౨. ధమ్ముద్ధచ్చవారనిద్దేసవణ్ణనా

౬. ధమ్ముద్ధచ్చవారే అనిచ్చతో మనసికరోతో ఓభాసో ఉప్పజ్జతీతి ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ ఠితస్స తీహి అనుపస్సనాహి పునప్పునం సఙ్ఖారే విపస్సన్తస్స విపస్సన్తస్స విపస్సనాఞాణేసు పరిపాకగతేసు తదఙ్గవసేన కిలేసప్పహానేన పరిసుద్ధచిత్తస్స అనిచ్చతో వా దుక్ఖతో వా అనత్తతో వా మనసికారక్ఖణే విపస్సనాఞాణానుభావేన పకతియావ ఓభాసో ఉప్పజ్జతీతి పఠమం తావ అనిచ్చతో మనసికరోతో ఓభాసో కథితో. అకుసలో విపస్సకో తస్మిం ఓభాసే ఉప్పన్నే ‘‘న చ వత మే ఇతో పుబ్బే ఏవరూపో ఓభాసో ఉప్పన్నపుబ్బో, అద్ధా మగ్గం పత్తోమ్హి, ఫలం పత్తోమ్హీ’’తి అమగ్గంయేవ ‘‘మగ్గో’’తి, అఫలమేవ ‘‘ఫల’’న్తి గణ్హాతి. తస్స అమగ్గం ‘‘మగ్గో’’తి, అఫలం ‘‘ఫల’’న్తి గణ్హతో విపస్సనావీథి ఉక్కన్తా హోతి. సో అత్తనో విపస్సనావీథిం విస్సజ్జేత్వా విక్ఖేపమాపన్నో వా ఓభాసమేవ తణ్హాదిట్ఠిమఞ్ఞనాహి మఞ్ఞమానో వా నిసీదతి. సో ఖో పనాయం ఓభాసో కస్సచి భిక్ఖునో పల్లఙ్కట్ఠానమత్తమేవ ఓభాసేన్తో ఉప్పజ్జతి, కస్సచి అన్తోగబ్భం, కస్సచి బహిగబ్భమ్పి, కస్సచి సకలవిహారం, గావుతం అడ్ఢయోజనం యోజనం ద్వియోజనం…పే… కస్సచి పథవితలతో యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా ఏకాలోకం కురుమానో. భగవతో పన దససహస్సిలోకధాతుం ఓభాసేన్తో ఉదపాది. అయఞ్హి ఓభాసో చతురఙ్గసమన్నాగతేపి అన్ధకారే తం తం ఠానం ఓభాసేన్తో ఉప్పజ్జతి.

ఓభాసో ధమ్మోతి ఓభాసం ఆవజ్జతీతి అయం ఓభాసో మగ్గధమ్మో ఫలధమ్మోతి వా తం తం ఓభాసం మనసి కరోతి. తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చన్తి తతో ఓభాసతో ధమ్మోతి ఆవజ్జనకరణతో వా యో ఉప్పజ్జతి విక్ఖేపో, సో ఉద్ధచ్చం నామాతి అత్థో. తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసోతి తేన ఏవం ఉప్పజ్జమానేన ఉద్ధచ్చేన విరోధితచిత్తో, తేన వా ఉద్ధచ్చేన కారణభూతేన తమ్మూలకకిలేసుప్పత్తియా విరోధితచిత్తో విపస్సకో విపస్సనావీథిం ఓక్కమిత్వా విక్ఖేపం వా తమ్మూలకకిలేసేసు వా ఠితత్తా అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో ఉపట్ఠానాని యథాభూతం నప్పజానాతి. ‘‘తేన వుచ్చతి ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసో’’తి ఏవం ఇతి-సద్దో యోజేతబ్బో. హోతి సో సమయోతి ఏవం అస్సాదవసేన ఉపక్కిలిట్ఠచిత్తస్సాపి యోగినో సచే ఉపపరిక్ఖా ఉప్పజ్జతి, సో ఏవం పజానాతి – ‘‘విపస్సనా నామ సఙ్ఖారారమ్మణా, మగ్గఫలాని నిబ్బానారమ్మణాని, ఇమాని చ చిత్తాని సఙ్ఖారారమ్మణాని, తస్మా నాయమోభాసో మగ్గో, ఉదయబ్బయానుపస్సనాయేవ నిబ్బానస్స లోకికో మగ్గో’’తి మగ్గామగ్గం వవత్థపేత్వా తం విక్ఖేపం పరివజ్జయిత్వా ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ ఠత్వా సాధుకం సఙ్ఖారే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి. ఏవం ఉపపరిక్ఖన్తస్స సో సమయో హోతి. ఏవం అపస్సన్తో పన ‘‘మగ్గఫలప్పత్తోమ్హీ’’తి అధిమానికో హోతి.

యం తం చిత్తన్తి యం తం విపస్సనాచిత్తం. అజ్ఝత్తమేవాతి అనిచ్చానుపస్సనాయ ఆరమ్మణే గోచరజ్ఝత్తేయేవ. ఞాణం ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ యోగావచరస్స రూపారూపధమ్మే తులయన్తస్స తీరయన్తస్స విస్సట్ఠఇన్దవజిరమివ అవిహతవేగం తిఖిణం సూరమతివిసదం విపస్సనాఞాణం ఉప్పజ్జతి. పీతి ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే ఖుద్దికా పీతి, ఖణికా పీతి, ఓక్కన్తికా పీతి, ఉబ్బేగా పీతి, ఫరణా పీతీతి అయం పఞ్చవిధా విపస్సనాసమ్పయుత్తా పీతి సకలసరీరం పూరయమానా ఉప్పజ్జతి. పస్సద్ధి ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే కాయచిత్తానం నేవ దరథో, న గారవతా, న కక్ఖళతా, న అకమ్మఞ్ఞతా, న గేలఞ్ఞతా, న వఙ్కతా హోతి. అథ ఖో పనస్స కాయచిత్తాని పస్సద్ధాని లహూని ముదూని కమ్మఞ్ఞాని పగుణాని సువిసదాని ఉజుకానియేవ హోన్తి. సో ఇమేహి పస్సద్ధాదీహి అనుగ్గహితకాయచిత్తో తస్మిం సమయే అమానుసిం నామ రతిం అనుభవతి. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో.

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౩-౪) –

ఏవమస్స ఇమం అమానుసిం రతిం సాధయమానా లహుతాదీహి సహితా విపస్సనాసమ్పయుత్తా కాయచిత్తపస్సద్ధి ఉప్పజ్జతి. సుఖం ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే సకలసరీరం అభిసన్దయమానం విపస్సనాసమ్పయుత్తం సుఖం ఉప్పజ్జతి. అధిమోక్ఖో ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే చిత్తచేతసికానం అతిసయపసాదభూతా విపస్సనాసమ్పయుత్తా సద్ధా ఉప్పజ్జతి. పగ్గహో ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే అసిథిలమనచ్చారద్ధం సుపగ్గహితం విపస్సనాసమ్పయుత్తం వీరియం ఉప్పజ్జతి. ఉపట్ఠానం ఉప్పజ్జతీతి తస్సేవ తస్మిం సమయే సూపట్ఠితా సుప్పతిట్ఠితా నిఖాతా అచలా పబ్బతరాజసదిసా విపస్సనాసమ్పయుత్తా సతి ఉప్పజ్జతి. సో యం యం ఠానం ఆవజ్జతి సమన్నాహరతి మనసి కరోతి పచ్చవేక్ఖతి, తం తం ఠానమస్స ఓక్కన్తిత్వా పక్ఖన్దిత్వా దిబ్బచక్ఖునో పరలోకో వియ సతియా ఉపట్ఠాతి (విసుద్ధి. ౨.౭౩౪).

ఉపేక్ఖాతి విపస్సనుపేక్ఖా చేవ ఆవజ్జనుపేక్ఖా చ. తస్మిఞ్హి సమయే సబ్బసఙ్ఖారేసు మజ్ఝత్తభూతా విపస్సనుపేక్ఖాపి బలవతీ ఉప్పజ్జతి, మనోద్వారే ఆవజ్జనుపేక్ఖాపి. సా హిస్స తం తం ఠానం ఆవజ్జన్తస్స విస్సట్ఠఇన్దవజిరమివ పత్తపుటే పక్ఖన్దతత్తనారాచో వియ చ సూరా తిఖిణా హుత్వా వహతి. ఏవఞ్హి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౩౪) వుత్తం. విపస్సనుపేక్ఖాతి చేత్థ ‘‘విపస్సనాసమ్పయుత్తా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా’’తి ఆచరియా వదన్తి. విపస్సనాఞాణే హి గయ్హమానే ‘‘ఞాణం ఉప్పజ్జతీ’’తి విపస్సనాఞాణస్స ఆగతత్తా పునరుత్తిదోసో హోతి. తతియజ్ఝానవణ్ణనాయఞ్చ ‘‘సఙ్ఖారుపేక్ఖావిపస్సనుపేక్ఖానమ్పి అత్థతో ఏకీభావో. పఞ్ఞా ఏవ హి సా, కిచ్చవసేన ద్విధా భిన్నా’’తి వుత్తం. తస్మా విపస్సనాసమ్పయుత్తాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ వుచ్చమానాయ పునరుత్తిదోసో చ న హోతి, తతియజ్ఝానవణ్ణనాయ చ సమేతి. యస్మా చ పఞ్చసు ఇన్ద్రియేసు ‘‘ఞాణం అధిమోక్ఖో పగ్గహో ఉపట్ఠాన’’న్తి పఞ్ఞిన్ద్రియసద్ధిన్ద్రియవీరియిన్ద్రియసతిన్ద్రియాని నిద్దిట్ఠాని, సమాధిన్ద్రియం పన అనిద్దిట్ఠం హోతి, యుగనద్ధవసేనాపి చ సమాధిన్ద్రియం నిద్దిసితబ్బమేవ హోతి, తస్మా సమప్పవత్తో సమాధి పున సమాధానే బ్యాపారప్పహానకరణేన ‘‘ఉపేక్ఖా’’తి వుత్తోతి వేదితబ్బం.

నికన్తి ఉప్పజ్జతీతి ఏవం ఓభాసాదిపటిమణ్డితాయ విపస్సనాయ ఆలయం కురుమానా సుఖుమా సన్తాకారా నికన్తి ఉప్పజ్జతి, యా కిలేసోతి పరిగ్గహేతుమ్పి న సక్కా హోతి. యథా చ ఓభాసే, ఏవం ఏతేసుపి అఞ్ఞతరస్మిం ఉప్పన్నే యోగావచరో ‘‘న చ వత మే ఇతో పుబ్బే ఏవరూపం ఞాణం ఉప్పన్నపుబ్బం, ఏవరూపా పీతి పస్సద్ధి సుఖం అధిమోక్ఖో పగ్గహో ఉపట్ఠానం ఉపేక్ఖా నికన్తి ఉప్పన్నపుబ్బా, అద్ధా మగ్గం పత్తోమ్హి, ఫలం పత్తోమ్హీ’’తి అమగ్గమేవ ‘‘మగ్గో’’తి, అఫలమేవ ‘‘ఫల’’న్తి గణ్హాతి. తస్స అమగ్గం ‘‘మగ్గో’’తి, అఫలఞ్చ ‘‘ఫల’’న్తి గణ్హతో విపస్సనావీథి ఉక్కన్తా హోతి. సో అత్తనో మూలకమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా నికన్తిమేవ అస్సాదేన్తో నిసీదతి. ఏత్థ చ ఓభాసాదయో ఉపక్కిలేసవత్థుతాయ ఉపక్కిలేసాతి వుత్తా, న అకుసలత్తా. నికన్తి పన ఉపక్కిలేసో చేవ ఉపక్కిలేసవత్థు చ. వత్థువసేనేవ చేతే దస, గాహవసేన పన సమతింస హోన్తి. కథం? ‘‘మమ ఓభాసో ఉప్పన్నో’’తి గణ్హతో హి దిట్ఠిగ్గాహో హోతి, ‘‘మనాపో వత ఓభాసో ఉప్పన్నో’’తి గణ్హతో మానగ్గాహో, ఓభాసం అస్సాదయతో తణ్హాగ్గాహో. ఇతి ఓభాసే దిట్ఠిమానతణ్హావసేన తయో గాహా. తథా సేసేసుపీతి ఏవం గాహవసేన సమతింస ఉపక్కిలేసా హోన్తి. దుక్ఖతో మనసికరోతో, అనత్తతో మనసికరోతోతి వారేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏకేకఅనుపస్సనావసేన హేత్థ ఏకేకస్స విపస్సనుపక్కిలేసుప్పత్తి వేదితబ్బా, న ఏకస్సేవ.

తీసు అనుపస్సనాసు. ఏవం అభేదతో విపస్సనావసేన ఉపక్కిలేసే దస్సేత్వా పున భేదవసేన దస్సేన్తో రూపం అనిచ్చతో మనసికరోతోతిఆదిమాహ. తత్థ జరామరణం అనిచ్చతో ఉపట్ఠానన్తి జరామరణస్స అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం.

౭. యస్మా పుబ్బే వుత్తానం సమతింసాయ ఉపక్కిలేసానం వసేన అకుసలో అబ్యత్తో యోగావచరో ఓభాసాదీసు వికమ్పతి, ఓభాసాదీసు ఏకేకం ‘‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి సమనుపస్సతి, తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ఓభాసే చేవ ఞాణే చాతిఆదిగాథాద్వయమాహ. తత్థ వికమ్పతీతి ఓభాసాదికే ఆరమ్మణే నానాకిలేసవసేన వివిధా కమ్పతి వేధతి. యేహి చిత్తం పవేధతీతి యేహి పస్సద్ధిసుఖేహి చిత్తం నానాకిలేసవసేన నానప్పకారేన వేధతి కమ్పతి. తస్మా పస్సద్ధియా సుఖే చేవ యోగావచరో వికమ్పతీతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఉపేక్ఖావజ్జనాయ చేవాతి ఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ఆవజ్జనాయ చేవ వికమ్పతి, ఆవజ్జనుపేక్ఖాయ చేవ వికమ్పతీతి అత్థో. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౩౬) పన ‘‘ఉపేక్ఖావజ్జనాయఞ్చా’’తి వుత్తం. ఉపేక్ఖాయ చాతి హేట్ఠా వుత్తప్పకారాయ ఉపేక్ఖాయ చ వికమ్పతి, నికన్తియా చ వికమ్పతీతి అత్థో. ఏత్థ చ ద్విన్నం ఉపేక్ఖానం నిద్దిట్ఠత్తా హేట్ఠా ‘‘ఉపేక్ఖా ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తట్ఠానే చ ఉభయథా అత్థో వుత్తో. అనిచ్చానుపస్సనాదీసు చ ఏకేకిస్సాయేవ ఆవజ్జనుపేక్ఖాయ సబ్భావతో ఏకేకాయేవ అనుపస్సనా అనిచ్చం అనిచ్చం, దుక్ఖం దుక్ఖం, అనత్తా అనత్తాతి పునప్పునం భావీయతీతి వుత్తం హోతి. యస్మా పన కుసలో పణ్డితో బ్యత్తో బుద్ధిసమ్పన్నో యోగావచరో ఓభాసాదీసు ఉప్పన్నేసు ‘‘అయం ఖో మే ఓభాసో ఉప్పన్నో, సో ఖో పనాయం అనిచ్చో సఙ్ఖతో పటిచ్చసముప్పన్నో ఖయధమ్మో వయధమ్మో విరాగధమ్మో నిరోధధమ్మో’’తి ఇతి వా నం పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిన్దతి ఉపపరిక్ఖతి. అథ వా పనస్స ఏవం హోతి – సచే ఓభాసో అత్తా భవేయ్య, ‘‘అత్తా’’తి గహేతుం వట్టేయ్య. అనత్తావ పనాయం ‘‘అత్తా’’తి గహితో. తస్మాయం అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తాతి పస్సన్తో దిట్ఠిం ఉగ్ఘాటేతి. సచే ఓభాసో నిచ్చో భవేయ్య, ‘‘నిచ్చో’’తి గహేతుం వట్టేయ్య. అనిచ్చోవ పనాయం ‘‘నిచ్చో’’తి గహితో. తస్మాయం హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చోతి పస్సన్తో మానం సముగ్ఘాటేతి. సచే ఓభాసో సుఖో భవేయ్య, ‘‘సుఖో’’తి గహేతుం వట్టేయ్య. దుక్ఖోవ పనాయం ‘‘సుఖో’’తి గహితో. తస్మాయం ఉప్పాదవయపటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖోతి పస్సన్తో నికన్తిం పరియాదియతి. యథా చ ఓభాసే, ఏవం సేసేసుపి.

ఏవం ఉపపరిక్ఖిత్వా ఓభాసం ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి సమనుపస్సతి. ఞాణం…పే… నికన్తిం ‘‘నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి సమనుపస్సతి. ఏవం సమనుపస్సన్తో ఓభాసాదీసు న కమ్పతి న వేధతి. తస్మా తమత్థం దస్సేన్తో ఇమాని దస ఠానానీతి గాథమాహ. తత్థ దస ఠానానీతి ఓభాసాదీని. పఞ్ఞా యస్స పరిచ్చితాతి యస్స ఉపక్కిలేసవిముత్తాయ పఞ్ఞాయ పరిచితాని పునప్పునం ఫుట్ఠాని పరిభావితాని. ధమ్ముద్ధచ్చకుసలో హోతీతి సో పఞ్ఞాయ పరిచితదసట్ఠానో యోగావచరో పుబ్బే వుత్తప్పకారస్స ధమ్ముద్ధచ్చస్స యథాసభావపటివేధేన ఛేకో హోతి. న చ సమ్మోహ గచ్ఛతీతి ధమ్ముద్ధచ్చకుసలత్తాయేవ తణ్హామానదిట్ఠుగ్ఘాటవసేన సమ్మోహఞ్చ న గచ్ఛతి.

ఇదాని పుబ్బే వుత్తమేవ విధిం అపరేన పరియాయేన విభావేత్వా దస్సేన్తో విక్ఖిపతి చేవ కిలిస్సతి చాతిఆదిగాథమాహ. తత్థ మన్దపఞ్ఞో యోగావచరో ఓభాసాదీసు విక్ఖేపఞ్చ అవసేసకిలేసుప్పత్తిఞ్చ పాపుణాతి. మజ్ఝిమపఞ్ఞో విక్ఖేపమేవ పాపుణాతి, నావసేసకిలేసుప్పత్తిం, సో అధిమానికో హోతి. తిక్ఖపఞ్ఞో విక్ఖేపం పాపుణిత్వాపి తం అధిమానం పహాయ విపస్సనం ఆరభతి. అతితిక్ఖపఞ్ఞో న విక్ఖేపం పాపుణాతి, న చావసేసకిలేసుప్పత్తిం. విక్ఖిప్పతి చేవాతి తేసు మన్దపఞ్ఞో ధమ్ముద్ధచ్చసఙ్ఖాతం విక్ఖేపఞ్చేవ పాపుణీయతి. కిలిస్సతి చాతి తణ్హామానదిట్ఠికిలేసేహి కిలేసీయతి చ, ఉపతాపీయతి విబాధీయతీతి అత్థో. చవతి చిత్తభావనాతి తస్స మన్దపఞ్ఞస్స విపస్సనాచిత్తభావనా కిలేసేసుయేవ ఠానతో పటిపక్ఖావిహతత్తా చవతి, పరిపతతీతి అత్థో. విక్ఖిపతి న కిలిస్సతీతి మజ్ఝిమపఞ్ఞో విక్ఖేపేన విక్ఖిపతి, కిలేసేహి న కిలిస్సతి. భావనా పరిహాయతీతి తస్స మజ్ఝిమపఞ్ఞస్స అధిమానికత్తా విపస్సనారమ్భాభావేన విపస్సనా పరిహాయతి, నప్పవత్తతీతి అత్థో. విక్ఖిపతి న కిలిస్సతీతి తిక్ఖపఞ్ఞోపి విక్ఖేపేన విక్ఖిపతి, కిలేసేహి న కిలిస్సతి. భావనా న పరిహాయతీతి తస్స తిక్ఖపఞ్ఞస్స సన్తేపి విక్ఖేపే తం అధిమానవిక్ఖేపం పహాయ విపస్సనారమ్భసబ్భావేన విపస్సనాభావనా న పరిహాయతి, పవత్తతీతి అత్థో. న చ విక్ఖిపతే చిత్తం న కిలిస్సతీతి అతితిక్ఖపఞ్ఞస్స చిత్తం న విక్ఖేపేన విక్ఖిపతి, న చ కిలేసేహి కిలిస్సతి. న చవతి చిత్తభావనాతి తస్స విపస్సనాచిత్తభావనా న చవతి, విక్ఖేపకిలేసాభావేన యథాఠానే తిట్ఠతీతి అత్థో.

ఇమేహి చతూహి ఠానేహీతిఆదీసు ఇదాని వుత్తేహి ఇమేహి చతూహి ఠానేహి హేతుభూతేహి, కరణభూతేహి వా ఓభాసాదికే దస ఠానే చిత్తస్స సఙ్ఖేపేన చ విక్ఖేపేన చ విగ్గహితం మానసం విక్ఖేపకిలేసుప్పత్తివిరహితో చతుత్థో కుసలో మహాపఞ్ఞో యోగావచరో మన్దపఞ్ఞాదీనం తిణ్ణం యోగావచరానం మానసం ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ హోతీతి నానప్పకారతో జానాతీతి సమ్బన్ధతో అత్థవణ్ణనా వేదితబ్బా. సఙ్ఖేపోతి చేత్థ విక్ఖేపస్స చేవ కిలేసానఞ్చ ఉప్పత్తివసేన చిత్తస్స లీనభావో వేదితబ్బో. విక్ఖేపోతి ‘‘విక్ఖిపతి న కిలిస్సతీ’’తి ద్వీసు ఠానేసు వుత్తవిక్ఖేపవసేన చిత్తస్స ఉద్ధతభావో వేదితబ్బోతి.

యుగనద్ధకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.