౧౦. తేవిజ్జసుత్తవణ్ణనా

౯౯. దసమే ధమ్మేనాతి ఞాయేన, సమ్మాపటిపత్తిసఙ్ఖాతేన హేతునా కారణేన. యాయ హి పటిపదాయ తేవిజ్జో హోతి, సా పటిపదా ఇధ ధమ్మోతి వేదితబ్బా. కా పన సా పటిపదాతి? చరణసమ్పదా చ విజ్జాసమ్పదా చ. తేవిజ్జన్తి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాదీహి తీహి విజ్జాహి సమన్నాగతం. బ్రాహ్మణన్తి బాహితపాపబ్రాహ్మణం. పఞ్ఞాపేమీతి ‘‘బ్రాహ్మణో’’తి జానాపేమి పతిట్ఠపేమి. నాఞ్ఞం లపితలాపనమత్తేనాతి అఞ్ఞం జాతిమత్తబ్రాహ్మణం అట్ఠకాదీహి లపితమత్తవిప్పలపనమత్తేన బ్రాహ్మణం న పఞ్ఞాపేమీతి. అథ వా లపితలాపనమత్తేనాతి మన్తానం అజ్ఝేనఅజ్ఝాపనమత్తేన. ఉభయథాపి యం పన బ్రాహ్మణా సామవేదాదివేదత్తయఅజ్ఝేనేన తేవిజ్జం బ్రాహ్మణం వదన్తి, తం పటిక్ఖిపతి. భగవతా హి ‘‘పరమత్థతో అతేవిజ్జం బ్రాహ్మణంయేవ చేతే భోవాదినో అవిజ్జానివుతా ‘తేవిజ్జో బ్రాహ్మణో’తి వదన్తి, ఏవం పన తేవిజ్జో బ్రాహ్మణో హోతీ’’తి దస్సనత్థం తథా బుజ్ఝనకానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయేన అయం దేసనా ఆరద్ధా.

తత్థ యస్మా విజ్జాసమ్పన్నో చరణసమ్పన్నోయేవ హోతి చరణసమ్పదాయ వినా విజ్జాసమ్పత్తియా అభావతో, తస్మా చరణసమ్పదం అన్తోగధం కత్వా విజ్జాసీసేనేవ బ్రాహ్మణం పఞ్ఞాపేతుకామో ‘‘ధమ్మేనాహం, భిక్ఖవే, తేవిజ్జం బ్రాహ్మణం పఞ్ఞాపేమీ’’తి దేసనం సముట్ఠాపేత్వా ‘‘కథఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మేన తేవిజ్జం బ్రాహ్మణం పఞ్ఞాపేమీ’’తి కథేతుకమ్యతాయ పుచ్ఛం కత్వా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ విజ్జత్తయం విభజన్తో ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అనేకవిహితన్తి అనేకవిధం, అనేకేహి వా పకారేహి పవత్తితం, సంవణ్ణితన్తి అత్థో. పుబ్బేనివాసన్తి సమనన్తరాతీతభవం ఆదిం కత్వా తత్థ తత్థ నివుత్థక్ఖన్ధసన్తానం. నివుత్థన్తి అజ్ఝావుత్థం అనుభూతం, అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధం, నివుత్థధమ్మం వా నివుత్థం, గోచరనివాసేన నివుత్థం, అత్తనో విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతం పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతమ్పి వా ఛిన్నవటుమకానుస్సరణాదీసు. అనుస్సరతీతి ‘‘ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో’’తి ఏవం జాతిపటిపాటివసేన అనుగన్త్వా సరతి, అనుదేవ వా సరతి, చిత్తే అభినిన్నామితే పరికమ్మసమనన్తరం సరతి.

సేయ్యథిదన్తి ఆరద్ధప్పకారదస్సనత్థే నిపాతో. తేనేవ య్వాయం పుబ్బేనివాసో ఆరద్ధో హోతి, తస్స పకారం దస్సేన్తో ‘‘ఏకమ్పి జాతి’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకమ్పి జాతిన్తి ఏకమ్పి పటిసన్ధిమూలకం చుతిపరియోసానం ఏకభవపరియాపన్నం ఖన్ధసన్తానం. ఏస నయో ద్వేపి జాతియోతిఆదీసు. అనేకేపి సంవట్టకప్పేతిఆదీసు పన పరిహాయమానో కప్పో సంవట్టకప్పో, వడ్ఢమానో వివట్టకప్పో. తత్థ సంవట్టేన సంవట్టట్ఠాయీ గహితో హోతి తమ్మూలకత్తా, వివట్టేన చ వివట్టట్ఠాయీ. ఏవఞ్హి సతి యాని తాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాని. కతమాని చత్తారి? సంవట్టో, సంవట్టట్ఠాయీ, వివట్టో, వివట్టట్ఠాయీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౫౬) వుత్తాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని, తాని పరిగ్గహితాని హోన్తి.

తత్థ తయో సంవట్టా – తేజోసంవట్టో, ఆపోసంవట్టో, వాయోసంవట్టోతి. తిస్సో సంవట్టసీమా – ఆభస్సరా, సుభకిణ్హా, వేహప్ఫలాతి. యదా కప్పో తేజేన సంవట్టతి, ఆభస్సరతో హేట్ఠా అగ్గినా డయ్హతి. యదా ఉదకేన సంవట్టతి, సుభకిణ్హతో హేట్ఠా ఉదకేన విలీయతి. యదా వాతేన సంవట్టతి, వేహప్ఫలతో హేట్ఠా వాతేన విద్ధంసియతి. విత్థారతో పన కోటిసతసహస్సచక్కవాళం ఏకతో వినస్సతి. ఇతి ఏవరూపో అయం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తో భిక్ఖు అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే అనుస్సరతి. కథం? అముత్రాసిన్తిఆదినా నయేన.

తత్థ అముత్రాసిన్తి అముమ్హి సంవట్టకప్పే అముమ్హి భవే వా యోనియా వా గతియా వా విఞ్ఞాణట్ఠితియా వా సత్తావాసే వా సత్తనికాయే వా అహమహోసిం. ఏవంనామోతి తిస్సో వా ఫుస్సో వా. ఏవంగోత్తోతి గోతమో వా కస్సపో వా. ఏవంవణ్ణోతి ఓదాతో వా సామో వా. ఏవమాహారోతి సాలిమంసోదనాహారో వా పవత్తఫలభోజనో వా. ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీతి అనేకప్పకారానం కాయికచేతసికానం సామిసనిరామిసాదిప్పభేదానం వా సుఖదుక్ఖానం పటిసంవేదీ. ఏవమాయుపరియన్తోతి ఏవం వస్ససతపరిమాణాయుపరియన్తో వా చతురాసీతికప్పసతసహస్సపరిమాణాయుపరియన్తో వా. సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిన్తి సోహం తతో భవతో యోనితో గతితో విఞ్ఞాణట్ఠితితో సత్తావాసతో సత్తనికాయతో వా చుతో పున అముకస్మిం నామ భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సత్తనికాయే వా ఉదపాదిం. తత్రాపాసిన్తి అథ తత్రపి భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సత్తనికాయే వా పున అహోసిం. ఏవంనామోతిఆది వుత్తనయమేవ.

అథ వా యస్మా ‘‘అముత్రాసి’’న్తి ఇదం అనుపుబ్బేన ఆరోహన్తస్స అత్తనో అభినీహారానురూపం యథాబలం సరణం, ‘‘సో తతో చుతో’’తి పటినివత్తన్తస్స పచ్చవేక్ఖణం, తస్మా ‘‘ఇధూపపన్నో’’తి ఇమిస్సా ఇధూపపత్తియా అనన్తరం ‘‘అముత్ర ఉదపాది’’న్తి వుత్తం. తత్రాపాసిన్తి తత్రపి భవే…పే… సత్తనికాయే వా ఆసిం. ఏవంనామోతి దత్తో వా మిత్తో వా, ఏవంగోత్తోతి వాసేట్ఠో వా కస్సపో వా. ఏవంవణ్ణోతి కాళో వా ఓదాతో వా. ఏవమాహారోతి సుధాహారో వా సాలిఓదనాదిఆహారో వా. ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీతి దిబ్బసుఖప్పటిసంవేదీ వా మానుససుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ వా. ఏవమాయుపరియన్తోతి ఏవం తంతంపరమాయుపరియన్తో. సో తతో చుతోతి సోహం తతో భవాదితో చుతో. ఇధూపపన్నోతి ఇధ ఇమస్మిం చరిమభవే మనుస్సో హుత్వా ఉపపన్నో నిబ్బత్తో.

ఇతీతి ఏవం. సాకారం సఉద్దేసన్తి నామగోత్తాదివసేన సఉద్దేసం, వణ్ణాదివసేన సాకారం. నామగోత్తేన హి సత్తా ‘‘తిస్సో గోతమో’’తి ఉద్దిసీయన్తి, వణ్ణాదీహి ‘‘సామో ఓదాతో’’తి నానత్తతో పఞ్ఞాయన్తి. తస్మా నామగోత్తం ఉద్దేసో, ఇతరే ఆకారా. అయమస్స పఠమా విజ్జా అధిగతాతి అయం ఇమినా భిక్ఖునా పఠమం అధిగమవసేన పఠమా, విదితకరణట్ఠేన విజ్జా అధిగతా సచ్ఛికతా హోతి. కిం పనాయం విదితం కరోతి? పుబ్బేనివాసం. అవిజ్జాతి తస్సేవ పుబ్బేనివాసస్స అవిదితకరణట్ఠేన తస్స పటిచ్ఛాదకమోహో వుచ్చతి. తమోతి స్వేవ మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన తమోతి వుచ్చతి. ఆలోకోతి సా ఏవ విజ్జా ఓభాసకరణట్ఠేన ఆలోకో. ఏత్థ చ విజ్జా అధిగతాతి అయం అత్థో, సేసం పసంసావచనం. యోజనా పనేత్థ – అయం ఖో తేన భిక్ఖునా విజ్జా అధిగతా, తస్స అధిగతవిజ్జస్స అవిజ్జా విహతా, వినట్ఠాతి అత్థో. కస్మా? యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నాతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

యథా తన్తి ఏత్థ యథాతి ఓపమ్మత్థే, తన్తి నిపాతమత్తం. సతియా అవిప్పవాసేన అప్పమత్తస్స. వీరియాతాపేన ఆతాపినో. కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పహితత్తస్స పేసితచిత్తస్సాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిజ్జా విహఞ్ఞేయ్య, విజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య, తమో విహఞ్ఞేయ్య, ఆలోకో ఉప్పజ్జేయ్య; ఏవమేవ తస్స భిక్ఖునో అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా, తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో, తస్స పధానానుయోగస్స అనురూపమేవ ఫలం లభిత్వా విహరతీతి.

దిబ్బేన చక్ఖునాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. విసుద్ధేనాతి చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుభావతో విసుద్ధం. యో హి చుతిమత్తమేవ పస్సతి న ఉపపాతం, సో ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో ఉపపాతమత్తమేవ పస్సతి న చుతిం, సో నవసత్తపాతుభావదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో పన తదుభయం పస్సతి, సో యస్మా దువిధమ్పి తం దిట్ఠిగతం అతివత్తతి, తస్మాస్స తం దస్సనం దిట్ఠివిసుద్ధిహేతు హోతి, తదుభయమ్పాయం బుద్ధపుత్తో పస్సతి. తేన వుత్తం ‘‘చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుభావతో విసుద్ధ’’న్తి. ఏకాదసఉపక్కిలేసవిరహతో వా విసుద్ధం. యథాహ ‘‘విచికిచ్ఛా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసోతి – ఇతి విదిత్వా విచికిచ్ఛం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసం పజహిం, అమనసికారో…పే… థినమిద్ధం, ఛమ్భితత్తం, ఉప్పిల్లం, దుట్ఠుల్లం, అచ్చారద్ధవీరియం, అతిలీనవీరియం, అభిజప్పా, నానత్తసఞ్ఞా, అతినిజ్ఝాయితత్తం రూపానం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’’తి (మ. ని. ౩.౨౪౨) ఏవం వుత్తేహి ఏకాదసహి ఉపక్కిలేసేహి అనుపక్కిలిట్ఠత్తా విసుద్ధం. మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా రూపదస్సనేన అతిక్కన్తమానుసకం, మంసచక్ఖుం వా అతిక్కన్తత్తా అతిక్కన్తమానుసకం. తేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన. సత్తే పస్సతీతి మనుస్సమంసచక్ఖునా వియ సత్తే పస్సతి దక్ఖతి ఆలోకేతి.

చవమానే ఉపపజ్జమానేతి ఏత్థ చుతిక్ఖణే ఉపపత్తిక్ఖణే వా దిబ్బచక్ఖునాపి దట్ఠుం న సక్కా. యే పన ఆసన్నచుతికా ఇదాని చవిస్సన్తి, తే చవమానా. యే చ గహితపటిసన్ధికా సమ్పతినిబ్బత్తా వా, తే ఉపపజ్జమానాతి అధిప్పేతా. తే ఏవరూపే చవమానే ఉపపజ్జమానే చ పస్సతీతి దస్సేతి. హీనేతి మోహనిస్సన్దయుత్తత్తా హీనానం జాతికులభోగాదీనం వసేన హీళితే పరిభూతే. పణీతేతి అమోహనిస్సన్దయుత్తత్తా తబ్బిపరీతే. సువణ్ణేతి అదోసనిస్సన్దయుత్తత్తా ఇట్ఠకన్తమనాపవణ్ణయుత్తే. దుబ్బణ్ణేతి దోసనిస్సన్దయుత్తత్తా అనిట్ఠఅకన్తామనాపవణ్ణయుత్తే. అభిరూపే విరూపేతిపి అత్థో. సుగతేతి సుగతిగతే, అలోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా అడ్ఢే మహద్ధనే. దుగ్గతేతి దుగ్గతిగతే, లోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా దలిద్దే అప్పన్నపానభోజనే. యథాకమ్మూపగేతి యం యం కమ్మం ఉపచితం, తేన తేన ఉపగతే. తత్థ పురిమేహి ‘‘చవమానే’’తిఆదీహి దిబ్బచక్ఖుకిచ్చం వుత్తం, ఇమినా పన పదేన యథాకమ్మూపగఞాణకిచ్చం.

తస్స చ ఞాణస్స అయం ఉప్పత్తిక్కమో – ఇధ భిక్ఖు హేట్ఠా నిరయాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా నేరయికే సత్తే పస్సతి మహన్తం దుక్ఖం అనుభవమానే, ఇదం దస్సనం దిబ్బచక్ఖుఞాణకిచ్చమేవ. సో చ ఏవం మనసి కరోతి ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా ఇమే సత్తా ఏతం దుక్ఖం అనుభవన్తీ’’తి, అథస్స ‘‘ఇదం నామ కత్వా’’తి తంకమ్మారమ్మణం ఞాణం ఉప్పజ్జతి. తథా ఉపరి దేవలోకాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా నన్దనవనమిస్సకవనఫారుసకవనాదీసు సత్తే పస్సతి దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానే, ఇదమ్పి దస్సనం దిబ్బచక్ఖుఞాణకిచ్చమేవ. సో ఏవం మనసి కరోతి ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా ఇమే సత్తా ఏతం సమ్పత్తిం అనుభవన్తీ’’తి? అథస్స ‘‘ఇదం నామ కత్వా’’తి తంకమ్మారమ్మణం ఞాణం ఉప్పజ్జతి, ఇదం యథాకమ్మూపగఞాణం నామ. ఇమస్స విసుం పరికమ్మం నామ నత్థి. యథా చిమస్స, ఏవం అనాగతంసఞాణస్సపి. దిబ్బచక్ఖుపాదకానేవ హి ఇమాని దిబ్బచక్ఖునా సహేవ ఇజ్ఝన్తి. కాయదుచ్చరితేనాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఇధ విజ్జాతి దిబ్బచక్ఖుఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి సత్తానం చుతిపటిసన్ధిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం వుత్తనయమేవ.

తతియవారే విజ్జాతి అరహత్తమగ్గఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి చతుసచ్చప్పటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఏవం ఖోతిఆది నిగమనం.

గాథాసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – యో యథావుత్తం పుబ్బేనివాసం అవేతి అవగచ్ఛతి, వుత్తనయేన పాకటం కత్వా జానాతి. ‘‘యోవేదీ’’తిపి పాఠో, యో అవేది విదితం కత్వా ఠితోతి అత్థో. ఛబ్బీసతిదేవలోకసఙ్ఖాతం సగ్గం చతుబ్బిధం అపాయఞ్చ వుత్తనయేనేవ దిబ్బచక్ఖునా పస్సతి. అథోతి తతో పరం జాతిక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం నిబ్బానమేవ వా పత్తో అధిగతో. తతో ఏవ అభిఞ్ఞా అభివిసిట్ఠాయ మగ్గపఞ్ఞాయ జానితబ్బం చతుసచ్చధమ్మం జానిత్వా కిచ్చవోసానేన వోసితో నిట్ఠానప్పత్తో. మోనేయ్యధమ్మసమన్నాగమేన ముని, ఖీణాసవో యస్మా ఏతాహి యథావుత్తాహి తీహి విజ్జాహి సమన్నాగతత్తా తతో తతియవిజ్జాయ సబ్బథా బాహితపాపత్తా చ తేవిజ్జో బ్రాహ్మణో నామ హోతి. తస్మా తమేవ అహం తేవిజ్జం బ్రాహ్మణం వదామి, అఞ్ఞం పన లపితలాపనం యజుఆదిమన్తపదానం అజ్ఝాపనపరం తేవిజ్జం బ్రాహ్మణం న వదామి, తేవిజ్జోతి తం న కథేమీతి.

ఇతి ఇమస్మిం వగ్గే దుతియసుత్తే వట్టం కథితం, పఞ్చమఅట్ఠమదసమసుత్తేసు వివట్టం కథితం, ఇతరేసు వట్టవివట్టం కథితన్తి వేదితబ్బం.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పరమత్థదీపనియా ఖుద్దకనికాయ-అట్ఠకథాయ

ఇతివుత్తకస్స తికనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.