౩. తికనిపాతో

౧. పఠమవగ్గో

౧. మూలసుత్తవణ్ణనా

౫౦. తికనిపాతస్స పఠమే తీణీతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఇమానీతి అభిముఖీకరణం. అకుసలమూలానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. తత్థ అకుసలాని చ తాని మూలాని చాతి అకుసలమూలాని. అథ వా అకుసలానం హేతుపచ్చయపభవజనకసముట్ఠాపకనిబ్బత్తకట్ఠేన మూలాని చాతి అకుసలమూలాని, అకుసలధమ్మానం కారణానీతి అత్థో. కారణఞ్హి యథా హినోతి ఏతస్మా ఫలం పవత్తతీతి హేతు, పటిచ్చ ఏతస్మా ఏతీతి పచ్చయో, పభవతి ఏతస్మాతి పభవో, అత్తనో ఫలం జనేతీతి జనకం, సముట్ఠాపేతీతి సముట్ఠాపకం, నిబ్బత్తేతీతి నిబ్బత్తకన్తి చ వుచ్చతి. ఏవం పతిట్ఠట్ఠేన మూలన్తి, తస్మా అకుసలమూలానీతి అకుసలానం సుప్పతిట్ఠితభావసాధనాని, కారణానీతి వుత్తం హోతి.

కేచి పన ‘‘సాలిఆదీనం సాలిబీజాదీని వియ మణిప్పభాదీనం మణివణ్ణాదయో వియ చ అకుసలానం అకుసలభావసాధకో లోభాదీనం మూలట్ఠో’’తి వదన్తి. ఏవం సన్తే అకుసలచిత్తసముట్ఠానరూపేసు తేసం హేతుపచ్చయభావో న సియా. న హి తాని తేసం అకుసలభావం సాధేన్తి, న చ పచ్చయా న హోన్తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.పచ్చయనిద్దేస.౧).

అహేతుకస్స చ మోహస్స అకుసలభావో న సియా అకుసలభావసాధకస్స మూలన్తరస్స అభావతో. అథాపి సియా లోభాదీనం సభావసిద్ధో అకుసలాదిభావో, తంసమ్పయుత్తానం పన లోభాదిపటిబద్ధోతి. ఏవమ్పి యథా లోభాదీనం, ఏవం అలోభాదీనమ్పి సభావసిద్ధో కుసలాదిభావోతి అలోభాదయో కుసలా ఏవ సియుం, న అబ్యాకతా, న చ హోన్తి. తస్మా యథా సమ్పయుత్తేసు, ఏవం మూలేసుపి కుసలాదిభావో పరియేసితబ్బో. యోనిసోమనసికారాదికో వియ హి కుసలభావస్స, అయోనిసోమనసికారాదికో అకుసలభావస్స కారణన్తి గహేతబ్బం. ఏవం అకుసలభావసాధనవసేన లోభాదీనం మూలట్ఠం అగ్గహేత్వా సుప్పతిట్ఠితభావసాధనవసేన గయ్హమానే న కోచి దోసో. లద్ధహేతుపచ్చయా హి ధమ్మా విరూళ్హమూలా వియ పాదపా థిరా హోన్తి సుప్పతిట్ఠితా, హేతురహితా పన తిలబీజకాదిసేవాలా వియ న సుప్పతిట్ఠితాతి హేతుఆదిఅత్థేన అకుసలానం ఉపకారకత్తా మూలానీతి అకుసలమూలాని. యస్మా పన మూలేన ముత్తో అకుసలచిత్తుప్పాదో నత్థి, తస్మా తీహి మూలేహి సబ్బో అకుసలరాసి పరియాదియిత్వా దస్సితోతి దట్ఠబ్బం.

తాని అకుసలమూలాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘లోభో అకుసలమూల’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ లోభాదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. తత్థ పన తతియమగ్గవజ్ఝా లోభాదయో ఆగతా, ఇధ పన అనవసేసాతి అయమేవ విసేసో.

గాథాయం పాపచేతసన్తి అకుసలధమ్మసమాయోగతో లామకచిత్తం. హింసన్తీతి అత్తనో పవత్తిక్ఖణే ఆయతిం విపాకక్ఖణే చ విబాధేన్తి. అత్తసమ్భూతాతి అత్తని జాతా. తచసారన్తి గణ్ఠితం, వేళున్తి అత్థో. సమ్ఫలన్తి అత్తనో ఫలం. ఇదం వుత్తం హోతి – ఖదిరసీసపాదయో వియ అన్తోసారో అహుత్వా బహిసారతాయ తచసారన్తి లద్ధనామం వేళుఆదిం యథా అత్తసమ్భూతమేవ ఫలం హింసతి వినాసేతి, ఏవమేవ అన్తో సీలాదిసారరహితం లామకచిత్తం పుగ్గలం అత్తసమ్భూతాయేవ లోభాదయో వినాసేన్తీతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ధాతుసుత్తవణ్ణనా

౫౧. దుతియే ధాతుయోతి అత్తనో ఫలస్స సభావస్స చ ధారణట్ఠేన ధాతుయో. యఞ్చేత్థ ఫలనిబ్బత్తకం, తం అత్తనో ఫలస్స సభావస్స చ, ఇతరం సభావస్సేవ ధారణట్ఠేన ధాతు. రూపధాతూతి రూపభవో. ధాతుయా ఆగతట్ఠానే భవేన పరిచ్ఛిన్దితబ్బం, భవస్స ఆగతట్ఠానే ధాతుయా పరిచ్ఛిన్దితబ్బన్తి ఇధ భవేన పరిచ్ఛేదో కథితో. తస్మా –

‘‘కతమే ధమ్మా రూపావచరా? హేట్ఠతో బ్రహ్మలోకం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో అకనిట్ఠే దేవే అన్తో కరిత్వా ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధధాతుఆయతనా, ఇమే ధమ్మా రూపావచరా’’తి (ధ. స. ౧౨౮౯) –

ఏవం వుత్తా రూపావచరధమ్మా రూపధాతు. అరూపధాతూతి అరూపభవో. ఇధాపి భవేన పరిచ్ఛేదో కథితోతి –

‘‘కతమే ధమ్మా అరూపావచరా? హేట్ఠతో ఆకాసానఞ్చాయతనూపగే దేవే అన్తో కరిత్వా, ఉపరితో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగే దేవే అన్తో కరిత్వా, ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధధాతుఆయతనా, ఇమే ధమ్మా అరూపావచరా’’తి (ధ. స. ౧౨౯౧) –

ఏవం వుత్తా అరూపావచరధమ్మా అరూపధాతు. నిరోధధాతూతి నిబ్బానం వేదితబ్బం.

అపరో నయో – రూపసహితా, రూపపటిబద్ధా, ధమ్మప్పవత్తి రూపధాతు, పఞ్చవోకారభవో, ఏకవోకారభవో చ, తేన సకలో కామభవో రూపభవో చ సఙ్గహితో. రూపరహితా ధమ్మప్పవత్తి అరూపధాతు, చతువోకారభవో, తేన అరూపభవో సఙ్గహితో. ఇతి ద్వీహి పదేహి తయో భవా సబ్బా సంసారప్పవత్తి దస్సితా. తతియపదేన పన అసఙ్ఖతధాతుయేవ సఙ్గహితాతి మగ్గఫలాని ఇధ తికవినిముత్తధమ్మా నామ జాతా. కేచి పన ‘‘రూపధాతూతి రూపసభావా ధమ్మా, అరూపధాతూతి అరూపసభావా ధమ్మాతి పదద్వయేన అనవసేసతో పఞ్చక్ఖన్ధా గహితా’’తి. ‘‘రూపతణ్హాయ విసయభూతా ధమ్మా రూపధాతు, అరూపతణ్హాయ విసయభూతా అరూపధాతూ’’తి చ వదన్తి, తం సబ్బం ఇధ నాధిప్పేతం. తస్మా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

గాథాసు రూపధాతుం పరిఞ్ఞాయాతి రూపపటిబద్ధధమ్మపవత్తిం ఞాతపరిఞ్ఞాదీహి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. ఆరుప్పేసు అసణ్ఠితాతి అరూపావచరధమ్మేసు భవరాగవసేన భవదిట్ఠివసేన చ న పతిట్ఠితా అనల్లీనా. ‘‘అరూపేసు అసణ్ఠితా’’తి చ పఠన్తి, సో ఏవ అత్థో. ఏత్తావతా తేభూమకధమ్మానం పరిఞ్ఞా వుత్తా. నిరోధే యే విముచ్చన్తీతి యే నిబ్బానే ఆరమ్మణభూతే అగ్గమగ్గఫలవసేన సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధీహి అనవసేసకిలేసతో విముచ్చన్తి. తే జనా మచ్చుహాయినోతి తే ఖీణాసవజనా మరణం సమతీతా.

ఏవం ధాతుత్తయసమతిక్కమేన అమతాధిగమం దస్సేత్వా ‘‘అయఞ్చ పటిపదా మయా గతమగ్గో చ తుమ్హాకం దస్సితో’’తి తత్థ నేసం ఉస్సాహం జనేన్తో దుతియం గాథమాహ. తత్థ కాయేనాతి నామకాయేన మగ్గఫలేహి. ఫుసయిత్వాతి పత్వా. నిరూపధిన్తి ఖన్ధాదిసబ్బూపధిరహితం. ఉపధిప్పటినిస్సగ్గన్తి తేసంయేవ చ ఉపధీనం పటినిస్సజ్జనకారణం. నిబ్బానస్స హి మగ్గఞాణేన సచ్ఛికిరియాయ సబ్బే ఉపధయో పటినిస్సట్ఠా హోన్తీతి తం తేసం పటినిస్సజ్జనకారణం. సచ్ఛికత్వాతి కాలేన కాలం ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనేన అత్తపచ్చక్ఖం కత్వా అనాసవో సమ్మాసమ్బుద్ధో తమేవ అసోకం విరజం నిబ్బానపదం దేసేతి. తస్మా తదధిగమాయ ఉస్సుక్కం కాతబ్బన్తి.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పఠమవేదనాసుత్తవణ్ణనా

౫౨. తతియే వేదనాతి ఆరమ్మణరసం వేదియన్తి అనుభవన్తీతి వేదనా. తా విభాగతో దస్సేతుం ‘‘సుఖా వేదనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సుఖ-సద్దో అత్థుద్ధారవసేన హేట్ఠా వుత్తోయేవ. దుక్ఖ-సద్దో పన ‘‘జాతిపి దుక్ఖా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౮౭; విభ. ౧౯౦) దుక్ఖవత్థుస్మిం ఆగతో. ‘‘యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం దుక్ఖం దుక్ఖానుపతితం దుక్ఖావక్కన్త’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౬౦) దుక్ఖారమ్మణే. ‘‘దుక్ఖో పాపస్స ఉచ్చయో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౧౭) దుక్ఖపచ్చయే. ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరా అక్ఖానేన పాపుణితుం, యావ దుక్ఖా నిరయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౫౦) దుక్ఖపచ్చయట్ఠానే. ‘‘సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౩౨; ధ. స. ౧౬౫) దుక్ఖవేదనాయం. ఇధాపి దుక్ఖవేదనాయమేవ.

వచనత్థతో పన సుఖయతీతి సుఖా. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖా. న దుక్ఖా న సుఖాతి అదుక్ఖమసుఖా, మకారో పదసన్ధివసేన వుత్తో. తాసు ఇట్ఠానుభవనలక్ఖణా సుఖా, అనిట్ఠానుభవనలక్ఖణా దుక్ఖా, ఉభయవిపరీతానుభవనలక్ఖణా అదుక్ఖమసుఖా. తస్మా సుఖదుక్ఖవేదనానం ఉప్పత్తి పాకటా, న అదుక్ఖమసుఖాయ. యదా హి సుఖం ఉప్పజ్జతి, సకలసరీరం భేన్తం మద్దన్తం ఫరమానం సతధోతసప్పిం ఖాదాపేన్తం వియ, సతపాకతేలం మక్ఖేన్తం వియ, ఘటసహస్సేన పరిళాహం నిబ్బాపయమానం వియ చ ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి వాచం నిచ్ఛారయమానమేవ ఉప్పజ్జతి. యదా దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, సకలసరీరం ఖోభేన్తం మద్దన్తం ఫరమానం తత్తఫాలం పవేసేన్తం వియ విలీనతమ్బలోహం ఆసిఞ్చన్తం వియ చ ‘‘అహో దుక్ఖం, అహో దుక్ఖ’’న్తి విప్పలాపేన్తమేవ ఉప్పజ్జతి. ఇతి సుఖదుక్ఖవేదనానం ఉప్పత్తి పాకటా.

అదుక్ఖమసుఖా పన దుబ్బిజానా దుద్దీపనా అన్ధకారా అవిభూతా. సా సుఖదుక్ఖానం అపగమే సాతాసాతపటిపక్ఖవసేన మజ్ఝత్తాకారభూతా నయతో గణ్హన్తస్సేవ పాకటా హోతి. యథా కిం? యథా పుబ్బాపరం సపంసుకే పదేసే ఉపచరితమగ్గవసేన పిట్ఠిపాసాణే మిగేన గతమగ్గో, ఏవం ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణేసు సుఖదుక్ఖానుభవనేనపి మజ్ఝత్తారమ్మణానుభవనభావేన విఞ్ఞాయతి. మజ్ఝత్తారమ్మణగ్గహణం పిట్ఠిపాసాణగమనం వియ ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణగ్గహణాభావతో. యఞ్చ తత్రానుభవనం, సా అదుక్ఖమసుఖాతి.

ఏవమేత్థ సుఖదుక్ఖఅదుక్ఖమసుఖభావేన తిధా వుత్తాపి కత్థచి సుఖదుక్ఖభావేన ద్విధా వుత్తా. యథాహ – ‘‘ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా, పరియాయేన సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా’’తి (మ. ని. ౨.౮౯). కత్థచి తిస్సోపి విసుం విసుం సుఖదుక్ఖఅదుక్ఖమసుఖభావేన ‘‘సుఖా వేదనా ఠితిసుఖా విపరిణామదుక్ఖా, దుక్ఖా వేదనా ఠితిదుక్ఖా విపరిణామసుఖా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా ఞాణసుఖా అఞ్ఞాణదుక్ఖా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫). కత్థచి సబ్బాపి దుక్ఖభావేన. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యం కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖస్మిన్తి వదామీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౯).

తత్థ సియా – యది తిస్సో వేదనా యథా ఇధ వుత్తా, అఞ్ఞేసు చ ఏదిసేసు సుత్తేసు అభిధమ్మే చ ఏవం అవత్వా కస్మా ఏవం వుత్తం ‘‘యం కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖస్మిన్తి వదామీ’’తి, ‘‘ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా’’తి చ? సన్ధాయభాసితమేతం, తస్మా సా పరియాయదేసనా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘సఙ్ఖారానిచ్చతం, ఆనన్ద, మయా సన్ధాయ భాసితం సఙ్ఖారవిపరిణామతం, ‘యం కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖస్మి’’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౫౯).

‘‘ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా పరియాయేనా’’తి చ (సం. ని. ౪.౨౫౯).

ఏత్థ హి సుఖా అదుక్ఖమసుఖాతి ఇమాసం ద్విన్నం వేదనానం నిప్పరియాయేన దుక్ఖభావో నత్థి, వేనేయ్యజ్ఝాసయేన పన తత్థ నిచ్ఛన్దదస్సనత్థం పరియాయేన దుక్ఖభావో వుత్తోతి సా తాదిసీ పరియాయదేసనా. అయం పన వేదనత్తయదేసనా సభావకథాతి కత్వా నిప్పరియాయదేసనాతి అయమేత్థ ఆచరియానం సమానకథా.

వితణ్డవాదీ పనాహ ‘‘దుక్ఖతాద్వయవచనతో పరియాయదేసనావ వేదనత్తయదేసనా’’తి. సో ‘‘మా హేవ’’న్తిస్స వచనీయో, యస్మా భగవతా సబ్బాసం వేదనానం దుక్ఖభావో అధిప్పాయవసేన వుత్తో ‘‘సఙ్ఖారానిచ్చతం, ఆనన్ద, మయా సన్ధాయ భాసితం సఙ్ఖారవిపరిణామతం ‘యం కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖస్మి’’’న్తి. యది పనేత్థ వేదనత్తయదేసనా పరియాయదేసనా సియా, ‘‘ఇదం మయా సన్ధాయ భాసితం తిస్సో వేదనా’’తి వత్తబ్బం సియా, న పనేతం వుత్తం.

అపిచాయమేవ వత్తబ్బో ‘‘కో, పనావుసో, వేదనత్తయదేసనాయ అధిప్పాయో’’తి? సచే వదేయ్య ‘‘ముదుకా దుక్ఖా వేదనా సుఖా, అధిమత్తా దుక్ఖా, మజ్ఝిమా అదుక్ఖమసుఖాతి వేనేయ్యజ్ఝాసయేన వుత్తా. తాసు హి న సత్తానం సుఖాదివడ్ఢీ’’తి. సో వత్తబ్బో – కో పనావుసో దుక్ఖవేదనాయ సభావో, యేన ‘‘సబ్బా వేదనా దుక్ఖా’’తి వుచ్చేయ్యుం? యది యాయ ఉప్పన్నాయ సత్తా వియోగమేవ ఇచ్ఛన్తి, సో దుక్ఖవేదనాయ సభావో. యాయ చ పన ఉప్పన్నాయ సత్తా అవియోగమేవ ఇచ్ఛన్తి, యాయ న ఉభయం ఇచ్ఛన్తి, సా కథం దుక్ఖవేదనా సియా? అథ యా అత్తనో నిస్సయస్స ఉపఘాతకారీ, సా దుక్ఖా. యా అనుగ్గహకారీ, సా కథం దుక్ఖా సియా. అథ పన యదరియా దుక్ఖతో పస్సన్తి, సో దుక్ఖవేదనాయ సభావో, సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ వేదనం అరియా దుక్ఖతో పస్సన్తి, సా చ అభిణ్హసభావాతి కథం తాసం వేదనానం ముదుమజ్ఝిమాధిమత్తదుక్ఖభావో సియా? యది చ సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ ఏవ వేదనానం దుక్ఖభావో సియా, ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, దుక్ఖతాయో దుక్ఖదుక్ఖతా, విపరిణామదుక్ఖతా, సఙ్ఖారదుక్ఖతా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౫) అయం దుక్ఖతానం విభాగదేసనా నిప్పయోజనా సియా. తథా చ సతి సుత్తమేవ పటిబాహితం సియా, పురిమేసు చ తీసు రూపావచరజ్ఝానేసు ముదుకా దుక్ఖా వేదనాతి ఆపజ్జతి సుఖవేదనావచనతో. చతుత్థజ్ఝానే అరూపజ్ఝానేసు చ మజ్ఝిమా, అదుక్ఖమసుఖవేదనావచనతో. ఏవం సన్తే పురిమా తిస్సో రూపావచరసమాపత్తియో చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తియా అరూపసమాపత్తీహి చ సన్తతరాతి ఆపజ్జతి. కథం వా సన్తతరప్పణీతతరాసు సమాపత్తీసు దుక్ఖవేదనాయ అధికభావో యుజ్జతి? తస్మా వేదనత్తయదేసనాయ పరియాయదేసనాభావో న యుత్తోతి.

యం పన వుత్తం ‘‘దుక్ఖే సుఖన్తి సఞ్ఞావిపల్లాసో’’తి (అ. ని. ౪.౪౯; పటి. మ. ౧.౨౩౬), తం కథన్తి? విపరిణామదుక్ఖతాయ సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ చ యథాభూతానవబోధేన యా ఏకన్తతో సుఖసఞ్ఞా, యా చ దుక్ఖనిమిత్తే సుఖనిమిత్తసఞ్ఞా, తం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవమ్పి ‘‘సుఖా, భిక్ఖవే, వేదనా దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా’’తి (ఇతివు. ౫౩) ఇదం పన కథన్తి? ఇదం పన విపరిణామదస్సనే సన్నియోజనత్థం వుత్తం తస్స తత్థ విరాగుప్పత్తియా ఉపాయభావతో సుఖవేదనాయ బహుదుక్ఖానుగతభావతో చ. తథా హి దుక్ఖస్స హేతుభావతో అనేకేహి దుక్ఖధమ్మేహి అనుబద్ధత్తా చ పణ్డితా సుఖమ్పి దుక్ఖమిచ్చేవ పటిపన్నా.

ఏవమ్పి నత్థేవ సుఖా వేదనా, సుఖహేతూనం నియమాభావతో. యే హి సుఖవేదనాయ హేతుసమ్మతా ఘాసచ్ఛాదనాదయో, తే ఏవ అధిమత్తం అకాలే చ పటిసేవియమానా దుక్ఖవేదనాయ హేతుభావమాపజ్జన్తి. న చ యేనేవ హేతునా సుఖం, తేనేవ దుక్ఖన్తి యుత్తం వత్తుం. తస్మా న తే సుఖహేతూ, దుక్ఖన్తరాపగమే పన అవిఞ్ఞూనం సుఖసఞ్ఞా యథా చిరతరం ఠానాదిఇరియాపథసమఙ్గీ హుత్వా తదఞ్ఞఇరియాపథసమాయోగే మహన్తఞ్చ భారం వహతో భారనిక్ఖేపే చేవ వూపసమే చ, తస్మా నత్థేవ సుఖన్తి? తయిదం సమ్మదేవ సుఖహేతుం అపరిఞ్ఞాయ తస్స నియమాభావపరికప్పనం. ఆరమ్మణమత్తమేవ హి కేవలం సుఖహేతుం మనసికత్వా ఏవం వుత్తం, అజ్ఝత్తికసరీరస్స అవత్థావిసేసం సముదితం పన ఏకజ్ఝం తదుభయం సుఖాదిహేతూతి వేదితబ్బం. యాదిసఞ్చ తదుభయం సుఖవేదనాయ హేతు, తాదిసం న కదాచిపి దుక్ఖవేదనాయ హేతు హోతీతి వవత్థితా ఏవ సుఖాదిహేతు. యథా నామ తేజోధాతు సాలియవడాకసస్సాదీనం యాదిసమవత్థన్తరం పత్వా సాతమధురభావహేతు హోతి, న తాదిసమేవ పత్వా కదాచిపి అసాతఅమధురభావహేతు హోతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

దుక్ఖాపగమేవ కదాచి సుఖవేదనన్తరం ఉపలబ్భతి. తత్థ సుఖేయేవ సుఖసఞ్ఞా, న దుక్ఖాపగమమత్తే యథా అద్ధానగమనపరిస్సమకిలన్తస్స సమ్బాహనే ఇరియాపథపరివత్తనే చ, అఞ్ఞథా కాలన్తరేపి పరిస్సమాపగమే తాదిసీ సుఖసఞ్ఞా సియా. దుక్ఖాపగమమత్తే పన సుఖన్తి పరికప్పనా వేదనావిసేసస్స అనుపలబ్భమానత్తా. ఏకన్తేనేవ చేతం ఏవం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, యతో పణీతప్పణీతానియేవ ఆరమ్మణాని మహతా ఆయాసేన సత్తా అభిపత్థయన్తి, న చ నేసం యేన కేనచి యథాలద్ధమత్తేన పచ్చయేన పతికారం కాతుం సక్కా తణ్హుప్పాదేనాతి. వేదనాపచ్చయా హి తణ్హాఉపాది, తథాభావే చ సుగన్ధమధురసుఖసమ్ఫస్సాదివత్థూనం ఇతరీతరభావేన సుఖవిసేససఞ్ఞా జాయమానా కతమస్స దుక్ఖవిసేసస్స అపగమనే ఘానజివ్హాకాయద్వారేసు, సోతద్వారే చ దిబ్బసఙ్గీతసదిసపఞ్చఙ్గికతూరియసద్దావధారణే. తస్మా న దుక్ఖవేదనాయమేవ దుక్ఖన్తరాపగమే సుఖసఞ్ఞా, నాపి కేవలే దుక్ఖాపగమమత్తేతి ఆగమతో యుత్తితోపి వవత్థితా తిస్సో వేదనాతి భగవతో వేదనత్తయదేసనా నీతత్థాయేవ, న నేయ్యత్థాతి సఞ్ఞాపేతబ్బం. ఏవఞ్చేతం ఉపేతి, ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే, కమ్మం కత్వా ఉయ్యోజేతబ్బో ‘‘గచ్ఛ యథాసుఖ’’న్తి.

ఏవమేతా అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖసభావవవత్థితలక్ఖణా ఏవ తిస్సో వేదనా భగవతా దేసితా. తఞ్చ ఖో విపస్సనాకమ్మికానం యోగావచరానం వేదనాముఖేన అరూపకమ్మట్ఠానదస్సనత్థం. దువిధఞ్హి కమ్మట్ఠానం రూపకమ్మట్ఠానం, అరూపకమ్మట్ఠానన్తి. తత్థ భగవా రూపకమ్మట్ఠానం కథేన్తో సఙ్ఖేపమనసికారవసేన వా విత్థారమనసికారవసేన వా చతుధాతువవత్థానాదివసేన వా కథేతి. అరూపకమ్మట్ఠానం పన కథేన్తో ఫస్సవసేన వా వేదనావసేన వా చిత్తవసేన వా కథేతి. ఏకచ్చస్స హి ఆపాథగతే ఆరమ్మణే ఆవజ్జతో తత్థ చిత్తచేతసికానం పఠమాభినిపాతో ఫస్సో తం ఆరమ్మణం ఫుసన్తో ఉప్పజ్జమానో పాకటో హోతి, ఏకచ్చస్స తం ఆరమ్మణం అనుభవన్తీ ఉప్పజ్జమానా వేదనా పాకటా హోతి, ఏకచ్చస్స తం ఆరమ్మణం విజానన్తం ఉప్పజ్జమానం విఞ్ఞాణం పాకటం హోతి. ఇతి తేసం తేసం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయేన యథాపాకటం ఫస్సాదిముఖేన తిధా అరూపకమ్మట్ఠానం కథేతి.

తత్థ యస్స ఫస్సో పాకటో హోతి, సోపి ‘‘న కేవలం ఫస్సోవ ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం తదేవ ఆరమ్మణం అనుభవమానా వేదనాపి ఉప్పజ్జతి, సఞ్జానమానా సఞ్ఞాపి, చేతయమానా చేతనాపి, విజానమానం విఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీ’’తి ఫస్సపఞ్చమకేయేవ పరిగ్గణ్హాతి. యస్స వేదనా పాకటా హోతి, సోపి ‘‘న కేవలం వేదనావ ఉప్పజ్జతి, తాయ సద్ధిం ఫుసమానో ఫస్సోపి ఉప్పజ్జతి, సఞ్జానమానా సఞ్ఞాపి, చేతయమానా చేతనాపి, విజానమానం విఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీ’’తి ఫస్సపఞ్చమకేయేవ పరిగ్గణ్హాతి. యస్స విఞ్ఞాణం పాకటం హోతి, సోపి ‘‘న కేవలం విఞ్ఞాణమేవ ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం తదేవారమ్మణం ఫుసమానో ఫస్సోపి ఉప్పజ్జతి, అనుభవమానా వేదనాపి, సఞ్జానమానా సఞ్ఞాపి, చేతయమానా చేతనాపి ఉప్పజ్జతీ’’తి ఫస్సపఞ్చమకేయేవ పరిగ్గణ్హాతి.

సో ‘‘ఇమే ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా కింనిస్సితా’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘వత్థునిస్సితా’’తి పజానాతి. వత్థు నామ కరజకాయో. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఇదఞ్చ పన మే విఞ్ఞాణం ఏత్థసితం ఏత్థపటిబద్ధ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౩౫; మ. ని. ౨.౨౫౨). సో అత్థతో భూతా చేవ ఉపాదారూపాని చ, ఏవమేత్థ వత్థు రూపం, ఫస్సపఞ్చమకా నామన్తి నామరూపమత్తమేవ పస్సతి. రూపఞ్చేత్థ రూపక్ఖన్ధో, నామం చత్తారో అరూపినో ఖన్ధాతి పఞ్చక్ఖన్ధమత్తం హోతి. నామరూపవినిముత్తా హి పఞ్చక్ఖన్ధా, పఞ్చక్ఖన్ధవినిముత్తం వా నామరూపం నత్థి. సో ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా కింహేతుకా’’తి ఉపపరిక్ఖన్తో ‘‘అవిజ్జాదిహేతుకా’’తి, తతో ‘‘పచ్చయో చేవ పచ్చయుప్పన్నఞ్చ ఇదం, అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా నత్థి, సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జమత్తమేవా’’తి సప్పచ్చయనామరూపవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనాపటిపాటియా ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసన్తో విచరతి. సో ‘‘అజ్జ అజ్జా’’తి పటివేధం ఆకఙ్ఖమానో తథారూపే సమయే ఉతుసప్పాయం, పుగ్గలసప్పాయం, భోజనసప్పాయం, ధమ్మస్సవనసప్పాయం వా లభిత్వా ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నోవ విపస్సనం మత్థకం పాపేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాతి. ఏవం ఇమేసం తిణ్ణం జనానం యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం. ఇధ పన భగవా వేదనావసేన బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయేన అరూపకమ్మట్ఠానం కథేన్తో వేదనావసేన కథేసి. తత్థ –

‘‘లక్ఖణఞ్చ అధిట్ఠానం, ఉప్పత్తి అనుసయో తథా;

ఠానం పవత్తికాలో చ, ఇన్ద్రియఞ్చ ద్విధాదితా’’తి. –

ఇదం పకిణ్ణకం వేదితబ్బం – తత్థ లక్ఖణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అధిట్ఠానన్తి ఫస్సో. ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి హి వచనతో ఫస్సో వేదనాయ అధిట్ఠానం. తథా హి సో వేదనాధిట్ఠానభావతో నిచ్చమ్మగావీఉపమాయ ఉపమితో. తత్థ సుఖవేదనీయో ఫస్సో సుఖాయ వేదనాయ అధిట్ఠానం, దుక్ఖవేదనీయో ఫస్సో దుక్ఖాయ వేదనాయ, అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో ఫస్సో అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అధిట్ఠానం, ఆసన్నకారణన్తి అత్థో. వేదనా కస్స పదట్ఠానం? ‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’తి వచనతో తణ్హాయ పదట్ఠానం అభిపత్థనీయభావతో. సుఖా వేదనా తావ తణ్హాయ పదట్ఠానం హోతు, ఇతరా పన కథన్తి? వుచ్చతే సుఖసమఙ్గీపి తావ తంసదిసం తతో వా ఉత్తరితరం సుఖం అభిపత్థేతి, కిమఙ్గ పన దుక్ఖసమఙ్గీభూతో. అదుక్ఖమసుఖా చ సన్తభావేన సుఖమిచ్చేవ వుచ్చతీతి తిస్సోపి వేదనా తణ్హాయ పదట్ఠానం.

ఉప్పత్తీతి ఉప్పత్తికారణం. ఇట్ఠారమ్మణభూతా హి సత్తసఙ్ఖారా సుఖవేదనాయ ఉప్పత్తికారణం, తే ఏవ అనిట్ఠారమ్మణభూతా దుక్ఖవేదనాయ, మజ్ఝత్తారమ్మణభూతా అదుక్ఖమసుఖాయ. విపాకతో తదాకారగ్గహణతో చేత్థ ఇట్ఠానిట్ఠతా వేదితబ్బా.

అనుసయోతి ఇమాసు తీసు వేదనాసు సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో అనుసేతి, దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో, అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయో అనుసేతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సుఖాయ ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వేదనాయ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౪౬౫).

దిట్ఠిమానానుసయా చేత్థ రాగపక్ఖియా కాతబ్బా. సుఖాభినన్దనేన హి దిట్ఠిగతికా ‘‘సస్సత’’న్తిఆదినా సక్కాయే అభినివిసన్తి, మానజాతికా చ మానం జప్పేన్తి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా. విచికిచ్ఛానుసయో పన అవిజ్జాపక్ఖికో కాతబ్బో. తథా హి వుత్తం పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే (విభ. ౨౮౮-౨౮౯) ‘‘వేదనాపచ్చయా విచికిచ్ఛా’’తి. అనుసయానఞ్చ తత్థ తత్థ సన్తానే అప్పహీనభావేన థామగమనం. తస్మా ‘‘సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి మగ్గేన అప్పహీనత్తా అనురూపకారణలాభే ఉప్పజ్జనారహో రాగో, తత్థ సయితో వియ హోతీతి అత్థో. ఏస నయో సేసేసుపి.

ఠానన్తి కాయో చిత్తఞ్చ వేదనాయ ఠానం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘యం తస్మిం సమయే కాయికం సుఖం కాయసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం (ధ. స. ౪౪౯). యం తస్మిం సమయే చేతసికం సుఖం చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయిత’’న్తి (ధ. స. ౪౭౧) చ.

పవత్తికాలోతి పవత్తిక్ఖణో, పవత్తనాకలనఞ్చ. పవత్తిక్ఖణేన హి సుఖదుక్ఖవేదనానం సుఖదుక్ఖభావో వవత్థితో. యథాహ –

‘‘సుఖా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వేదనా ఠితిసుఖా విపరిణామదుక్ఖా, దుక్ఖా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వేదనా ఠితిదుక్ఖా విపరిణామసుఖా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫).

సుఖాయ వేదనాయ అత్థిభావో సుఖం, నత్థిభావో దుక్ఖం. దుక్ఖాయ వేదనాయ అత్థిభావో దుక్ఖం, నత్థిభావో సుఖన్తి అత్థో. అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ పవత్తనాకలనం పవత్తియా ఆకలనం అనాకలనఞ్చ జాననం అజాననఞ్చ సుఖదుక్ఖభావవవత్థానం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘అదుక్ఖమసుఖా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వేదనా ఞాణసుఖా అఞ్ఞాణదుక్ఖా’’తి.

ఇన్ద్రియన్తి ఏతా హి సుఖాదయో తిస్సో వేదనా సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియన్తి అధిపతేయ్యట్ఠేన ఇన్ద్రియతో పఞ్చధా విభత్తా. కాయికఞ్హి సాతం సుఖిన్ద్రియన్తి వుత్తం, అసాతం దుక్ఖిన్ద్రియన్తి. మానసం పన సాతం సోమనస్సిన్ద్రియన్తి వుత్తం, అసాతం దోమనస్సిన్ద్రియన్తి. దువిధమ్పి నేవ సాతం నాసాతం ఉపేక్ఖిన్ద్రియన్తి. కిం పనేత్థ కారణం – యథా కాయికచేతసికా సుఖదుక్ఖవేదనా ‘‘సుఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం దోమనస్సిన్ద్రియ’’న్తి విభజిత్వా వుత్తా, న ఏవం అదుక్ఖమసుఖాతి? భేదాభావతో. యథేవ హి అనుగ్గహసభావా బాధకసభావా చ సుఖదుక్ఖవేదనా అఞ్ఞథా కాయస్స అనుగ్గహం బాధకఞ్చ కరోన్తి, చిత్తస్స చ అఞ్ఞథా, న ఏవం అదుక్ఖమసుఖా, తస్మా భేదాభావతో విభజిత్వా న వుత్తా.

ద్విధాదితాతి సబ్బాపి హి వేదనా వేదయితట్ఠేన ఏకవిధాపి నిస్సయభేదేన దువిధా – కాయికా చేతసికాతి, సుఖా, దుక్ఖా, అదుక్ఖమసుఖాతి తివిధా, చతుయోనివసేన చతుబ్బిధా, ఇన్ద్రియవసేన, గతివసేన చ పఞ్చవిధా, ద్వారవసేన చ ఆరమ్మణవసేన చ ఛబ్బిధా, సత్తవిఞ్ఞాణధాతుయోగేన సత్తవిధా, అట్ఠలోకధమ్మపచ్చయతాయ అట్ఠవిధా, సుఖాదీనం పచ్చేకం అతీతాదివిభాగేన నవవిధా, తా ఏవ అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదేన అట్ఠారసవిధా, తథా రూపాదీసు ఛసు ఆరమ్మణేసు ఏకేకస్మిం సుఖాదివసేన తిస్సో తిస్సో కత్వా. రూపారమ్మణస్మిఞ్హి సుఖాపి ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖాపి, అదుక్ఖమసుఖాపి, ఏవం ఇతరేసుపి. అథ వా అట్ఠారసమనోపవిచారవసేన అట్ఠారస. వుత్తఞ్హి –

‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా సోమనస్సట్ఠానియం రూపం ఉపవిచరతి, దోమనస్సట్ఠానియం, ఉపేక్ఖాట్ఠానియం రూపం ఉపవిచరతి, సోతేన సద్దం…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ సోమనస్సట్ఠానియం ధమ్మం ఉపవిచరతి, దోమనస్సట్ఠానియం, ఉపేక్ఖాట్ఠానియం ధమ్మం ఉపవిచరతీ’’తి (అ. ని. ౩.౬౨).

ఏవం అట్ఠారసవిధా హోన్తి. తథా ఛ గేహస్సితాని సోమనస్సాని, ఛ గేహస్సితాని దోమనస్సాని, ఛ గేహస్సితా ఉపేక్ఖా, తథా నేక్ఖమ్మస్సితా సోమనస్సాదయోతి ఏవం ఛత్తింసవిధా. అతీతే ఛత్తింస, అనాగతే ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నే ఛత్తింసాతి అట్ఠుత్తరసతమ్పి భవన్తి. ఏవమేత్థ ద్విధాదితా వేదితబ్బాతి.

పకిణ్ణకకథా నిట్ఠితా.

గాథాసు సమాహితోతి ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా సమాహితో. తేన సమథభావనానుయోగం దస్సేతి. సమ్పజానోతి సాత్థకసమ్పజఞ్ఞాదినా చతుబ్బిధేన సమ్పజఞ్ఞేన సమ్పజానో. తేన విపస్సనానుయోగం దస్సేతి. సతోతి సతోకారీ. తేన సమథవిపస్సనానయేన ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. తేన సమన్నాగతత్తం దస్సేతి. వేదనా చ పజానాతీతి ‘‘ఇమా వేదనా, ఏత్తకా వేదనా’’తి సభావతో విభాగతో ‘‘అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’’తి అనిచ్చాదిలక్ఖణతో చ పుబ్బభాగే తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరియమగ్గేన పరిఞ్ఞాపటివేధేన పజానాతి. వేదనానఞ్చ సమ్భవన్తి సముదయసచ్చం. యత్థ చేతా నిరుజ్ఝన్తీతి ఏత్తావతా వేదనా యత్థ నిరుజ్ఝన్తి, తం నిరోధసచ్చం. ఖయగామినన్తి వేదనానం ఖయగామినం అరియమగ్గఞ్చ పజానాతీతి సమ్బన్ధో. వేదనానం ఖయాతి ఏవం చత్తారి సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తేన అరియమగ్గేన వేదనానం అనుప్పాదనిరోధా. నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతోతి నిత్తణ్హో, పహీనతణ్హో, కిలేసపరినిబ్బానేన, ఖన్ధపరినిబ్బానేన చ పరినిబ్బుతో హోతి.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుతియవేదనాసుత్తవణ్ణనా

౫౩. చతుత్థే దుక్ఖతో దట్ఠబ్బాతి సుఖవేదనా విపరిణామదుక్ఖవసేన దుక్ఖాతి ఞాణచక్ఖునా పస్సితబ్బా. సల్లతో దట్ఠబ్బాతి దున్నీహరణట్ఠేన అన్తోతుదనట్ఠేన పీళనట్ఠేన దుక్ఖదుక్ఖభావేన దుక్ఖవేదనా సల్లన్తి పస్సితబ్బా. అనిచ్చతోతి హుత్వా అభావతో ఉదయబ్బయవన్తతో తావకాలికతో నిచ్చపటిపక్ఖతో చ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చాతి పస్సితబ్బా. కామఞ్చేత్థ సబ్బాపి వేదనా అనిచ్చతో పస్సితబ్బా, అనిచ్చదస్సనతో పన సాతిసయం విరాగనిమిత్తం దుక్ఖదస్సనన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో సత్థా ‘‘సుఖా, భిక్ఖవే, వేదనా దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా, దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దట్ఠబ్బా’’తి ఆహ. అథ వా యత్థ పుథుజ్జనా సుఖాభినివేసినో, తత్థ నిబ్బేదజననత్థం తథా వుత్తం. తేనస్సా సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ దుక్ఖభావో దస్సితో. యదనిచ్చం, తం దుక్ఖన్తి విపరిణామదుక్ఖతాయ ‘‘సుఖా, భిక్ఖవే, వేదనా దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా’’తి వత్వా ‘‘సుఖాపి తావ ఏదిసీ, దుక్ఖా ను ఖో కీదిసీ’’తి చిన్తేన్తానం దుక్ఖదుక్ఖతాయ ‘‘దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దట్ఠబ్బా’’తి ఆహ, ఇతరా పన సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ ఏవ దుక్ఖాతి దస్సేన్తో ‘‘అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చతో దట్ఠబ్బా’’తి అవోచ.

ఏత్థ చ ‘‘సుఖా వేదనా దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా’’తి ఏతేన రాగస్స సముగ్ఘాతనూపాయో దస్సితో. సుఖవేదనాయ హి రాగానుసయో అనుసేతి. ‘‘దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దట్ఠబ్బా’’తి ఏతేన దోసస్స సముగ్ఘాతనూపాయో దస్సితో. దుక్ఖవేదనాయ హి పటిఘానుసయో అనుసేతి. ‘‘అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చతో దట్ఠబ్బా’’తి ఏతేన మోహస్స సముగ్ఘాతనూపాయో దస్సితో. అదుక్ఖమసుఖవేదనాయ హి అవిజ్జానుసయో అనుసేతి.

తథా పఠమేన తణ్హాసంకిలేసస్స పహానం దస్సితం తస్స సుఖస్సాదహేతుకత్తా, దుతియేన దుచ్చరితసంకిలేసస్స పహానం. యథాభూతఞ్హి దుక్ఖం అపరిజానన్తా తస్స పరిహరణత్థం దుచ్చరితం చరన్తి. తతియేన దిట్ఠిసంకిలేసస్స పహానం అనిచ్చతో పస్సన్తస్స దిట్ఠిసంకిలేసాభావతో అవిజ్జానిమిత్తత్తా దిట్ఠిసంకిలేసస్స, అవిజ్జానిమిత్తఞ్చ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. పఠమేన వా విపరిణామదుక్ఖపరిఞ్ఞా, దుతియేన దుక్ఖదుక్ఖపరిఞ్ఞా, తతియేన సఙ్ఖారదుక్ఖపరిఞ్ఞా. పఠమేన వా ఇట్ఠారమ్మణపరిఞ్ఞా, దుతియేన అనిట్ఠారమ్మణపరిఞ్ఞా, తతియేన మజ్ఝత్తారమ్మణపరిఞ్ఞా. విరత్తేసు హి తదారమ్మణధమ్మేసు ఆరమ్మణానిపి విరత్తానేవ హోన్తీతి. పఠమేన వా రాగప్పహానపరికిత్తనేన దుక్ఖానుపస్సనాయ అప్పణిహితవిమోక్ఖో దీపితో హోతి, దుతియేన దోసప్పహానపరికిత్తనేన అనిచ్చానుపస్సనాయ అనిమిత్తవిమోక్ఖో, తతియేన మోహప్పహానపరికిత్తనేన అనత్తానుపస్సనాయ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖో దీపితో హోతీతి వేదితబ్బం.

యతోతి యదా, యస్మా వా. అరియోతి కిలేసేహి ఆరకా ఠితో పరిసుద్ధో. సమ్మద్దసోతి సబ్బాసం వేదనానం చతున్నమ్పి వా సచ్చానం అవిపరీతదస్సావీ. అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హన్తి వేదనామూలకం తణ్హం అగ్గమగ్గేన ఛిన్ది, అనవసేసతో సముచ్ఛిన్ది. వివత్తయి సంయోజనన్తి దసవిధం సంయోజనం పరివత్తయి, నిమ్మూలమకాసి. సమ్మాతి హేతునా కారణేన. మానాభిసమయాతి మానస్స దస్సనాభిసమయా, పహానాభిసమయా వా. అరహత్తమగ్గో హి కిచ్చవసేన మానం పస్సతి, అయమస్స దస్సనాభిసమయో. తేన దిట్ఠో పన సో తావదేవ పహీయతి దిట్ఠవిసేన దిట్ఠసత్తానం జీవితం వియ, అయమస్స పహానాభిసమయో. అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి ఏవం అరహత్తమగ్గేన మానస్స దిట్ఠత్తా పహీనత్తా చ సబ్బస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స కోటిసఙ్ఖాతం అన్తం పరిచ్ఛేదం పరివటుమం అకాసి, అన్తిమసముస్సయమత్తావసేసం దుక్ఖమకాసీతి వుత్తం హోతి.

గాథాసు యోతి యో అరియసావకో. అద్దాతి అద్దస, సుఖవేదనం దుక్ఖతో పస్సీతి అత్థో. సుఖవేదనా హి విసమిస్సం వియ భోజనం పరిభోగకాలే అస్సాదం దదమానా విపరిణామకాలే దుక్ఖాయేవాతి. దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతోతి యథా సల్లం సరీరం అనుపవిసన్తమ్పి పవిట్ఠమ్పి ఉద్ధరియమానమ్పి పీళమేవ జనేతి, ఏవం దుక్ఖవేదనా ఉప్పజ్జమానాపి ఠితిప్పత్తాపి భిజ్జమానాపి విబాధతియేవాతి తం సల్లతో విపస్సీతి వుత్తం. అద్దక్ఖి నం అనిచ్చతోతి సుఖదుక్ఖతో సన్తసభావతాయ సన్తతరజాతికమ్పి నం అదుక్ఖమసుఖం అనిచ్చన్తికతాయ అనిచ్చతో పస్సి.

స వే సమ్మద్దసోతి సో ఏవం తిస్సన్నం వేదనానం సమ్మదేవ దుక్ఖాదితో దస్సావీ. యతోతి యస్మా. తత్థాతి వేదనాయం. విముచ్చతీతి సముచ్ఛేదవిముత్తివసేన విముచ్చతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా సుఖాదీని దుక్ఖాదితో అద్దస, తస్మా తత్థ వేదనాయ తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన సముచ్ఛేదవసేన విముచ్చతి. యంసద్దే హి వుత్తే తంసద్దో ఆహరిత్వా వత్తబ్బో. అథ వా యతోతి కాయవాచాచిత్తేహి సంయతో యతత్తో, యతతి పదహతీతి వా యతో, ఆయతతీతి అత్థో. అభిఞ్ఞావోసితోతి వేదనాముఖేన చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం భావేత్వా ఛట్ఠాభిఞ్ఞాయ పరియోసితో కతకిచ్చో. సన్తోతి రాగాదికిలేసవూపసమేన సన్తో. యోగాతిగోతి కామయోగాదిం చతుబ్బిధమ్పి యోగం అతిక్కన్తో. ఉభయహితముననతో మునీతి.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమఏసనాసుత్తవణ్ణనా

౫౪. పఞ్చమే ఏసనాతి గవేసనా పరియేసనా మగ్గనా. తా విభాగతో దస్సేతుం ‘‘కామేసనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కామేసనాతి కామానం ఏసనా, కామసఙ్ఖాతా వా ఏసనా కామేసనా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘తత్థ కతమా కామేసనా? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో, కామరాగో, కామనన్దీ, కామస్నేహో, కామపిపాసా, కామముచ్ఛా, కామజ్ఝోసానం, అయం వుచ్చతి కామేసనా’’తి (విభ. ౯౧౯).

తస్మా కామరాగో కామేసనాతి వేదితబ్బో. భవేసనాయపి ఏసేవ నయో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తత్థ కతమా భవేసనా? యో భవేసు భవచ్ఛన్దో…పే… భవజ్ఝోసానం, అయం వుచ్చతి భవేసనా’’తి (విభ. ౯౧౯).

తస్మా భవేసనరాగో రూపారూపభవపత్థనా భవేసనాతి వేదితబ్బా. బ్రహ్మచరియస్స ఏసనా బ్రహ్మచరియేసనా. యథాహ –

‘‘తత్థ కతమా బ్రహ్మచరియేసనా? సస్సతో లోకోతి వా, అసస్సతో లోకోతి వా, అన్తవా లోకోతి వా, అనన్తవా లోకోతి వా, తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసఞ్ఞోజనం గాహో పతిట్ఠాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియేసగ్గాహో, అయం వుచ్చతి బ్రహ్మచరియేసనా’’తి (విభ. ౯౧౯).

తస్మా దిట్ఠిగతసమ్మతస్స బ్రహ్మచరియస్స ఏసనా దిట్ఠిబ్రహ్మచరియేసనాతి వేదితబ్బాతి. ఏత్తావతా రాగదిట్ఠియో ఏసనాతి దస్సితా హోన్తి. న కేవలఞ్చ రాగదిట్ఠియోవ ఏసనా, తదేకట్ఠం కమ్మమ్పి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తత్థ కతమా కామేసనా? కామరాగో తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం, అయం వుచ్చతి కామేసనా. తత్థ కతమా భవేసనా? భవరాగో తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం, అయం వుచ్చతి భవేసనా. తత్థ కతమా బ్రహ్మచరియేసనా? అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మం, అయం వుచ్చతి బ్రహ్మచరియేసనా’’తి (విభ. ౯౧౯) –

ఏవమేతా తిస్సో ఏసనా వేదితబ్బా.

గాథాసు సమ్భవన్తి ఏత్థ ఏసనానం ఉప్పత్తిహేతుభూతా అవిజ్జాదయో తణ్హా చాతి సమ్భవో, సముదయోతి అత్థో. యత్థ చేతా నిరుజ్ఝన్తీతి బ్రహ్మచరియేసనా పఠమమగ్గేన నిరుజ్ఝతి, కామేసనా అనాగామిమగ్గేన, భవేసనా అరహత్తమగ్గేన నిరుజ్ఝతీతి వేదితబ్బం. సేసం వుత్తనయమేవ.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియఏసనాసుత్తవణ్ణనా

౫౫. ఛట్ఠే బ్రహ్మచరియేసనా సహాతి బ్రహ్మచరియేసనాయ సద్ధిం. విభత్తిలోపేన హి అయం నిద్దేసో, కరణత్థే వా ఏతం పచ్చత్తవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘బ్రహ్మచరియేసనాయ సద్ధిం కామేసనా, భవేసనాతి తిస్సో ఏసనా’’తి. తాసు బ్రహ్మచరియేసనం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘ఇతిసచ్చపరామాసో, దిట్ఠిట్ఠానా సముస్సయా’’తి వుత్తం. తస్సత్థో – ఇతి ఏవం సచ్చన్తి పరామాసో ఇతిసచ్చపరామాసో. ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞన్తి దిట్ఠియా పవత్తిఆకారం దస్సేతి. దిట్ఠియో ఏవ సబ్బానత్థహేతుభావతో దిట్ఠిట్ఠానా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాహం, భిక్ఖవే, వజ్జం వదామీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦). తా ఏవ చ ఉపరూపరి వడ్ఢమానా లోభాదికిలేససముస్సయేన చ సముస్సయా, ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి మిచ్ఛాభినివిసమానా సబ్బానత్థహేతుభూతా కిలేసదుక్ఖూపచయహేతుభూతా చ దిట్ఠియో బ్రహ్మచరియేసనాతి వుత్తం హోతి. ఏతేన పవత్తిఆకారతో నిబ్బత్తితో చ బ్రహ్మచరియేసనా దస్సితాతి వేదితబ్బా.

సబ్బరాగవిరత్తస్సాతి సబ్బేహి కామరాగభవరాగేహి విరత్తస్స. తతో ఏవ తణ్హక్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే విముత్తత్తా తణ్హక్ఖయవిముత్తినో అరహతో. ఏసనా పటినిస్సట్ఠాతి కామేసనా, భవేసనా చ సబ్బసో నిస్సట్ఠా పహీనా. దిట్ఠిట్ఠానా సమూహతాతి బ్రహ్మచరియేసనాసఙ్ఖాతా దిట్ఠిట్ఠానా చ పఠమమగ్గేనేవ సముగ్ఘాతితా. ఏసనానం ఖయాతి ఏవమేతాసం తిస్సన్నం ఏసనానం ఖయా అనుప్పాదనిరోధా భిన్నకిలేసత్తా. భిక్ఖూతి చ సబ్బసో ఆసాభా వా. నిరాసోతి చ దిట్ఠేకట్ఠస్స విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లస్స పహీనత్తా అకథంకథీతి చ వుచ్చతీతి.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. ఆసవసుత్తద్వయవణ్ణనా

౫౬-౫౭. సత్తమే కామాసవోతి కామేసు ఆసవో, కామసఙ్ఖాతో వా ఆసవో కామాసవో, అత్థతో పన కామరాగో రూపాదిఅభిరతి చ కామాసవో. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో ఝాననికన్తి సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో భవపత్థనా చ భవాసవో. అవిజ్జావ అవిజ్జాసవో.

ఆసవానఞ్చ సమ్భవన్తి ఏత్థ అయోనిసోమనసికారో అవిజ్జాదయో చ కిలేసా ఆసవానం సమ్భవో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అయోనిసో, భిక్ఖవే, మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ ఆసవా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ ఆసవా పవడ్ఢన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫).

‘‘అవిజ్జా, భిక్ఖవే, పుబ్బఙ్గమా అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా అన్వదేవ అహిరికం అనోత్తప్ప’’న్తి (ఇతివు. ౪౦) చ.

మగ్గఞ్చ ఖయగామినన్తి ఆసవానం ఖయగామినం అరియమగ్గఞ్చ. తత్థ కామాసవో అనాగామిమగ్గేన పహీయతి, భవాసవో అవిజ్జాసవో చ అరహత్తమగ్గేన. కాముపాదానం వియ కామాసవోపి అగ్గమగ్గవజ్ఝోతి చ వదన్తి. సేసం వుత్తనయమేవ. అట్ఠమే అపుబ్బం నత్థి.

సత్తమఅట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. తణ్హాసుత్తవణ్ణనా

౫౮. నవమే తణ్హాయనట్ఠేన తణ్హా, రూపాదివిసయం తసతీతి వా తణ్హా. ఇదాని తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘కామతణ్హా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పఞ్చకామగుణికో రాగో కామతణ్హా. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో ఝాననికన్తి సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో భవవసేన పత్థనా చ భవతణ్హా. ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో విభవతణ్హా. అపిచ పచ్ఛిమతణ్హాద్వయం ఠపేత్వా సేసా సబ్బాపి తణ్హా కామతణ్హా ఏవ. యథాహ –

‘‘తత్థ కతమా భవతణ్హా? సస్సతదిట్ఠిసహగతో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి భవతణ్హా. తత్థ కతమా విభవతణ్హా? ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో, అయం వుచ్చతి విభవతణ్హా. అవసేసా తణ్హా కామతణ్హా’’తి (విభ. ౯౧౬).

ఇమా చ తిస్సో తణ్హా రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హాతి విసయభేదతో పచ్చేకం ఛబ్బిధాతి కత్వా అట్ఠారస హోన్తి. తా అజ్ఝత్తరూపాదీసు అట్ఠారస, బహిద్ధారూపాదీసు అట్ఠారసాతి ఛత్తింస, ఇతి అతీతా ఛత్తింస, అనాగతా ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నా ఛత్తింసాతి విభాగతో అట్ఠసతం హోన్తి. పున సఙ్గహే కరియమానే కాలభేదం అనామసిత్వా గయ్హమానా ఛత్తింసేవ హోన్తి, రూపాదీనం అజ్ఝత్తికబాహిరవిభాగే అకరియమానే అట్ఠారసేవ, రూపాదిఆరమ్మణవిభాగమత్తే గయ్హమానే ఛళేవ, ఆరమ్మణవిభాగమ్పి అకత్వా గయ్హమానా తిస్సోయేవ హోన్తీతి.

గాథాసు తణ్హాయోగేనాతి తణ్హాసఙ్ఖాతేన యోగేన, కామయోగేన, భవయోగేన చ. సంయుత్తాతి సమ్బన్ధా, భవాదీసు సంయోజితా వా. తేనేవాహ ‘‘రత్తచిత్తా భవాభవే’’తి. ఖుద్దకే చేవ మహన్తే చ భవే లగ్గచిత్తాతి అత్థో. అథ వా భవోతి సస్సతదిట్ఠి, అభవోతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. తస్మా భవాభవే సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీసు సత్తవిసత్తచిత్తాతి. ఏతేన భవతణ్హా, విభవతణ్హా చ దస్సితా. ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘తణ్హాయోగేనా’’తి ఇమినా కామతణ్హావ దస్సితాతి వేదితబ్బా. తే యోగయుత్తా మారస్సాతి తే ఏవంభూతా పుగ్గలా మారస్స పాససఙ్ఖాతేన యోగేన యుత్తా బద్ధా. రాగో హి మారయోగో మారపాసోతి వుచ్చతి. యథాహ –

‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో;

తేన తం బాధయిస్సామి, న మే సమణ మోక్ఖసీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౫౧; మహావ. ౩౩);

చతూహి యోగేహి అనుపద్దుతత్తా యోగక్ఖేమం, నిబ్బానం అరహత్తఞ్చ, తస్స అనధిగమేన అయోగక్ఖేమినో. ఉపరూపరి కిలేసాభిసఙ్ఖారానం జననతో జనా, పాణినో. రూపాదీసు సత్తా విసత్తాతి సత్తా.

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి. –

ఏవం వుత్తం ఖన్ధాదీనం అపరాపరుప్పత్తిసఙ్ఖాతం సంసారం గచ్ఛన్తి, తతో న ముచ్చన్తి. కస్మా? తణ్హాయోగయుత్తత్తా. జాతిమరణగామినో పునప్పునం జననమరణస్సేవ ఉపగమనసీలాతి. ఏత్తావతా వట్టం దస్సేత్వా ఇదాని వివట్టం దస్సేతుం ‘‘యే చ తణ్హం పహన్త్వానా’’తి గాథమాహ. సా హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యావ.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. మారధేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౫౯. దసమస్స కా ఉప్పత్తి? ఏకదివసం కిర సత్థా సేక్ఖబహులాయ పరిసాయ పరివుతో నిసిన్నో తేసం అజ్ఝాసయం ఓలోకేత్వా ఉపరి విసేసాధిగమాయ ఉస్సాహం జనేతుం అసేక్ఖభూమిం థోమేన్తో ఇదం సుత్తం అభాసి. తత్థ అతిక్కమ్మాతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – అతిక్కమ్మ అతిక్కమిత్వా అభిభవిత్వా. మారధేయ్యం మారస్స విసయం ఇస్సరియట్ఠానం. ఆదిచ్చోవ యథా ఆదిచ్చో అబ్భాదిఉపక్కిలేసవిముత్తో అత్తనో ఇద్ధియా ఆనుభావేన తేజసాతి తీహి గుణేహి సమన్నాగతో నభం అబ్భుస్సక్కమానో సబ్బం ఆకాసగతం తమం అతిక్కమ్మ అతిక్కమిత్వా అభిభవిత్వా విధమిత్వా విరోచతి, ఓభాసతి, తపతి; ఏవమేవ ఖీణాసవో భిక్ఖు తీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో సబ్బుపక్కిలేసవిముత్తో మారధేయ్యసఙ్ఖాతం తేభూమకధమ్మప్పవత్తం అభిభవిత్వా విరోచతీతి.

అసేక్ఖేనాతి ఏత్థ సిక్ఖాసు జాతాతి సేక్ఖా, సత్తన్నం సేక్ఖానం ఏతేతి వా సేక్ఖా, అపరియోసితసిక్ఖత్తా సయమేవ సిక్ఖన్తీతి వా సేక్ఖా మగ్గధమ్మా హేట్ఠిమఫలత్తయధమ్మా చ. అగ్గఫలధమ్మా పన ఉపరి సిక్ఖితబ్బాభావేన న సేక్ఖాతి అసేక్ఖా. యత్థ హి సేక్ఖభావాసఙ్కా అత్థి, తత్థాయం పటిసేధోతి లోకియధమ్మేసు నిబ్బానే చ అసేక్ఖభావానాపత్తి దట్ఠబ్బా. సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా హి సిక్ఖా అత్తనో పటిపక్ఖకిలేసేహి విప్పయుత్తా పరిసుద్ధా ఉపక్కిలేసానం ఆరమ్మణభావమ్పి అనుపగమనతో సాతిసయం సిక్ఖాతి వత్తుం యుత్తా, అట్ఠసుపి మగ్గఫలేసు విజ్జన్తి; తస్మా చతుమగ్గహేట్ఠిమఫలత్తయధమ్మా వియ అరహత్తఫలధమ్మాపి ‘‘తాసు సిక్ఖాసు జాతా’’తి చ, తంసిక్ఖాసమఙ్గినో అరహతో ఇతరేసం వియ సేక్ఖత్తే సతి ‘‘సేక్ఖస్స ఏతే’’తి చ ‘‘సిక్ఖా సీలం ఏతేస’’న్తి చ సేక్ఖాతి ఆసఙ్కా సియున్తి తదాసఙ్కానివత్తనత్థం అసేక్ఖాతి యథావుత్తసేక్ఖభావప్పటిసేధం కత్వా వుత్తం. అరహత్తఫలే పవత్తమానా హి సిక్ఖా పరినిట్ఠితకిచ్చత్తా న సిక్ఖాకిచ్చం కరోన్తి, కేవలం సిక్ఖాఫలభావేన పవత్తన్తి. తస్మా తా న సిక్ఖావచనం అరహన్తి, నాపి తంసమఙ్గినో సేక్ఖవచనం, న చ తంసమ్పయుత్తధమ్మా సిక్ఖనసీలా. ‘‘సిక్ఖాసు జాతా’’తి ఏవమాదిఅత్థేహి అగ్గఫలధమ్మా సేక్ఖా న హోన్తి. హేట్ఠిమఫలేసు పన సిక్ఖా సకదాగామిమగ్గవిపస్సనాదీనం ఉపనిస్సయభావతో సిక్ఖాకిచ్చం కరోన్తీతి సిక్ఖావచనం అరహన్తి, తంసమఙ్గినో చ సేక్ఖవచనం, తంసమ్పయుత్తా ధమ్మా చ సిక్ఖనసీలా. సేక్ఖధమ్మా యథావుత్తేహి అత్థేహి సేక్ఖా హోన్తియేవ.

అథ వా సేక్ఖాతి అపరియోసితసిక్ఖానం వచనన్తి, అసేక్ఖాతి పదం పరియోసితసిక్ఖానం దస్సనన్తి న లోకియధమ్మనిబ్బానానం అసేక్ఖభావాపత్తి. వుడ్ఢిప్పత్తా సేక్ఖా అసేక్ఖా చ సేక్ఖధమ్మేసు ఏవ కేసఞ్చి వుడ్ఢిప్పత్తానం అసేక్ఖతా ఆపజ్జతీతి అరహత్తమగ్గధమ్మా వుడ్ఢిప్పత్తా. యథావుత్తేహి చ అత్థేహి సేక్ఖాతి కత్వా అసేక్ఖా ఆపన్నాతి చే? తం న, సదిసేసు తబ్బోహారతో. అరహత్తమగ్గతో హి నిన్నానాకరణం అరహత్తఫలం ఠపేత్వా పరిఞ్ఞాదికిచ్చకరణం విపాకభావఞ్చ, తస్మా తే ఏవ సేక్ఖా ధమ్మా అరహత్తఫలభావం ఆపన్నాతి సక్కా వత్తుం. కుసలసుఖతో చ విపాకసుఖం సన్తతరతాయ పణీతతరన్తి వుడ్ఢిప్పత్తావ తే ధమ్మా హోన్తీతి ‘‘అసేక్ఖా’’తి వుచ్చన్తి.

తే పన అసేక్ఖధమ్మే ఖన్ధవసేన ఇధ తిధా విభజిత్వా తేహి సమన్నాగమేన ఖీణాసవస్స ఆనుభావం విభావేన్తో భగవా ‘‘అసేక్ఖేన సీలక్ఖన్ధేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సీలసద్దస్స అత్థో హేట్ఠా వుత్తో. ఖన్ధసద్దో పన రాసిమ్హి పఞ్ఞత్తియం రుళ్హియం గుణేతి బహూసు అత్థేసు దిట్ఠప్పయోగో. తథా హి ‘‘అసఙ్ఖేయ్యో అప్పమేయ్యో మహాఉదకక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౫౧; ౬.౩౭) రాసిమ్హి ఆగతో. ‘‘అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమాన’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౧) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౬౩, ౬౫) రుళ్హియం. ‘‘న ఖో, ఆవుసో విసాఖ, అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన తయో ఖన్ధా సఙ్గహితా, తీహి చ ఖో, ఆవుసో విసాఖ, ఖన్ధేహి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్గహితో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౬౨) గుణే. ఇధాపి గుణేయేవ దట్ఠబ్బో. తస్మా అసేక్ఖేన సీలసఙ్ఖాతేన గుణేనాతి అత్థో. సమన్నాగతోతి సమ్పయుత్తో సమఙ్గీభూతో. సమాదహతి ఏతేన, సయం వా సమాదహతి, సమాధానమేవ వాతి సమాధి. పకారేహి జానాతి యథాసభావం పటివిజ్ఝతీతి పఞ్ఞా. సీలమేవ ఖన్ధో సీలక్ఖన్ధో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ అగ్గఫలభూతా సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవో చ సభావేనేవ అసేక్ఖో సీలక్ఖన్ధో నామ, తథా సమ్మాసమాధి అసేక్ఖో సమాధిక్ఖన్ధో. తదుపకారకతో పన సమ్మావాయామసమ్మాసతియో సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తథా సమ్మాదిట్ఠి అసేక్ఖో పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. తదుపకారకతో సమ్మాసఙ్కప్పో పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి ఏవమేత్థ అట్ఠపి అరహత్తఫలధమ్మా తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహేత్వా దస్సితాతి వేదితబ్బం.

యస్స ఏతే సుభావితాతి యేన అరహతా ఏతే సీలాదయో అసేక్ఖధమ్మక్ఖన్ధా సుభావితా సుట్ఠు వడ్ఢితా, సో ఆదిచ్చోవ విరోచతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘యస్స చేతే’’తిపి పఠన్తి. తేసఞ్చ సద్దో నిపాతమత్తం. ఏవమేతస్మిం వగ్గే పఠమసుత్తే వట్టం, పరియోసానసుత్తే వివట్టం, ఇతరేసు వట్టవివట్టం కథితం.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియవగ్గో

౧. పుఞ్ఞకిరియవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౬౦. దుతియవగ్గస్స పఠమే పుఞ్ఞకిరియవత్థూనీతి పుజ్జభవఫలం నిబ్బత్తేన్తి, అత్తనో సన్తానం పునన్తీతి వా పుఞ్ఞాని, పుఞ్ఞాని చ తాని హేతుపచ్చయేహి కత్తబ్బతో కిరియా చాతి పుఞ్ఞకిరియా. తా ఏవ చ తేసం తేసం ఆనిసంసానం వత్థుభావతో పుఞ్ఞకిరియవత్థూని. దానమయన్తి అనుపచ్ఛిన్నభవమూలస్స అనుగ్గహవసేన పూజావసేన వా అత్తనో దేయ్యధమ్మస్స పరేసం పరిచ్చాగచేతనా దీయతి ఏతాయాతి దానం, దానమేవ దానమయం. చీవరాదీసు హి చతూసు పచ్చయేసు అన్నాదీసు వా దససు దానవత్థూసు రూపాదీసు వా ఛసు ఆరమ్మణేసు తం తం దేన్తస్స తేసం ఉప్పాదనతో పట్ఠాయ పుబ్బభాగే పరిచ్చాగకాలే పచ్ఛా సోమనస్సచిత్తేన అనుస్సరణే చాతి తీసు కాలేసు వుత్తనయేన పవత్తచేతనా దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ.

సీలమయన్తి నిచ్చసీలఉపోసథనియమాదివసేన పఞ్చ, అట్ఠ, దస వా సీలాని సమాదియన్తస్స సీలపూరణత్థం పబ్బజిస్సామీతి విహారం గచ్ఛన్తస్స పబ్బజన్తస్స మనోరథం మత్థకం పాపేత్వా ‘‘పబ్బజితో వతమ్హి సాధు సుట్ఠూ’’తి ఆవజ్జేన్తస్స సద్ధాయ పాతిమోక్ఖం పరిపూరేన్తస్స పఞ్ఞాయ చీవరాదికే పచ్చవేక్ఖన్తస్స సతియా ఆపాథగతేసు రూపాదీసు చక్ఖుద్వారాదీని సంవరన్తస్స వీరియేన ఆజీవం సోధేన్తస్స చ పవత్తా చేతనా సీలతీతి సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ.

తథా పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౪౮) వుత్తేన విపస్సనామగ్గేన చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తస్స సోతం, ఘానం, జివ్హం, కాయం, మనం. రూపే…పే… ధమ్మే, చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం. చక్ఖుసమ్ఫస్సం…పే… మనోసమ్ఫస్సం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం. రూపసఞ్ఞం…పే… ధమ్మసఞ్ఞం. జరామరణం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తస్స యా చేతనా, యా చ పథవీకసిణాదీసు అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు పవత్తా ఝానచేతనా, యా చ అనవజ్జేసు కమ్మాయతనసిప్పాయతనవిజ్జాట్ఠానేసు పరిచయమనసికారాదివసేన పవత్తా చేతనా, సబ్బా భావేతి ఏతాయాతి భావనామయం వుత్తనయేన పుఞ్ఞకిరియవత్థు చాతి.

ఏకమేకఞ్చేత్థ యథారహం పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ కాయేన కరోన్తస్స కాయకమ్మం హోతి, తదత్థం వాచం నిచ్ఛారేన్తస్స వచీకమ్మం, కాయఙ్గం వాచఙ్గఞ్చ అచోపేత్వా మనసా చిన్తేన్తస్స మనోకమ్మం. అన్నాదీని దేన్తస్స చాపి ‘‘అన్నదానాదీని దేమీ’’తి వా దానపారమిం ఆవజ్జేత్వా వా దానకాలే దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి. వత్తసీసే ఠత్వా దదతో సీలమయం, ఖయతో వయతో కమ్మతో సమ్మసనం పట్ఠపేత్వా దదతో భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి.

అపరానిపి సత్త పుఞ్ఞకిరియవత్థూని – అపచితిసహగతం పుఞ్ఞకిరియవత్థు వేయ్యావచ్చసహగతం పత్తిఅనుప్పదానం అబ్భనుమోదనం దేసనామయం సవనమయం దిట్ఠిజుగతం పుఞ్ఞకిరియవత్థూతి. సరణగమనమ్పి హి దిట్ఠిజుగతేనేవ సఙ్గయ్హతి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి.

తత్థ వుడ్ఢతరం దిస్వా పచ్చుగ్గమనపత్తచీవరపటిగ్గహణాభివాదనమగ్గసమ్పదానాదివసేన అపచాయనసహగతం వేదితబ్బం. వుడ్ఢతరానం వత్తపటిపత్తికరణవసేన, గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠం భిక్ఖుం దిస్వా పత్తం గహేత్వా గామే భిక్ఖం సమ్పాదేత్వా ఉపసంహరణవసేన ‘‘గచ్ఛ భిక్ఖూనం పత్తం ఆహరా’’తి సుత్వా వేగేన గన్త్వా పత్తాహరణాదివసేన చ వేయ్యావచ్చసహగతం వేదితబ్బం. చత్తారో పచ్చయే దత్వా పుప్ఫగన్ధాదీహి రతనత్తయస్స పూజం కత్వా అఞ్ఞం వా తాదిసం పుఞ్ఞం కత్వా ‘‘సబ్బసత్తానం పత్తి హోతూ’’తి పరిణామవసేన పత్తిఅనుప్పదానం వేదితబ్బం. తథా పరేహి దిన్నాయ పత్తియా కేవలం వా పరేహి కతం పుఞ్ఞం ‘‘సాధు, సుట్ఠూ’’తి అనుమోదనవసేన అబ్భనుమోదనం వేదితబ్బం. అత్తనో పగుణధమ్మం అపచ్చాసీసన్తో హితజ్ఝాసయేన పరేసం దేసేతి – ఇదం దేసనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు నామ. యం పన ఏకో ‘‘ఏవం మం ధమ్మకథికోతి జానిస్సన్తీ’’తి ఇచ్ఛాయ ఠత్వా లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితో ధమ్మం దేసేతి, తం న మహప్ఫలం హోతి. ‘‘అద్ధా అయం అత్తహితపరహితానం పటిపజ్జనూపాయో’’తి యోనిసోమనసికారపురేచారికహితఫరణేన ముదుచిత్తేన ధమ్మం సుణాతి, ఇదం సవనమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి. యం పనేకో ‘‘ఇతి మం సద్ధోతి జానిస్సన్తీ’’తి సుణాతి, తం న మహప్ఫలం హోతి. దిట్ఠియా ఉజుగమనం దిట్ఠిజుగతం, ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తస్స సమ్మాదస్సనస్స ఏతం అధివచనం. ఇదఞ్హి పుబ్బభాగే వా పచ్ఛాభాగే వా ఞాణవిప్పయుత్తమ్పి ఉజుకరణకాలే ఞాణసమ్పయుత్తమేవ హోతి. అపరే పనాహు ‘‘విజాననపజాననవసేన దస్సనం దిట్ఠి కుసలఞ్చ విఞ్ఞాణం కమ్మస్సకతాఞాణాది చ సమ్మాదస్సన’’న్తి. తత్థ కుసలేన విఞ్ఞాణేన ఞాణస్స అనుప్పాదేపి అత్తనా కతపుఞ్ఞానుస్సరణవణ్ణారహవణ్ణనాదీనం సఙ్గహో, కమ్మస్సకతాఞాణేన కమ్మపథసమ్మాదిట్ఠియా. ఇతరం పన దిట్ఠిజుగతం సబ్బేసం నియమలక్ఖణం. యఞ్హి కిఞ్చి పుఞ్ఞం కరోన్తస్స దిట్ఠియా ఉజుభావేనేవ తం మహప్ఫలం హోతి.

ఇమేసం పన సత్తన్నం పుఞ్ఞకిరియవత్థూనం పురిమేహి తీహి దానమయాదీహి పుఞ్ఞకిరియవత్థూహి సఙ్గహో. తత్థ హి అపచాయనవేయ్యావచ్చాని సీలమయే, పత్తిఅనుప్పదానఅబ్భనుమోదనాని దానమయే, ధమ్మదేసనాసవనాని భావనామయే, దిట్ఠిజుగతం తీసుపి. తేనాహ భగవా –

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞకిరియవత్థూని. కతమాని తీణి? దానమయం…పే… భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థూ’’తి (అ. ని. ౮.౩౬).

ఏత్థ చ అట్ఠన్నం కామావచరకుసలచేతనానం వసేన తిణ్ణమ్పి పుఞ్ఞకిరియవత్థూనం పవత్తి హోతి. యథా హి పగుణం ధమ్మం పరివత్తేన్తస్స ఏకచ్చే అనుసన్ధిం అసల్లక్ఖేన్తస్సేవ గచ్ఛన్తి, ఏవం పగుణం సమథవిపస్సనాభావనం అనుయుఞ్జన్తస్స అన్తరన్తరా ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనాపి మనసికారో పవత్తతి. సబ్బం తం పన మహగ్గతకుసలచేతనానం వసేన భావనామయమేవ పుఞ్ఞకిరియవత్థు హోతి, న ఇతరాని. గాథాయ అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. చక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౬౧. దుతియే చక్ఖూనీతి చక్ఖన్తీతి చక్ఖూని, సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తాని వియ పవత్తన్తీతి అత్థో. అథ వా చక్ఖనట్ఠేన చక్ఖూని. కిమిదం చక్ఖనం నామ? అస్సాదనం, తథా హి వదన్తి ‘‘మధుం చక్ఖతి బ్యఞ్జనం చక్ఖతీ’’తి ఇమాని చ ఆరమ్మణరసం అనుభవన్తాని అస్సాదేన్తాని వియ హోన్తీతి చక్ఖనట్ఠేన చక్ఖూని. తాని పన సఙ్ఖేపతో ద్వే చక్ఖూని – ఞాణచక్ఖు, మంసచక్ఖు చాతి. తేసు మంసచక్ఖు హేట్ఠా వుత్తమేవ. ఞాణచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు, పఞ్ఞాచక్ఖూతి ఇధ ద్విధా కత్వా వుత్తం.

తత్థ దిబ్బచక్ఖూతి దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బం. దేవతానఞ్హి సుచరితకమ్మనిబ్బత్తం పిత్తసేమ్హరుహిరాదీహి అపలిబుద్ధం ఉపక్కిలేసవిముత్తతాయ దూరేపి ఆరమ్మణగ్గహణసమత్థం దిబ్బం పసాదచక్ఖు హోతి. ఇదఞ్చాపి వీరియభావనాబలనిబ్బత్తం ఞాణచక్ఖు తాదిసమేవాతి దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బం, దిబ్బవిహారవసేన పటిలద్ధత్తా అత్తనో చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తా ఆలోకపరిగ్గహేన మహాజుతికత్తా. తిరోకుట్టాదిగతరూపదస్సనేన మహాగతికత్తాపి దిబ్బం. తం సబ్బం సద్దసత్థానుసారేన వేదితబ్బం. దస్సనట్ఠేన చక్ఖుకిచ్చకరణేన చక్ఖుమివాతిపి చక్ఖు, దిబ్బఞ్చ తం చక్ఖు చాతి దిబ్బచక్ఖు.

పజానాతీతి పఞ్ఞా. కిం పజానాతి? చత్తారి అరియసచ్చాని ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పజానాతీతి ఖో, ఆవుసో, తస్మా పఞ్ఞాతి వుచ్చతి. కిఞ్చ పజానాతి? ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆది (మ. ని. ౧.౪౪౯).

అట్ఠకథాయం పన ‘‘పఞ్ఞాపనవసేన పఞ్ఞా. కిన్తి పఞ్ఞాపేతి? అనిచ్చన్తి పఞ్ఞాపేతి, దుక్ఖన్తి పఞ్ఞాపేతి, అనత్తాతి పఞ్ఞాపేతీ’’తి వుత్తం. సా పనాయం లక్ఖణాదితో యథాసభావపటివేధలక్ఖణా, అక్ఖలితపటివేధలక్ఖణా వా కుసలిస్సాసఖిత్తఉసుపటివేధో వియ, విసయోభాసనరసా పదీపో వియ, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా అరఞ్ఞగతసుదేసకో వియ. విసేసతో పనేత్థ ఆసవక్ఖయఞాణసఙ్ఖాతా పఞ్ఞా చతుసచ్చదస్సనట్ఠేన పఞ్ఞాచక్ఖూతి అధిప్పేతా. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చక్ఖుం ఉదపాది, ఞాణం ఉదపాది, పఞ్ఞా ఉదపాది, విజ్జా ఉదపాది, ఆలోకో ఉదపాదీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫).

ఏతేసు చ మంసచక్ఖు పరిత్తం, దిబ్బచక్ఖు మహగ్గతం, ఇతరం అప్పమాణం. మంసచక్ఖు రూపం, ఇతరాని అరూపాని. మంసచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు చ లోకియాని సాసవాని రూపవిసయాని, ఇతరం లోకుత్తరం అనాసవం చతుసచ్చవిసయం. మంసచక్ఖు అబ్యాకతం, దిబ్బచక్ఖు సియా కుసలం సియా అబ్యాకతం, తథా పఞ్ఞాచక్ఖు. మంసచక్ఖు కామావచరం, దిబ్బచక్ఖు రూపావచరం, ఇతరం లోకుత్తరన్తి ఏవమాది విభాగా వేదితబ్బా.

గాథాసు అనుత్తరన్తి పఞ్ఞాచక్ఖుం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి ఆసవక్ఖయఞాణభావతో అనుత్తరం. అక్ఖాసి పురిసుత్తమోతి పురిసానం ఉత్తమో అగ్గో సమ్మాసమ్బుద్ధో దేసేసి. ఉప్పాదోతి మంసచక్ఖుస్స పవత్తి. మగ్గోతి ఉపాయో, దిబ్బచక్ఖుస్స కారణం. పకతిచక్ఖుమతో ఏవ హి దిబ్బచక్ఖు ఉప్పజ్జతి, యస్మా కసిణాలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స ఉప్పాదనం, సో చ కసిణమణ్డలే ఉగ్గహనిమిత్తేన వినా నత్థీతి. యతోతి యదా. ఞాణన్తి ఆసవక్ఖయఞాణం. తేనేవాహ ‘‘పఞ్ఞాచక్ఖు అనుత్తర’’న్తి. యస్స చక్ఖుస్స పటిలాభాతి యస్స అరియస్స పఞ్ఞాచక్ఖుస్స ఉప్పత్తియా భావనాయ సబ్బస్మా వట్టదుక్ఖతో పముచ్చతి పరిముచ్చతీతి.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఇన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౬౨. తతియే ఇన్ద్రియానీతి అధిపతేయ్యట్ఠేన ఇన్ద్రియాని. యాని హి సహజాతధమ్మేసు ఇస్సరా వియ హుత్వా తేహి అనువత్తితబ్బాని, తాని ఇన్ద్రియాని నామ. అపిచ ఇన్దో భగవా ధమ్మిస్సరో పరమేన చిత్తిస్సరియేన సమన్నాగతో. తేన ఇన్దేన సబ్బపఠమం దిట్ఠత్తా అధిగతత్తా పరేసఞ్చ దిట్ఠత్తా దేసితత్తా విహితత్తా గోచరభావనాసేవనాహి దిట్ఠత్తా చ ఇన్ద్రియాని. ఇన్దం వా మగ్గాధిగమస్స ఉపనిస్సయభూతం పుఞ్ఞకమ్మం, తస్స లిఙ్గానీతిపి ఇన్ద్రియాని. అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియన్తి ‘‘అనమతగ్గే సంసారే అనఞ్ఞాతం అనధిగతం అమతపదం చతుసచ్చధమ్మమేవ వా జానిస్సామీ’’తి పటిపన్నస్స ఇమినా పుబ్బభాగేన ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం, సోతాపత్తిమగ్గపఞ్ఞాయేతం అధివచనం. అఞ్ఞిన్ద్రియన్తి ఆజాననఇన్ద్రియం. తత్రాయం వచనత్థో – ఆజానాతి పఠమమగ్గఞాణేన దిట్ఠమరియాదం అనతిక్కమిత్వావ జానాతీతి అఞ్ఞా. యథేవ హి పఠమమగ్గపఞ్ఞా దుక్ఖాదీసు పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన పవత్తతి, తథేవ అయమ్పి పవత్తతీతి అఞ్ఞా చ సా యథావుత్తేనట్ఠేన ఇన్ద్రియం చాతి అఞ్ఞిన్ద్రియం. ఆజాననట్ఠేనేవ అఞ్ఞస్స వా అరియపుగ్గలస్స ఇన్ద్రియన్తి అఞ్ఞిన్ద్రియం, సోతాపత్తిఫలతో పట్ఠాయ ఛసు ఠానేసు ఞాణస్సేతం అధివచనం. అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాతావినో చతూసు సచ్చేసు నిట్ఠితఞాణకిచ్చస్స ఖీణాసవస్స ఉప్పజ్జనతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. ఏత్థ చ పఠమపచ్ఛిమాని పఠమమగ్గచతుత్థఫలవసేన ఏకట్ఠానికాని, ఇతరం ఇతరమగ్గఫలవసేన ఛట్ఠానికన్తి వేదితబ్బం.

గాథాసు సిక్ఖమానస్సాతి అధిసీలసిక్ఖాదయో సిక్ఖమానస్స భావేన్తస్స. ఉజుమగ్గానుసారినోతి ఉజుమగ్గో వుచ్చతి అరియమగ్గో, అన్తద్వయవివజ్జితత్తా తస్స అనుస్సరణతో ఉజుమగ్గానుసారినో, పటిపాటియా మగ్గే ఉప్పాదేన్తస్సాతి అత్థో. ఖయస్మిన్తి అనవసేసకిలేసానం ఖేపనతో ఖయసఙ్ఖాతే అగ్గమగ్గే ఞాణం పఠమం పురేయేవ ఉప్పజ్జతి. తతో అఞ్ఞా అనన్తరాతి తతో మగ్గఞాణతో అనన్తరా అరహత్తం ఉప్పజ్జతి. అథ వా ఉజుమగ్గానుసారినోతి లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనాదికే వజ్జేత్వా సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం కత్వా భావనావసేన పవత్తం పుబ్బభాగమగ్గం అనుస్సరన్తస్స అనుగచ్ఛన్తస్స పటిపజ్జన్తస్స గోత్రభుఞాణానన్తరం దిట్ఠేకట్ఠానం కిలేసానం ఖేపనతో ఖయస్మిం సోతాపత్తిమగ్గే పఠమం ఞాణం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి. తతో అఞ్ఞా అనన్తరాతి తతో పఠమఞాణతో అనన్తరా అనన్తరతో పట్ఠాయ యావ అగ్గమగ్గా అఞ్ఞా అఞ్ఞిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి.

తతో అఞ్ఞా విముత్తస్సాతి తతో అఞ్ఞా అఞ్ఞిన్ద్రియతో పచ్ఛా అరహత్తమగ్గఞాణానన్తరా అరహత్తఫలేన పఞ్ఞావిముత్తియా అఞ్ఞాతావిన్ద్రియేన విముత్తస్స. ఞాణం వే హోతి తాదినోతి అరహత్తఫలుప్పత్తితో ఉత్తరకాలే ఇట్ఠానిట్ఠాదీసు తాదిలక్ఖణప్పత్తస్స ఖీణాసవస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణం ఉప్పజ్జతి. కథం ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘అకుప్పా మే విముత్తీ’’తి. తస్స అకుప్పభావస్స కారణం దస్సేతి ‘‘భవసంయోజనక్ఖయా’’తి.

ఇదాని తాదిసం ఖీణాసవం థోమేన్తో ‘‘స వే ఇన్ద్రియసమ్పన్నో’’తి తతియం గాథమాహ. తత్థ ఇన్ద్రియసమ్పన్నోతి యథావుత్తేహి తీహి లోకుత్తరిన్ద్రియేహి సమన్నాగతో, సుద్ధేహిపి వా పటిప్పస్సద్ధిలద్ధేహి సద్ధాదీహి ఇన్ద్రియేహి సమన్నాగతో పరిపుణ్ణో, తతో ఏవ చక్ఖాదీహి సుట్ఠు వూపసన్తేహి నిబ్బిసేవనేహి ఇన్ద్రియేహి సమన్నాగతో. తేనాహ ‘‘సన్తో’’తి, సబ్బకిలేసపరిళాహవూపసమేన ఉపసన్తోతి అత్థో. సన్తిపదే రతోతి నిబ్బానే అభిరతో అధిముత్తో. ఏత్థ చ ‘‘ఇన్ద్రియసమ్పన్నో’’తి ఏతేన భావితమగ్గతా, పరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధతా చస్స దస్సితా. ‘‘సన్తో’’తి ఏతేన పహీనకిలేసతా, ‘‘సన్తిపదే రతో’’తి ఏతేన సచ్ఛికతనిరోధతాతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అద్ధాసుత్తవణ్ణనా

౬౩. చతుత్థే అద్ధాతి కాలా. అతీతో అద్ధాతిఆదీసు ద్వే పరియాయా – సుత్తన్తపరియాయో, అభిధమ్మపరియాయో చ. తత్థ సుత్తన్తపరియాయేన పటిసన్ధితో పుబ్బే అతీతో అద్ధా నామ, చుతితో పచ్ఛా అనాగతో అద్ధా నామ, సహ చుతిపటిసన్ధీహి తదనన్తరం పచ్చుప్పన్నో అద్ధా నామ. అభిధమ్మపరియాయేన ఉప్పాదో, ఠితి, భఙ్గోతి ఇమే తయో ఖణే పత్వా నిరుద్ధధమ్మా అతీతో అద్ధా నామ, తయోపి ఖణే అసమ్పత్తా అనాగతో అద్ధా నామ, ఖణత్తయసమఙ్గినో పచ్చుప్పన్నో అద్ధా నామ.

అపరో నయో – అయఞ్హి అతీతాదివిభాగో అద్ధాసన్తతిసమయఖణవసేన చతుధా వేదితబ్బో. తేసు అద్ధావిభాగో వుత్తో. సన్తతివసేన సభాగా ఏకఉతుసముట్ఠానా, ఏకాహారసముట్ఠానా చ పుబ్బాపరియవసేన వత్తమానాపి పచ్చుప్పన్నా. తతో పుబ్బే విసభాగఉతుఆహారసముట్ఠానా అతీతా పచ్ఛా అనాగతా. చిత్తజా ఏకవీథిఏకజవనఏకసమాపత్తిసముట్ఠానా పచ్చుప్పన్నా నామ, తతో పుబ్బే అతీతా, పచ్ఛా అనాగతా. కమ్మసముట్ఠానానం పాటియేక్కం సన్తతివసేన అతీతాదిభేదో నత్థి, తేసంయేవ పన ఉతుఆహారచిత్తసముట్ఠానానం ఉపత్థమ్భకవసేన తస్స అతీతాదిభావో వేదితబ్బో. సమయవసేన ఏకముహుత్తపుబ్బణ్హసాయన్హరత్తిదివాదీసు సమయేసు సన్తానవసేన పవత్తమానా తంతంసమయే పచ్చుప్పన్నా నామ, తతో పుబ్బే అతీతా, పచ్ఛా అనాగతా. అయం తావ రూపధమ్మేసు నయో. అరూపధమ్మేసు పన ఖణవసేన ఉప్పాదాదిక్ఖణత్తయపరియాపన్నా పచ్చుప్పన్నా, తతో పుబ్బే అతీతా, పచ్ఛా అనాగతా. అపిచ అతిక్కన్తహేతుపచ్చయకిచ్చా అతీతా, నిట్ఠితహేతుకిచ్చా అనిట్ఠితపచ్చయకిచ్చా పచ్చుప్పన్నా, ఉభయకిచ్చం అసమ్పత్తా అనాగతా. అత్తనో వా కిచ్చక్ఖణే పచ్చుప్పన్నా, తతో పుబ్బే అతీతా, పచ్ఛా అనాగతా. ఏత్థ చ ఖణాదికథావ నిప్పరియాయా, సేసా పరియాయా. అయఞ్హి అతీతాదిభేదో నామ ధమ్మానం హోతి, న కాలస్స. అతీతాదిభేదే పన ధమ్మే ఉపాదాయ పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి కాలో ఇధ తేనేవ వోహారేన అతీతోతిఆదినా వుత్తోతి వేదితబ్బో.

గాథాసు అక్ఖేయ్యసఞ్ఞినోతి ఏత్థ అక్ఖాయతి, కథీయతి, పఞ్ఞాపీయతీతి అక్ఖేయ్యం, కథావత్థు, అత్థతో రూపాదయో పఞ్చక్ఖన్ధా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అతీతం వా అద్ధానం ఆరబ్భ కథం కథేయ్య, అనాగతం వా…పే… పచ్చుప్పన్నం వా అద్ధానం ఆరబ్భ కథం కథేయ్యా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౫).

తథా –

‘‘యం, భిక్ఖవే, రూపం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం, ‘అహోసీ’తి తస్స సఙ్ఖా, ‘అహోసీ’తి తస్స సమఞ్ఞా, ‘అహోసీ’తి తస్స పఞ్ఞత్తి; న తస్స సఙ్ఖా అత్థీతి, న తస్స సఙ్ఖా భవిస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౬౨) –

ఏవం వుత్తేన నిరుత్తిపథసుత్తేనపి ఏత్థ అత్థో దీపేతబ్బో. ఏవం కథావత్థుభావేన అక్ఖేయ్యసఙ్ఖాతే ఖన్ధపఞ్చకే అహన్తి చ మమన్తి చ దేవోతి చ మనుస్సోతి చ ఇత్థీతి చ పురిసోతి చ ఆదినా పవత్తసఞ్ఞావసేన అక్ఖేయ్యసఞ్ఞినో, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సత్తపుగ్గలాదిసఞ్ఞినోతి అత్థో. అక్ఖేయ్యస్మిం తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహవసేన పతిట్ఠితా, రాగాదివసేన వా అట్ఠహాకారేహి పతిట్ఠితా. రత్తో హి రాగవసేన పతిట్ఠితో హోతి, దుట్ఠో దోసవసేన, మూళ్హో మోహవసేన, పరామట్ఠో దిట్ఠివసేన, థామగతో అనుసయవసేన, వినిబద్ధో మానవసేన, అనిట్ఠఙ్గతో విచికిచ్ఛావసేన, విక్ఖేపగతో ఉద్ధచ్చవసేన పతిట్ఠితో హోతీతి.

అక్ఖేయ్యం అపరిఞ్ఞాయాతి తం అక్ఖేయ్యం తేభూమకధమ్మే తీహి పరిఞ్ఞాహి అపరిజానిత్వా తస్స అపరిజాననహేతు. యోగమాయన్తి మచ్చునోతి మరణస్స యోగం తేన సంయోగం ఉపగచ్ఛన్తి, న విసంయోగన్తి అత్థో.

అథ వా యోగన్తి ఉపాయం, తేన యోజితం పసారితం మారసేనట్ఠానియం అనత్థజాలం కిలేసజాలఞ్చ ఉపగచ్ఛన్తీతి వుత్తం హోతి. తథా హి వుత్తం –

‘‘న హి నో సఙ్గరం తేన, మహాసేనేన మచ్చునా’’తి. (మ. ని. ౩.౨౭౨; జా. ౨.౨౨.౧౨౧; నేత్తి. ౧౦౩);

ఏత్తావతా వట్టం దస్సేత్వా ఇదాని వివట్టం దస్సేతుం ‘‘అక్ఖేయ్యఞ్చ పరిఞ్ఞాయా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చ-సద్దో బ్యతిరేకే, తేన అక్ఖేయ్యపరిజాననేన లద్ధబ్బం వక్ఖమానమేవ విసేసం జోతేతి. పరిఞ్ఞాయాతి విపస్సనాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ దుక్ఖన్తి పరిచ్ఛిజ్జ జానిత్వా, తప్పటిబద్ధకిలేసప్పహానేన వా తం సమతిక్కమిత్వా తిస్సన్నమ్పి పరిఞ్ఞానం కిచ్చం మత్థకం పాపేత్వా. అక్ఖాతారం న మఞ్ఞతీతి సబ్బసో మఞ్ఞనానం పహీనత్తా ఖీణాసవో అక్ఖాతారం న మఞ్ఞతి, కారకాదిసభావం కిఞ్చి అత్తానం న పచ్చేతీతి అత్థో. ఫుట్ఠో విమోక్ఖో మనసా, సన్తిపదమనుత్తరన్తి యస్మా సబ్బసఙ్ఖతవిముత్తత్తా ‘‘విమోక్ఖో’’తి సబ్బకిలేససన్తాపవూపసమనట్ఠానతాయ ‘‘సన్తిపద’’న్తి లద్ధనామో నిబ్బానధమ్మో ఫుట్ఠో ఫుసితో పత్తో, తస్మా అక్ఖాతారం న మఞ్ఞతీతి. అథ వా ‘‘పరిఞ్ఞాయా’’తి పదేన దుక్ఖసచ్చస్స పరిఞ్ఞాభిసమయం సముదయసచ్చస్స పహానాభిసమయఞ్చ వత్వా ఇదాని ‘‘ఫుట్ఠో విమోక్ఖో మనసా, సన్తిపదమనుత్తర’’న్తి ఇమినా మగ్గనిరోధానం భావనాసచ్ఛికిరియాభిసమయం వదతి. తస్సత్థో – సముచ్ఛేదవసేన సబ్బకిలేసేహి విముచ్చతీతి విమోక్ఖో, అరియమగ్గో. సో పనస్స మగ్గచిత్తేన ఫుట్ఠో ఫుసితో భావితో, తేనేవ అనుత్తరం సన్తిపదం నిబ్బానం ఫుట్ఠం ఫుసితం సచ్ఛికతన్తి.

అక్ఖేయ్యసమ్పన్నోతి అక్ఖేయ్యనిమిత్తం వివిధాహి విపత్తీహి ఉపద్దుతే లోకే పహీనవిపల్లాసతాయ తతో సుపరిముత్తో అక్ఖేయ్యపరిఞ్ఞాభినిబ్బత్తాహి సమ్పత్తీహి సమ్పన్నో సమన్నాగతో. సఙ్ఖాయ సేవీతి పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా చీవరాదిపచ్చయే సఙ్ఖాయ పరితులేత్వావ సేవనసీలో, సఙ్ఖాతధమ్మత్తా చ ఆపాథగతం సబ్బమ్పి విసయం ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన సఙ్ఖాయ సేవనసీలో. ధమ్మట్ఠోతి అసేక్ఖధమ్మేసు నిబ్బానధమ్మే ఏవ వా ఠితో. వేదగూతి వేదితబ్బస్స చతుసచ్చస్స పారఙ్గతత్తా వేదగూ. ఏవంగుణో అరహా భవాదీసు కత్థచి ఆయతిం పునబ్భవాభావతో మనుస్సదేవాతి సఙ్ఖ్యం న ఉపేతి, అపఞ్ఞత్తికభావమేవ గచ్ఛతీతి అనుపాదాపరినిబ్బానేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుచ్చరితసుత్తవణ్ణనా