చాని పకాసేత్వా అత్తని కతబహుమానానం తేసం అత్తనో పటివేధక్కమం సుత్వా పటిపత్తియా బహుమానారోపనేన పటిపత్తియం ఠత్వా సచ్చప్పటివేధం పస్సన్తో ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి మే, భిక్ఖవేతిఆదినా అత్తనో పటివేధక్కమం దస్సేసి. తత్థ అననుస్సుతేసూతి న అనుస్సుతేసు, పరం అనుగన్త్వా అస్సుతేసూతి అత్థో. చక్ఖూతిఆదీనం అత్థో పరతో ఆవి భవిస్సతి. ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చం, ఇదం దుక్ఖసముదయం, ఇదం దుక్ఖనిరోధం, ఇదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చన్తి చతున్నం సచ్చానం దస్సనపటివేధో సేఖభూమియం. పరిఞ్ఞేయ్యం పహాతబ్బం సచ్ఛికాతబ్బం భావేతబ్బన్తి చతున్నం సచ్చానం భావనాపటివేధో సేఖభూమియంయేవ. పరిఞ్ఞాతం పహీనం సచ్ఛికతం భావితన్తి చతున్నం సచ్చానం పచ్చవేక్ఖణా అసేఖభూమియం.
తిపరివట్టన్తి సచ్చఞాణకిచ్చఞాణకతఞాణసఙ్ఖాతానం తిణ్ణం పరివట్టానం వసేన తయో పరివట్టా అస్సాతి తిపరివట్టం. ఏత్థ హి ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఇదం దుక్ఖసముదయం, ఇదం దుక్ఖనిరోధం, ఇదం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’’న్తి ఏవం చతూసు సచ్చేసు యథాభూతఞాణం సచ్చఞాణం నామ. తేసుయేవ ‘‘పరిఞ్ఞేయ్యం పహాతబ్బం సచ్ఛికాతబ్బం భావేతబ్బ’’న్తి ఏవం కత్తబ్బకిచ్చజాననఞాణం కిచ్చఞాణం నామ. ‘‘పరిఞ్ఞాతం పహీనం సచ్ఛికతం భావిత’’న్తి ఏవం తస్స కిచ్చస్స కతభావజాననఞాణం కతఞాణం నామ. ద్వాదసాకారన్తి తేసంయేవ ఏకేకస్మిం సచ్చే తిణ్ణం తిణ్ణం ఆకారానం వసేన ద్వాదస ఆకారా అస్సాతి ద్వాదసాకారం. ఞాణదస్సనన్తి ఏతేసం తిపరివట్టానం ద్వాదసన్నం ఆకారానం వసేన ఉప్పన్నం ఞాణసఙ్ఖాతం దస్సనం. అత్తమనాతి సకమనా. సత్తానఞ్హి సుఖకామత్తా దుక్ఖపటికూలత్తా పీతిసోమనస్సయుత్తమనో సకమనో నామ, పీతిసోమనస్సేహి అత్తమనా గహితమనా బ్యాపితమనాతి వా అత్థో. అభినన్దున్తి అభిముఖా హుత్వా నన్దింసు. వేయ్యాకరణేతి సుత్తన్తే. నిగ్గాథకో హి సుత్తన్తో కేవలం అత్థస్స బ్యాకరణతో వేయ్యాకరణం నామ. భఞ్ఞమానేతి కథియమానే. వత్తమానసమీపే వత్తమానవచనం కతం, భణితేతి అత్థో. విరజన్తి విగతరాగాదిరజం. వీతమలన్తి విగతరాగాదిమలం. రాగాదయో హి అజ్ఝోత్థరణట్ఠేన రజో నామ, దూసనట్ఠేన మలం నామ. ధమ్మచక్ఖున్తి కత్థచి పఠమమగ్గఞాణం, కత్థచి ఆదీని తీణి మగ్గఞాణాని, కత్థచి చతుత్థమగ్గఞాణమ్పి. ఇధ పన పఠమమగ్గఞాణమేవ. యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తి విపస్సనావసేన ఏవం పవత్తస్స ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీతి అత్థో.
ధమ్మచక్కేతి పటివేధఞాణే చ దేసనాఞాణే చ. బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నస్స హి భగవతో చతూసు సచ్చేసు ద్వాదసాకారం పటివేధఞాణమ్పి ఇసిపతనే నిసిన్నస్స ద్వాదసాకారమేవ సచ్చదేసనాయ పవత్తకదేసనాఞాణమ్పి ధమ్మచక్కం నామ. ఉభయమ్పి హేతం దసబలస్స పవత్తఞాణమేవ. తం ఇమాయ దేసనాయ పకాసేన్తేన భగవతా ధమ్మచక్కం పవత్తితం నామ. తం పనేతం ధమ్మచక్కం యావ అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞత్థేరో అట్ఠారసహి బ్రహ్మకోటీహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే న పతిట్ఠాతి, తావ భగవా పవత్తేతి నామ, పతిట్ఠితే పన పవత్తితం నామ. తం సన్ధాయ ‘‘పవత్తితే చ భగవతా ధమ్మచక్కే’’తి వుత్తం.
భుమ్మా దేవాతి భూమట్ఠకా దేవా. సద్దమనుస్సావేసున్తి ఏకప్పహారేనేవ సాధుకారం దత్వా ఏతం భగవతాతిఆదీని వదన్తా సద్దం అనుస్సావయింసు. అప్పటివత్తియన్తి ‘‘నయిదం తథా’’తి పటిలోమం వత్తేతుం అసక్కుణేయ్యం. సన్నిపతితా చేత్థ దేవబ్రహ్మానో దేసనాపరియోసానే ఏకప్పహారేనేవ సాధుకారం అదంసు, సన్నిపాతం అనాగతా పన భుమ్మదేవాదయో తేసం తేసం సద్దం సుత్వా సాధుకారమదంసూతి వేదితబ్బం. తేసు పన పబ్బతరుక్ఖాదీసు నిబ్బత్తా భుమ్మదేవా. తే చాతుమహారాజికపరియాపన్నా హోన్తాపి ఇధ విసుం కత్వా వుత్తా. చాతుమహారాజికాతి చ ధతరట్ఠవిరూళ్హకవిరూపక్ఖకువేరసఙ్ఖాతా చతుమహారాజా దేవతా ఏతేసన్తి చాతుమహారాజికా. తే సినేరువేమజ్ఝే హోన్తి. తేసు పబ్బతట్ఠకాపి అత్థి ఆకాసట్ఠకాపి. తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా. ఖిడ్డాపదోసికా మనోపదోసికా సీతవలాహకా ఉణ్హవలాహకా చన్దిమా దేవపుత్తో సూరియో దేవపుత్తోతి ఏతే సబ్బేపి చాతుమహారాజికదేవలోకట్ఠా ఏవ. తేత్తింస జనా తత్థ ఉప్పన్నాతి తావతింసా. అపిచ ‘‘తావతింసా’’తి తేసం దేవానం నామమేవాతిపి వుత్తం. తేపి అత్థి పబ్బతట్ఠకా అత్థి ఆకాసట్ఠకా. తేసం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం పత్తా, తథా యామాదీనం. ఏకదేవలోకేపి హి దేవానం పరమ్పరా చక్కవాళపబ్బతం అప్పత్తా నామ నత్థి. దిబ్బం సుఖం యాతా పయాతా సమ్పత్తాతి యామా. తుట్ఠా పహట్ఠాతి తుసితా. పకతిపటియత్తారమ్మణతో అతిరేకేన రమితుకామకాలే యథారుచితే భోగే నిమ్మినిత్వా నిమ్మినిత్వా రమన్తీతి నిమ్మానరతీ. చిత్తాచారం ఞత్వా పరనిమ్మితేసు భోగేసు వసం వత్తేన్తీతి పరనిమ్మితవసవత్తీ. బ్రహ్మకాయే బ్రహ్మఘటాయ నియుత్తాతి బ్రహ్మకాయికా. సబ్బేపి పఞ్చవోకారబ్రహ్మానో గహితా.
తేన ఖణేనాతి వచనం విసేసేత్వా తేన ముహుత్తేనాతి వుత్తం. ముహుత్తసఙ్ఖాతేన ఖణేన, న పరమత్థఖణేనాతి వుత్తం హోతి. యావ బ్రహ్మలోకాతి బ్రహ్మలోకం అన్తోకత్వా. సద్దోతి సాధుకారసద్దో. దససహస్సీతి దససహస్సచక్కవాళవతీ. సఙ్కమ్పీతి ఉద్ధం ఉగ్గచ్ఛన్తీ సుట్ఠు కమ్పి. సమ్పకమ్పీతి ఉద్ధం ఉగ్గచ్ఛన్తీ అధో ఓక్కమన్తీ సుట్ఠు పకమ్పి. సమ్పవేధీతి చతుదిసా గచ్ఛన్తీ సుట్ఠు పవేధి. సమ్బుద్ధభావాయ మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తే చ బోధిసత్తే తతో నిక్ఖమన్తే చ మహాపథవీ పుఞ్ఞతేజేన అకమ్పిత్థ, అభిసమ్బోధియం పటివేధఞాణతేజేన. ధమ్మచక్కప్పవత్తనే దేసనాఞాణతేజేన సాధుకారం దాతుకామా వియ పథవీ దేవతానుభావేన అకమ్పిత్థ, ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనే మహాపరినిబ్బానే చ కారుఞ్ఞేన చిత్తసఙ్ఖోభం అసహమానా వియ పథవీ దేవతానుభావేన అకమ్పిత్థ. అప్పమాణోతి వుద్ధప్పమాణో. ఉళారోతి ఏత్థ ‘‘ఉళారాని ఉళారాని ఖాదనీయాని ఖాదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౬౬) మధురం ఉళారన్తి వుత్తం. ‘‘ఉళారాయ వత్థభోగాయ చిత్తం న నమతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౯.౨౦) పణీతం ఉళారన్తి వుత్తం. ‘‘ఉళారాయ ఖలు భవం వచ్ఛాయనో సమణం గోతమం పసంసాయ పసంసతీ’’తిఆదీసు సేట్ఠం ఉళారన్తి వుత్తం. ఇధ పన ‘‘విపులో ఉళారో’’తి వుత్తో. ఓభాసోతి దేసనాఞాణానుభావేన చ దేవతానుభావేన చ జాతఓభాసో. లోకేతి చక్కవాళస్స దససహస్సియంయేవ. అతిక్కమ్మేవ దేవానం దేవానుభావన్తి దేవానం అయమానుభావో – నివత్థవత్థప్పభా ద్వాదస యోజనాని ఫరతి, తథా సరీరస్స అలఙ్కారస్స విమానస్స చ. తం దేవానం దేవానుభావం అతిక్కమిత్వాయేవాతి అత్థో. ఉదానన్తి సోమనస్సఞాణమయికం ఉదాహారం. ఉదానేసీతి ఉదాహరి. అఞ్ఞాసి వత, భో కోణ్డఞ్ఞోతి ఇమస్సపి ఉదానస్స ఉదాహరణఘోసో దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిత్వా అట్ఠాసి. అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞోతి భుసం ఞాతకోణ్డఞ్ఞోతి అత్థో.
చక్ఖుఆదీనం నిద్దేసే దస్సనట్ఠేనాతిఆదీసు ఏకమేవ ఞాణం యథావుత్తస్స నేయ్యస్స చక్ఖు వియ దస్సనకిచ్చకరణేన చక్ఖు. ఞాణకిచ్చకరణేన ఞాణం. నానప్పకారతో జాననకిచ్చకరణేన పఞ్ఞా. అనవసేసపటివేధకరణేన విజ్జా. సబ్బథా ఓభాసకిచ్చకరణేన ఆలోకో నామాతి అత్థో. చక్ఖుం ధమ్మోతిఆదీసుపి ఏకంయేవ ఞాణం కిచ్చనానత్తేన పఞ్చధా వణ్ణితం. ఆరమ్మణాతి ఉపత్థమ్భనట్ఠేన. గోచరాతి విసయట్ఠేన. దస్సనట్ఠేనాతిఆదీసు ఞాణకిచ్చం పఞ్చధా వుత్తం. ఇమినా నయేన తీసు వారేసు ఏకేకస్మిం పఞ్చ పఞ్చ కత్వా పన్నరస ధమ్మా, పన్నరస అత్థా, ద్వీసు పన్నరసకేసు తింస నిరుత్తియో, పన్నరససు ధమ్మేసు పన్నరససు అత్థేసు తింసాయ నిరుత్తీసూతి సట్ఠి ఞాణాని వేదితబ్బాని. సేసఅరియసచ్చేసుపి ఏసేవ నయో. చతూసు అరియసచ్చేసు ఏకేకస్మిం అరియసచ్చే పన్నరసన్నం పన్నరసన్నం ధమ్మానం అత్థానఞ్చ వసేన సట్ఠి ధమ్మా, సట్ఠి అత్థా, సట్ఠియా ధమ్మేసు సట్ఠియా అత్థేసు చ వీససతం నిరుత్తియో, వీసాధికం సతన్తి అత్థో. సట్ఠియా ధమ్మేసు సట్ఠియా అత్థేసు వీసుత్తరసతే నిరుత్తీసూతి ఏవం చత్తారీసఞ్చ ద్వే చ ఞాణసతాని.
౨-౩. సతిపట్ఠానవారాదివణ్ణనా
౩౧-౩౨. సతిపట్ఠానసుత్తన్తపుబ్బఙ్గమే ఇద్ధిపాదసుత్తన్తపుబ్బఙ్గమే చ పటిసమ్భిదానిద్దేసే ఇమినావ నయేన అత్థో చ గణనా చ వేదితబ్బా.
౪-౮. సత్తబోధిసత్తవారాదివణ్ణనా
౩౩-౩౭. సత్తన్నం బోధిసత్తానం సుత్తన్తేసు ఏకేకస్మింయేవ సముదయే చక్ఖాదయో పఞ్చ, నిరోధే పఞ్చాతి దస ధమ్మా, సముదయే దస్సనట్ఠాదయో పఞ్చ, నిరోధే పఞ్చాతి దస అత్థా, తేసం వసేన వీసతి నిరుత్తియో చత్తారీసం ఞాణాని. సత్త ఏకతో కత్వా వుత్తగణనా సువిఞ్ఞేయ్యా ఏవ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణవసేన వుత్తపటిసమ్భిదానిద్దేసే ఏకేకమూలకేసు ‘‘ఞాతో దిట్ఠో విదితో సచ్ఛికతో ఫస్సితో పఞ్ఞాయా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౨౧) ఇమేసు పఞ్చసు వచనేసు ఏకేకస్మింయేవ చక్ఖాదయో పఞ్చ, దస్సనట్ఠాదయో పఞ్చాతి పఞ్చపఞ్చకానం వసేన పఞ్చవీసతి ధమ్మా, పఞ్చవీసతి అత్థా, తద్దిగుణా నిరుత్తియో, తద్దిగుణాని ఞాణాని ఞేయ్యాని. పఞ్చ ఏకతో కత్వా వుత్తవారేపి పఞ్చక్ఖత్తుం పఞ్చ పఞ్చవీసతి కత్వా పఞ్చవీససతం ధమ్మా, పఞ్చవీససతం అత్థా, తద్దిగుణా నిరుత్తియో, తద్దిగుణాని ఞాణాని ఞేయ్యాని. అడ్ఢతేయ్యానీతి చేత్థ ద్వే సతాని చ పఞ్ఞాసఞ్చ. ఖన్ధాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమినావ నయేన సచ్చవారపటిసమ్భిదావారే చ ధమ్మాదిగణనా వేదితబ్బా.
౯. ఛబుద్ధధమ్మవారవణ్ణనా
౩౮. బుద్ధధమ్మవారే దియడ్ఢసతన్తి ఛక్ఖత్తుం పఞ్చవీసతి సతఞ్చ పఞ్ఞాసఞ్చ హోన్తి, తద్దిగుణా నిరుత్తియో తద్దిగుణాని ఞాణాని. పటిసమ్భిదాధికరణేతి పటిసమ్భిదాధికారే. అడ్ఢనవధమ్మసతానీతి పఠమం వుత్తేసు చతూసు సచ్చేసు సట్ఠి, చతూసు సతిపట్ఠానేసు సట్ఠి, చతూసు సమ్మప్పధానేసు సట్ఠి, సత్తబోధిసత్తవేయ్యాకరణేసు సత్తతి, అభిఞ్ఞట్ఠాదీసు పఞ్చసు పఞ్చవీససతం, ఖన్ధట్ఠాదీసు పఞ్చసు పఞ్చవీససతం, పున చతూసు అరియసచ్చేసు సతం, చతూసు పటిసమ్భిదాసు సతం, ఛసు బుద్ధధమ్మేసు దియడ్ఢసతన్తి ఏవం అట్ఠసతాని చ పఞ్ఞాసఞ్చ ధమ్మా హోన్తి. ఏవం అత్థాపి తత్తకా ఏవ హోన్తి. ఏవమేవ సచ్చాదీసు తీసు ఠానేసు వీససతం నిరుత్తియో, సత్తసు వేయ్యాకరణేసు చత్తారీససతం నిరుత్తియో, అభిఞ్ఞట్ఠాదీసు ఖన్ధట్ఠాదీసు చ అడ్ఢతేయ్యాని అడ్ఢతేయ్యాని నిరుత్తిసతాని, అరియసచ్చేసు పటిసమ్భిదాసు చ ద్వే ద్వే నిరుత్తిసతాని, బుద్ధధమ్మేసు తీణి నిరుత్తిసతానీతి ఏవం నిరుత్తిసహస్సఞ్చ సత్తనిరుత్తిసతాని చ హోన్తి. ఏవమేవ సచ్చాదీసు తీసు ఠానేసు చత్తారీసాధికాని ద్వే ద్వే ఞాణసతాని, సత్తసు వేయ్యాకరణేసు అసీతిఅధికాని ద్వే ఞాణసతాని, అభిఞ్ఞట్ఠాదీసు ఖన్ధట్ఠాదీసు చ పఞ్చపఞ్చఞాణసతాని, సచ్చేసు పటిసమ్భిదాసు చ చత్తారి చత్తారి ఞాణసతాని, బుద్ధధమ్మేసు ఛ ఞాణసతానీతి ఏవం తీణి చ ఞాణసహస్సాని చత్తారి చ ఞాణసతాని హోన్తీతి.
పటిసమ్భిదాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ధమ్మచక్కకథా
౧. సచ్చవారవణ్ణనా
౩౯. పున ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తమేవ పుబ్బఙ్గమం కత్వా కథితాయ ధమ్మచక్కకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ దుక్ఖవత్థుకాతి ఏకాభిసమయవసేన దుక్ఖం వత్థు ఏతేసన్తి దుక్ఖవత్థుకా. తదేవ దుక్ఖం విసేసేత్వా సచ్చవత్థుకాతిఆదిమాహ. తత్థ సచ్చం ఆరమ్మణం ఉపత్థమ్భో ఏతేసన్తి సచ్చారమ్మణా. సచ్చం గోచరో విసయో ఏతేసన్తి సచ్చగోచరా. సచ్చసఙ్గహితాతి మగ్గసచ్చేన సఙ్గహితా. సచ్చపరియాపన్నాతి మగ్గసచ్చాయత్తా. సచ్చే సముదాగతాతి దుక్ఖపరిజాననేన దుక్ఖసచ్చే సముప్పన్నా. తథా తత్థేవ ఠితా పతిట్ఠితా చ.
౪౦. ఇదాని ‘‘పవత్తితే చ భగవతా ధమ్మచక్కే’’తి వుత్తం ధమ్మచక్కం నిద్దిసితుకామో ధమ్మచక్కన్తిఆదిమాహ. తత్థ దువిధం ధమ్మచక్కం పటివేధధమ్మచక్కం దేసనాధమ్మచక్కఞ్చ. పటివేధధమ్మచక్కం బోధిపల్లఙ్కే, దేసనాధమ్మచక్కం ఇసిపతనే. ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి పటివేధధమ్మచక్కం వుత్తం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి దేసనాధమ్మచక్కం. కథం? భగవా హి బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నో మగ్గక్ఖణే ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గాదిభేదం ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి, సోయేవ చ ధమ్మో కిలేససత్తుఘాతాయ పవత్తనతో పహరణచక్కం వియాతి చక్కఞ్చ. ధమ్మం పవత్తేన్తోయేవ భగవా తం చక్కం పవత్తేతి నామ. ఏతేన ధమ్మోయేవ చక్కన్తి కమ్మధారయసమాసతా వుత్తా హోతి. ఇసిపతనే నిసిన్నో భగవా ధమ్మదేసనక్ఖణే వేనేయ్యసన్తానే కిలేససత్తుఘాతాయ పవత్తనతో పహరణచక్కసదిసం దేసనాచక్కఞ్చ పవత్తేతి, వేనేయ్యసన్తానే ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గాదిభేదం ధమ్మచక్కఞ్చ పవత్తేతి. ఏతేన ధమ్మో చ చక్కఞ్చ ధమ్మచక్కన్తి ద్వన్దసమాసతా వుత్తా హోతి. యస్మా పన పవత్తకే సతి పవత్తనా నామ హోతి, తస్మా సబ్బత్థాపి ‘‘పవత్తేతీ’’తి వుత్తం, పవత్తనట్ఠేన పన ‘‘చక్క’’న్తి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం. ధమ్మేన పవత్తేతీతి ధమ్మచక్కన్తిఆదీని దేసనాధమ్మచక్కమేవ సన్ధాయ వుత్తానీతి వేదితబ్బాని.
తత్థ ధమ్మేన పవత్తేతీతి యథాసభావత్తా ధమ్మేన పవత్తం చక్కన్తి ధమ్మచక్కన్తి వుత్తం హోతి. ధమ్మచరియాయ పవత్తేతీతి వేనేయ్యసన్తానే ధమ్మత్థాయ పవత్తం చక్కన్తి ధమ్మచక్కన్తి వుత్తం హోతి. ధమ్మే ఠితోతిఆదీహి భగవతో ధమ్మభూతతా ధమ్మస్సామితా చ వుత్తా హోతి. యథాహ – ‘‘సో హావుసో, భగవా జానం జానాతి పస్సం పస్సతి చక్ఖుభూతో ఞాణభూతో ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో వత్తా పవత్తా అత్థస్స నిన్నేతా అమతస్స దాతా ధమ్మస్సామీ తథాగతో’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౩). తస్మా తేహి ధమ్మస్స చక్కన్తి ధమ్మచక్కన్తి వుత్తం హోతి. ఠితోతి విసయీభావేన ఠితో. పతిట్ఠితోతి అచలభావేన పతిట్ఠితో. వసిప్పత్తోతి ఇస్సరభావం పత్తో. పారమిప్పత్తోతి కోటిప్పత్తో. వేసారజ్జప్పత్తోతి విసారదభావం పత్తో. ధమ్మే పతిట్ఠాపేన్తోతిఆదీహి వేనేయ్యసన్తానమపేక్ఖిత్వా వుత్తేహి పన వచనేహి ధమ్మస్సామితాయ చ ధమ్మత్థాయ చక్కన్తి వుత్తం హోతి. ధమ్మం సక్కరోన్తోతిహఆదీహి ధమ్మత్థాయ చక్కన్తి వుత్తం హోతి. యో హి ధమ్మం సక్కారాదివసేన పవత్తేతి, సో ధమ్మత్థం పవత్తేతి. ధమ్మం సక్కరోన్తోతి యథా కతో సో ధమ్మో సుకతో హోతి, ఏవమేవ నం కరోన్తో. ధమ్మం గరుం కరోన్తోతి తస్మిం గారవుప్పత్తియా తం గరుం కరోన్తో. ధమ్మం మానేన్తోతి ధమ్మం పియఞ్చ భావనీయఞ్చ కత్వా విహరన్తో. ధమ్మం పూజేన్తోతి తం అపదిసిత్వా దేసనాపటిపత్తిపూజాయ పూజం కరోన్తో. ధమ్మం అపచాయమానోతి తస్సేవ ధమ్మస్స సక్కారగరుకారేహి నీచవుత్తితం కరోన్తో. ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతూతి తం ధమ్మం ధజమివ పురక్ఖత్వా కేతుమివ చ ఉక్ఖిపిత్వా పవత్తియా ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు చ హుత్వాతి అత్థో. ధమ్మాధిపతేయ్యోతి ధమ్మాధిపతితో ఆగతో భావనాధమ్మవసేనేవ చ సబ్బకిరియానం కరణేన ధమ్మాధిపతేయ్యో హుత్వా. తం ఖో పన ధమ్మచక్కం అప్పటివత్తియన్తి కేనచి నివత్తేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అప్పటిహతపవత్తితా వుత్తా. తస్మా సో ధమ్మో పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి వుత్తం హోతి.
సద్ధిన్ద్రియం ధమ్మో, తం ధమ్మం పవత్తేతీతి వేనేయ్యసన్తానే మగ్గసమ్పయుత్తసద్ధిన్ద్రియుప్పాదనేన తం సద్ధిన్ద్రియం ధమ్మం పవత్తేతీతి అత్థో. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. సచ్చాతి సచ్చఞాణాని. విపస్సనా చ విజ్జా చ మగ్గఞాణమేవ. అనుప్పాదే ఞాణన్తి అరహత్తఫలే ఞాణం. తమ్పి వేనేయ్యసన్తానే పవత్తేతియేవ, నిబ్బానఞ్చ పటివేధం కరోన్తో పవత్తేతియేవ నామ.
సముదయవారాదీసు సముదయవత్థుకా నిరోధవత్థుకా మగ్గవత్థుకాతి విసేసపదం దస్సేత్వా సఙ్ఖిత్తా. ఏత్థాపి వుత్తసదిసం పఠమం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౨-౩. సతిపట్ఠానవారాదివణ్ణనా
౪౧-౪౨. సతిపట్ఠానఇద్ధిపాదపుబ్బఙ్గమవారాపి మగ్గక్ఖణవసేన వుత్తా. తేపి తత్థ తత్థ విసేసపదం దస్సేత్వా సఙ్ఖిత్తాతి.
ధమ్మచక్కకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. లోకుత్తరకథా
లోకుత్తరకథావణ్ణనా
౪౩. ఇదాని లోకుత్తరధమ్మవతియా ధమ్మచక్కకథాయ అనన్తరం కథితాయ లోకుత్తరకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ లోకుత్తరపదస్స అత్థో నిద్దేసవారే ఆవి భవిస్సతి. చత్తారో సతిపట్ఠానాతిఆదయో సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా యథాయోగం మగ్గఫలసమ్పయుత్తా. తే బుజ్ఝనట్ఠేన బోధీతి ఏవంలద్ధనామస్స అరియస్స పక్ఖే భవత్తా బోధిపక్ఖియా నామ. పక్ఖే భవత్తాతి ఉపకారభావే ఠితత్తా. తేసు ఆరమ్మణేసు ఓక్కన్తిత్వా పక్ఖన్దిత్వా ఉపట్ఠానతో ఉపట్ఠానం, సతియేవ ఉపట్ఠానం సతిపట్ఠానం. కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పనస్స అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తాకారగహణవసేన సుభసుఖనిచ్చఅత్తసఞ్ఞాపహానకిచ్చసాధనవసేన చ పవత్తితో చతుధా భేదో హోతి. తస్మా చత్తారో సతిపట్ఠానాతి వుచ్చతి. పదహన్తి ఏతేనాతి పధానం, సోభనం పధానం సమ్మప్పధానం, సమ్మా వా పదహన్తి ఏతేనాతి సమ్మప్పధానం, సోభనం వా తం కిలేసవిరూపపవత్తవిరహితతో పధానఞ్చ హితసుఖనిప్ఫాదకట్ఠేన సేట్ఠభావావహనతో పధానభావకరణతో వాతి సమ్మప్పధానం. వీరియస్సేతం అధివచనం. తయిదం ఉప్పన్నానుప్పన్నానం అకుసలానం పహానానుప్పత్తికిచ్చం, అనుప్పన్నుప్పన్నానఞ్చ కుసలానం ఉప్పత్తిట్ఠితికిచ్చం సాధయతీతి చతుబ్బిధం హోతి. తస్మా చత్తారో సమ్మప్పధానాతి వుచ్చతి. నిప్ఫత్తిపరియాయేన ఇజ్ఝనట్ఠేన, ఇజ్ఝన్తి ఏతాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇమినా వా పరియాయేన ఇద్ధి, తస్సా సమ్పయుత్తాయ పుబ్బఙ్గమట్ఠేన ఫలభూతాయ పుబ్బభాగకారణట్ఠేన చ ఇద్ధియా పాదోతి ఇద్ధిపాదో. సో ఛన్దవీరియచిత్తవీమంసావసేన చతుబ్బిధోవ హోతి. తస్మా చత్తారో ఇద్ధిపాదాతి వుచ్చతి. అస్సద్ధియకోసజ్జపమాదవిక్ఖేపసమ్మోహానం అభిభవనతో అభిభవనసఙ్ఖాతేన అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియం. అస్సద్ధియాదీహి అనభిభవనీయతో అకమ్పియట్ఠేన బలం. తదుభయమ్పి సద్ధావీరియసతిసమాధిపఞ్ఞావసేన పఞ్చవిధం హోతి. తస్మా పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలానీతి వుచ్చన్తి. బుజ్ఝనకసత్తస్స పన అఙ్గభావేన సతిఆదయో సత్త ధమ్మా బోజ్ఝఙ్గా, నియ్యానట్ఠేన చ సమ్మాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠ మగ్గఙ్గా హోన్తి. తేన వుచ్చతి సత్త బోజ్ఝఙ్గా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి.
ఇతి ఇమే సత్తతింస బోధిపక్ఖియా ధమ్మా పుబ్బభాగే లోకియవిపస్సనాయ వత్తమానాయ చుద్దసవిధేన కాయం పరిగ్గణ్హతో చ కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, నవవిధేన వేదనం పరిగ్గణ్హతో చ వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, సోళసవిధేన చిత్తం పరిగ్గణ్హతో చ చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, పఞ్చవిధేన ధమ్మే పరిగ్గణ్హతో చ ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. ఇతి ఇమస్మిం అత్తభావే అనుప్పన్నపుబ్బం పరస్స ఉప్పన్నం అకుసలం దిస్వా ‘‘యథా పటిపన్నస్స తస్స తం ఉప్పన్నం, న తథా పటిపజ్జిస్సామి, ఏవం మే ఏతం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి తస్స అనుప్పాదాయ వాయమనకాలే పఠమం సమ్మప్పధానం, అత్తనో సముదాచారప్పత్తమకుసలం దిస్వా తస్స పహానాయ వాయమనకాలే దుతియం, ఇమస్మిం అత్తభావే అనుప్పన్నపుబ్బం ఝానం వా విపస్సనం వా ఉప్పాదేతుం వాయమన్తస్స తతియం, ఉప్పన్నం యథా న పరిహాయతి, ఏవం పునప్పునం ఉప్పాదేన్తస్స చతుత్థం సమ్మప్పధానం. ఛన్దం ధురం కత్వా కుసలుప్పాదనకాలే ఛన్దిద్ధిపాదో, వీరియం, చిత్తం, వీమంసం ధురం కత్వా కుసలుప్పాదనకాలే వీమంసిద్ధిపాదో. మిచ్ఛావాచాయ విరమణకాలే సమ్మావాచా, మిచ్ఛాకమ్మన్తా, మిచ్ఛాజీవా విరమణకాలే సమ్మాజీవోతి ఏవం నానాచిత్తేసు లబ్భన్తి. చతుమగ్గక్ఖణే పన ఏకచిత్తే లబ్భన్తి, ఫలక్ఖణే ఠపేత్వా చత్తారో సమ్మప్పధానే అవసేసా తేత్తింస లబ్భన్తి. ఏవం ఏకచిత్తే లబ్భమానేసు చేతేసు ఏకావ నిబ్బానారమ్మణా సతి కాయాదీసు సుభసఞ్ఞాదిపహానకిచ్చసాధనవసేన ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి వుచ్చతి. ఏకమేవ చ వీరియం అనుప్పన్నుప్పన్నానం అనుప్పాదాదికిచ్చసాధనవసేన ‘‘చత్తారో సమ్మప్పధానా’’తి వుచ్చతి. సేసేసు హాపనవడ్ఢనం నత్థి.
అపిచ తేసు –
నవ ఏకవిధా ఏకో, ద్వేధాథ చతుపఞ్చధా;
అట్ఠధా నవధా చేవ, ఇతి ఛద్ధా భవన్తి తే.
నవ ఏకవిధాతి ఛన్దో చిత్తం పీతి పస్సద్ధి ఉపేక్ఖా సఙ్కప్పో వాచా కమ్మన్తో ఆజీవోతి ఇమే నవ ఛన్దిద్ధిపాదాదివసేన ఏకవిధావ హోన్తి, అఞ్ఞకోట్ఠాసం న భజన్తి. ఏకో ద్వేధాతి సద్ధా ఇన్ద్రియబలవసేన ద్వేధా ఠితా. అథ చతుపఞ్చధాతి అథఞ్ఞో ఏకో చతుధా, అఞ్ఞో పఞ్చధా ఠితోతి అత్థో. తత్థ సమాధి ఏకో ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గవసేన చతుధా ఠితో, పఞ్ఞా తేసం చతున్నం ఇద్ధిపాదకోట్ఠాసస్స చ వసేన పఞ్చధా. అట్ఠధా నవధా చేవాతి అపరో ఏకో అట్ఠధా, ఏకో నవధా ఠితోతి అత్థో. చతుసతిపట్ఠానఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గవసేన సతి అట్ఠధా ఠితా, చతుసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గవసేన వీరియం నవధాతి. ఏవం –
చుద్దసేవ అసమ్భిన్నా, హోన్తేతే బోధిపక్ఖియా;
కోట్ఠాసతో సత్తవిధా, సత్తతింస పభేదతో.
సకిచ్చనిప్ఫాదనతో, సరూపేన చ వుత్తితో;
సబ్బేవ అరియమగ్గస్స, సమ్భవే సమ్భవన్తి తే.
ఏవం మగ్గఫలసమ్పయుత్తే సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే దస్సేత్వా పున తే మగ్గఫలేసు సఙ్ఖిపిత్వా చత్తారో అరియమగ్గా చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలానీతి ఆహ. సమణభావో సామఞ్ఞం, చతున్నం అరియమగ్గానమేతం నామం. సామఞ్ఞానం ఫలాని సామఞ్ఞఫలాని. నిబ్బానం పన సబ్బేహి అసమ్మిస్సమేవ. ఇతి విత్థారతో సత్తతింసబోధిపక్ఖియచతుమగ్గచతుఫలనిబ్బానానం వసేన ఛచత్తాలీస లోకుత్తరధమ్మా, తతో సఙ్ఖేపేన చతుమగ్గచతుఫలనిబ్బానానం వసేన నవ లోకుత్తరధమ్మా, తతోపి సఙ్ఖేపేన మగ్గఫలనిబ్బానానం వసేన తయో లోకుత్తరధమ్మాతి వేదితబ్బం. సతిపట్ఠానాదీనం మగ్గఫలానఞ్చ లోకుత్తరత్తే వుత్తే తంసమ్పయుత్తానం ఫస్సాదీనమ్పి లోకుత్తరత్తం వుత్తమేవ హోతి. పధానధమ్మవసేన పన సతిపట్ఠానాదయోవ వుత్తా. అభిధమ్మే (ధ. స. ౨౭౭ ఆదయో, ౫౦౫ ఆదయో) చ లోకుత్తరధమ్మనిద్దేసే మగ్గఫలసమ్పయుత్తానం ఫస్సాదీనం లోకుత్తరత్తం వుత్తమేవాతి.
లోకం తరన్తీతి లోకం అతిక్కమన్తి. సబ్బమిధ ఈదిసం వత్తమానకాలవచనం చత్తారో అరియమగ్గే సన్ధాయ వుత్తం. సోతాపత్తిమగ్గో హి అపాయలోకం తరతి, సకదాగామిమగ్గో కామావచరలోకేకదేసం తరతి, అనాగామిమగ్గో కామావచరలోకం తరతి, అరహత్తమగ్గో రూపారూపావచరలోకం తరతి. లోకా ఉత్తరన్తీతి లోకా ఉగ్గచ్ఛన్తి. లోకతోతి చ లోకమ్హాతి చ తదేవ నిస్సక్కవచనం విసేసేత్వా దస్సితం. లోకం సమతిక్కమన్తీతి పఠమం వుత్తత్థమేవ. తత్థ ఉపసగ్గత్థం అనపేక్ఖిత్వా వుత్తం, ఇధ సహ ఉపసగ్గత్థేన వుత్తం. లోకం సమతిక్కన్తాతి యథావుత్తం లోకం సమ్మా అతిక్కన్తా. సబ్బమిధ ఈదిసం అతీతకాలవచనం ఫలనిబ్బానాని సన్ధాయ వుత్తం, సోతాపత్తిఫలాదీని హి యథావుత్తం లోకం అతిక్కమిత్వా ఠితాని, సదా నిబ్బానం సబ్బలోకం అతిక్కమిత్వా ఠితం. లోకేన అతిరేకాతి లోకతో అధికభూతా. ఇదం సబ్బేపి లోకుత్తరధమ్మే సన్ధాయ వుత్తం. నిస్సరన్తీతి నిగ్గచ్ఛన్తి. నిస్సటాతి నిగ్గతా. లోకే న తిట్ఠన్తీతిఆదీని అట్ఠారస వచనాని సబ్బలోకుత్తరేసుపి యుజ్జన్తి. న తిట్ఠన్తీతి లోకే అపరియాపన్నత్తా వుత్తం. లోకే న లిమ్పన్తీతి ఖన్ధసన్తానే వత్తమానాపి తస్మిం న లిమ్పన్తీతి అత్థో. లోకేన న లిమ్పన్తీతి అకతపటివేధానం కేనచి చిత్తేన, కతపటివేధానం అకుసలేన అప్పమత్తేనపి చిత్తేన న లిమ్పన్తీతి అత్థో. అసంలిత్తా అనుపలిత్తాతి ఉపసగ్గేన విసేసితం.
విప్పముత్తాతి అలిత్తత్తమేవ నానాబ్యఞ్జనేన విసేసితం. యే కేచి హి యత్థ యేన వా అలిత్తా, తే తత్థ తేన వా విప్పముత్తా హోన్తి. లోకా విప్పముత్తాతిఆదీని తీణి నిస్సక్కవసేన వుత్తాని. విసఞ్ఞుత్తాతి విప్పముత్తత్తవిసేసనం. యే కేచి హి యత్థ యేన యతో విప్పముత్తా, తే తత్థ తేన తతో విసఞ్ఞుత్తా నామ హోన్తి. లోకా సుజ్ఝన్తీతి లోకమలం ధోవిత్వా లోకా సుజ్ఝన్తి. విసుజ్ఝన్తీతి తదేవ ఉపసగ్గేన విసేసితం. వుట్ఠహన్తీతి ఉట్ఠితా హోన్తి. వివట్టన్తీతి నివట్టన్తి. న సజ్జన్తీతి న లగ్గన్తి. న గయ్హన్తీతి న గణ్హీయన్తి. న బజ్ఝన్తీతి న బాధీయన్తి. సముచ్ఛిన్దన్తీతి అప్పవత్తిం కరోన్తి. యథా చ లోకం సముచ్ఛిన్నత్తాతి, తథేవ ‘‘లోకా విసుద్ధత్తా’’తిఆది వుత్తమేవ హోతి. పటిప్పస్సమ్భేన్తీతి నిరోధేన్తి. అపథాతిఆదీని చత్తారి సబ్బేసుపి లోకుత్తరేసు యుజ్జన్తి. అపథాతి అమగ్గా. అగతీతి అప్పతిట్ఠా. అవిసయాతి అనాయత్తా. అసాధారణాతి అసమానా. వమన్తీతి ఉగ్గిలన్తి. న పచ్చావమన్తీతి వుత్తపటిపక్ఖనయేన వుత్తం, వన్తం పున న అదన్తీతి అత్థో. ఏతేన వన్తస్స సువన్తభావో వుత్తో హోతి. అనన్తరదుకత్తయేపి ఏసేవ నయో. విసీనేన్తీతి వికిరన్తి విముచ్చన్తి, న బన్ధన్తీతి అత్థో. న ఉస్సీనేన్తీతి న వికిరన్తి న విముచ్చన్తి. ‘‘విసినేన్తీ’’తి ‘‘న ఉస్సినేన్తీ’’తి రస్సం కత్వా పాఠో సున్దరో. విధూపేన్తీతి నిబ్బాపేన్తి. న సంధూపేన్తీతి న ఉజ్జలన్తి. లోకం సమతిక్కమ్మ అభిభుయ్య తిట్ఠన్తీతి సబ్బేపి లోకుత్తరా ధమ్మా లోకం సమ్మా అతిక్కమిత్వా అభిభవిత్వా చ తిట్ఠన్తీతి లోకుత్తరా. సబ్బేహిపి ఇమేహి యథావుత్తేహి పకారేహి లోకుత్తరానం లోకతో ఉత్తరభావో అధికభావో చ వుత్తో హోతీతి.
లోకుత్తరకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. బలకథా
బలకథావణ్ణనా
౪౪. ఇదాని లోకుత్తరకథాయ అనన్తరం కథితాయ లోకుత్తరకథావతియా సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ బలకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ ఆదితో సుత్తన్తవసేన పఞ్చ బలాని దస్సేత్వా తదఞ్ఞానిపి బలాని దస్సేతుకామో అపిచ అట్ఠసట్ఠి బలానీతిఆదిమాహ. సబ్బానిపి తంతంపటిపక్ఖేహి అకమ్పియట్ఠేన బలాని నామ హోన్తి. హిరిబలన్తిఆదీసు పాపతో హిరీయన్తి ఏతాయాతి హిరీ, లజ్జాయేతం నామం. పాపతో ఓత్తప్పన్తి ఏతేనాతి ఓత్తప్పం, పాపతో ఉబ్బేగస్సేతం నామం. అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ, బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం. అత్తాధిపతి హిరీ, లోకాధిపతి ఓత్తప్పం. లజ్జాసభావసణ్ఠితా హిరీ, భయసభావసణ్ఠితం ఓత్తప్పం. సప్పతిస్సవలక్ఖణా హిరీ, వజ్జభీరుకభయదస్సావిలక్ఖణం ఓత్తప్పం. సా ఏవ హిరీ అహిరికేన న కమ్పతీతి హిరిబలం. తదేవ ఓత్తప్పం అనోత్తప్పేన న కమ్పతీతి ఓత్తప్పబలం. అప్పటిసఙ్ఖానేన న కమ్పతీతి పటిసఙ్ఖానబలం. ఉపపరిక్ఖణపఞ్ఞాయేతం నామం. వీరియసీసేన సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తస్స ఉప్పన్నబలం భావనాబలం. తథాపవత్తానం చతున్నం ఖన్ధానమేతం నామం. పరిసుద్ధాని సీలాదీని అనవజ్జబలం. చత్తారి సఙ్గహవత్థూని సఙ్గహబలం. సఙ్గహే బలన్తిపి పాఠో. దుక్ఖమానం అధివాసనం ఖన్తిబలం. ధమ్మకథాయ పరేసం తోసనం పఞ్ఞత్తిబలం. అధితస్స అత్థస్స అధిగమాపనం నిజ్ఝత్తిబలం. కుసలేసు బహుభావో ఇస్సరియబలం. కుసలేసు యథారుచి పతిట్ఠానం అధిట్ఠానబలం. హిరిబలాదీనం అత్థో మాతికాపదేసు బ్యఞ్జనవసేన విసేసతో యుజ్జమానం గహేత్వా వుత్తో. సమథబలం విపస్సనాబలన్తి బలప్పత్తా సమథవిపస్సనా ఏవ.