౫. పఞ్చమవగ్గో

౧. అగ్గప్పసాదసుత్తవణ్ణనా

౯౦. పఞ్చమవగ్గస్స పఠమే అగ్గప్పసాదాతి ఏత్థ అయం అగ్గసద్దో ఆదికోటికోట్ఠాససేట్ఠేసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘అజ్జతగ్గే, సమ్మ దోవారిక, ఆవరామి ద్వారం నిగణ్ఠానం నిగణ్ఠీనం (మ. ని. ౨.౭౦). అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౫౦; పారా. ౧౫) చ ఆదీసు ఆదిమ్హి దిస్సతి. ‘‘తేనేవ అఙ్గులగ్గేన తం అఙ్గులగ్గం పరామసేయ్య (కథా. ౪౪౧). ఉచ్ఛగ్గం వేళగ్గ’’న్తి చ ఆదీసు కోటియం. ‘‘అమ్బిలగ్గం వా మధురగ్గం వా తిత్తకగ్గం వా (సం. ని. ౫.౩౭౪). అనుజానామి, భిక్ఖవే, విహారగ్గేన వా పరివేణగ్గేన వా భాజేతు’’న్తి (చూళవ. ౩౧౮) చ ఆదీసు కోట్ఠాసే. ‘‘అయం ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం అగ్గో చ సేట్ఠో చ ఉత్తమో చ పవరో చ (అ. ని. ౪.౯౫). అగ్గోహమస్మి లోకస్సా’’తి చ ఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౧; మ. ని. ౩.౨౦౭) సేట్ఠే. స్వాయమిధాపి సేట్ఠేయేవ దట్ఠబ్బో. తస్మా అగ్గేసు సేట్ఠేసు పసాదా, అగ్గభూతా సేట్ఠభూతా వా పసాదా అగ్గప్పసాదాతి అత్థో.

పురిమస్మిఞ్చ అత్థే అగ్గసద్దేన బుద్ధాదిరతనత్తయం వుచ్చతి. తేసు భగవా తావ అసదిసట్ఠేన, గుణవిసిట్ఠట్ఠేన, అసమసమట్ఠేన చ అగ్గో. సో హి మహాభినీహారం దసన్నం పారమీనం పవిచయఞ్చ ఆదిం కత్వా తేహి బోధిసమ్భారగుణేహి చేవ బుద్ధగుణేహి చ సేసజనేహి అసదిసోతి అసదిసట్ఠేన అగ్గో. యే చస్స గుణా మహాకరుణాదయో, తే సేససత్తానం గుణేహి విసిట్ఠాతి గుణవిసిట్ఠట్ఠేనపి సబ్బసత్తుత్తమతాయ అగ్గో. యే పన పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా సబ్బసత్తేహి అసమా, తేహి సద్ధిం అయమేవ రూపకాయగుణేహి చేవ ధమ్మకాయగుణేహి చ సమోతి అసమసమట్ఠేనపి అగ్గో. తథా దుల్లభపాతుభావతో అచ్ఛరియమనుస్సభావతో బహుజనహితసుఖావహతో అదుతియఅసహాయాదిభావతో చ భగవా లోకే అగ్గోతి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘ఏకపుగ్గలస్స, భిక్ఖవే, పాతుభావో దుల్లభో లోకస్మిం, కతమస్స ఏకపుగ్గలస్స? తథాగతస్స అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అచ్ఛరియమనుస్సో.

‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజన…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధో.

‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి, అదుతియో అసహాయో అప్పటిమో అప్పటిసమో అప్పటిభాగో అప్పటిపుగ్గలో అసమో అసమసమో ద్విపదానం అగ్గో. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౦-౧౭౨, ౧౭౪).

ధమ్మసఙ్ఘాపి అఞ్ఞధమ్మసఙ్ఘేహి అసదిసట్ఠేన విసిట్ఠగుణతాయ దుల్లభపాతుభావాదినా చ అగ్గా. తథా హి తేసం స్వాక్ఖాతతాదిసుప్పటిపన్నతాదిగుణవిసేసేహి అఞ్ఞధమ్మసఙ్ఘా సదిసా అప్పతరనిహీనా వా నత్థి, కుతో సేట్ఠా. సయమేవ చ పన తేహి విసిట్ఠగుణతాయ సేట్ఠా. తథా దుల్లభుప్పాదఅచ్ఛరియభావబహుజనహితసుఖావహా అదుతియఅసహాయాదిసభావా చ తే. యదగ్గేన హి భగవా దుల్లభపాతుభావో, తదగ్గేన ధమ్మసఙ్ఘాపీతి. అచ్ఛరియాదిభావేపి ఏసేవ నయో. ఏవం అగ్గేసు సేట్ఠేసు ఉత్తమేసు పవరేసు గుణవిసిట్ఠేసు పసాదాతి అగ్గప్పసాదా.

దుతియస్మిం పన అత్థే యథావుత్తేసు అగ్గేసు బుద్ధాదీసు ఉప్పత్తియా అగ్గభూతా పసాదా అగ్గప్పసాదా. యే పన అరియమగ్గేన ఆగతా అవేచ్చప్పసాదా, తే ఏకన్తేనేవ అగ్గభూతా పసాదాతి అగ్గప్పసాదా. యథాహ ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అరియసావకో బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతో హోతీ’’తిఆది (సం. ని. ౫.౧౦౨౭). అగ్గవిపాకత్తాపి చేతే అగ్గప్పసాదా. వుత్తఞ్హి ‘‘అగ్గే ఖో పన పసన్నానం అగ్గో విపాకో’’తి.

యావతాతి యత్తకా. సత్తాతి పాణినో. అపదాతి అపాదకా. ద్విపదాతి ద్విపాదకా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. వా-సద్దో సముచ్చయత్థో, న వికప్పత్థో. యథా ‘‘అనుప్పన్నో వా కామాసవో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో వా కామాసవో పవడ్ఢతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౭) ఏత్థ అనుప్పన్నో చ ఉప్పన్నో చాతి అత్థో. యథా చ ‘‘భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయా’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౨; సం. ని. ౨.౧౨) ఏత్థ భూతానఞ్చ సమ్భవేసీనఞ్చాతి అత్థో. యథా చ ‘‘అగ్గితో వా ఉదకతో వా మిథుభేదతో వా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౨; ఉదా. ౭౬; మహావ. ౨౮౬) ఏత్థ అగ్గితో చ ఉదకతో చ మిథుభేదతో చాతి అత్థో, ఏవం ‘‘అపదా వా…పే… అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి ఏత్థాపి అపదా చ ద్విపదా చాతి సమ్పిణ్డనవసేన అత్థో దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘వా-సద్దో సముచ్చయత్థో, న వికప్పత్థో’’తి.

రూపినోతి రూపవన్తో. న రూపినోతి అరూపినో. సఞ్ఞినోతి సఞ్ఞావన్తో. న సఞ్ఞినోతి అసఞ్ఞినో. నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞినో నామ భవగ్గపరియాపన్నా. ఏత్తావతా చ కామభవో, రూపభవో, అరూపభవో, ఏకవోకారభవో, చతువోకారభవో, పఞ్చవోకారభవో, సఞ్ఞీభవో, అసఞ్ఞీభవో, నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీభవోతి నవవిధేపి భవే సత్తే అనవసేసతో పరియాదియిత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా. ఏత్థ హి రూపిగ్గహణేన కామభవో రూపభవో పఞ్చవోకారభవో ఏకవోకారభవో చ దస్సితో, అరూపిగ్గహణేన అరూపభవో చతువోకారభవో చ దస్సితో. సఞ్ఞీభవాదయో పన సరూపేనేవ దస్సితా. అపదాదిగ్గహణేన కామభవపఞ్చవోకారభవసఞ్ఞీభవానం ఏకదేసో దస్సితోతి.

కస్మా పనేత్థ యథా అదుతియసుత్తే ‘‘ద్విపదానం అగ్గో’’తి ద్విపదానం గహణమేవ అకత్వా అపదాదిగ్గహణం కతన్తి? వుచ్చతే – అదుతియసుత్తే తావ సేట్ఠతరవసేన ద్విపదగ్గహణమేవ కతం. ఇమస్మిఞ్హి లోకే సేట్ఠో నామ ఉప్పజ్జమానో అపదచతుప్పదబహుప్పదేసు న ఉప్పజ్జతి, ద్విపదేసుయేవ ఉప్పజ్జతి. కతరేసు ద్విపదేసు? మనుస్సేసు చేవ దేవేసు చ. మనుస్సేసు ఉప్పజ్జమానో సకలలోకం వసే వత్తేతుం సమత్థో బుద్ధో హుత్వా ఉప్పజ్జతి. అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయం పన ‘‘తిసహస్సిమహాసహస్సిలోకధాతుం వసే వత్తేతుం సమత్థో’’తి (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౪) వుత్తం. దేవేసు ఉప్పజ్జమానో దససహస్సిలోకధాతుం వసే వత్తనకో మహాబ్రహ్మా హుత్వా ఉప్పజ్జతి, సో తస్స కప్పియకారకో వా ఆరామికో వా సమ్పజ్జతి. ఇతి తతోపి సేట్ఠతరవసేనేస ‘‘ద్విపదానం అగ్గో’’తి తత్థ వుత్తో, ఇధ పన అనవసేసపరియాదానవసేన ఏవం వుత్తం. యావత్తకా హి సత్తా అత్తభావపరియాపన్నా అపదా వా…పే… నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞినో వా, తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీతి. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం, మకారో పదసన్ధికరో. అగ్గో అక్ఖాయతీతి పదవిభాగో.

అగ్గో విపాకో హోతీతి అగ్గే సమ్మాసమ్బుద్ధే పసన్నానం యో పసాదో, సో అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమో కోటిభూతో వా, తస్మా తస్స విపాకోపి అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమో కోటిభూతో ఉళారతమో పణీతతమో హోతి. సో పన పసాదో దువిధో లోకియలోకుత్తరభేదతో. తేసు లోకియస్స తావ –

‘‘యే కేచి బుద్ధం సరణం గతాసే, న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం, దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘బుద్ధోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;

వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనపి జమ్బుదీపస్స.

‘‘సతం హత్థీ సతం అస్సా, సతం అస్సతరీ రథా;

సతం కఞ్ఞాసహస్సాని, ఆముక్కమణికుణ్డలా;

ఏకస్స పదవీతిహారస్స, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం’’. (సం. ని. ౧.౨౪౨; చూళవ. ౩౦౫);

‘‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, బుద్ధం సరణగమనం హోతి, బుద్ధం సరణగమనహేతు ఖో, దేవానమిన్ద, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. తే అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అధిగణ్హన్తి – దిబ్బేన ఆయునా, దిబ్బేన వణ్ణేన, దిబ్బేన సుఖేన, దిబ్బేన యసేన, దిబ్బేన ఆధిపతేయ్యేన, దిబ్బేహి రూపేహి, దిబ్బేహి సద్దేహి, దిబ్బేహి గన్ధేహి, దిబ్బేహి రసేహి, దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) –

ఏవమాదీనం సుత్తపదానం వసేన పసాదస్స ఫలవిసేసయోగో వేదితబ్బో. తస్మా సో అపాయదుక్ఖవినివత్తనేన సద్ధిం సమ్పత్తిభవేసు సుఖవిపాకదాయకోతి దట్ఠబ్బో. లోకుత్తరో పన సామఞ్ఞఫలవిపాకదాయకో వట్టదుక్ఖవినివత్తకో చ. సబ్బోపి చాయం పసాదో పరమ్పరాయ వట్టదుక్ఖం వినివత్తేతియేవ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే అరియసావకో అత్తనో సద్ధం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి. ఉజుగతచిత్తస్స పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి…పే… నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి (అ. ని. ౬.౧౦; ౨౬).

ధమ్మాతి సభావధమ్మా. సఙ్ఖతాతి సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతాతి సఙ్ఖతా, సప్పచ్చయధమ్మా. హేతూహి పచ్చయేహి చ న కేహిచి కతాతి అసఙ్ఖతా, అప్పచ్చయనిబ్బానం. సఙ్ఖతానం పటియోగిభావేన ‘‘అసఙ్ఖతా’’తి పుథువచనం. విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీతి తేసం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మానం యో విరాగసఙ్ఖాతో అసఙ్ఖతధమ్మో, సో సభావేనేవ సణ్హసుఖుమభావతో సన్తతరపణీతతరభావతో గమ్భీరాదిభావతో మదనిమ్మదనాదిభావతో చ అగ్గం సేట్ఠం ఉత్తమం పవరన్తి వుచ్చతి. యదిదన్తి నిపాతో, యో అయన్తి అత్థో. మదనిమ్మదనోతిఆదీని సబ్బాని నిబ్బానవేవచనానియేవ. తథా హి తం ఆగమ్మ మానమదపురిసమదాదికో సబ్బో మదో నిమ్మదీయతి పమద్దీయతి, కామపిపాసాదికా సబ్బా పిపాసా వినీయతి, కామాలయాదికా సబ్బేపి ఆలయా సముగ్ఘాతీయన్తి, సబ్బేపి కమ్మవట్టకిలేసవట్టవిపాకవట్టా ఉపచ్ఛిజ్జన్తి, అట్ఠసతభేదా సబ్బాపి తణ్హా ఖీయతి, సబ్బేపి కిలేసా విరజ్జన్తి, సబ్బం దుక్ఖం నిరుజ్ఝతి, తస్మా మదనిమ్మదనో…పే… నిరోధోతి వుచ్చతి. యా పనేసా తణ్హా భవేన భవం, ఫలేన కమ్మం వినతి సంసిబ్బతీతి కత్వా వానన్తి వుచ్చతి. తం వానం ఏత్థ నత్థి, ఏతస్మిం వా అధిగతే అరియపుగ్గలస్స న హోతీతి నిబ్బానం.

అగ్గో విపాకో హోతీతి ఏత్థాపి –

‘‘యే కేచి ధమ్మం సరణం గతాసే…పే…. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘ధమ్మోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి…పే….

‘‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, ధమ్మం సరణగమనం హోతి. ధమ్మం సరణగమనహేతు ఖో, దేవానమిన్ద, ఏవమిధేకచ్చే…పే… దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) –

ఏవమాదీనం సుత్తపదానం వసేన ధమ్మే పసాదస్స ఫలవిసేసయోగో వేదితబ్బో. ఏవమేత్థ అసఙ్ఖతధమ్మవసేనేవ అగ్గభావో ఆగతో, సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణదస్సనత్థం అరియమగ్గవసేనపి అయమత్థో లబ్భతేవ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪).

‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో’’తి చ. (ధ. ప. ౨౭౩).

సఙ్ఘా వా గణా వాతి జనసమూహసఙ్ఖాతా యావతా లోకే సఙ్ఘా వా గణా వా. తథాగతసావకసఙ్ఘోతి అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహసఙ్ఖాతో దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతో తథాగతస్స సావకసఙ్ఘో. తేసం అగ్గమక్ఖాయతీతి అత్తనో సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిఆదిగుణవిసేసేన తేసం సఙ్ఘానం అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమో పవరోతి వుచ్చతి. యదిదన్తి యాని ఇమాని. చత్తారి పురిసయుగానీతి యుగళవసేన పఠమమగ్గట్ఠో పఠమఫలట్ఠోతి ఇదమేకం యుగళం, యావ చతుత్థమగ్గట్ఠో చతుత్థఫలట్ఠోతి ఇదమేకం యుగళన్తి ఏవం చత్తారి పురిసయుగాని. అట్ఠ పురిసపుగ్గలాతి పురిసపుగ్గలవసేన ఏకో పఠమమగ్గట్ఠో ఏకో పఠమఫలట్ఠోతి ఇమినా నయేన అట్ఠ పురిసపుగ్గలా. ఏత్థ చ పురిసోతి వా పుగ్గలోతి వా ఏకత్థాని ఏతాని పదాని, వేనేయ్యవసేన పనేవం వుత్తం. ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘోతి యానిమాని యుగవసేన చత్తారి పురిసయుగాని, పాటేక్కతో అట్ఠ పురిసపుగ్గలా, ఏస భగవతో సావకసఙ్ఘో.

ఆహునేయ్యోతిఆదీసు ఆనేత్వా హునితబ్బన్తి ఆహునం, దూరతోపి ఆగన్త్వా సీలవన్తేసు దాతబ్బన్తి అత్థో. చతున్నం పచ్చయానమేతం అధివచనం. మహప్ఫలభావకరణతో తం ఆహునం పటిగ్గహేతుం యుత్తోతి ఆహునేయ్యో. అథ వా దూరతోపి ఆగన్త్వా సబ్బం సాపతేయ్యమ్పి ఏత్థ హునితబ్బం, సక్కాదీనమ్పి ఆహవనం అరహతీతి వా ఆహవనీయో. యో చాయం బ్రాహ్మణానం ఆహవనీయో నామ అగ్గి, యత్థ హుతం మహప్ఫలన్తి తేసం లద్ధి, సో చే హుతస్స మహప్ఫలతాయ ఆహవనీయో, సఙ్ఘోవ ఆహవనీయో. సఙ్ఘే హుతఞ్హి మహప్ఫలం హోతి. యథాహ –

‘‘యో చ వస్ససతం జన్తు, అగ్గిం పరిచరే వనే;

ఏకఞ్చ భావితత్తానం, ముహుత్తమపి పూజయే;

సా ఏవ పూజనా సేయ్యో, యఞ్చే వస్ససతం హుత’’న్తి. (ధ. ప. ౧౦౭);

తయిదం నికాయన్తరే ‘‘ఆహవనీయో’’తి పదం ఇధ ‘‘ఆహునేయ్యో’’తి ఇమినా పదేన అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనతో పన కిఞ్చిమత్తమేవ నానం, తస్మా ఏవమత్థవణ్ణనా కతా.

పాహునేయ్యోతి ఏత్థ పన పాహునం వుచ్చతి దిసావిదిసతో ఆగతానం పియమనాపానం ఞాతిమిత్తానం అత్థాయ సక్కారేన పటియత్తం ఆగన్తుకదానం, తమ్పి ఠపేత్వా తే తథారూపే పాహునకే సఙ్ఘస్సేవ దాతుం యుత్తం. తథా హేస ఏకబుద్ధన్తరేపి దిస్సతి అబ్బోకిణ్ణఞ్చ. అయం పనేత్థ పదత్థో – ‘‘పియమనాపత్తకరేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో’’తి ఏవం పాహునమస్స దాతుం యుత్తం, పాహునఞ్చ పటిగ్గహేతుం యుత్తోతి పాహునేయ్యో. యేసం పన పాహవనీయోతి పాళి, తేసం యస్మా సఙ్ఘో పుబ్బకారం అరహతి, తస్మా సఙ్ఘో సబ్బపఠమం ఆనేత్వా ఏత్థ హునితబ్బన్తి పాహవనీయో, సబ్బప్పకారేన వా ఆహవనం అరహతీతి పాహవనీయో. స్వాయమిధ తేనేవ అత్థేన పాహునేయ్యోతి వుచ్చతి.

‘‘దక్ఖిణా’’తి పరలోకం సద్దహిత్వా దాతబ్బదానం, తం దక్ఖిణం అరహతి దక్ఖిణాయ వా హితో మహప్ఫలభావకరణేన విసోధనతోతి దక్ఖిణేయ్యో. ఉభో హత్థే సిరసి పతిట్ఠపేత్వా సబ్బలోకేన కరియమానం అఞ్జలికమ్మం అరహతీతి అఞ్జలికరణీయో. అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సాతి సబ్బలోకస్స అసదిసం పుఞ్ఞవిరూహనట్ఠానం. యథా హి రత్తసాలీనం వా యవానం వా విరూహనట్ఠానం ‘‘రత్తసాలిక్ఖేత్తం యవక్ఖేత్త’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం సఙ్ఘో సదేవకస్స లోకస్స పుఞ్ఞవిరూహనట్ఠానం. సఙ్ఘం నిస్సాయ హి లోకస్స నానప్పకారహితసుఖనిబ్బత్తకాని పుఞ్ఞాని విరూహన్తి, తస్మా సఙ్ఘో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స. ఇధాపి –

‘‘యే కేచి సఙ్ఘం సరణం గతాసే…పే…. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘సఙ్ఘోతి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి…పే…’’.

‘‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, సఙ్ఘం సరణగమనం హోతి, సఙ్ఘం సరణగమనహేతు ఖో దేవానమిన్ద…పే… దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) –

ఆదీనం సుత్తపదానం వసేన సఙ్ఘే పసాదస్స ఫలవిసేసయోగో, తేనస్స అగ్గతా అగ్గవిపాకతా చ వేదితబ్బా. తథా అనుత్తరియపటిలాభో సత్తమభవాదితో పట్ఠాయ వట్టదుక్ఖసముచ్ఛేదో అనుత్తరసుఖాధిగమోతి ఏవమాదిఉళారఫలనిప్ఫాదనవసేన అగ్గవిపాకతా వేదితబ్బా.

గాథాసు అగ్గతోతి అగ్గే రతనత్తయే, అగ్గభావతో వా పసన్నానం. అగ్గం ధమ్మన్తి అగ్గసభావం బుద్ధసుబుద్ధతం ధమ్మసుధమ్మతం సఙ్ఘసుప్పటిపత్తిం రతనత్తయస్స అనఞ్ఞసాధారణం ఉత్తమసభావం, దసబలాదిస్వాక్ఖాతతాదిసుప్పటిపన్నతాదిగుణసభావం వా విజానతం విజానన్తానం. ఏవం సాధారణతో అగ్గప్పసాదవత్థుం దస్సేత్వా ఇదాని అసాధారణతో తం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘అగ్గే బుద్ధే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పసన్నానన్తి అవేచ్చప్పసాదేన ఇతరప్పసాదేన చ పసన్నానం అధిముత్తానం. విరాగూపసమేతి విరాగే ఉపసమే చ, సబ్బస్స రాగస్స సబ్బేసం కిలేసానం అచ్చన్తవిరాగహేతుభూతే అచ్చన్తఉపసమహేతుభూతే చాతి అత్థో. సుఖేతి వట్టదుక్ఖక్ఖయభావేన సఙ్ఖారూపసమసుఖభావేన చ సుఖే.

అగ్గస్మిం దానం దదతన్తి అగ్గే రతనత్తయే దానం దేన్తానం దేయ్యధమ్మం పరిచ్చజన్తానం. తత్థ ధరమానం భగవన్తం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా పరినిబ్బుతఞ్చ భగవన్తం ఉద్దిస్స ధాతుచేతియాదికే ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా బుద్ధే దానం దదన్తి నామ. ‘‘ధమ్మం పూజేస్సామా’’తి ధమ్మధరే పుగ్గలే చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా ధమ్మఞ్చ చిరట్ఠితికం కరోన్తా ధమ్మే దానం దదన్తి నామ. తథా అరియసఙ్ఘం చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహన్తా పూజేన్తా సక్కరోన్తా తం ఉద్దిస్స ఇతరస్మిమ్పి తథా పటిపజ్జన్తా సఙ్ఘే దానం దదన్తి నామ. అగ్గం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి ఏవం రతనత్తయే పసన్నేన చేతసా ఉళారం పరిచ్చాగం ఉళారఞ్చ పూజాసక్కారం పవత్తేన్తానం దివసే దివసే అగ్గం ఉళారం కుసలం ఉపచీయతి. ఇదాని తస్స పుఞ్ఞస్స అగ్గవిపాకతాయ అగ్గభావం దస్సేతుం ‘‘అగ్గం ఆయూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అగ్గం ఆయూతి దిబ్బం వా మానుసం వా అగ్గం ఉళారతమం ఆయు. పవడ్ఢతీతి ఉపరూపరి బ్రూహతి. వణ్ణోతి రూపసమ్పదా. యసోతి పరివారసమ్పదా. కిత్తీతి థుతిఘోసో. సుఖన్తి కాయికం చేతసికఞ్చ సుఖం. బలన్తి కాయబలం ఞాణబలఞ్చ.

అగ్గస్స దాతాతి అగ్గస్స రతనత్తయస్స దాతా, అథ వా అగ్గస్స దేయ్యధమ్మస్స దానం ఉళారం కత్వా తత్థ పుఞ్ఞం పవత్తేతా. అగ్గధమ్మసమాహితోతి అగ్గేన పసాదధమ్మేన దానాదిధమ్మేన చ సమాహితో సమన్నాగతో అచలప్పసాదయుత్తో, తస్స వా విపాకభూతేహి బహుజనస్స పియమనాపతాదిధమ్మేహి యుత్తో. అగ్గప్పత్తో పమోదతీతి యత్థ యత్థ సత్తనికాయే ఉప్పన్నో, తత్థ తత్థ అగ్గభావం సేట్ఠభావం అధిగతో, అగ్గభావం వా లోకుత్తరమగ్గఫలం అధిగతో పమోదతి అభిరమతి పరితుస్సతీతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. జీవికసుత్తవణ్ణనా

౯౧. దుతియం అట్ఠుప్పత్తివసేన దేసితం. ఏకస్మిఞ్హి సమయే భగవతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే విహరన్తే భిక్ఖూ ఆగన్తుకభిక్ఖూనం సేనాసనాని పఞ్ఞాపేన్తా పత్తచీవరాని పటిసామేన్తా సామణేరా చ లాభభాజనీయట్ఠానే సమ్పత్తసమ్పత్తానం లాభం గణ్హన్తా ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దా అహేసుం. తం సుత్వా భగవా భిక్ఖూ పణామేసి. తే కిర సబ్బేవ నవా అధునాగతా ఇమం ధమ్మవినయం. తం ఞత్వా మహాబ్రహ్మా ఆగన్త్వా ‘‘అభినన్దతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘ’’న్తి (మ. ని. ౨.౧౫౮) తేసం పణామితభిక్ఖూనం అనుగ్గణ్హనం యాచి. భగవా తస్స ఓకాసం అకాసి. అథ మహాబ్రహ్మా ‘‘కతావకాసో ఖోమ్హి భగవతా’’తి భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అథ భగవా ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో ఆగచ్ఛతూ’’తి ఆనన్దత్థేరస్స ఆకారం దస్సేసి. అథ తే భిక్ఖూ ఆనన్దత్థేరేన పక్కోసితా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా సారజ్జమానరూపా ఏకమన్తం నిసీదింసు. భగవా తేసం సప్పాయదేసనం వీమంసన్తో ‘‘ఇమే ఆమిసహేతు పణామితా, పిణ్డియాలోపధమ్మదేసనా నేసం సప్పాయా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే’’తి ఇమం దేసనం దేసేసి.

తత్రాయం అన్తసద్దో ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా పుబ్బన్తకప్పికా పుబ్బన్తానుదిట్ఠినో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౯) కోట్ఠాసే ఆగతో. ‘‘అన్తమకాసి దుక్ఖస్స, అన్తవా అయం లోకో పరివటుమో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౫౫) పరిచ్ఛేదే. ‘‘హరితన్తం వా పథన్తం వా సేలన్తం వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦౪) మరియాదాయం. ‘‘అన్తం అన్తగుణ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౭; ఖు. పా. ౩.ద్వత్తింసాకార) సరీరావయవే ‘‘చరన్తి లోకే పరివారఛన్నా, అన్తో అసుద్ధా బహి సోభమానా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౨౨; మహాని. ౧౯౧) చిత్తే. ‘‘అప్పేకచ్చాని ఉప్పలాని వా పదుమాని వా పుణ్డరీకాని వా ఉదకే జాతాని ఉదకే సంవడ్ఢాని ఉదకానుగ్గతాని అన్తో నిముగ్గపోసీనీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౬౯; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౯) అబ్భన్తరే.

‘‘మిగానం కోట్ఠుకో అన్తో, పక్ఖీనం పన వాయసో;

ఏరణ్డో అన్తో రుక్ఖానం, తయో అన్తా సమాగతా’’తి. (జా. ౧.౩.౧౩౫) –

ఆదీసు లామకే. ఇధాపి లామకే ఏవ దట్ఠబ్బో. తస్మా అన్తమిదం భిక్ఖవే జీవికానన్తి భిక్ఖవే ఇదం జీవికానం అన్తం పచ్ఛిమం లామకం, సబ్బనిహీనం జీవితన్తి అత్థో. యదిదం పిణ్డోల్యన్తి యం ఇదం పిణ్డపరియేసనేన భిక్ఖాచరియాయ జీవికం కప్పేన్తస్స జీవితం. అయం పనేత్థ పదత్థో – పిణ్డాయ ఉలతీతి పిణ్డోలో, తస్స కమ్మం పిణ్డోల్యం, పిణ్డపరియేసనేన జీవికాతి అత్థో.

అభిసాపోతి అక్కోసో. కుపితా హి మనుస్సా అత్తనో పచ్చత్థికం ‘‘పిలోతికఖణ్డం నివాసేత్వా కపాలహత్థో పిణ్డం పరియేసమానో చరేయ్యాసీ’’తి అక్కోసన్తి. అథ వా ‘‘కిం తుయ్హం అకాతబ్బం అత్థి, యో త్వం ఏవం బలవీరియూపపన్నోపి హిరోత్తప్పం పహాయ కపణో పిణ్డోలో విచరసి పత్తపాణీ’’తి ఏవమ్పి అక్కోసన్తియేవ. తఞ్చ ఖో ఏతన్తి తం ఏతం అభిసపమ్పి సమానం పిణ్డోల్యం. కులపుత్తా ఉపేన్తి అత్థవసికాతి మమ సాసనే జాతికులపుత్తా చ ఆచారకులపుత్తా చ అత్థవసికా కారణవసికా హుత్వా కారణవసం పటిచ్చ ఉపేన్తి ఉపగచ్ఛన్తి.

రాజాభినీతాతిఆదీసు యే రఞ్ఞో సన్తకం ఖాదిత్వా రఞ్ఞా బన్ధనాగారే బన్ధాపితా పలాయిత్వా పబ్బజన్తి, తే రఞ్ఞా బన్ధనం అభినీతత్తా రాజాభినీతా నామ. యే పన చోరేహి అటవియం గహేత్వా ఏకచ్చేసు మారియమానేసు ఏకచ్చే ‘‘మయం సామి తుమ్హేహి విస్సట్ఠా గేహం అనజ్ఝావసిత్వా పబ్బజిస్సామ, తత్థ తత్థ యం యం బుద్ధపూజాదిపుఞ్ఞం కరిస్సామ, తతో తతో తుమ్హాకం పత్తిం దస్సామా’’తి తేహి విస్సట్ఠా పబ్బజన్తి, తే చోరాభినీతా నామ చోరేహి మారేతబ్బతం అభినీతత్తా. యే పన ఇణం గహేత్వా పటిదాతుం అసక్కోన్తా పలాయిత్వా పబ్బజన్తి, తే ఇణట్టా నామ. తఞ్చ ఖో ఏతం పిణ్డోల్యం కులపుత్తా మమ సాసనే నేవ రాజాభినీతా…పే… న ఆజీవికాపకతా ఉపేన్తి, అపిచ ఖో ‘‘ఓతిణ్ణమ్హా జాతియా…పే… పఞ్ఞాయేథా’’తి ఉపేన్తీతి పదసమ్బన్ధో.

తత్థ ఓతిణ్ణమ్హాతి ఓతిణ్ణా అమ్హా. జాతియాతిఆదీసు తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే ఖన్ధానం పఠమాభినిబ్బత్తి జాతి, పరిపాకో జరా, భేదో మరణం. ఞాతిరోగభోగసీలదిట్ఠిబ్యసనేహి ఫుట్ఠస్స సన్తాపో అన్తో నిజ్ఝానం సోకో, తేహి ఫుట్ఠస్స వచీవిప్పలాపో పరిదేవో. అనిట్ఠఫోట్ఠబ్బపటిహతకాయస్స కాయపీళనం దుక్ఖం, ఆఘాతవత్థూసు ఉపహతచిత్తస్స చేతోపీళనం దోమనస్సం. ఞాతిబ్యసనాదీహి ఏవ ఫుట్ఠస్స పరిదేవేనపి అధివాసేతుం అసమత్థస్స చిత్తసన్తాపసముట్ఠితో భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో. ఏతేహి జాతిఆదీహి ఓతిణ్ణా దుక్ఖోతిణ్ణా, తేహి జాతిఆదిదుక్ఖేహి అన్తో అనుపవిట్ఠా. దుక్ఖపరేతాతి తేహి దుక్ఖదుక్ఖవత్థూహి అభిభూతా. జాతిఆదయో హి దుక్ఖస్స వత్థుభావతో దుక్ఖా, దుక్ఖభావతో చ సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా దుక్ఖాతి. అప్పేవ నామ…పే… పఞ్ఞాయేథాతి ఇమస్స సకలస్స వట్టదుక్ఖరాసిస్స పరిచ్ఛేదకరణం ఓసానకిరియా అపి నామ పఞ్ఞాయేయ్య.

సో చ హోతి అభిజ్ఝాలూతి ఇదం యో కులపుత్తో ‘‘దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామీ’’తి పుబ్బే చిత్తం ఉప్పాదేత్వా పబ్బజితో అపరభాగే తం పబ్బజ్జం తథారూపం కాతుం న సక్కోతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ అభిజ్ఝాలూతి పరభణ్డానం అభిజ్ఝాయితా. తిబ్బసారాగోతి బలవరాగో. బ్యాపన్నచిత్తోతి బ్యాపాదేన పూతిభూతత్తా విపన్నచిత్తో. పదుట్ఠమనసఙ్కప్పోతి తిఖిణసిఙ్గో వియ చణ్డగోణో పరేసం ఉపఘాతవసేన దుట్ఠచిత్తో. ముట్ఠస్సతీతి భత్తనిక్ఖిత్తకాకో వియ, మంసనిక్ఖిత్తసునఖో వియ చ నట్ఠస్సతి, ఇధ కతం ఏత్థ న సరతి. అసమ్పజానోతి నిప్పఞ్ఞో ఖన్ధాదిపరిచ్ఛేదరహితో. అసమాహితోతి చణ్డసోతే బద్ధనావా వియ అసణ్ఠితో. విబ్భన్తచిత్తోతి పన్థారుళ్హమిగో వియ భన్తమనో. పాకతిన్ద్రియోతి యథా గిహీ సంవరాభావేన పరిగ్గహపరిజనే ఓలోకేన్తి అసంవుతిన్ద్రియా, ఏవం అసంవుతిన్ద్రియో హోతి.

ఛవాలాతన్తి ఛవానం దడ్ఢట్ఠానే అలాతం. ఉభతోపదిత్తం మజ్ఝే గూథగతన్తి పమాణేన అట్ఠఙ్గులమత్తం ఉభతో ద్వీసు కోటీసు ఆదిత్తం మజ్ఝే గూథమక్ఖితం. నేవ గామేతి సచే హి తం యుగనఙ్గలగోపానసిపక్ఖపాసకాదీనం అత్థాయ ఉపనేతుం సక్కా అస్స గామే కట్ఠత్థం ఫరేయ్య. సచే ఖేత్తకుటియా కట్ఠత్థరమఞ్చకాదీనం అత్థాయ ఉపనేతుం సక్కా అస్స, అరఞ్ఞే కట్ఠత్థం ఫరేయ్య. యస్మా పన ఉభయత్థాపి న సక్కా, తస్మా ఏవం వుత్తం. తథూపమాహన్తి తథూపమం ఛవాలాతసదిసం అహం ఇమం యథావుత్తపుగ్గలం వదామి. గిహిభోగా చ పరిహీనోతి యో అగారే వసన్తేహి గిహీహి దాయజ్జే భాజియమానే అఞ్ఞథా చ భోగో లద్ధబ్బో అస్స, తతో చ పరిహీనో. సామఞ్ఞత్థఞ్చాతి ఆచరియుపజ్ఝాయానం ఓవాదే ఠత్వా పరియత్తిపటివేధవసేన పత్తబ్బం సామఞ్ఞత్థఞ్చ న పరిపూరేతి. ఇమం పన ఉపమం సత్థా న దుస్సీలస్స వసేన ఆహరి, పరిసుద్ధసీలస్స పన అలసస్స అభిజ్ఝాదీహి దోసేహి దూసితచిత్తస్స పుగ్గలస్స వసేన ఆహరీతి వేదితబ్బం.

గాథాసు గిహిభోగాతి కామసుఖసమ్భోగతో. పరిహీనోతి జీనో. సామఞ్ఞత్థన్తి పటివేధబాహుసచ్చఞ్చేవ పరియత్తిబాహుసచ్చఞ్చ. తాదిసో హి అసుతం సోతుం సుతం పరియోదాపేతుం న సక్కోతి అలసభావతో. దుట్ఠు భగోతి దుబ్భగో, అలక్ఖికో కాళకణ్ణిపురిసో. పరిధంసమానోతి వినస్సమానో. పకిరేతీతి వికిరేతి విద్ధంసేతి. సబ్బమేతం భావినో సామఞ్ఞత్థస్స అనుప్పాదనమేవ సన్ధాయ వుత్తం. ఛవాలాతంవ నస్సతీతి సో తాదిసో పుగ్గలో యథావుత్తం ఛవాలాతం వియ కస్సచి అనుపయుజ్జమానో ఏవ నస్సతి ఉభతో పరిభట్ఠభావతో. ఏవం ‘‘కాయవాచాహి అకతవీతిక్కమోపి చిత్తం అవిసోధేన్తో నస్సతి, పగేవ కతవీతిక్కమో దుస్సీలో’’తి తస్స అపాయదుక్ఖభాగిభావదస్సనేన దుస్సీలే ఆదీనవం దస్సేత్వా తతో సత్తే వివేచేతుకామో ‘‘కాసావకణ్ఠా’’తిఆదినా గాథాద్వయమాహ. తస్సత్థో హేట్ఠా వుత్తో ఏవ.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సఙ్ఘాటికణ్ణసుత్తవణ్ణనా

౯౨. తతియే సఙ్ఘాటికణ్ణేతి చీవరకోటియం. గహేత్వాతి పరామసిత్వా. అనుబన్ధో అస్సాతి అనుగతో భవేయ్య. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో భిక్ఖు అత్తనో హత్థేన మయా పారుతస్స సుగతమహాచీవరస్స కణ్ణే పరామసన్తో వియ మం అనుగచ్ఛేయ్య, ఏవం మయ్హం ఆసన్నతరో హుత్వా విహరేయ్యా’’తి. పాదే పాదం నిక్ఖిపన్తోతి గచ్ఛన్తస్స మమ పాదే పాదం నిక్ఖిత్తట్ఠానే పాదుద్ధారణానన్తరం అత్తనో పాదం నిక్ఖిపన్తో. ఉభయేనాపి ‘‘ఠానగమనాదీసు అవిజహన్తో సబ్బకాలం మయ్హం సమీపే ఏవ విహరేయ్య చేపీ’’తి దస్సేతి. సో ఆరకావ మయ్హం, అహఞ్చ తస్సాతి సో భిక్ఖు మయా వుత్తం పటిపదం అపూరేన్తో మమ దూరేయేవ, అహఞ్చ తస్స దూరేయేవ. ఏతేన మంసచక్ఖునా తథాగతదస్సనం రూపకాయసమోధానఞ్చ అకారణం, ఞాణచక్ఖునావ దస్సనం ధమ్మకాయసమోధానమేవ చ పమాణన్తి దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘ధమ్మఞ్హి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న పస్సతి, ధమ్మం అపస్సన్తో న మం పస్సతీ’’తి. తత్థ ధమ్మో నామ నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో. సో చ అభిజ్ఝాదీహి దూసితచిత్తేన న సక్కా పస్సితుం, తస్మా ధమ్మస్స అదస్సనతో ధమ్మకాయఞ్చ న పస్సతీతి. తథా హి వుత్తం –

‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి సో మం పస్సతి; యో మం పస్సతి, సో ధమ్మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭).

‘‘ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౩; పటి. మ. ౩.౫) చ.

‘‘ధమ్మకాయో ఇతిపి, బ్రహ్మకాయో ఇతిపీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౧౮) చ ఆది.

యోజనసతేతి యోజనసతే పదేసే, యోజనసతమత్థకేతి అత్థో. సేసం వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బం. అరియమగ్గాధిగమవసేన చస్స అనభిజ్ఝాలుఆదిభావో దట్ఠబ్బో.

గాథాసు మహిచ్ఛోతి కామేసు తిబ్బసారాగతాయ మహాఇచ్ఛో. విఘాతవాతి పదుట్ఠమనసఙ్కప్పతాయ సత్తేసు ఆఘాతవసేన మహిచ్ఛతాయ ఇచ్ఛితాలాభేన చ విఘాతవా. ఏజానుగోతి ఏజాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ దాసో వియ హుత్వా తం అనుగచ్ఛన్తో. రాగాదికిలేసపరిళాహాభిభవేన అనిబ్బుతో. రూపాదివిసయానం అభికఙ్ఖనేన గిద్ధో. పస్స యావఞ్చ ఆరకాతి అనేజస్స నిబ్బుతస్స వీతగేధస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఓకాసవసేన సమీపేపి సమానో మహిచ్ఛో విఘాతవా ఏజానుగో అనిబ్బుతో గిద్ధో బాలపుథుజ్జనో ధమ్మసభావతో యత్తకం దూరే, తస్స సో దూరభావో పస్స, వత్తుమ్పి న సుకరన్తి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నభఞ్చ దూరే పథవీ చ దూరే,

పారం సముద్దస్స తథాహు దూరే;

తతో హవే దూరతరం వదన్తి,

సతఞ్చ ధమ్మో అసతఞ్చ రాజా’’తి. (అ. ని. ౪.౪౭; జా. ౨.౨౧.౪౧౪);

ధమ్మమభిఞ్ఞాయాతి చతుసచ్చధమ్మం అభిఞ్ఞాయ అఞ్ఞాయ ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాహి యథారహం పుబ్బభాగే జానిత్వా. ధమ్మమఞ్ఞాయాతి తమేవ ధమ్మం అపరభాగే మగ్గఞాణేన పరిఞ్ఞాదివసేన యథామరియాదం జానిత్వా. పణ్డితోతి పటివేధబాహుసచ్చేన పణ్డితో. రహదోవ నివాతే చాతి నివాతట్ఠానే రహదో వియ అనేజో కిలేసచలనరహితో ఉపసమ్మతి, యథా సో రహదో నివాతట్ఠానే వాతేన అనబ్భాహతో సన్నిసిన్నోవ హోతి, ఏవం అయమ్పి సబ్బథాపి పటిప్పస్సద్ధకిలేసో కిలేసచలనరహితో అరహత్తఫలసమాధినా వూపసమ్మతి, సబ్బకాలం ఉపసన్తసభావోవ హోతి. అనేజోతి సో ఏవం అనేజాదిసభావో అరహా అనేజాదిసభావస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఓకాసతో దూరేపి సమానో ధమ్మసభావతో అదూరే సన్తికే ఏవాతి.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అగ్గిసుత్తవణ్ణనా

౯౩. చతుత్థే అనుదహనట్ఠేన అగ్గి, రాగో ఏవ అగ్గి రాగగ్గి. రాగో హి ఉప్పజ్జమానో సత్తే అనుదహతి ఝాపేతి, తస్మా ‘‘అగ్గీ’’తి వుచ్చతి. ఇతరేసుపి ద్వీసు ఏసేవ నయో. తత్థ యథా అగ్గి యదేవ ఇన్ధనం నిస్సాయ ఉప్పజ్జతి, తం నిదహతి, మహాపరిళాహో చ హోతి, ఏవమిమేపి రాగాదయో యస్మిం సన్తానే సయం ఉప్పన్నా, తం నిదహన్తి, మహాపరిళాహా చ హోన్తి దున్నిబ్బాపయా. తేసు రాగపరిళాహేన సన్తత్తహదయానం ఇచ్ఛితాలాభదుక్ఖేన మరణప్పత్తానం సత్తానం పమాణం నత్థి. అయం తావ రాగస్స అనుదహనతా. దోసస్స పన అనుదహనతాయ విసేసతో మనోపదోసికా దేవా, మోహస్స అనుదహనతాయ ఖిడ్డాపదోసికా దేవా చ నిదస్సనం. మోహవసేన హి తేసం సతిసమ్మోసో హోతి, తస్మా ఖిడ్డావసేన ఆహారవేలం అతివత్తేన్తా కాలం కరోన్తి. అయం తావ రాగాదీనం దిట్ఠధమ్మికో అనుదహనభావో. సమ్పరాయికో పన నిరయాదీసు నిబ్బత్తాపనవసేన ఘోరతరో దురధివాసో చ. అయఞ్చ అత్థో ఆదిత్తపరియాయేన విభావేతబ్బో.

గాథాసు కామేసు ముచ్ఛితేతి వత్థుకామేసు పాతబ్యతావసేన ముచ్ఛం బాల్యం పమాదం మిచ్ఛాచారం ఆపన్నే. బ్యాపన్నేతి బ్యాపన్నచిత్తే దహతీతి సమ్బన్ధో. నరే పాణాతిపాతినోతి ఇదం దోసగ్గిస్స. అరియధమ్మే అకోవిదేతి యే ఖన్ధాయతనాదీసు సబ్బేన సబ్బం ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాయ మనసికారరహితా అరియధమ్మస్స అకుసలా, తే సమ్మోహేన అభిభూతా విసేసేన సమ్మూళ్హా నామాతి వుత్తా. ఏతే అగ్గీ అజానన్తాతి ‘‘ఏతే రాగగ్గిఆదయో ఇధ చేవ సమ్పరాయే చ అనుదహన్తీ’’తి అజానన్తా పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పహానాభిసమయవసేన చ అప్పటివిజ్ఝన్తా. సక్కాయాభిరతాతి సక్కాయే ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకే తణ్హాదిట్ఠిమాననన్దనాభిరతా. వడ్ఢయన్తీతి పునప్పునం ఉప్పజ్జనేన వడ్ఢయన్తి ఆచినన్తి. నిరయన్తి అట్ఠవిధం మహానిరయం, సోళసవిధం ఉస్సదనిరయన్తి సబ్బమ్పి నిరయం. తిరచ్ఛానఞ్చ యోనియోతి తిరచ్ఛానయోనియో చ. అసురన్తి అసురకాయం పేత్తివిసయఞ్చ వడ్ఢయన్తీతి సమ్బన్ధో.

ఏత్తావతా రాగగ్గిఆదీనం ఇధ చేవ సమ్పరాయే చ అనుదహనభావదస్సనముఖేన వట్టం దస్సేత్వా ఇదాని నేసం నిబ్బాపనేన వివట్టం దస్సేతుం ‘‘యే చ రత్తిన్దివా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యుత్తాతి భావనానుయోగవసేన యుత్తా. కత్థ? సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనే. తేన అఞ్ఞసాసనే రాగగ్గిఆదీనం నిబ్బాపనాభావం దస్సేతి. తథా హి అనఞ్ఞసాధారణం తేసం నిబ్బాపనవిధిం అసుభకమ్మట్ఠానం సఙ్ఖేపేనేవ దస్సేన్తో –

‘‘తే నిబ్బాపేన్తి రాగగ్గిం, నిచ్చం అసుభసఞ్ఞినో;

దోసగ్గిం పన మేత్తాయ, నిబ్బాపేన్తి నరుత్తమా;

మోహగ్గిం పన పఞ్ఞాయ, యాయం నిబ్బేధగామినీ’’తి. –

ఆహ. తత్థ అసుభసఞ్ఞినోతి ద్వత్తింసాకారవసేన చేవ ఉద్ధుమాతకాదివసేన చ అసుభభావనానుయోగేన అసుభసఞ్ఞినో. మేత్తాయాతి ‘‘సో మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తి (అ. ని. ౩.౬౪, ౬౬) వుత్తాయ మేత్తాభావనాయ. ఏత్థ చ అసుభజ్ఝానఞ్చ పాదకం కత్వా నిబ్బత్తితఅనాగామిమగ్గేన రాగగ్గిదోసగ్గీనం నిబ్బాపనం వేదితబ్బం. పఞ్ఞాయాతి విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ. తేనేవాహ ‘‘యాయం నిబ్బేధగామినీ’’తి. సా హి కిలేసక్ఖన్ధం వినివిజ్ఝన్తీ గచ్ఛతి పవత్తతీతి నిబ్బేధగామినీతి వుచ్చతి. అసేసం పరినిబ్బన్తీతి అరహత్తమగ్గేన అసేసం రాగగ్గిఆదిం నిబ్బాపేత్వా సఉపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా ఠితా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా నిపకా పుబ్బేవ సమ్మప్పధానేన సబ్బసో కోసజ్జస్స సుప్పహీనత్తా ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనేన అకిలాసుభావేన చ రత్తిన్దివమతన్దితా చరిమకచిత్తనిరోధేన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా అసేసం పరినిబ్బన్తి. తతో చ అసేసం నిస్సేసం వట్టదుక్ఖం అచ్చగుం అతిక్కమంసు.

ఏవం యే రాగగ్గిఆదికే నిబ్బాపేన్తి, తేసం అనుపాదిసేసనిబ్బానేన నిబ్బుతిం దస్సేత్వా ఇదాని పటివిద్ధగుణేహి థోమేన్తో ఓసానగాథమాహ. తత్థ అరియద్దసాతి అరియేహి బుద్ధాదీహి పస్సితబ్బం కిలేసేహి వా ఆరకత్తా అరియం నిబ్బానం, అరియం చతుసచ్చమేవ వా దిట్ఠవన్తోతి అరియద్దసా. వేదస్స మగ్గఞాణస్స, తేన వా వేదేన సంసారస్స పరియోసానం గతాతి వేదగునో. సమ్మదఞ్ఞాయాతి సమ్మదేవ సబ్బం ఆజానితబ్బం కుసలాదిం ఖన్ధాదిఞ్చ జానిత్వా. సేసం వుత్తనయమేవ.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉపపరిక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౯౪. పఞ్చమే తథా తథాతి తేన తేన పకారేన. ఉపపరిక్ఖేయ్యాతి వీమంసేయ్య పరితులేయ్య సమ్మసేయ్య వా. యథా యథాస్స ఉపపరిక్ఖతోతి యథా యథా అస్స భిక్ఖునో ఉపపరిక్ఖన్తస్స. బహిద్ధా చస్స విఞ్ఞాణం అవిక్ఖిత్తం అవిసటన్తి బహిద్ధా రూపాదిఆరమ్మణే ఉప్పజ్జనకవిక్ఖేపాభావతో అవిక్ఖిత్తం సమాహితం, తతో ఏవ అవిసటం సియా. ఇదం వుత్తం హోతి – భిక్ఖవే, యేన యేన పకారేన ఇమస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స భిక్ఖునో ఉపపరిక్ఖతో సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స పుబ్బే సమాహితాకారసల్లక్ఖణవసేన సమథనిమిత్తం గహేత్వా సక్కచ్చం నిరన్తరం సమ్మసనఞాణం పవత్తేన్తస్స అత్తనో విపస్సనాచిత్తం కమ్మట్ఠానతో బహిద్ధా రూపాదిఆరమ్మణే ఉప్పజ్జనకం న సియా, అచ్చారద్ధవీరియతాయ ఉద్ధచ్చపక్ఖియం న సియా, తేన తేన పకారేన భిక్ఖు ఉపపరిక్ఖేయ్య పరితులేయ్యాతి. అజ్ఝత్తం అసణ్ఠితన్తి యస్మా వీరియే మన్దం వహన్తే సమాధిస్స బలవభావతో కోసజ్జాభిభవేన అజ్ఝత్తం గోచరజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే కమ్మట్ఠానారమ్మణే సఙ్కోచవసేన ఠితత్తా సణ్ఠితం నామ హోతి, వీరియసమతాయ పన యోజితాయ అసణ్ఠితం హోతి వీథిం పటిపన్నం. తస్మా యథా యథాస్స ఉపపరిక్ఖతో విఞ్ఞాణం అజ్ఝత్తం అసణ్ఠితం అస్స, వీథిపటిపన్నం సియా, తథా తథా ఉపపరిక్ఖేయ్య. అనుపాదాయ న పరితస్సేయ్యాతి యథా యథాస్స ఉపపరిక్ఖతో ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహవసేన రూపాదీసు కఞ్చి సఙ్ఖారం అగ్గహేత్వా తతో ఏవ తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహవసేన న పరితస్సేయ్య, తథా తథా ఉపపరిక్ఖేయ్యాతి సమ్బన్ధో. కథం పన ఉపపరిక్ఖతో తివిధమ్పేతం సియాతి? ఉద్ధచ్చపక్ఖియే కోసజ్జపక్ఖియే చ ధమ్మే వజ్జేన్తో వీరియసమతం యోజేత్వా పుబ్బేవ విపస్సనుపక్కిలేసేహి చిత్తం విసోధేత్వా యథా సమ్మదేవ విపస్సనాఞాణం విపస్సనావీథిం పటిపజ్జతి, తథా సమ్మసతో.

ఇతి భగవా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికస్స భిక్ఖునో అనుక్కమేన పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధియా ఆరద్ధాయ అచ్చారద్ధవీరియఅతిసిథిలవీరియవిపస్సనుపక్కిలేసేహి చిత్తస్స విసోధనూపాయం దస్సేత్వా ఇదాని తథా విసోధితే విపస్సనాఞాణే న చిరస్సేవ విపస్సనం మగ్గేన ఘటేత్వా సకలవట్టదుక్ఖసమతిక్కమాయ సంవత్తన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘బహిద్ధా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణే’’తిఆదిమాహ, తం వుత్తనయమేవ. యం పన వుత్తం – ‘‘ఆయతిం జాతిజరామరణదుక్ఖసముదయసమ్భవో న హోతీ’’తి, తస్సత్థో – ఏవం విపస్సనం మగ్గేన ఘటేత్వా మగ్గపటిపాటియా అగ్గమగ్గేన అనవసేసతో కిలేసేసు ఖీణేసు ఆయతిం అనాగతే జాతిజరామరణసకలవట్టదుక్ఖసముదయసఙ్ఖాతో సమ్భవో ఉప్పాదో చ న హోతి, జాతిసఙ్ఖాతో వా దుక్ఖసముదయో జరామరణసఙ్ఖాతో దుక్ఖసమ్భవో చ న హోతి.

గాథాయం సత్తసఙ్గప్పహీనస్సాతి తణ్హాసఙ్గో, దిట్ఠిసఙ్గో, మానసఙ్గో, కోధసఙ్గో, అవిజ్జాసఙ్గో, కిలేససఙ్గో, దుచ్చరితసఙ్గోతి ఇమేసం సత్తన్నం సఙ్గానం పహీనత్తా సత్తసఙ్గప్పహీనస్స. కేచి పన ‘‘సత్తానుసయా ఏవ సత్త సఙ్గా’’తి వదన్తి. నేత్తిచ్ఛిన్నస్సాతి ఛిన్నభవనేత్తికస్స. విక్ఖీణో జాతిసంసారోతి పునప్పునం జాయనవసేన పవత్తియా జాతిహేతుకత్తా చ జాతిభూతో సంసారోతి జాతిసంసారో, సో భవనేత్తియా ఛిన్నత్తా విక్ఖీణో పరిక్ఖీణో, తతో ఏవ నత్థి తస్స పునబ్భవోతి.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కామూపపత్తిసుత్తవణ్ణనా

౯౫. ఛట్ఠే కామూపపత్తియోతి కామపటిలాభా కామపటిసేవనా వా. పచ్చుపట్ఠితకామాతి నిబద్ధకామా నిబద్ధారమ్మణా యథా తం మనుస్సా. మనుస్సా హి నిబద్ధవత్థుస్మిం వసం వత్తేన్తి. యత్థ పటిబద్ధచిత్తా హోన్తి, సతమ్పి సహస్సమ్పి దత్వా తమేవ మాతుగామం ఆనేత్వా నిబద్ధభోగం భుఞ్జన్తి. ఏకచ్చే చ దేవా. చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ హి చతుదేవలోకవాసినో నిబద్ధవత్థుస్మింయేవ వసం వత్తేన్తి. పఞ్చసిఖవత్థు చేత్థ నిదస్సనం. తథా ఏకచ్చే ఆపాయికే నేరయికే ఠపేత్వా సేసఅపాయసత్తాపి నిబద్ధవత్థుస్మింయేవ వసం వత్తేన్తి. మచ్ఛా హి అత్తనో మచ్ఛియా, కచ్ఛపో కచ్ఛపియాతి ఏవం సబ్బేపి తిరచ్ఛానా పేతా వినిపాతికా చ. తస్మా నేరయికే ఠపేత్వా సేసఅపాయసత్తే ఉపాదాయ యావ తుసితకాయా ఇమే సత్తా పచ్చుపట్ఠితకామా నామ, నిమ్మానరతినోతి సయం నిమ్మితే నిమ్మానే రతి ఏతేసన్తి నిమ్మానరతినో. తే హి నీలపీతాదివసేన యాదిసం యాదిసం రూపం ఇచ్ఛన్తి, తాదిసం తాదిసం నిమ్మినిత్వా రమన్తి ఆయస్మతో అనురుద్ధస్స పురతో మనాపకాయికా దేవతా వియ. పరనిమ్మితవసవత్తినోతి పరేహి నిమ్మితే కామే వసం వత్తేన్తీతి పరనిమ్మితవసవత్తినో. తేసఞ్హి మనం ఞత్వా పరే యథారుచితం కామభోగం నిమ్మినన్తి, తే తత్థ వసం వత్తేన్తి. కథం తే పరస్స మనం జానన్తీతి? పకతిసేవనావసేన. యథా హి కుసలో సూదో రఞ్ఞో భుఞ్జన్తస్స యం యం రుచ్చతి, తం తం జానాతి, ఏవం పకతియా అభిరుచితారమ్మణం ఞత్వా తాదిసేయేవ నిమ్మినన్తి, తే తత్థ వసం వత్తేన్తి, మేథునసేవనాదివసేన కామే పరిభుఞ్జన్తి. కేచి పన ‘‘హసితమత్తేన ఓలోకితమత్తేన ఆలిఙ్గితమత్తేన హత్థగ్గహణమత్తేన చ తేసం కామకిచ్చం ఇజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఏతం పన నత్థీ’’తి పటిక్ఖిత్తం. న హి కాయేన అఫుసన్తస్స ఫోట్ఠబ్బం కామకిచ్చం సాధేతి. ఛన్నమ్పి కామావచరదేవానం కామా పాకతికా ఏవ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఛ ఏతే కామావచరా, సబ్బకామసమిద్ధినో;

సబ్బేసం ఏకసఙ్ఖాతం, ఆయు భవతి కిత్తక’’న్తి. (విభ. ౧౦౨౩);

గాథాసు యే చఞ్ఞేతి యే యథావుత్తదేవేహి అఞ్ఞే చ కామభోగినో మనుస్సా చేవ ఏకచ్చే అపాయూపగా చ సబ్బే తే. ఇత్థభావఞ్ఞథాభావన్తి ఇమం యథాపటిలద్ధత్తభావఞ్చేవ, ఉపపత్తిభవన్తరసఙ్ఖాతం ఇతో అఞ్ఞథాభావఞ్చాతి ద్విప్పభేదం సంసారం నాతివత్తరే న అతిక్కమన్తి. సబ్బే పరిచ్చజే కామేతి దిబ్బాదిభేదే సబ్బేపి కామే వత్థుకామే చ కిలేసకామే చ పరిచ్చజేయ్య. కిలేసకామే అనాగామిమగ్గేన పజహన్తోయేవ హి వత్థుకామే పరిచ్చజతి నామ. పియరూపసాతగధితన్తి పియరూపేసు రూపాదీసు సుఖవేదనస్సాదేన గధితం గిద్ధం. ఛేత్వా సోతం దురచ్చయన్తి అఞ్ఞేహి దురచ్చయం దురతిక్కమం తణ్హాసోతం అరహత్తమగ్గేన సముచ్ఛిన్దిత్వా. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. కామయోగసుత్తవణ్ణనా

౯౬. సత్తమే కామయోగయుత్తోతి పఞ్చకామగుణికో రాగో కామయోగో, తేన యుత్తో కామయోగయుత్తో, అసముచ్ఛిన్నకామరాగస్సేతం అధివచనం. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో భవయోగో, తథా ఝాననికన్తి సస్సతదిట్ఠిసహగతో చ రాగో, తేన యుత్తో భవయోగయుత్తో, అప్పహీనభవరాగోతి అత్థో. ఆగామీతి బ్రహ్మలోకే ఠితోపి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఇమం మనుస్సలోకం ఆగమనసీలో. తేనేవాహ ‘‘ఆగన్తా ఇత్థత్త’’న్తి. మనుస్సత్తభావసఙ్ఖాతం ఇత్థభావం ఆగమనధమ్మో, మనుస్సేసు ఉపపజ్జనసీలోతి అత్థో. కామఞ్చేత్థ కామయోగో ఇత్థత్తం ఆగమనస్స కారణం. యో పన కామయోగయుత్తో, సో ఏకన్తేన భవయోగయుత్తోపి హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘కామయోగయుత్తో, భిక్ఖవే, భవయోగయుత్తో’’తి ఉభయమ్పి ఏకజ్ఝం కత్వా వుత్తం.

కామయోగవిసంయుత్తోతి ఏత్థ అసుభజ్ఝానమ్పి కామయోగవిసంయోగో, తం పాదకం కత్వా అధిగతో అనాగామిమగ్గో ఏకన్తేనేవ కామయోగవిసంయోగో నామ, తస్మా తతియమగ్గఫలే ఠితో అరియపుగ్గలో ‘‘కామయోగవిసంయుత్తో’’తి వుత్తో. యస్మా పన రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో అనాగామిమగ్గేన న పహీయతి, తస్మా సో అప్పహీనభవయోగత్తా ‘‘భవయోగయుత్తో’’తి వుత్తో. అనాగామీతి కామలోకం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన అనాగమనతో అనాగామీ. కామయోగవిసంయోగవసేనేవ హి సద్ధిం అనవసేసఓరమ్భాగియసంయోజనసముగ్ఘాతేన అజ్ఝత్తసంయోజనాభావసిద్ధితో ఇత్థత్తం అనాగన్త్వా హోతి, తత్థ పరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో. యస్స పన అనవసేసం భవయోగో పహీనో, తస్స అవిజ్జాయోగాదిఅవసిట్ఠకిలేసాపి తదేకట్ఠభావతో పహీనా ఏవ హోన్తీతి, సో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో ‘‘అరహం ఖీణాసవో’’తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘కామయోగవిసంయుత్తో, భిక్ఖవే, భవయోగవిసంయుత్తో అరహం హోతి ఖీణాసవో’’తి. ఏత్థ చ కామయోగవిసంయోగో అనాగామీ చతుత్థజ్ఝానస్స సుఖదుక్ఖసోమనస్సదోమనస్సప్పహానం వియ, తతియమగ్గస్స దిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాససంయోజనపరిక్ఖయో వియ చ చతుత్థమగ్గస్స వణ్ణభణనత్థం వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. పఠమపదేన సోతాపన్నసకదాగామీహి సద్ధిం సబ్బో పుథుజ్జనో గహితో, దుతియపదేన పన సబ్బో అనాగామీ, తతియపదేన అరహాతి అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

గాథాసు ఉభయన్తి ఉభయేన, కామయోగేన, భవయోగేన చ సంయుత్తాతి అత్థో. సత్తా గచ్ఛన్తి సంసారన్తి పుథుజ్జనా సోతాపన్నా సకదాగామినోతి ఇమే తివిధా సత్తా కామయోగభవయోగానం అప్పహీనత్తా గచ్ఛన్తి సంసారన్తి. తతో ఏవ జాతిమరణగామినో హోన్తి. ఏత్థ ఏకబీజీ, కోలంకోలో, సత్తక్ఖత్తుపరమోతి తీసు సోతాపన్నేసు సబ్బముదు సత్తక్ఖత్తుపరమో, సో అట్ఠమం భవం న నిబ్బత్తేతి, అత్తనో పరిచ్ఛిన్నజాతివసేన పన సంసరతి, తథా ఇతరేపి. సకదాగామీసుపి యో ఇధ సకదాగామిమగ్గం పత్వా దేవలోకే ఉప్పజ్జిత్వా పున ఇధ నిబ్బత్తతి, సో అత్తనో పరిచ్ఛిన్నజాతివసేనేవ సంసరతి. యే పన సకదాగామినో వోమిస్సకనయేన వినా తత్థ తత్థ దేవేసుయేవ మనుస్సేసుయేవ వా నిబ్బత్తన్తి, తే ఉపరిమగ్గాధిగమాయ యావ ఇన్ద్రియపరిపాకా పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సంసరన్తియేవ. పుథుజ్జనే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి సబ్బభవసంయోజనానం అపరిక్ఖీణత్తా. తేన వుత్తం –

‘‘కామయోగేన సంయుత్తా, భవయోగేన చూభయం;

సత్తా గచ్ఛన్తి సంసారం, జాతిమరణగామినో’’తి.

కామే పహన్త్వానాతి కామరాగసఙ్ఖాతే కిలేసకామే అనాగామిమగ్గేన పజహిత్వా. ఛిన్నసంసయాతి సముచ్ఛిన్నకఙ్ఖా, తఞ్చ ఖో సోతాపత్తిమగ్గేనేవ. వణ్ణభణనత్థం పన చతుత్థమగ్గస్స ఏవం వుత్తం. అరహన్తో హి ఇధ ‘‘ఛిన్నసంసయా’’తి అధిప్పేతా. తేనేవాహ ‘‘ఖీణమానపునబ్భవా’’తి. సబ్బసో ఖీణో నవవిధోపి మానో ఆయతిం పునబ్భవో చ ఏతేసన్తి ఖీణమానపునబ్భవా. మానగ్గహణేన చేత్థ తదేకట్ఠతాయ లక్ఖణవసేన వా సబ్బో చతుత్థమగ్గవజ్ఝో కిలేసో గహితోతి. ఖీణమానతాయ చ సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతు వుత్తా హోతి, ఖీణపునబ్భవతాయ అనుపాదిసేసా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. కల్యాణసీలసుత్తవణ్ణనా

౯౭. అట్ఠమే కల్యాణసీలోతి సున్దరసీలో, పసత్థసీలో, పరిపుణ్ణసీలో. తత్థ సీలపారిపూరీ ద్వీహి కారణేహి హోతి సమ్మదేవ సీలవిపత్తియా ఆదీనవదస్సనేన, సీలసమ్పత్తియా చ ఆనిసంసదస్సనేన. ఇధ పన సబ్బపరిబన్ధవిప్పముత్తస్స సబ్బాకారపరిపుణ్ణస్స మగ్గసీలస్స ఫలసీలస్స చ వసేన కల్యాణతా వేదితబ్బా. కల్యాణధమ్మోతి సబ్బే బోధిపక్ఖియధమ్మా అధిప్పేతా, తస్మా కల్యాణా సతిపట్ఠానాదిబోధిపక్ఖియధమ్మా ఏతస్సాతి కల్యాణధమ్మో. కల్యాణపఞ్ఞోతి చ మగ్గఫలపఞ్ఞావసేనేవ కల్యాణపఞ్ఞో. లోకుత్తరా ఏవ హి సీలాదిధమ్మా ఏకన్తకల్యాణా నామ అకుప్పసభావత్తా. కేచి పన ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలవసేన కల్యాణసీలో, విపస్సనామగ్గధమ్మవసేన కల్యాణధమ్మో, మగ్గఫలపఞ్ఞావసేన కల్యాణపఞ్ఞో’’తి వదన్తి. అసేక్ఖా ఏవ తే సీలధమ్మపఞ్ఞాతి ఏకే. అపరే పన భణన్తి – సోతాపన్నసకదాగామీనం మగ్గఫలసీలం కల్యాణసీలం నామ, తస్మా ‘‘కల్యాణసీలో’’తి ఇమినా సోతాపన్నో సకదాగామీ చ గహితా హోన్తి. తే హి సీలేసు పరిపూరకారినో నామ. అనాగామిమగ్గఫలధమ్మా అగ్గమగ్గధమ్మా చ కల్యాణధమ్మా నామ. తత్థ హి బోధిపక్ఖియధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. తస్మా ‘‘కల్యాణధమ్మో’’తి ఇమినా తతియమగ్గట్ఠతో పట్ఠాయ తయో అరియా గహితా హోన్తి. పఞ్ఞాకిచ్చస్స మత్థకప్పత్తియా అగ్గఫలే పఞ్ఞా కల్యాణపఞ్ఞా నామ, తస్మా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తో అరహా ‘‘కల్యాణపఞ్ఞో’’తి వుత్తో. ఏవమేవ పుగ్గలా గహితా హోన్తీతి. కిం ఇమినా పపఞ్చేన? అగ్గమగ్గఫలధమ్మా ఇధ కల్యాణసీలాదయో వుత్తాతి అయమమ్హాకం ఖన్తి. ధమ్మవిభాగేన హి అయం పుగ్గలవిభాగో, న ధమ్మవిభాగోతి.

కేవలీతి ఏత్థ కేవలం వుచ్చతి కేనచి అవోమిస్సకతాయ సబ్బసఙ్ఖతవివిత్తం నిబ్బానం, తస్స అధిగతత్తా అరహా కేవలీ. అథ వా పహానభావనాపారిపూరియా పరియోసానఅనవజ్జధమ్మపారిపూరియా చ కల్యాణకట్ఠేన అబ్యాసేకసుఖతాయ చ కేవలం అరహత్తం, తదధిగమేన కేవలీ ఖీణాసవో. మగ్గబ్రహ్మచరియవాసం వసిత్వా పరియోసాపేత్వా ఠితోతి వుసితవా. ఉత్తమేహి అగ్గభూతేహి వా అసేక్ఖధమ్మేహి సమన్నాగతత్తా ‘‘ఉత్తమపురిసో’’తి వుచ్చతి.

సీలవాతి ఏత్థ కేనట్ఠేన సీలం? సీలనట్ఠేన సీలం. కిమిదం సీలనం నామ? సమాధానం, సుసీల్యవసేన కాయకమ్మాదీనం అవిప్పకిణ్ణతాతి అత్థో. అథ వా ఉపధారణం, ఝానాదికుసలధమ్మానం పతిట్ఠానవసేన ఆధారభావోతి అత్థో. తస్మా సీలతి, సీలేతీతి వా సీలం. అయం తావ సద్దలక్ఖణనయేన సీలట్ఠో. అపరే పన ‘‘సిరట్ఠో సీలట్ఠో, సీతలట్ఠో సీలట్ఠో, సివట్ఠో సీలట్ఠో’’తి నిరుత్తినయేన అత్థం వణ్ణయన్తి. తయిదం పారిపూరితో అతిసయతో వా సీలం అస్స అత్థీతి సీలవా, చతుపారిసుద్ధిసీలవసేన సీలసమ్పన్నోతి అత్థో. తత్థ యం జేట్ఠకసీలం, తం విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తిఆది వుత్తన్తి ఏకచ్చానం ఆచరియానం అధిప్పాయో.

అపరేన పన భణన్తి – ఉభయత్థాపి పాతిమోక్ఖసంవరో భగవతా వుత్తో. పాతిమోక్ఖసంవరో ఏవ హి సీలం, ఇతరేసు ఇన్ద్రియసంవరో ఛద్వారరక్ఖణమత్తమేవ, ఆజీవపారిసుద్ధి ధమ్మేన పచ్చయుప్పాదనమత్తమేవ, పచ్చయసన్నిస్సితం పటిలద్ధపచ్చయే ‘‘ఇదమత్థ’’న్తి పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనమత్తమేవ. నిప్పరియాయేన పాతిమోక్ఖసంవరోవ సీలం. యస్స సో భిన్నో, సో సీసచ్ఛిన్నో పురిసో వియ హత్థపాదే ‘‘సేసాని రక్ఖిస్సతీ’’తి న వత్తబ్బో. యస్స పన సో అరోగో, అచ్ఛిన్నసీసో వియ పురిసో, తాని పున పాకతికాని కత్వా రక్ఖితుం సక్కోతి. తస్మా సీలవాతి ఇమినా పాతిమోక్ఖసీలమేవ ఉద్దిసిత్వా తం విత్థారేతుం ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తిఆది వుత్తన్తి.

తత్థ పాతిమోక్ఖన్తి సిక్ఖాపదసీలం. తఞ్హి యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహీతి పాతిమోక్ఖం. సంవరణం సంవరో, కాయవాచాహి అవీతిక్కమో. పాతిమోక్ఖమేవ సంవరో పాతిమోక్ఖసంవరో, తేన సంవుతో పిహితకాయవాచోతి పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో. ఇదమస్స తస్మిం సీలే పతిట్ఠితభావపరిదీపనం. విహరతీతి తదనురూపవిహారసమఙ్గిభావపరిదీపనం. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి హేట్ఠా పాతిమోక్ఖసంవరస్స, ఉపరి విసేసానుయోగస్స చ ఉపకారకధమ్మపరిదీపనం. అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీతి పాతిమోక్ఖసీలతో అచవనధమ్మతాపరిదీపనం. సమాదాయాతి సిక్ఖాపదానం అనవసేసతో ఆదానపరిదీపనం. సిక్ఖతీతి సిక్ఖాయ సమఙ్గిభావపరిదీపనం. సిక్ఖాపదేసూతి సిక్ఖితబ్బధమ్మపరిదీపనం.

అపరో నయో – కిలేసానం బలవభావతో పాపకిరియాయ సుకరభావతో పుఞ్ఞకిరియాయ చ దుక్కరభావతో బహుక్ఖత్తుం అపాయేసు పతనసీలోతి పాతీ, పుథుజ్జనో. అనిచ్చతాయ వా భవాదీసు కమ్మవేగక్ఖిత్తో ఘటియన్తం వియ అనవట్ఠానేన పరిబ్భమనతో గమనసీలోతి పాతీ, మరణవసేన వా తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే అత్తభావస్స పాతనసీలోతి పాతీ, సత్తసన్తానో, చిత్తమేవ వా. తం పాతినం సంసారదుక్ఖతో మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖో. చిత్తస్స హి విమోక్ఖేన సత్తో విముత్తో. ‘‘చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౧౦౦) ‘‘అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౦౬) చ వుత్తం. అథ వా అవిజ్జాదినా హేతునా సంసారే పతతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి పాతి. ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరత’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౨౪; ౫.౫౨౦) హి వుత్తం. తస్స పాతినో సత్తస్స తణ్హాదిసంకిలేసత్తయతో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖో. ‘‘కణ్ఠేకాలో’’తిఆదీనం వియస్స సమాససిద్ధి వేదితబ్బా.

అథ వా పాతేతి వినిపాతేతి దుక్ఖేతి పాతి, చిత్తం. వుత్తఞ్హి ‘‘చిత్తేన నీయతి లోకో, చిత్తేన పరికస్సతీ’’తి (సం. ని. ౧.౬౨). తస్స పాతినో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖో. పతతి వా ఏతేన అపాయదుక్ఖే సంసారదుక్ఖే చాతి పాతి, తణ్హాదిసంకిలేసో. వుత్తఞ్హి ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం (సం. ని. ౧.౫౬-౫౭), తణ్హాదుతియో పురిసో’’తి (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; చూళని. పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేస ౧౦౭) చ ఆది. తతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో. అథ వా పతతి ఏత్థాతి పాతి, ఛ అజ్ఝత్తికాని బాహిరాని చ ఆయతనాని. వుత్తఞ్హి ‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో, ఛసు కుబ్బతి సన్థవ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౦). తతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనసఙ్ఖాతతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో. అథ వా పాతో వినిపాతో అస్స అత్థీతి పాతీ, సంసారో. తతో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖో. అథ వా సబ్బలోకాధిపతిభావతో ధమ్మిస్సరో భగవా పతీతి వుచ్చతి, ముచ్చతి ఏతేనాతి మోక్ఖో, పతినో మోక్ఖో తేన పఞ్ఞత్తత్తాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. సబ్బగుణానం వా మూలభావతో ఉత్తమట్ఠేన పతి చ సో యథావుత్తట్ఠేన మోక్ఖో చాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. తథా హి వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖన్తి ముఖమేతం పముఖమేత’’న్తి (మహావ. ౧౩౫) విత్థారో.

అథ వా పఇతి పకారే, అతీతి అచ్చన్తత్థే నిపాతో. తస్మా పకారేహి అచ్చన్తం మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖో. ఇదఞ్హి సీలం సయం తదఙ్గవసేన, సమాధిసహితం పఞ్ఞాసహితఞ్చ విక్ఖమ్భనవసేన సముచ్ఛేదవసేన చ అచ్చన్తం మోక్ఖేతి మోచేతీతి పాతిమోక్ఖం. పతి పతి మోక్ఖోతి వా పతిమోక్ఖో, తమ్హా తమ్హా వీతిక్కమితబ్బదోసతో పతి పచ్చేకం మోక్ఖోతి అత్థో. పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖో. మోక్ఖోతి వా నిబ్బానం, తస్స మోక్ఖస్స పటిబిమ్బభూతన్తి పతిమోక్ఖం. పాతిమోక్ఖసీలసంవరో హి సూరియస్స అరుణుగ్గమనం వియ నిబ్బానస్స ఉదయభూతో తప్పటిభాగో వియ హోతి యథారహం కిలేసనిబ్బాపనతోతి పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖం ఏవ పాతిమోక్ఖం. అథ వా మోక్ఖం పతి వత్తతి మోక్ఖాభిముఖన్తి పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖమేవ పాతిమోక్ఖన్తి ఏవం తావేత్థ పాతిమోక్ఖసద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో.

సంవరతి పిదహతి ఏతేనాతి సంవరో, పాతిమోక్ఖమేవ సంవరోతి పాతిమోక్ఖసంవరో. అత్థతో పన తతో తతో వీతిక్కమితబ్బతో విరతియో చేతనా వా, తేన పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో సమన్నాగతో పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి వుత్తో. వుత్తఞ్హేతం విభఙ్గే –

‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపగతో సముపగతో సమ్పన్నో సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తి (విభ. ౫౧౧).

విహరతీతి ఇరియాపథవిహారేన విహరతి, ఇరియతి, వత్తతి. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి వేళుదానాదిమిచ్ఛాజీవస్స కాయపాగబ్భియాదీనఞ్చ అకరణేన, సబ్బసో అనాచారం వజ్జేత్వా ‘‘కాయికో అవీతిక్కమో, వాచసికో అవీతిక్కమో’’తి ఏవం వుత్తభిక్ఖుసారుప్పఆచారసమ్పత్తియా వేసియాదిఅగోచరం వజ్జేత్వా పిణ్డపాతాదిఅత్థం ఉపసఙ్కమితుం యుత్తట్ఠానసఙ్ఖాతగోచరేన చ సమ్పన్నత్తా ఆచారగోచరసమ్పన్నో. అపిచ యో భిక్ఖు సత్థరి సగారవో సప్పతిస్సో సబ్రహ్మచారీసు సగారవో సప్పతిస్సో హిరోత్తప్పసమ్పన్నో సునివత్థో సుపారుతో పాసాదికేన అభిక్కన్తేన పటిక్కన్తేన ఆలోకితేన విలోకితేన సమిఞ్జితేన పసారితేన ఓక్ఖిత్తచక్ఖు ఇరియాపథసమ్పన్నో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియానుయుత్తో సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో ఆభిసమాచారికేసు సక్కచ్చకారీ గరుచిత్తీకారబహులో విహరతి, అయం వుచ్చతి ఆచారసమ్పన్నో.

గోచరో పన – ఉపనిస్సయగోచరో, ఆరక్ఖగోచరో, ఉపనిబన్ధగోచరోతి తివిధో. తత్థ దసకథావత్థుగుణసమన్నాగతో వుత్తలక్ఖణో కల్యాణమిత్తో యం నిస్సాయ అసుతం సుణాతి, సుతం పరియోదపేతి, కఙ్ఖం వితరతి, దిట్ఠిం ఉజుకం కరోతి, చిత్తం పసాదేతి, యస్స చ అనుసిక్ఖన్తో సద్ధాయ వడ్ఢతి, సీలేన, సుతేన, చాగేన, పఞ్ఞాయ వడ్ఢతి, అయం ఉపనిస్సయగోచరో. యో భిక్ఖు అన్తరఘరం పవిట్ఠో వీథిం పటిపన్నో ఓక్ఖిత్తచక్ఖు యుగమత్తదస్సావీ సంవుతో గచ్ఛతి, న హత్థిం ఓలోకేన్తో, న అస్సం, న రథం, న పత్తిం, న ఇత్థిం, న పురిసం ఓలోకేన్తో, న ఉద్ధం ఓలోకేన్తో, న అధో ఓలోకేన్తో, న దిసావిదిసా పేక్ఖమానో గచ్ఛతి, అయం ఆరక్ఖగోచరో. ఉపనిబన్ధగోచరో పన చత్తారో సతిపట్ఠానా, యత్థ భిక్ఖు అత్తనో చిత్తం ఉపనిబన్ధతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో? యదిదం – చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౨).

ఇతి యథావుత్తాయ ఆచారసమ్పత్తియా ఇమాయ చ గోచరసమ్పత్తియా సమన్నాగతత్తా ఆచారగోచరసమ్పన్నో.

అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీతి అప్పమత్తకేసు అణుప్పమాణేసు అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నసేఖియఅకుసలచిత్తుప్పాదాదిభేదేసు వజ్జేసు భయదస్సనసీలో. యో హి భిక్ఖు పరమాణుమత్తం వజ్జం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధసినేరుపబ్బతరాజసదిసం కత్వా పస్సతి, యోపి భిక్ఖు సబ్బలహుకం దుబ్భాసితమత్తం పారాజికసదిసం కత్వా పస్సతి, అయం అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ నామ. సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతి యం కిఞ్చి సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖితబ్బం, తం సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అనవసేసం సమాదియిత్వా సిక్ఖతి వత్తతి, పూరేతీతి అత్థో. ఇతి కల్యాణసీలోతి ఇమినా పకారేన కల్యాణసీలో సమానో. పుగ్గలాధిట్ఠానవసేన హి నిద్దిట్ఠం సీలం ‘‘ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కల్యాణసీలో హోతీ’’తి వుత్తపుగ్గలాధిట్ఠానవసేనేవ నిగమేత్వా ‘‘కల్యాణధమ్మో’’తి ఏత్థ వుత్తధమ్మే నిద్దిసితుకామేన ‘‘తేసం ధమ్మానం ఇదం సీలం అధిట్ఠాన’’న్తి దస్సేతుం పున ‘‘ఇతి కల్యాణసీలో’’తి వుత్తం. సత్తన్నం బోధిపక్ఖియానన్తిఆది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ. పున కల్యాణసీలోతిఆది నిగమనం.

గాథాసు దుక్కటన్తి దుట్ఠు కతం, దుచ్చరితన్తి అత్థో. హిరిమనన్తి హిరిమన్తం హిరిసమ్పన్నం, సబ్బసో పాపపవత్తియా జిగుచ్ఛనసభావన్తి అత్థో. హిరిమనన్తి వా హిరిసహితచిత్తం. హిరిగ్గహణేనేవ చేత్థ ఓత్తప్పమ్పి గహితన్తి వేదితబ్బం. హిరోత్తప్పగ్గహణేన చ సబ్బసో దుచ్చరితాభావస్స హేతుం దస్సేన్తో కల్యాణసీలతం హేతుతో విభావేతి. సమ్బోధీతి అరియఞాణం, తం గచ్ఛన్తి భజన్తీతి సమ్బోధిగామినో, బోధిపక్ఖికాతి అత్థో. అనుస్సదన్తి రాగుస్సదాదిరహితం. ‘‘తథావిధ’’న్తిపి పఠన్తి. ‘‘బోధిపక్ఖికానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తో’’తి యథా యథా పుబ్బే వుత్తం, తథావిధం తాదిసన్తి అత్థో. దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స, వట్టదుక్ఖహేతునో వా. ఇధేవ ఖయమత్తనోతి ఆసవక్ఖయాధిగమేన అత్తనో వట్టదుక్ఖహేతునో సముదయపక్ఖియస్స కిలేసగణస్స ఇధేవ ఇమస్మింయేవ అత్తభావే ఖయం అనుప్పాదం పజానాతి, వట్టదుక్ఖస్సేవ వా ఇధేవ చరిమకచిత్తనిరోధేన ఖయం ఖీణభావం పజానాతి. తేహి ధమ్మేహి సమ్పన్నన్తి తేహి యథావుత్తసీలాదిధమ్మేహి సమన్నాగతం. అసితన్తి తణ్హాదిట్ఠినిస్సయానం పహీనత్తా అసితం, కత్థచి అనిస్సితం. సబ్బలోకస్సాతి సబ్బస్మిం సత్తలోకే. సేసం వుత్తనయమేవ.

అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దానసుత్తవణ్ణనా

౯౮. నవమే దానన్తి దాతబ్బం, సవత్థుకా వా చేతనా దానం, సమ్పత్తిపరిచ్చాగస్సేతం అధివచనం. ఆమిసదానన్తి చత్తారో పచ్చయా దేయ్యభావవసేన ఆమిసదానం నామ. తే హి తణ్హాదీహి ఆమసితబ్బతో ఆమిసన్తి వుచ్చన్తి. తేసం వా పరిచ్చాగచేతనా ఆమిసదానం. ధమ్మదానన్తి ఇధేకచ్చో ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా, ఇమే ధమ్మా అకుసలా, ఇమే ధమ్మా సావజ్జా, ఇమే ధమ్మా అనవజ్జా, ఇమే విఞ్ఞుగరహితా, ఇమే విఞ్ఞుప్పసత్థా; ఇమే సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, ఇమే హితాయ సుఖాయ సంవత్తన్తీ’’తి కుసలాకుసలకమ్మపథే విభజన్తో కమ్మకమ్మవిపాకే ఇధలోకపరలోకే పచ్చక్ఖతో దస్సేన్తో వియ పాకటం కరోన్తో అకుసలేహి ధమ్మేహి నివత్తాపేన్తో, కుసలేసు ధమ్మేసు పతిట్ఠాపేన్తో, ధమ్మం దేసేతి, ఇదం ధమ్మదానం. యో పన ‘‘ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యా, ఇమే పరిఞ్ఞేయ్యా, ఇమే పహాతబ్బా, ఇమే సచ్ఛికాతబ్బా, ఇమే భావేతబ్బా’’తి సచ్చాని విభావేన్తో అమతాధిగమాయ పటిపత్తిధమ్మం దేసేతి, ఇదం సిఖాప్పత్తం ధమ్మదానం నామ. ఏతదగ్గన్తి ఏతం అగ్గం. యదిదన్తి యం ఇదం ధమ్మదానం వుత్తం, ఏతం ఇమేసు ద్వీసు దానేసు అగ్గం సేట్ఠం ఉత్తమం. వివట్టగామిధమ్మదానఞ్హి నిస్సాయ సబ్బానత్థతో పరిముచ్చతి, సకలం వట్టదుక్ఖం అతిక్కమతి. లోకియం పన ధమ్మదానం సబ్బేసం దానానం నిదానం సబ్బసమ్పత్తీనం మూలం. తేనాహ –

‘‘సబ్బదానం ధమ్మదానం జినాతి, సబ్బరసం ధమ్మరసో జినాతి;

సబ్బరతిం ధమ్మరతీ జినాతి, తణ్హక్ఖయో సబ్బదుక్ఖం జినాతీ’’తి. (ధ. ప. ౩౫౪) –

అభయదానమేత్థ ధమ్మదానేనేవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం.

సాధారణభోగితాధిప్పాయేన అత్తనా పరిభుఞ్జితబ్బతో చతుపచ్చయతో సయమేవ అభుఞ్జిత్వా పరేసం సంవిభజనం ఆమిససంవిభాగో. సాధారణభోగితాధిప్పాయేనేవ అత్తనా విదితస్స అధిగతస్స ధమ్మస్స అప్పోస్సుక్కో అహుత్వా పరేసం ఉపదేసో ధమ్మసంవిభాగో. చతూహి పచ్చయేహి చతూహి చ సఙ్గహవత్థూహి పరేసం అనుగ్గణ్హనం అనుకమ్పనం ఆమిసానుగ్గహో. వుత్తనయేనేవ ధమ్మేన పరేసం అనుగ్గణ్హనం అనుకమ్పనం ధమ్మానుగ్గహో. సేసం వుత్తనయమేవ.

గాథాసు యమాహు దానం పరమన్తి యం దానం చిత్తఖేత్తదేయ్యధమ్మానం ఉళారభావేన పరమం ఉత్తమం, భోగసమ్పత్తిఆదీనం వా పూరణతో ఫలనతో, పరస్స వా లోభమచ్ఛరియాదికస్స పటిపక్ఖస్స మద్దనతో హింసనతో ‘‘పరమ’’న్తి బుద్ధా భగవన్తో ఆహు. అనుత్తరన్తి యం దానం చేతనాదిసమ్పత్తియా సాతిసయపవత్తియా అగ్గభావేన అగ్గవిపాకత్తా చ ఉత్తరరహితం అనుత్తరభావసాధనం చాతి ఆహు. యం సంవిభాగన్తి ఏత్థాపి ‘‘పరమం అనుత్తర’’న్తి పదద్వయం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. అవణ్ణయీతి కిత్తయి, ‘‘భోజనం, భిక్ఖవే, దదమానో దాయకో పటిగ్గాహకానం పఞ్చ ఠానాని దేతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౫.౩౭), ‘‘ఏవం చే, భిక్ఖవే, సత్తా జానేయ్యుం దానసంవిభాగస్స విపాక’’న్తిఆదినా (ఇతివు. ౨౬) చ పసంసయి. యథా పన దానం సంవిభాగో చ పరమం అనుత్తరఞ్చ హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘అగ్గమ్హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అగ్గమ్హీతి సీలాదిగుణవిసేసయోగేన సేట్ఠే అనుత్తరే పుఞ్ఞక్ఖేత్తే సమ్మాసమ్బుద్ధే అరియసఙ్ఘే చ. పసన్నచిత్తోతి కమ్మఫలసద్ధాయ రతనత్తయసద్ధాయ చ చిత్తం పసాదేన్తో ఓకప్పేన్తో. చిత్తసమ్పత్తియా హి ఖేత్తసమ్పత్తియా చ పరిత్తేపి దేయ్యధమ్మే దానం మహానుభావం హోతి మహాజుతికం మహావిప్ఫారం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నత్థి చిత్తే పసన్నమ్హి, అప్పకా నామ దక్ఖిణా;

తథాగతే వా సమ్బుద్ధే, అథ వా తస్స సావకే’’తి. (వి. వ. ౮౦౪; నేత్తి. ౯౫);

విఞ్ఞూతి సప్పఞ్ఞో. పజానన్తి సమ్మదేవ దానఫలం దానానిసంసం పజానన్తో. కో న యజేథ కాలేతి యుత్తప్పత్తకాలే కో నామ దానం న దదేయ్య? సద్ధా, దేయ్యధమ్మో, పటిగ్గాహకాతి ఇమేసం తిణ్ణం సమ్ముఖిభూతకాలేయేవ హి దానం సమ్భవతి, న అఞ్ఞథా, పటిగ్గాహకానం వా దాతుం యుత్తకాలే.

ఏవం పఠమగాథాయ ఆమిసదానసంవిభాగానుగ్గహే దస్సేత్వా ఇదాని ధమ్మదానసంవిభాగానుగ్గహే దస్సేతుం ‘‘యే చేవ భాసన్తీ’’తి దుతియగాథమాహ. తత్థ ఉభయన్తి ‘‘భాసన్తి సుణన్తీ’’తి వుత్తా దేసకా పటిగ్గాహకాతి ఉభయం. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యే సుగతస్స భగవతో సాసనే సద్ధమ్మే పసన్నచిత్తా విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా దేసేన్తి పటిగ్గణ్హన్తి చ, తేసం దేసకపటిగ్గాహకానం సో ధమ్మదానధమ్మసంవిభాగధమ్మానుగ్గహసఙ్ఖాతో అత్థో. పరమత్థసాధనతో పరమో. తణ్హాసంకిలేసాదిసబ్బసంకిలేసమలవిసోధనేన విసుజ్ఝతి. కీదిసానం? యే అప్పమత్తా సుగతస్స సాసనే. యే చ –

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా;

సచిత్తపరియోదపనం, ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి. (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౩) –

సఙ్ఖేపతో ఏవం పకాసితే సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సాసనే ఓవాదే అనుసిట్ఠియం అప్పమత్తా అధిసీలసిక్ఖాదయో సక్కచ్చం సమ్పాదేన్తి. తేసం విసుజ్ఝతి, అరహత్తఫలవిసుద్ధియా అతివియ వోదాయతీతి.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. తేవిజ్జసుత్తవణ్ణనా

౯౯. దసమే ధమ్మేనాతి ఞాయేన, సమ్మాపటిపత్తిసఙ్ఖాతేన హేతునా కారణేన. యాయ హి పటిపదాయ తేవిజ్జో హోతి, సా పటిపదా ఇధ ధమ్మోతి వేదితబ్బా. కా పన సా పటిపదాతి? చరణసమ్పదా చ విజ్జాసమ్పదా చ. తేవిజ్జన్తి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాదీహి తీహి విజ్జాహి సమన్నాగతం. బ్రాహ్మణన్తి బాహితపాపబ్రాహ్మణం. పఞ్ఞాపేమీతి ‘‘బ్రాహ్మణో’’తి జానాపేమి పతిట్ఠపేమి. నాఞ్ఞం లపితలాపనమత్తేనాతి అఞ్ఞం జాతిమత్తబ్రాహ్మణం అట్ఠకాదీహి లపితమత్తవిప్పలపనమత్తేన బ్రాహ్మణం న పఞ్ఞాపేమీతి. అథ వా లపితలాపనమత్తేనాతి మన్తానం అజ్ఝేనఅజ్ఝాపనమత్తేన. ఉభయథాపి యం పన బ్రాహ్మణా సామవేదాదివేదత్తయఅజ్ఝేనేన తేవిజ్జం బ్రాహ్మణం వదన్తి, తం పటిక్ఖిపతి. భగవతా హి ‘‘పరమత్థతో అతేవిజ్జం బ్రాహ్మణంయేవ చేతే భోవాదినో అవిజ్జానివుతా ‘తేవిజ్జో బ్రాహ్మణో’తి వదన్తి, ఏవం పన తేవిజ్జో బ్రాహ్మణో హోతీ’’తి దస్సనత్థం తథా బుజ్ఝనకానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయేన అయం దేసనా ఆరద్ధా.

తత్థ యస్మా విజ్జాసమ్పన్నో చరణసమ్పన్నోయేవ హోతి చరణసమ్పదాయ వినా విజ్జాసమ్పత్తియా అభావతో, తస్మా చరణసమ్పదం అన్తోగధం కత్వా విజ్జాసీసేనేవ బ్రాహ్మణం పఞ్ఞాపేతుకామో ‘‘ధమ్మేనాహం, భిక్ఖవే, తేవిజ్జం బ్రాహ్మణం పఞ్ఞాపేమీ’’తి దేసనం సముట్ఠాపేత్వా ‘‘కథఞ్చాహం, భిక్ఖవే, ధమ్మేన తేవిజ్జం బ్రాహ్మణం పఞ్ఞాపేమీ’’తి కథేతుకమ్యతాయ పుచ్ఛం కత్వా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ విజ్జత్తయం విభజన్తో ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అనేకవిహితన్తి అనేకవిధం, అనేకేహి వా పకారేహి పవత్తితం, సంవణ్ణితన్తి అత్థో. పుబ్బేనివాసన్తి సమనన్తరాతీతభవం ఆదిం కత్వా తత్థ తత్థ నివుత్థక్ఖన్ధసన్తానం. నివుత్థన్తి అజ్ఝావుత్థం అనుభూతం, అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధం, నివుత్థధమ్మం వా నివుత్థం, గోచరనివాసేన నివుత్థం, అత్తనో విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతం పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతమ్పి వా ఛిన్నవటుమకానుస్సరణాదీసు. అనుస్సరతీతి ‘‘ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో’’తి ఏవం జాతిపటిపాటివసేన అనుగన్త్వా సరతి, అనుదేవ వా సరతి, చిత్తే అభినిన్నామితే పరికమ్మసమనన్తరం సరతి.

సేయ్యథిదన్తి ఆరద్ధప్పకారదస్సనత్థే నిపాతో. తేనేవ య్వాయం పుబ్బేనివాసో ఆరద్ధో హోతి, తస్స పకారం దస్సేన్తో ‘‘ఏకమ్పి జాతి’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకమ్పి జాతిన్తి ఏకమ్పి పటిసన్ధిమూలకం చుతిపరియోసానం ఏకభవపరియాపన్నం ఖన్ధసన్తానం. ఏస నయో ద్వేపి జాతియోతిఆదీసు. అనేకేపి సంవట్టకప్పేతిఆదీసు పన పరిహాయమానో కప్పో సంవట్టకప్పో, వడ్ఢమానో వివట్టకప్పో. తత్థ సంవట్టేన సంవట్టట్ఠాయీ గహితో హోతి తమ్మూలకత్తా, వివట్టేన చ వివట్టట్ఠాయీ. ఏవఞ్హి సతి యాని తాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాని. కతమాని చత్తారి? సంవట్టో, సంవట్టట్ఠాయీ, వివట్టో, వివట్టట్ఠాయీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౫౬) వుత్తాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని, తాని పరిగ్గహితాని హోన్తి.

తత్థ తయో సంవట్టా – తేజోసంవట్టో, ఆపోసంవట్టో, వాయోసంవట్టోతి. తిస్సో సంవట్టసీమా – ఆభస్సరా, సుభకిణ్హా, వేహప్ఫలాతి. యదా కప్పో తేజేన సంవట్టతి, ఆభస్సరతో హేట్ఠా అగ్గినా డయ్హతి. యదా ఉదకేన సంవట్టతి, సుభకిణ్హతో హేట్ఠా ఉదకేన విలీయతి. యదా వాతేన సంవట్టతి, వేహప్ఫలతో హేట్ఠా వాతేన విద్ధంసియతి. విత్థారతో పన కోటిసతసహస్సచక్కవాళం ఏకతో వినస్సతి. ఇతి ఏవరూపో అయం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తో భిక్ఖు అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే అనుస్సరతి. కథం? అముత్రాసిన్తిఆదినా నయేన.

తత్థ అముత్రాసిన్తి అముమ్హి సంవట్టకప్పే అముమ్హి భవే వా యోనియా వా గతియా వా విఞ్ఞాణట్ఠితియా వా సత్తావాసే వా సత్తనికాయే వా అహమహోసిం. ఏవంనామోతి తిస్సో వా ఫుస్సో వా. ఏవంగోత్తోతి గోతమో వా కస్సపో వా. ఏవంవణ్ణోతి ఓదాతో వా సామో వా. ఏవమాహారోతి సాలిమంసోదనాహారో వా పవత్తఫలభోజనో వా. ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీతి అనేకప్పకారానం కాయికచేతసికానం సామిసనిరామిసాదిప్పభేదానం వా సుఖదుక్ఖానం పటిసంవేదీ. ఏవమాయుపరియన్తోతి ఏవం వస్ససతపరిమాణాయుపరియన్తో వా చతురాసీతికప్పసతసహస్సపరిమాణాయుపరియన్తో వా. సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిన్తి సోహం తతో భవతో యోనితో గతితో విఞ్ఞాణట్ఠితితో సత్తావాసతో సత్తనికాయతో వా చుతో పున అముకస్మిం నామ భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సత్తనికాయే వా ఉదపాదిం. తత్రాపాసిన్తి అథ తత్రపి భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సత్తనికాయే వా పున అహోసిం. ఏవంనామోతిఆది వుత్తనయమేవ.

అథ వా యస్మా ‘‘అముత్రాసి’’న్తి ఇదం అనుపుబ్బేన ఆరోహన్తస్స అత్తనో అభినీహారానురూపం యథాబలం సరణం, ‘‘సో తతో చుతో’’తి పటినివత్తన్తస్స పచ్చవేక్ఖణం, తస్మా ‘‘ఇధూపపన్నో’’తి ఇమిస్సా ఇధూపపత్తియా అనన్తరం ‘‘అముత్ర ఉదపాది’’న్తి వుత్తం. తత్రాపాసిన్తి తత్రపి భవే…పే… సత్తనికాయే వా ఆసిం. ఏవంనామోతి దత్తో వా మిత్తో వా, ఏవంగోత్తోతి వాసేట్ఠో వా కస్సపో వా. ఏవంవణ్ణోతి కాళో వా ఓదాతో వా. ఏవమాహారోతి సుధాహారో వా సాలిఓదనాదిఆహారో వా. ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీతి దిబ్బసుఖప్పటిసంవేదీ వా మానుససుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ వా. ఏవమాయుపరియన్తోతి ఏవం తంతంపరమాయుపరియన్తో. సో తతో చుతోతి సోహం తతో భవాదితో చుతో. ఇధూపపన్నోతి ఇధ ఇమస్మిం చరిమభవే మనుస్సో హుత్వా ఉపపన్నో నిబ్బత్తో.

ఇతీతి ఏవం. సాకారం సఉద్దేసన్తి నామగోత్తాదివసేన సఉద్దేసం, వణ్ణాదివసేన సాకారం. నామగోత్తేన హి సత్తా ‘‘తిస్సో గోతమో’’తి ఉద్దిసీయన్తి, వణ్ణాదీహి ‘‘సామో ఓదాతో’’తి నానత్తతో పఞ్ఞాయన్తి. తస్మా నామగోత్తం ఉద్దేసో, ఇతరే ఆకారా. అయమస్స పఠమా విజ్జా అధిగతాతి అయం ఇమినా భిక్ఖునా పఠమం అధిగమవసేన పఠమా, విదితకరణట్ఠేన విజ్జా అధిగతా సచ్ఛికతా హోతి. కిం పనాయం విదితం కరోతి? పుబ్బేనివాసం. అవిజ్జాతి తస్సేవ పుబ్బేనివాసస్స అవిదితకరణట్ఠేన తస్స పటిచ్ఛాదకమోహో వుచ్చతి. తమోతి స్వేవ మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన తమోతి వుచ్చతి. ఆలోకోతి సా ఏవ విజ్జా ఓభాసకరణట్ఠేన ఆలోకో. ఏత్థ చ విజ్జా అధిగతాతి అయం అత్థో, సేసం పసంసావచనం. యోజనా పనేత్థ – అయం ఖో తేన భిక్ఖునా విజ్జా అధిగతా, తస్స అధిగతవిజ్జస్స అవిజ్జా విహతా, వినట్ఠాతి అత్థో. కస్మా? యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నాతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

యథా తన్తి ఏత్థ యథాతి ఓపమ్మత్థే, తన్తి నిపాతమత్తం. సతియా అవిప్పవాసేన అప్పమత్తస్స. వీరియాతాపేన ఆతాపినో. కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పహితత్తస్స పేసితచిత్తస్సాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిజ్జా విహఞ్ఞేయ్య, విజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య, తమో విహఞ్ఞేయ్య, ఆలోకో ఉప్పజ్జేయ్య; ఏవమేవ తస్స భిక్ఖునో అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా, తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో, తస్స పధానానుయోగస్స అనురూపమేవ ఫలం లభిత్వా విహరతీతి.

దిబ్బేన చక్ఖునాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. విసుద్ధేనాతి చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుభావతో విసుద్ధం. యో హి చుతిమత్తమేవ పస్సతి న ఉపపాతం, సో ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో ఉపపాతమత్తమేవ పస్సతి న చుతిం, సో నవసత్తపాతుభావదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో పన తదుభయం పస్సతి, సో యస్మా దువిధమ్పి తం దిట్ఠిగతం అతివత్తతి, తస్మాస్స తం దస్సనం దిట్ఠివిసుద్ధిహేతు హోతి, తదుభయమ్పాయం బుద్ధపుత్తో పస్సతి. తేన వుత్తం ‘‘చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుభావతో విసుద్ధ’’న్తి. ఏకాదసఉపక్కిలేసవిరహతో వా విసుద్ధం. యథాహ ‘‘విచికిచ్ఛా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసోతి – ఇతి విదిత్వా విచికిచ్ఛం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసం పజహిం, అమనసికారో…పే… థినమిద్ధం, ఛమ్భితత్తం, ఉప్పిల్లం, దుట్ఠుల్లం, అచ్చారద్ధవీరియం, అతిలీనవీరియం, అభిజప్పా, నానత్తసఞ్ఞా, అతినిజ్ఝాయితత్తం రూపానం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’’తి (మ. ని. ౩.౨౪౨) ఏవం వుత్తేహి ఏకాదసహి ఉపక్కిలేసేహి అనుపక్కిలిట్ఠత్తా విసుద్ధం. మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా రూపదస్సనేన అతిక్కన్తమానుసకం, మంసచక్ఖుం వా అతిక్కన్తత్తా అతిక్కన్తమానుసకం. తేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన. సత్తే పస్సతీతి మనుస్సమంసచక్ఖునా వియ సత్తే పస్సతి దక్ఖతి ఆలోకేతి.

చవమానే ఉపపజ్జమానేతి ఏత్థ చుతిక్ఖణే ఉపపత్తిక్ఖణే వా దిబ్బచక్ఖునాపి దట్ఠుం న సక్కా. యే పన ఆసన్నచుతికా ఇదాని చవిస్సన్తి, తే చవమానా. యే చ గహితపటిసన్ధికా సమ్పతినిబ్బత్తా వా, తే ఉపపజ్జమానాతి అధిప్పేతా. తే ఏవరూపే చవమానే ఉపపజ్జమానే చ పస్సతీతి దస్సేతి. హీనేతి మోహనిస్సన్దయుత్తత్తా హీనానం జాతికులభోగాదీనం వసేన హీళితే పరిభూతే. పణీతేతి అమోహనిస్సన్దయుత్తత్తా తబ్బిపరీతే. సువణ్ణేతి అదోసనిస్సన్దయుత్తత్తా ఇట్ఠకన్తమనాపవణ్ణయుత్తే. దుబ్బణ్ణేతి దోసనిస్సన్దయుత్తత్తా అనిట్ఠఅకన్తామనాపవణ్ణయుత్తే. అభిరూపే విరూపేతిపి అత్థో. సుగతేతి సుగతిగతే, అలోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా అడ్ఢే మహద్ధనే. దుగ్గతేతి దుగ్గతిగతే, లోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా దలిద్దే అప్పన్నపానభోజనే. యథాకమ్మూపగేతి యం యం కమ్మం ఉపచితం, తేన తేన ఉపగతే. తత్థ పురిమేహి ‘‘చవమానే’’తిఆదీహి దిబ్బచక్ఖుకిచ్చం వుత్తం, ఇమినా పన పదేన యథాకమ్మూపగఞాణకిచ్చం.

తస్స చ ఞాణస్స అయం ఉప్పత్తిక్కమో – ఇధ భిక్ఖు హేట్ఠా నిరయాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా నేరయికే సత్తే పస్సతి మహన్తం దుక్ఖం అనుభవమానే, ఇదం దస్సనం దిబ్బచక్ఖుఞాణకిచ్చమేవ. సో చ ఏవం మనసి కరోతి ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా ఇమే సత్తా ఏతం దుక్ఖం అనుభవన్తీ’’తి, అథస్స ‘‘ఇదం నామ కత్వా’’తి తంకమ్మారమ్మణం ఞాణం ఉప్పజ్జతి. తథా ఉపరి దేవలోకాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా నన్దనవనమిస్సకవనఫారుసకవనాదీసు సత్తే పస్సతి దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానే, ఇదమ్పి దస్సనం దిబ్బచక్ఖుఞాణకిచ్చమేవ. సో ఏవం మనసి కరోతి ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా ఇమే సత్తా ఏతం సమ్పత్తిం అనుభవన్తీ’’తి? అథస్స ‘‘ఇదం నామ కత్వా’’తి తంకమ్మారమ్మణం ఞాణం ఉప్పజ్జతి, ఇదం యథాకమ్మూపగఞాణం నామ. ఇమస్స విసుం పరికమ్మం నామ నత్థి. యథా చిమస్స, ఏవం అనాగతంసఞాణస్సపి. దిబ్బచక్ఖుపాదకానేవ హి ఇమాని దిబ్బచక్ఖునా సహేవ ఇజ్ఝన్తి. కాయదుచ్చరితేనాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఇధ విజ్జాతి దిబ్బచక్ఖుఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి సత్తానం చుతిపటిసన్ధిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం వుత్తనయమేవ.

తతియవారే విజ్జాతి అరహత్తమగ్గఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి చతుసచ్చప్పటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఏవం ఖోతిఆది నిగమనం.