౧. సుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

౨. తస్స సుత్తన్తస్స నిద్దేసకథాయ తత్థ జాతే ధమ్మేతి తస్మిం సమాధిస్మిం జాతే చిత్తచేతసికే ధమ్మే. అనిచ్చతో అనుపస్సనట్ఠేనాతిఆదినా విపస్సనాయ భేదం దస్సేతి. సమ్మాదిట్ఠి మగ్గోతి సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతో మగ్గో. అట్ఠసు మగ్గఙ్గేసు ఏకేకోపి హి మగ్గోతి వుచ్చతి.ఆసేవతీతి సోతాపత్తిమగ్గవసేన. భావేతీతి సకదాగామిమగ్గుప్పాదనేన. బహులీకరోతీతి అనాగామిఅరహత్తమగ్గుప్పాదనేన. ఇమేసం తిణ్ణం అవత్థాభేదేపి సతి ఆవజ్జనాదీనం సాధారణత్తా సదిసమేవ విస్సజ్జనం కతం.

౩. ఆలోకసఞ్ఞాపటినిస్సగ్గానుపస్సనానం అన్తరాపేయ్యాలే అవిక్ఖేపాదీని చ ఝాన సమాపత్తికసిణానుస్సతిఅసుభా చ దీఘం అస్సాసాదీని చ ఆనన్తరికసమాధిఞాణనిద్దేసే (పటి. మ. ౧.౮౦-౮౧) నిద్దిట్ఠత్తా సఙ్ఖిత్తాని. తత్థ చ అవిక్ఖేపవసేనాతి పుబ్బభాగావిక్ఖేపవసేన గహేతబ్బం. అనిచ్చానుపస్సీ అస్సాసవసేనాతిఆదికే సుద్ధవిపస్సనావసేన వుత్తచతుక్కే పన తరుణవిపస్సనాకాలే విపస్సనాసమ్పయుత్తసమాధిపుబ్బఙ్గమా బలవవిపస్సనా వేదితబ్బా.

౪. విపస్సనాపుబ్బఙ్గమవారే పఠమం అనిచ్చతోతిఆదినా ఆరమ్మణం అనియమేత్వా విపస్సనా వుత్తా, పచ్ఛా రూపం అనిచ్చతోతిఆదినా ఆరమ్మణం నియమేత్వా వుత్తా. తత్థ జాతానన్తి తస్సా విపస్సనాయ జాతానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం. వోసగ్గారమ్మణతాతి ఏత్థ వోసగ్గో నిబ్బానం. నిబ్బానఞ్హి సఙ్ఖతవోసగ్గతో పరిచ్చాగతో ‘‘వోసగ్గో’’తి వుత్తో. విపస్సనా చ తంసమ్పయుత్తధమ్మా చ నిబ్బాననిన్నతాయ అజ్ఝాసయవసేన నిబ్బానే పతిట్ఠితత్తా నిబ్బానపతిట్ఠా నిబ్బానారమ్మణా. పతిట్ఠాపి హి ఆలమ్బీయతీతి ఆరమ్మణం నామ హోతి, నిబ్బానే పతిట్ఠట్ఠేనేవ నిబ్బానారమ్మణా. అఞ్ఞత్థ పాళియమ్పి హి పతిట్ఠా ‘‘ఆరమ్మణ’’న్తి వుచ్చన్తి. యథాహ – ‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, నళాగారం వా తిణాగారం వా సుక్ఖం కోళాపం తేరోవస్సికం పురత్థిమాయ చేపి దిసాయ పురిసో ఆదిత్తాయ తిణుక్కాయ ఉపసఙ్కమేయ్య, లభేథ అగ్గి ఓతారం, లభేథ అగ్గి ఆరమ్మణ’’న్తిఆది (సం. ని. ౪.౨౪౩). తస్మా తత్థ జాతానం ధమ్మానం వోసగ్గారమ్మణతాయ నిబ్బానపతిట్ఠాభావేన హేతుభూతేన ఉప్పాదితో యో చిత్తస్స ఏకగ్గతాసఙ్ఖాతో ఉపచారప్పనాభేదో అవిక్ఖేపో, సో సమాధీతి విపస్సనాతో పచ్ఛా ఉప్పాదితో నిబ్బేధభాగియో సమాధి నిద్దిట్ఠో హోతి. తస్మాయేవ హి ఇతి పఠమం విపస్సనా, పచ్ఛా సమథోతి వుత్తం.

౫. యుగనద్ధనిద్దేసే యస్మా హేట్ఠా సుత్తన్తవణ్ణనాయం వుత్తో యుగనద్ధక్కమో పురిమద్వయనిద్దేసనయేనేవ పాకటో, మగ్గక్ఖణే యుగనద్ధక్కమో పన న పాకటో, తస్మా పుబ్బభాగే అనేకన్తికం యుగనద్ధభావనం అవత్వా మగ్గక్ఖణే ఏకన్తేన లబ్భమానయుగనద్ధభావనమేవ దస్సేన్తో సోళసహి ఆకారేహీతిఆదిమాహ. తత్థ ఆరమ్మణట్ఠేనాతిఆదీసు సత్తరససు ఆకారేసు అన్తే ఉద్దిట్ఠం యుగనద్ధం మూలపదేన ఏకట్ఠత్తా తం విప్పహాయ సేసానం వసేన ‘‘సోళసహీ’’తి వుత్తం. ఆరమ్మణట్ఠేనాతి ఆలమ్బనట్ఠేన, ఆరమ్మణవసేనాతి అత్థో. ఏవం సేసేసుపి. గోచరట్ఠేనాతి ఆరమ్మణట్ఠేపి సతి నిస్సయితబ్బట్ఠానట్ఠేన. పహానట్ఠేనాతి పజహనట్ఠేన. పరిచ్చాగట్ఠేనాతి పహానేపి సతి పున అనాదియనేన పరిచ్చాగట్ఠేన. వుట్ఠానట్ఠేనాతి ఉగ్గమనట్ఠేన. వివట్టనట్ఠేనాతి ఉగ్గమనేపి సతి అపునరావట్టనేన నివత్తనట్ఠేన. సన్తట్ఠేనాతి నిబ్బుతట్ఠేన. పణీతట్ఠేనాతి నిబ్బుతట్ఠేపి సతి ఉత్తమట్ఠేన, అతప్పకట్ఠేన వా. విముత్తట్ఠేనాతి బన్ధనాపగతట్ఠేన. అనాసవట్ఠేనాతి బన్ధనమోక్ఖేపి సతి ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానాసవవిరహితట్ఠేన. తరణట్ఠేనాతి అనోసీదిత్వా పిలవనట్ఠేన, అతిక్కమనట్ఠేన వా. అనిమిత్తట్ఠేనాతి సఙ్ఖారనిమిత్తవిరహితట్ఠేన. అప్పణిహితట్ఠేనాతి పణిధివిరహితట్ఠేన. సుఞ్ఞతట్ఠేనాతి అభినివేసవిరహితట్ఠేన. ఏకరసట్ఠేనాతి ఏకకిచ్చట్ఠేన. అనతివత్తనట్ఠేనాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతిక్కమనట్ఠేన. యుగనద్ధట్ఠేనాతి యుగలకట్ఠేన.

ఉద్ధచ్చం పజహతో, అవిజ్జం పజహతోతి యోగినో తస్స తస్స పటిపక్ఖప్పహానవసేన వుత్తం. నిరోధో చేత్థ నిబ్బానమేవ. అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి సమథో చే విపస్సనం అతివత్తేయ్య, లీనపక్ఖికత్తా సమథస్స చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య. విపస్సనా చే సమథం అతివత్తేయ్య, ఉద్ధచ్చపక్ఖికత్తా విపస్సనాయ చిత్తం ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తేయ్య. తస్మా సమథో చ విపస్సనం అనతివత్తమానో కోసజ్జపాతం న కరోతి, విపస్సనా సమథం అనతివత్తమానా ఉద్ధచ్చపాతం న కరోతి. సమథో సమం పవత్తమానో విపస్సనం ఉద్ధచ్చపాతతో రక్ఖతి, విపస్సనా సమం పవత్తమానా సమథం కోసజ్జపాతతో రక్ఖతి. ఏవమిమే ఉభో అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తనకిచ్చేన ఏకకిచ్చా, సమా హుత్వా పవత్తమానేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తమానా అత్థసిద్ధికరా హోన్తి. తేసం మగ్గక్ఖణే యుగనద్ధత్తం వుట్ఠానగామినివిపస్సనాక్ఖణే యుగనద్ధత్తాయేవ హోతి. పహానపరిచ్చాగవుట్ఠానవివట్టనకరణానం మగ్గకిచ్చవసేన వుత్తత్తా సకలస్స మగ్గకిచ్చస్స దస్సనత్థం ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసా చ ఖన్ధా చ అవిజ్జాసహగతకిలేసా చ ఖన్ధా చ నిద్దిట్ఠా. సేసానం న తథా వుత్తత్తా పటిపక్ఖధమ్మమత్తదస్సనవసేన ఉద్ధచ్చావిజ్జా ఏవ నిద్దిట్ఠా. వివట్టతోతి నివత్తన్తస్స.

సమాధి కామాసవా విముత్తో హోతీతి సమాధిస్స కామచ్ఛన్దపటిపక్ఖత్తా వుత్తం. రాగవిరాగాతి రాగస్స విరాగో సమతిక్కమో ఏతిస్సా అత్థీతి రాగవిరాగా, ‘‘రాగవిరాగతో’’తి నిస్సక్కవచనం వా. తథా అవిజ్జావిరాగా. చేతోవిముత్తీతి మగ్గసమ్పయుత్తో సమాధి. పఞ్ఞావిముత్తీతి మగ్గసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా. తరతోతి తరన్తస్స. సబ్బపణిధీహీతి రాగదోసమోహపణిధీహి, సబ్బపత్థనాహి వా. ఏవం చుద్దస ఆకారే విస్సజ్జిత్వా ఏకరసట్ఠఞ్చ అనతివత్తనట్ఠఞ్చ అవిభజిత్వావ ఇమేహి సోళసహి ఆకారేహీతి ఆహ. కస్మా? తేసం చుద్దసన్నం ఆకారానం ఏకేకస్స అవసానే ‘‘ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీ’’తి నిద్దిట్ఠత్తా తే ద్వేపి ఆకారా నిద్దిట్ఠావ హోన్తి. తస్మా ‘‘సోళసహీ’’తి ఆహ. యుగనద్ధట్ఠో పన ఉద్దేసేపి న భణితోయేవాతి.