నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

ఇతివుత్తక-అట్ఠకథా

గన్థారమ్భకథా

మహాకారుణికం నాథం, ఞేయ్యసాగరపారగుం;

వన్దే నిపుణగమ్భీర-విచిత్రనయదేసనం.

విజ్జాచరణసమ్పన్నా, యేన నియ్యన్తి లోకతో;

వన్దే తముత్తమం ధమ్మం, సమ్మాసమ్బుద్ధపూజితం.

సీలాదిగుణసమ్పన్నో, ఠితో మగ్గఫలేసు యో;

వన్దే అరియసఙ్ఘం తం, పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తరం.

వన్దనాజనితం పుఞ్ఞం, ఇతి యం రతనత్తయే;

హతన్తరాయో సబ్బత్థ, హుత్వాహం తస్స తేజసా.

ఏకకాదిప్పభేదేన, దేసితాని మహేసినా;

లోభాదీనం పహానాని, దీపనాని విసేసతో.

సుత్తాని ఏకతో కత్వా, ఇతివుత్తపదక్ఖరం;

ధమ్మసఙ్గాహకా థేరా, సఙ్గాయింసు మహేసయో.

ఇతివుత్తకమిచ్చేవ, నామేన వసినో పురే;

యం ఖుద్దకనికాయస్మిం, గమ్భీరత్థపదక్కమం.

తస్స గమ్భీరఞాణేహి, ఓగాహేతబ్బభావతో;

కిఞ్చాపి దుక్కరా కాతుం, అత్థసంవణ్ణనా మయా.

సహసంవణ్ణనం యస్మా, ధరతే సత్థు సాసనం;

పుబ్బాచరియసీహానం, తిట్ఠతేవ వినిచ్ఛయో.

తస్మా తం అవలమ్బిత్వా, ఓగాహేత్వాన పఞ్చపి;

నికాయే ఉపనిస్సాయ, పోరాణట్ఠకథానయం.

నిస్సితం వాచనామగ్గం, సువిసుద్ధం అనాకులం;

మహావిహారవాసీనం, నిపుణత్థవినిచ్ఛయం.

పునప్పునాగతం అత్థం, వజ్జయిత్వాన సాధుకం;

యథాబలం కరిస్సామి, ఇతివుత్తకవణ్ణనం.

ఇతి ఆకఙ్ఖమానస్స, సద్ధమ్మస్స చిరట్ఠితిం;

విభజన్తస్స తస్సత్థం, నిసామయథ సాధవోతి.

తత్థ ఇతివుత్తకం నామ ఏకకనిపాతో, దుకనిపాతో, తికనిపాతో, చతుక్కనిపాతోతి చతునిపాతసఙ్గహం. తమ్పి వినయపిటకం, సుత్తన్తపిటకం, అభిధమ్మపిటకన్తి తీసు పిటకేసు సుత్తన్తపిటకపరియాపన్నం; దీఘనికాయో మజ్ఝిమనికాయో, సంయుత్తనికాయో, అఙ్గుత్తరనికాయో, ఖుద్దకనికాయోతి పఞ్చసు నికాయేసు ఖుద్దకనికాయపరియాపన్నం; సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథా, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లన్తి నవసు సాసనఙ్గేసు ఇతివుత్తకఙ్గభూతం.

‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వేసహస్సాని భిక్ఖుతో;

చతురాసీతి సహస్సాని, యే మే ధమ్మా పవత్తినో’’తి. (థేరగా. ౧౦౨౭) –

ఏవం ధమ్మభణ్డాగారికేన పటిఞ్ఞాతేసు చతురాసీతియా ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సేసు కతిపయధమ్మక్ఖన్ధసఙ్గహం. సుత్తతో ఏకకనిపాతే తావ సత్తవీసతి సుత్తాని, దుకనిపాతే ద్వావీసతి, తికనిపాతే పఞ్ఞాస, చతుక్కనిపాతే తేరసాతి ద్వాదసాధికసుత్తసతసఙ్గహం. తస్స నిపాతేసు ఏకకనిపాతో ఆది, వగ్గేసు పాటిభోగవగ్గో, సుత్తేసు లోభసుత్తం. తస్సాపి ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’తిఆదికం ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం నిదానమాది. సా పనాయం పఠమమహాసఙ్గీతి వినయపిటకే తన్తిమారుళ్హా ఏవ. యో పనేత్థ నిదానకోసల్లత్థం వత్తబ్బో కథామగ్గో, సోపి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయ-అట్ఠకథాయ విత్థారతో వుత్తోయేవాతి తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

నిదానవణ్ణనా

యం పనేతం వుత్తఞ్హేతం భగవతాతిఆదికం నిదానం. ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథాతిఆదికం సుత్తం. తత్థ వుత్తం భగవతాతిఆదీని నామపదాని. ఇతీతి నిపాతపదం. పజహథాతి ఏత్థ ప-ఇతి ఉపసగ్గపదం, జహథా-తి ఆఖ్యాతపదం. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ పదవిభాగో వేదితబ్బో.

అత్థతో పన వుత్తసద్దో తావ సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చ వపనే వాపసమకరణే కేసోహారణే జీవితవుత్తియం పవుత్తభావే పావచనభావేన పవత్తితే అజ్ఝేసనే కథనేతి ఏవమాదీసు దిస్సతి. తథా హేస –

‘‘గావో తస్స పజాయన్తి, ఖేత్తే వుత్తం విరూహతి;

వుత్తానం ఫలమస్నాతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతీ’’తి. –

ఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౯) వపనే ఆగతో. ‘‘నో చ ఖో పటివుత్త’’న్తిఆదీసు (పారా. ౨౮౯) అట్ఠదన్తకాదీహి వాపసమకరణే. ‘‘కాపటికో మాణవో దహరో వుత్తసిరో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౪౨౬) కేసోహారణే. ‘‘పన్నలోమో పరదత్తవుత్తో మిగభూతేన చేతసా విహరతీ’’తిఆదీసు (చూళవ. ౩౩౨) జీవితవుత్తియం. ‘‘సేయ్యథాపి నామ పణ్డుపలాసో బన్ధనా పవుత్తో అభబ్బో హరితత్థాయా’’తిఆదీసు (పారా. ౯౨; పాచి. ౬౬౬; మహావ. ౧౨౯) బన్ధనతో పవుత్తభావే. ‘‘యేసమిదం ఏతరహి, బ్రాహ్మణా, పోరాణం మన్తపదం గీతం పవుత్తం సమిహిత’’న్తిఆదీసు పావచనభావేన పవత్తితే. లోకే పన – ‘‘వుత్తో గణో వుత్తో పారాయనో’’తిఆదీసు అజ్ఝేనే. ‘‘వుత్తం ఖో పనేతం భగవతా ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ, మా ఆమిసదాయాదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦) కథనే. ఇధాపి కథనే దట్ఠబ్బో. తస్మా వుత్తం కథితం భాసితన్తి అత్థో.

దుతియో పన వుత్తసద్దో వచనే చిణ్ణభావే చ వేదితబ్బో. హి-ఇతి జాతు విబ్యత్తన్తి ఏతస్మిం అత్థే నిపాతో. సో ఇదాని వుచ్చమానసుత్తస్స భగవతో విబ్యత్తం భాసితభావం జోతేతి. వాచకసద్దసన్నిధానే హి పయుత్తా నిపాతా. తేహి వత్తబ్బమత్థం జోతేన్తి. ఏతన్తి అయం ఏతసద్దో –

‘‘యో చ బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ, సఙ్ఘఞ్చ సరణం గతో;

చత్తారి అరియసచ్చాని, సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి.

‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసముప్పాదం, దుక్ఖస్స చ అతిక్కమం;

అరియఞ్చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం.

‘‘ఏతం ఖో సరణం ఖేమం, ఏతం సరణముత్తమం;

ఏతం సరణమాగమ్మ, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౯౦-౧౯౨) –

ఆదీసు యథావుత్తే ఆసన్నపచ్చక్ఖే ఆగతో. ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనేతం, భిక్ఖవే, ఓరమత్తకం సీలమత్తకం, యేన పుథుజ్జనో తథాగతస్స వణ్ణం వదమానో వదేయ్యా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౭) పన వక్ఖమానే ఆసన్నపచ్చక్ఖే. ఇధాపి వక్ఖమానేయేవ దట్ఠబ్బో. సఙ్గాయనవసేన వక్ఖమానఞ్హి సుత్తం ధమ్మభణ్డాగారికేన బుద్ధియం ఠపేత్వా తదా ‘‘ఏత’’న్తి వుత్తం.

భగవతాతి ఏత్థ భగవాతి గరువచనం. గరుం హి లోకే భగవాతి వదన్తి. తథాగతో చ సబ్బగుణవిసిట్ఠతాయ సత్తానం గరు, తస్మా భగవాతి వేదితబ్బో. పోరాణేహిపి వుత్తం –

‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;

గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.

సేట్ఠవాచకఞ్హి వచనం సేట్ఠగుణసహచరణతో సేట్ఠన్తి వుత్తం. అథ వా వుచ్చతీతి వచనం, అత్థో. తస్మా భగవాతివచనం సేట్ఠన్తి భగవాతి ఇమినా వచనేన వచనీయో యో అత్థో, సో సేట్ఠోతి అత్థో. భగవాతి వచనముత్తమన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. గారవయుత్తోతి గరుభావయుత్తో గరుగుణయోగతో, గరుకరణం వా సాతిసయం అరహతీతి గారవయుత్తో, గారవారహోతి అత్థో. ఏవం గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమగరుగారవాధివచనమేతం యదిదం భగవాతి. అపిచ –

‘‘భగీ భజీ భాగీ విభత్తవా ఇతి,

అకాసి భగ్గన్తి గరూతి భాగ్యవా;

బహూహి ఞాయేహి సుభావితత్తనో,

భవన్తగో సో భగవాతి వుచ్చతీ’’తి. –

నిద్దేసే ఆగతనయేన –

‘‘భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;

భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి.

ఇమిస్సా గాథాయ చ వసేన భగవాతి పదస్స అత్థో వత్తబ్బో. సో పనాయం అత్థో సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే వుత్తోతి. తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

అపరో నయో – భాగవాతి భగవా, భతవాతి భగవా, భాగే వనీతి భగవా, భగే వనీతి భగవా, భత్తవాతి భగవా, భగే వమీతి భగవా, భాగే వమీతి భగవా.

‘‘భాగవా భతవా భాగే, భగే చ వని భత్తవా;

భగే వమి తథా భాగే, వమీతి భగవా జినో’’.

తత్థ కథం భాగవాతి భగవా? యే తే సీలాదయో ధమ్మక్ఖన్ధా గుణకోట్ఠాసా, తే అనఞ్ఞసాధారణా నిరతిసయా తథాగతస్స అత్థి ఉపలబ్భన్తి. తథా హిస్స సీలం, సమాధి, పఞ్ఞా, విముత్తి, విముత్తిఞాణదస్సనం, హిరీ, ఓత్తప్పం, సద్ధా, వీరియం, సతి, సమ్పజఞ్ఞం, సీలవిసుద్ధి, చిత్తవిసుద్ధి, దిట్ఠివిసుద్ధి, సమథో, విపస్సనా, తీణి కుసలమూలాని, తీణి సుచరితాని, తయో సమ్మావితక్కా, తిస్సో అనవజ్జసఞ్ఞా, తిస్సో ధాతుయో, చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, చత్తారో అరియమగ్గా, చత్తారి అరియఫలాని, చతస్సో పటిసమ్భిదా, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణాని, చత్తారో అరియవంసా, చత్తారి వేసారజ్జఞాణాని, పఞ్చ పధానియఙ్గాని, పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధి, పఞ్చఞాణికో సమ్మాసమాధి, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, పఞ్చ నిస్సారణీయా ధాతుయో, పఞ్చ విముత్తాయతనఞాణాని, పఞ్చ విముత్తిపరిపాచనీయా సఞ్ఞా, ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని, ఛ గారవా, ఛ నిస్సారణీయా ధాతుయో, ఛ సతతవిహారా, ఛ అనుత్తరియాని, ఛ నిబ్బేధభాగియా సఞ్ఞా, ఛ అభిఞ్ఞా, ఛ అసాధారణఞాణాని, సత్త అపరిహానియా ధమ్మా, సత్త అరియధనాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, సత్త సప్పురిసధమ్మా, సత్త నిజ్జరవత్థూని, సత్త సఞ్ఞా, సత్త దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలదేసనా, సత్త ఖీణాసవబలదేసనా, అట్ఠ పఞ్ఞాపటిలాభహేతుదేసనా, అట్ఠసమ్మత్తాని, అట్ఠ లోకధమ్మాతిక్కమో, అట్ఠ ఆరమ్భవత్థూని, అట్ఠ అక్ఖణదేసనా, అట్ఠ మహాపురిసవితక్కా, అట్ఠ అభిభాయతనదేసనా, అట్ఠ విమోక్ఖా, నవ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా, నవ పారిసుద్ధిపధానియఙ్గాని, నవ సత్తావాసదేసనా, నవ ఆఘాతప్పటివినయా, నవ సఞ్ఞా, నవ నానత్తా, నవ అనుపుబ్బవిహారా, దస నాథకరణా ధమ్మా, దస కసిణాయతనాని, దస కుసలకమ్మపథా, దస సమ్మత్తాని, దస అరియవాసా, దస అసేక్ఖా ధమ్మా, దస తథాగతబలాని, ఏకాదస మేత్తానిసంసా, ద్వాదస ధమ్మచక్కాకారా, తేరస ధుతగుణా, చుద్దస బుద్ధఞాణాని, పఞ్చదస విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా, సోళసవిధా ఆనాపానస్సతి, సోళస అపరన్తపనీయా ధమ్మా, అట్ఠారస బుద్ధధమ్మా, ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని, చతుచత్తాలీస ఞాణవత్థూని, పఞ్ఞాస ఉదయబ్బయఞాణాని, పరోపణ్ణాస కుసలధమ్మా, సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూని, చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తిసఞ్చారిమహావజిరఞాణం, అనన్తనయసమన్తపట్ఠానపవిచయపచ్చవేక్ఖణదేసనాఞాణాని, తథా అనన్తాసు లోకధాతూసు అనన్తానం సత్తానం ఆసయాదివిభావనఞాణాని చాతి, ఏవమాదయో అనన్తా అపరిమాణభేదా అనఞ్ఞసాధారణా నిరతిసయా గుణభాగా గుణకోట్ఠాసా విజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తి. తస్మా యథావుత్తవిభాగా గుణభాగా అస్స అత్థీతి భాగవాతి వత్తబ్బే. ఆకారస్స రస్సత్తం కత్వా ‘‘భగవా’’తి వుత్తో. ఏవం తావ భాగవాతి భగవా.

‘‘యస్మా సీలాదయో సబ్బే, గుణభాగా అసేసతో;

విజ్జన్తి సుగతే తస్మా, భగవాతి పవుచ్చతి’’.

కథం భతవాతి భగవా? యే తే సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నేహి మనుస్సత్తాదికే అట్ఠ ధమ్మే సమోధానేత్వా సమ్మాసమ్బోధియా కతమహాభినీహారేహి మహాబోధిసత్తేహి పరిపూరేతబ్బా దానపారమీ, సీలనేక్ఖమ్మపఞ్ఞావీరియఖన్తిసచ్చఅధిట్ఠానమేత్తాఉపేక్ఖాపారమీతి దస పారమియో, దస ఉపపారమియో, దస పరమత్థపారమియోతి సమతింస పారమియో, దానాదీని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని, చత్తారి అధిట్ఠానాని, అత్తపరిచ్చాగో, నయనధనరజ్జపుత్తదారపరిచ్చాగోతి పఞ్చ మహాపరిచ్చాగా, పుబ్బయోగో, పుబ్బచరియా, ధమ్మక్ఖానం, లోకత్థచరియా, ఞాతత్థచరియా, బుద్ధత్థచరియాతి ఏవమాదయో సఙ్ఖేపతో వా పుఞ్ఞసమ్భారఞాణసమ్భారా బుద్ధకరధమ్మా, తే మహాభినీహారతో పట్ఠాయ కప్పానం సతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని యథా హానభాగియా, సంకిలేసభాగియా, ఠితిభాగియా, వా న హోన్తి; అథ ఖో ఉత్తరుత్తరి విసేసభాగియావ హోన్తి; ఏవం సక్కచ్చం నిరన్తరం అనవసేసతో భతా సమ్భతా అస్స అత్థీతి భతవాతి భగవా; నిరుత్తినయేన తకారస్స గకారం కత్వా. అథ వా భతవాతి తేయేవ యథావుత్తే బుద్ధకరధమ్మే వుత్తనయేన భరి సమ్భరి పరిపూరేసీతి అత్థో. ఏవమ్పి భతవాతి భగవా.

‘‘యస్మా సమ్బోధియా సబ్బే, దానపారమిఆదికే;

సమ్భారే భతవా నాథో, తస్మాపి భగవా మతో’’.

కథం భాగే వనీతి భగవా? యే తే చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా దేవసికం వళఞ్జనకసమాపత్తిభాగా, తే అనవసేసతో లోకహితత్థం అత్తనో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థఞ్చ నిచ్చకప్పం వని భజి సేవి బహులమకాసీతి భాగే వనీతి భగవా. అథ వా అభిఞ్ఞేయ్యేసు ధమ్మేసు కుసలాదీసు ఖన్ధాదీసు చ యే తే పరిఞ్ఞేయ్యాదివసేన సఙ్ఖేపతో వా చతుబ్బిధా అభిసమయభాగా, విత్థారతో పన ‘‘చక్ఖు పరిఞ్ఞేయ్యం …పే… జరామరణం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౨౧) అనేకే పరిఞ్ఞేయ్యభాగా, ‘‘చక్ఖుస్స సముదయో పహాతబ్బో…పే… జరామరణస్స సముదయో పహాతబ్బో’’తిఆదినా పహాతబ్బభాగా, ‘‘చక్ఖుస్స నిరోధో సచ్ఛికాతబ్బో…పే… జరామరణస్స నిరోధో సచ్ఛికాతబ్బో’’తిఆదినా సచ్ఛికాతబ్బభాగా, ‘‘చక్ఖునిరోధగామినీపటిపదా భావేతబ్బా…పే… చత్తారో సతిపట్ఠానా భావేతబ్బా’’తిఆదినా చ అనేకభేదా భావేతబ్బభాగా చ ధమ్మా, తే సబ్బే వని భజి యథారహం గోచరభావనాసేవనానం వసేన సేవి. ఏవమ్పి భాగే వనీతి భగవా. అథ వా యే ఇమే సీలాదయో ధమ్మక్ఖన్ధా సావకేహి సాధారణా గుణకోట్ఠాసా గుణభాగా, కిన్తి ను ఖో తే వేనేయ్యసన్తానేసు పతిట్ఠపేయ్యన్తి మహాకరుణాయ వని అభిపత్థయి. సా చస్స అభిపత్థనా యథాధిప్పేతఫలావహా అహోసి. ఏవమ్పి భాగే వనీతి భగవా.

‘‘యస్మా ఞేయ్యసమాపత్తి-గుణభాగే తథాగతో;

భజి పత్థయి సత్తానం, హితాయ భగవా తతో’’.

కథం భగే వనీతి భగవా? సమాసతో తావ కతపుఞ్ఞేహి పయోగసమ్పన్నేహి యథావిభవం భజీయన్తీతి భగా, లోకియలోకుత్తరా సమ్పత్తియో. తత్థ లోకియే తావ తథాగతో సమ్బోధితో పుబ్బే బోధిసత్తభూతో పరముక్కంసగతే వని భజి సేవి, యత్థ పతిట్ఠాయ నిరవసేసతో బుద్ధకరధమ్మే సమన్నానేన్తో బుద్ధధమ్మే పరిపాచేసి. బుద్ధభూతో పన తే నిరవజ్జసుఖూపసంహితే అనఞ్ఞసాధారణే లోకుత్తరేపి వని భజి సేవి. విత్థారతో పన పదేసరజ్జఇస్సరియచక్కవత్తిసమ్పత్తిదేవరజ్జసమ్పత్తిఆదివసేన ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తిఞాణదస్సనమగ్గభావనాఫల- సచ్ఛికిరియాదిఉత్తరిమనుస్సధమ్మవసేన చ అనేకవిహితే అనఞ్ఞసాధారణే భగే వని భజి సేవి. ఏవం భగే వనీతి భగవా.

‘‘యా తా సమ్పత్తియో లోకే, యా చ లోకుత్తరా పుథూ;

సబ్బా తా భజి సమ్బుద్ధో, తస్మాపి భగవా మతో’’.

కథం భత్తవాతి భగవా? భత్తా దళ్హభత్తికా అస్స బహూ అత్థీతి భగవా. తథాగతో హి మహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిఅపరిమితనిరుపమప్పభావగుణవిసేససమఙ్గిభావతో సబ్బసత్తుత్తమో, సబ్బానత్థపరిహారపుబ్బఙ్గమాయ నిరవసేసహితసుఖవిధానతప్పరాయ నిరతిసయాయ పయోగసమ్పత్తియా సదేవమనుస్సాయ పజాయ అచ్చన్తూపకారితాయ ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాది- అనఞ్ఞసాధారణగుణవిసేసపటిమణ్డితరూపకాయతాయ, యథాభుచ్చగుణాధిగతేన ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినయప్పవత్తేన లోకత్తయబ్యాపినా సువిపులేన సువిసుద్ధేన చ థుతిఘోసేన సమన్నాగతత్తా ఉక్కంసపారమిప్పత్తాసు అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠితాదీసు సుప్పతిట్ఠితభావతో దసబలచతువేసారజ్జాదినిరతిసయగుణవిసేససమఙ్గిభావతో చ రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో, ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో, లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో, ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నోతి ఏవం చతుప్పమాణికే లోకసన్నివాసే సబ్బథాపి పసాదావహభావేన సమన్తపాసాదికత్తా అపరిమాణానం సత్తానం సదేవమనుస్సానం ఆదరబహుమానగారవాయతనతాయ పరమపేమసమ్భత్తిట్ఠానం. యే చ తస్స ఓవాదే పతిట్ఠితా అవేచ్చప్పసాదేన సమన్నాగతా హోన్తి, కేనచి అసంహారియా తేసం సమ్భత్తి సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా. తథా హి తే అత్తనో జీవితపరిచ్చాగేపి తత్థ పసాదం న పరిచ్చజన్తి, తస్స వా ఆణం దళ్హభత్తిభావతో. తేనేవాహ –

‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో;

కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతీ’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౮);

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహాసముద్దో ఠితధమ్మో వేలం నాతివత్తతి; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యం మయా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం మమ సావకా జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తీ’’తి (అ. ని. ౮.౨౦; ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౫) చ.

ఏవం భత్తవాతి భగవా నిరుత్తినయేన ఏకస్స తకారస్స లోపం కత్వా ఇతరస్స గకారం కత్వా.

‘‘గుణాతిసయయుత్తస్స, యస్మా లోకహితేసినో;

సమ్భత్తా బహవో సత్థు, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.

కథం భగే వమీతి భగవా? యస్మా తథాగతో బోధిసత్తభూతోపి పురిమాసు జాతీసు పారమియో పూరేన్తో భగసఙ్ఖాతం సిరిం ఇస్సరియం యసఞ్చ వమి ఉగ్గిరి ఖేళపిణ్డం వియ అనపేక్ఖో ఛడ్డయి. తథా హిస్స సోమనస్సకుమారకాలే, హత్థిపాలకుమారకాలే, అయోఘరపణ్డితకాలే, మూగపక్ఖపణ్డితకాలే, చూళసుతసోమకాలేతి ఏవమాదీసు నేక్ఖమ్మపారమిపూరణవసేన దేవరజ్జసదిసాయ రజ్జసిరియా పరిచ్చత్తత్తభావానం పరిమాణం నత్థి. చరిమత్తభావేపి హత్థగతం చక్కవత్తిసిరిం దేవలోకాధిపచ్చసదిసం చతుద్దీపిస్సరియం చక్కవత్తిసమ్పత్తిసన్నిస్సయం సత్తరతనసముజ్జలం యసఞ్చ తిణాయపి అమఞ్ఞమానో నిరపేక్ఖో పహాయ అభినిక్ఖమిత్వా సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో. తస్మా ఇమే సిరిఆదికే భగే వమీతి భగవా. అథ వా భాని నామ నక్ఖత్తాని, తేహి సమం గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి భగా, సినేరుయుగన్ధరఉత్తరకురుహిమవన్తాదిభాజనలోకవిసేససన్నిస్సయా సోభా కప్పట్ఠితియభావతో. తేపి భగవా వమి తంనివాసిసత్తావాససమతిక్కమనతోతప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన పజహీతి. ఏవమ్పి భగే వమీతి భగవా.

‘‘చక్కవత్తిసిరిం యస్మా, యసం ఇస్సరియం సుఖం;

పహాసి లోకచిత్తఞ్చ, సుగతో భగవా తతో’’.

కథం భాగే వమీతి భగవా? భాగా నామ కోట్ఠాసా. తే ఖన్ధాయతనధాతాదివసేన, తత్థాపి రూపవేదనాదివసేన, అతీతాదివసేన చ అనేకవిధా. తే చ భగవా సబ్బం పపఞ్చం, సబ్బం యోగం, సబ్బం గన్థం, సబ్బం సంయోజనం, సముచ్ఛిన్దిత్వా అమతధాతుం సమధిగచ్ఛన్తో వమి ఉగ్గిరి అనపేక్ఖో ఛడ్డయి, న పచ్చాగమి. తథా హేస సబ్బత్థకమేవ పథవిం, ఆపం, తేజం, వాయం, చక్ఖుం, సోతం, ఘానం, జీవ్హం, కాయం, మనం, రూపే, సద్దే, గన్ధే, రసే, ఫోట్ఠబ్బే, ధమ్మే, చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం, చక్ఖుసమ్ఫస్సం …పే… మనోసమ్ఫస్సం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం సఞ్ఞం; చక్ఖుసమ్ఫస్సజం చేతనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం చేతనం; రూపతణ్హం …పే… ధమ్మతణ్హం; రూపవితక్కం…పే… ధమ్మవితక్కం; రూపవిచారం…పే… ధమ్మవిచారన్తిఆదినా అనుపదధమ్మవిభాగవసేనపి సబ్బేవ ధమ్మకోట్ఠాసే అనవసేసతో వమి ఉగ్గిరి అనపేక్ఖపరిచ్చాగేన ఛడ్డయి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యం తం, ఆనన్ద, చత్తం వన్తం ముత్తం పహీనం పటినిస్సట్ఠం, తం తథాగతో పున పచ్చాగమిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి. (దీ. ని. ౨.౧౮౩) –

ఏవమ్పి భాగే వమీతి భగవా. అథ వా భాగే వమీతి సబ్బేపి కుసలాకుసలే సావజ్జానవజ్జే హీనప్పణీతే కణ్హసుక్కసప్పటిభాగే ధమ్మే అరియమగ్గఞాణముఖేన వమి ఉగ్గిరి అనపేక్ఖో పరిచ్చజి పజహి, పరేసఞ్చ తథత్తాయ ధమ్మం దేసేసి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘ధమ్మాపి వో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా పగేవ అధమ్మా, కుల్లూపమం, వో భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి, నిత్థరణత్థాయ నో గహణత్థాయా’’తిఆది. (మ. ని. ౧.౨౪౦) –

ఏవమ్పి భాగే వమీతి భగవా.

‘‘ఖన్ధాయతనధాతాది-ధమ్మభేదా మహేసినా;

కణ్హసుక్కా యతో వన్తా, తతోపి భగవా మతో’’.

తేన వుత్తం –

‘‘భాగవా భతవా భాగే, భగే చ వని భత్తవా;

భగే వమి తథా భాగే, వమీతి భగవా జినో’’తి.

తేన భగవతా. అరహతాతి కిలేసేహి ఆరకత్తా, అనవసేసానం వా కిలేసారీనం హతత్తా, సంసారచక్కస్స వా అరానం హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి కారణేహి అరహతా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ భగవతాతి ఇమినాస్స భాగ్యవన్తతాదీపనేన కప్పానం అనేకేసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసు ఉపచితపుఞ్ఞసమ్భారభావతో సతపుఞ్ఞలక్ఖణధరస్స ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జన- బ్యామప్పభాకేతుమాలాదిపటిమణ్డితా అనఞ్ఞసాధారణా రూపకాయసమ్పత్తిదీపితా హోతి. అరహతాతి ఇమినాస్స అనవసేసకిలేసప్పహానదీపనేన ఆసవక్ఖయపదట్ఠానసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాధిగమపరిదీపనతో దసబలచతువేసారజ్జఛఅసాధారణఞాణఅట్ఠారసావేణికబుద్ధధమ్మాది- అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యధమ్మకాయసమ్పత్తి దీపితా హోతి. తదుభయేనపి లోకియసరిక్ఖకానం బహుమతభావో, గహట్ఠపబ్బజితేహి అభిగమనీయతా, తథా అభిగతానఞ్చ తేసం కాయికచేతసికదుక్ఖాపనయనే పటిబలభావో, ఆమిసదానధమ్మదానేహి ఉపకారితా, లోకియలోకుత్తరేహి గుణేహి సంయోజనసమత్థతా చ పకాసితా హోతి.

తథా భగవతాతి ఇమినా చరణధమ్మేసు ముద్ధభూతదిబ్బవిహారాదివిహారవిసేససమాయోగపరిదీపనేన చరణసమ్పదా దీపితా హోతి. అరహతాతి ఇమినా సబ్బవిజ్జాసు సిఖాప్పత్తఆసవక్ఖయఞాణాధిగమపరిదీపనేన విజ్జాసమ్పదా దీపితా హోతి. పురిమేన వా అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మానం అవిపరీతవిభత్తభావదీపనేన పచ్ఛిమవేసారజ్జద్వయసమాయోగో, పచ్ఛిమేన సవాసననిరవసేసకిలేసప్పహానదీపనేన పురిమవేసారజ్జద్వయసమాయోగో విభావితో హోతి.

తథా పురిమేన తథాగతస్స పటిఞ్ఞాసచ్చవచీసచ్చఞాణసచ్చపరిదీపనేన, కామగుణలోకియాధిపచ్చయసలాభసక్కారాదిపరిచ్చాగపరిదీపనేన, అనవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారపరిచ్చాగపరిదీపనేన, చ సచ్చాధిట్ఠానచాగాధిట్ఠానపారిపూరి పకాసితా హోతి; దుతియేన సబ్బసఙ్ఖారూపసమసమధిగమపరిదీపనేన, సమ్మాసమ్బోధిపరిదీపనేన చ, ఉపసమాధిట్ఠానపఞ్ఞాధిట్ఠానపారిపూరి పకాసితా హోతి. తథా హి భగవతో బోధిసత్తభూతస్స లోకుత్తరగుణే కతాభినీహారస్స మహాకరుణాయోగేన యథాపటిఞ్ఞం సబ్బపారమితానుట్ఠానేన సచ్చాధిట్ఠానం, పారమితాపటిపక్ఖపరిచ్చాగేన చాగాధిట్ఠానం, పారమితాగుణేహి చిత్తవూపసమేన ఉపసమాధిట్ఠానం, పారమితాహి ఏవ పరహితూపాయకోసల్లతో పఞ్ఞాధిట్ఠానం పారిపూరిగతం.

తథా ‘యాచకజనం అవిసంవాదేత్వా దస్సామీ’తి పటిజాననేన పటిఞ్ఞం అవిసంవాదేత్వా దానేన చ సచ్చాధిట్ఠానం, దేయ్యపరిచ్చాగతో చాగాధిట్ఠానం, దేయ్యపటిగ్గాహకదానదేయ్యపరిక్ఖయేసు లోభదోసమోహభయవూపసమేన ఉపసమాధిట్ఠానం, యథారహం యథాకాలం యథావిధి చ దానేన పఞ్ఞుత్తరతాయ చ పఞ్ఞాధిట్ఠానం పారిపూరిగతం. ఇమినా నయేన సేసపారమీసుపి చతురాధిట్ఠానపారిపూరి వేదితబ్బా. సబ్బా హి పారమియో సచ్చప్పభావితా చాగాభిబ్యఞ్జితా ఉపసమానుబ్రూహితా పఞ్ఞాపరిసుద్ధాతి ఏవం చతురాధిట్ఠానసముదాగతస్స తథాగతస్స సచ్చాధిట్ఠానం సచ్చాధిట్ఠానసముదాగమేన సీలవిసుద్ధి, చాగాధిట్ఠానసముదాగమేన ఆజీవవిసుద్ధి, ఉపసమాధిట్ఠానసముదాగమేన చిత్తవిసుద్ధి, పఞ్ఞాధిట్ఠానసముదాగమేన దిట్ఠివిసుద్ధి. తథా సచ్చాధిట్ఠానసముదాగమేనస్స సంవాసేన సీలం వేదితబ్బం, చాగాధిట్ఠానసముదాగమేన సంవోహారేన సోచేయ్యం వేదితబ్బం, ఉపసమాధిట్ఠానసముదాగమేన ఆపదాసు థామో వేదితబ్బో, పఞ్ఞాధిట్ఠానసముదాగమేన సాకచ్ఛాయ పఞ్ఞా వేదితబ్బా.

తథా సచ్చాధిట్ఠానసముదాగమేన అదుట్ఠో అధివాసేతి, చాగాధిట్ఠానసముదాగమేన అలుద్ధో పటిసేవతి, ఉపసమాధిట్ఠానసముదాగమేన అభీతో పరివజ్జేతి, పఞ్ఞాధిట్ఠానసముదాగమేన అమూళ్హో వినోదేతి. తథా సచ్చాధిట్ఠానసముదాగమేన చస్స నేక్ఖమ్మసుఖప్పత్తి, చాగాధిట్ఠానసముదాగమేన పవివేకసుఖప్పత్తి, ఉపసమాధిట్ఠానసముదాగమేన ఉపసమసుఖప్పత్తి, పఞ్ఞాధిట్ఠానసముదాగమేన సమ్బోధిసుఖప్పత్తి దీపితా హోతి. సచ్చాధిట్ఠానసముదాగమేన వా వివేకజపీతిసుఖప్పత్తి, చాగాధిట్ఠానసముదాగమేన సమాధిజపీతిసుఖప్పత్తి, ఉపసమాధిట్ఠానసముదాగమేన అపీతిజకాయసుఖప్పత్తి, పఞ్ఞాధిట్ఠానసముదాగమేన సతిపారిసుద్ధిజఉపేక్ఖాసుఖప్పత్తి. తథా సచ్చాధిట్ఠానసముదాగమేన పరివారసమ్పత్తిలక్ఖణపచ్చయసుఖసమాయోగో పరిదీపితో హోతి అవిసంవాదనతో, చాగాధిట్ఠానసముదాగమేన సన్తుట్ఠిలక్ఖణసభావసుఖసమాయోగో అలోభభావతో, ఉపసమాధిట్ఠానసముదాగమేన కతపుఞ్ఞతాలక్ఖణహేతుసుఖసమాయోగో కిలేసేహి అనభిభూతభావతో, పఞ్ఞాధిట్ఠానసముదాగమేన విముత్తిసమ్పత్తిలక్ఖణదుక్ఖూపసమసుఖసమాయోగో పరిదీపితో హోతి, ఞాణసమ్పత్తియా నిబ్బానాధిగమనతో.

తథా సచ్చాధిట్ఠానసముదాగమేన అరియస్స సీలక్ఖన్ధస్స అనుబోధప్పటివేధసిద్ధి, చాగాధిట్ఠానసముదాగమేన అరియస్స సమాధిక్ఖన్ధస్స, పఞ్ఞాధిట్ఠానసముదాగమేన అరియస్స పఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స, ఉపసమాధిట్ఠానసముదాగమేన అరియస్స విముత్తిక్ఖన్ధస్స అనుబోధప్పటివేధసిద్ధి దీపితా హోతి. సచ్చాధిట్ఠానపరిపూరణేన చ తపసిద్ధి, చాగాధిట్ఠానపరిపూరణేన సబ్బనిస్సగ్గసిద్ధి, ఉపసమాధిట్ఠానపరిపూరణేన ఇన్ద్రియసంవరసిద్ధి, పఞ్ఞాధిట్ఠానపరిపూరణేన బుద్ధిసిద్ధి, తేన చ నిబ్బానసిద్ధి. తథా సచ్చాధిట్ఠానపరిపూరణేన చతుఅరియసచ్చాభిసమయప్పటిలాభో, చాగాధిట్ఠానపరిపూరణేన చతుఅరియవంసప్పటిలాభో, ౦.ఉపసమాధిట్ఠానపరిపూరణేన చతుఅరియవిహారప్పటిలాభో, పఞ్ఞాధిట్ఠానపరిపూరణేన చతుఅరియవోహారప్పటిలాభో దీపితో హోతి.

అపరో నయో – భగవతాతి ఏతేన సత్తానం లోకియలోకుత్తరసమ్పత్తిఅభికఙ్ఖాదీపనేన తథాగతస్స మహాకరుణా పకాసితా హోతి. అరహతాతి ఏతేన పహానసమ్పత్తిదీపనేన పహానపఞ్ఞా పకాసితా హోతి. తత్థ పఞ్ఞాయస్స ధమ్మరజ్జపత్తి, కరుణాయ ధమ్మసంవిభాగో; పఞ్ఞాయ సంసారదుక్ఖనిబ్బిదా, కరుణాయ సంసారదుక్ఖసహనం; పఞ్ఞాయ పరదుక్ఖపరిజాననం, కరుణాయ పరదుక్ఖప్పటికారారమ్భో. పఞ్ఞాయ పరినిబ్బానాభిముఖభావో, కరుణాయ తదధిగమో; పఞ్ఞాయ సయం తరణం, కరుణాయ పరేసం తారణం; పఞ్ఞాయ బుద్ధభావసిద్ధి, కరుణాయ బుద్ధకిచ్చసిద్ధి. కరుణాయ వా బోధిసత్తభూమియం సంసారాభిముఖభావో, పఞ్ఞాయ తత్థ అనభిరతి. తథా కరుణాయ పరేసం అవిహింసనం, పఞ్ఞాయ సయం పరేహి అభాయనం; కరుణాయ పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి, పఞ్ఞాయ అత్తానం రక్ఖన్తో పరం రక్ఖతి. తథా కరుణాయ అపరన్తపో, పఞ్ఞాయ అనత్తన్తపో. తేన అత్తహితాయ పటిపన్నాదీసు చతుత్థపుగ్గలభావో సిద్ధో హోతి.

తథా కరుణాయ లోకనాథతా, పఞ్ఞాయ అత్తనాథతా; కరుణాయ చస్స నిన్నతాభావో, పఞ్ఞాయ ఉన్నతాభావో. తథా కరుణాయ సబ్బసత్తేసు జనితానుగ్గహో, పఞ్ఞానుగతత్తా న చ న సబ్బత్థ విరత్తచిత్తో; పఞ్ఞాయ సబ్బధమ్మేసు విరత్తచిత్తో, కరుణానుగతత్తా న చ న సబ్బసత్తానుగ్గహాయ పవత్తో. యథా హి కరుణా తథాగతస్స సినేహసోకవిరహితా, ఏవం పఞ్ఞా అహంకారమమంకారవినిముత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం విసోధితా పరమవిసుద్ధాతి దట్ఠబ్బా. తత్థ పఞ్ఞాఖేత్తం బలాని, కరుణాఖేత్తం వేసారజ్జాని. తేసు బలసమాయోగేన పరేహి న అభిభుయ్యతి, వేసారజ్జసమాయోగేన పరే అభిభవతి. బలేహి సత్థుసమ్పదాసిద్ధి, వేసారజ్జేహి సాసనసమ్పదాసిద్ధి. తథా బలేహి బుద్ధరతనసిద్ధి, వేసారజ్జేహి ధమ్మరతనసిద్ధీతి అయమేత్థ ‘‘భగవతా అరహతా’’తి పదద్వయస్స అత్థయోజనాయ ముఖమత్తదస్సనం.

కస్మా పనేత్థ ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’తి వత్వా పున ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం? అనుస్సవపటిక్ఖేపేన నియమదస్సనత్థం. యథా హి కేనచి పరతో సుత్వా వుత్తం యదిపి చ జానన్తేన వుత్తం, న తేనేవ వుత్తం పరేనపి వుత్తత్తా. న చ తం తేన వుత్తమేవ, అపిచ ఖో సుతమ్పి, న ఏవమిధ. భగవతా హి పరతో అసుత్వా సయమ్భుఞాణేన అత్తనా అధిగతమేవ వుత్తన్తి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’ తఞ్చ ఖో భగవతావ వుత్తం, న అఞ్ఞేన, వుత్తమేవ చ, న సుతన్తి. అధికవచనఞ్హి అఞ్ఞమత్థం బోధేతీతి న పునరుత్తిదోసో. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి.

తథా పుబ్బరచనాభావదస్సనత్థం ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం. భగవా హి సమ్మాసమ్బుద్ధతాయ ఠానుప్పత్తికప్పటిభానేన సమ్పత్తపరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపం ధమ్మం దేసేతి, న తస్స కారణా దానాదీనం వియ పుబ్బరచనాకిచ్చం అత్థి. తేనేతం దస్సేతి – ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా, తఞ్చ ఖో న పుబ్బరచనావసేన తక్కపరియాహతం వీమంసానుచరితం, అపిచ ఖో వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం ఠానసో వుత్తమేవా’’తి.

అప్పటివత్తియవచనభావదస్సనత్థం వా ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం. యఞ్హి భగవతా వుత్తం, వుత్తమేవ తం, న కేనచి పటిక్ఖిపితుం సక్కా అక్ఖరసమ్పత్తియా అత్థసమ్పత్తియా చ. వుత్తం హేతం –

‘‘ఏతం భగవతా బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తితం అప్పటివత్తియం కేనచి సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా’’తిఆది (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౭).

అపరమ్పి వుత్తం –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఆగచ్ఛేయ్య సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ‘న యిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం, యం సమణేన గోతమేన పఞ్ఞత్తం, అహమిదం దుక్ఖం అరియసచ్చం ఠపేత్వా అఞ్ఞం దుక్ఖం అరియసచ్చం పఞ్ఞాపేస్సామీ’తి, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తిఆది. –

తస్మా అప్పటివత్తియవచనభావదస్సనత్థమ్పి ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం.

అథ వా సోతూనం అత్థనిప్ఫాదకభావదస్సనత్థం ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం. యఞ్హి పరేసం ఆసయాదిం అజానన్తేన అసబ్బఞ్ఞునా అదేసే అకాలే వా వుత్తం, తం సచ్చమ్పి సమానం సోతూనం అత్థనిప్ఫాదనే అసమత్థతాయ అవుత్తం నామ సియా, పగేవ అసచ్చం. భగవతా పన సమ్మాసమ్బుద్ధభావతో సమ్మదేవ పరేసం ఆసయాదిం దేసకాలం అత్థసిద్ధిఞ్చ జానన్తేన వుత్తం ఏకన్తేన సోతూనం యథాధిప్పేతత్థనిప్ఫాదనతో వుత్తమేవ, నత్థి తస్స అవుత్తతాపరియాయో. తస్మా సోతూనం అత్థనిప్ఫాదకభావదస్సనత్థమ్పి ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం. అపిచ యథా న తం సుతం నామ, యం న విఞ్ఞాతత్థం యఞ్చ న తథత్తాయ పటిపన్నం, ఏవం న తం వుత్తం నామ, యం న సమ్మా పటిగ్గహితం. భగవతో పన వచనం చతస్సోపి పరిసా సమ్మదేవ పటిగ్గహేత్వా తథత్తాయ పటిపజ్జన్తి. తస్మా సమ్మదేవ పటిగ్గహితభావదస్సనత్థమ్పి ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం.

అథ వా అరియేహి అవిరుద్ధవచనభావదస్సనత్థం ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం. యథా హి భగవా కుసలాకుసలసావజ్జానవజ్జభేదే ధమ్మే పవత్తినివత్తియో సమ్ముతిపరమత్థే చ అవిసంవాదేన్తో వదతి, ఏవం ధమ్మసేనాపతిప్పభుతయో అరియాపి భగవతి ధరమానే పరినిబ్బుతే చ తస్సేవ దేసనం అనుగన్త్వా వదన్తి, న తత్థ నానావాదతా. తస్మా వుత్తమరహతా తతో పరభాగే అరహతా అరియసఙ్ఘేనాపీతి ఏవం అరియేహి అవిరుద్ధవచనభావదస్సనత్థమ్పి ఏవం వుత్తం.

అథ వా పురిమేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి వుత్తనయభావదస్సనత్థం ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం. సతిపి హి జాతిగోత్తాయుప్పమాణాదివిసేసే దసబలాదిగుణేహి వియ ధమ్మదేసనాయ బుద్ధానం విసేసో నత్థి, అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్తనా చ తే పుబ్బేనాపరం అవిరుద్ధమేవ వదన్తి. తస్మా వుత్తఞ్హేతం యథా బుద్ధేహి అత్తనా చ పుబ్బే, ఇదానిపి అమ్హాకం భగవతా తథేవ వుత్తం అరహతాతి ఏవం పురిమబుద్ధేహి అత్తనా చ సుత్తన్తరేసు వుత్తనయభావదస్సనత్థమ్పి ద్విక్ఖత్తుం ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం. తేన బుద్ధానం దేసనాయ సబ్బత్థ అవిరోధో దీపితో హోతి.

అథ వా ‘‘వుత్త’’న్తి యదేతం దుతియం పదం, తం అరహన్తవుత్తభావవచనం దట్ఠబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – వుత్తఞ్హేతం భగవతా అరహతాపి వుత్తం – ‘‘ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే’’తిఆదికం ఇదాని వుచ్చమానం వచనన్తి. అథ వా ‘‘వుత్త’’న్తి యదేతం దుతియం పదం, తం న వచనత్థం, అథ ఖో వపనత్థం దట్ఠబ్బం. తేనేతం దస్సేతి – ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా, తఞ్చ ఖో న వుత్తమత్తం, న కథితమత్తం; అథ ఖో వేనేయ్యానం కుసలమూలం వపిత’’న్తి అత్థో. అథ వా యదేతం వుత్తన్తి దుతియం పదం, తం వత్తనత్థం. అయం హిస్స అత్థో – వుత్తఞ్హేతం భగవతా అరహతా, తఞ్చ ఖో న వుత్తమత్తం, అపిచ తదత్థజాతం వుత్తం చరితన్తి. తేన ‘‘యథా వాదీ భగవా తథా కారీ’’తి దస్సేతి. అథ వా వుత్తం భగవతా, వుత్తవచనం అరహతా వత్తుం యుత్తేనాతి అత్థో.

అథ వా ‘‘వుత్త’’న్తి సఙ్ఖేపకథాఉద్దిసనం సన్ధాయాహ, పున ‘‘వుత్త’’న్తి విత్థారకథానిదస్సనం. భగవా హి సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చ ధమ్మం దేసేతి. అథ వా భగవతో దురుత్తవచనాభావదస్సనత్థం ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’తి వత్వా పున ‘‘వుత్త’’న్తి వుత్తం. సబ్బదా ఞాణానుగతవచీకమ్మతాయ హి భగవతో సవాసనపహీనసబ్బదోసస్స అక్ఖలితబ్యప్పథస్స కదాచిపి దురుత్తం నామ నత్థి. యథా కేచి లోకే సతిసమ్మోసేన వా దవా వా రవా వా కిఞ్చి వత్వా అథ పటిలద్ధసఞ్ఞా పుబ్బే వుత్తం అవుత్తం వా కరోన్తి పటిసఙ్ఖరోన్తి వా, న ఏవం భగవా. భగవా పన నిచ్చకాలం సమాహితో. అసమ్మోసధమ్మో అసమ్మోహధమ్మో చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసముపబ్యూళ్హాయ పటిభానపటిసమ్భిదాయ ఉపనీతమత్థం అపరిమితకాలం సమ్భతపుఞ్ఞసమ్భారసముదాగతేహి అనఞ్ఞసాధారణేహి విసదవిసుద్ధేహి కరణవిసేసేహి సోతాయతనరసాయనభూతం సుణన్తానం అమతవస్సం వస్సన్తో వియ సోతబ్బసారం సవనానుత్తరియం చతుసచ్చం పకాసేన్తో కరవీకరుతమఞ్జునా సరేన సభావనిరుత్తియా వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం వచనం వదతి, నత్థి తత్థ వాలగ్గమత్తమ్పి అవక్ఖలితం, కుతో పన దురుత్తావకాసో. తస్మా ‘‘యం భగవతా వుత్తం, తం వుత్తమేవ, న అవుత్తం దురుత్తం వా కదాచి హోతీ’’తి దస్సనత్థం – ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’తి వత్వా పున – ‘‘వుత్తమరహతా’’తి వుత్తన్తి న ఏత్థ పునరుత్తిదోసోతి. ఏవమేత్థ పునరుత్తసద్దస్స సాత్థకతా వేదితబ్బా.

ఇతి మే సుతన్తి ఏత్థ ఇతీతి అయం ఇతిసద్దో హేతుపరిసమాపనాదిపదత్థవిపరియాయపకారనిదస్సనావధారణాదిఅనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస – ‘‘రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౭౯) హేతుఅత్థే దిస్సతి. ‘‘తస్మాతిహ మే, భిక్ఖవే, ధమ్మదాయాదా భవథ, మా ఆమిసదాయాదా. అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా – కిన్తి మే సావకా ధమ్మదాయాదా భవేయ్యుం, నో ఆమిసదాయాదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦) పరిసమాపనే. ‘‘ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా విసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౦) ఆదిఅత్థే. ‘‘మాగణ్డియోతి వా తస్స బ్రాహ్మణస్స సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపో’’తిఆదీసు (మహాని. ౭౫) పదత్థవిపరియాయే. ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో; సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో; సఉపసగ్గో బాలో, అనుపసగ్గో పణ్డితో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧) పకారే. ‘‘సబ్బమత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో, సబ్బం నత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయం దుతియో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫) నిదస్సనే. ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. కింపచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి చే వదేయ్య, జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౯౬) అవధారణే, సన్నిట్ఠానేతి అత్థో. స్వాయమిధ పకారనిదస్సనావధారణేసు దట్ఠబ్బో.

తత్థ పకారత్థేన ఇతిసద్దేన ఏతమత్థం దీపేతి – నానానయనిపుణమనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం వివిధపాటిహారియం ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథమాగచ్ఛన్తం తస్స భగవతో వచనం సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం, సబ్బథామేన పన సోతుకామతం జనేత్వాపి ఇతి మే సుతం, మయాపి ఏకేన పకారేన సుతన్తి.

ఏత్థ చ ఏకత్తనానత్తఅబ్యాపారఏవంధమ్మతాసఙ్ఖాతా నన్దియావత్తతిపుక్ఖలసీహవిక్కీళితదిసాలోచనఅఙ్కుససఙ్ఖాతా చ విసయాదిభేదేన నానావిధా నయా నానానయా. నయా వా పాళిగతియో, తా చ పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిఆదివసేన సంకిలేసభాగియాదిలోకియాదితదుభయవోమిస్సతాదివసేన, కుసలాదివసేన, ఖన్ధాదివసేన, సఙ్గహాదివసేన, సమయవిముత్తాదివసేన, ఠపనాదివసేన, కుసలమూలాదివసేన, తికపట్ఠానాదివసేన చ నానప్పకారాతి నానానయా. తేహి నిపుణం సణ్హం సుఖుమన్తి నానానయనిపుణం.

ఆసయోవ అజ్ఝాసయో, సో చ సస్సతాదిభేదేన అప్పరజక్ఖతాదిభేదేన చ అనేకవిధో. అత్తజ్ఝాసయాదికో ఏవ వా అనేకో అజ్ఝాసయో అనేకజ్ఝాసయో. సో సముట్ఠానం ఉప్పత్తిహేతు ఏతస్సాతి అనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం.

కుసలాదిఅత్థసమ్పత్తియా తబ్బిభావనబ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమన్నాగతత్తా అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం.

ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీభేదేన తేసు చ ఏకేకస్స విసయాదిభేదేన వివిధం బహువిధం వా పాటిహారియం ఏతస్సాతి వివిధపాటిహారియం. తత్థ పటిపక్ఖహరణతో రాగాదికిలేసాపనయనతో పటిహారియన్తి అత్థే సతి భగవతో పటిపక్ఖా రాగాదయో న సన్తి యే హరితబ్బా, పుథుజ్జనానమ్పి విగతూపక్కిలేసే అట్ఠగుణసమన్నాగతే చిత్తే హతపటిపక్ఖే ఇద్ధివిధం పవత్తతి. తస్మా తత్థ పవత్తవోహారేన చ న సక్కా ఇధ పాటిహారియన్తి వత్తుం. యస్మా పన మహాకారుణికస్స భగవతో వేనేయ్యగతా చ కిలేసా పటిపక్ఖా, తస్మా తేసం హరణతో పాటిహారియం. అథ వా భగవతో సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పాటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తి. పటీతి వా పచ్ఛాతి అత్థో. తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతూపక్కిలేసే కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం. అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛా హరణం పటిహారియం. ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో చ విగతూపక్కిలేసేన కతకిచ్చేన సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపక్కిలేసేసు పరసన్తానే ఉపక్కిలేసహరణాని హోన్తీతి పటిహారియాని భవన్తి. పటిహారియమేవ పాటిహారియం, పటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనిసముదాయే భవం ఏకేకం పాటిహారియన్తి వుచ్చతి. పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం, తస్మిం వా నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం.

యస్మా పన తన్తిఅత్థదేసనాతబ్బోహారాభిసమయసఙ్ఖాతా హేతుహేతుఫలతదుభయపఞ్ఞత్తిపటివేధసఙ్ఖాతా వా ధమ్మత్థదేసనాపటివేధా గమ్భీరా, అనుపచితసమ్భారేహి ససాదీహి వియ మహాసముద్దో దుక్ఖోగాళ్హా అలబ్భనేయ్యప్పతిట్ఠా చ. తస్మా తేహి చతూహి గమ్భీరభావేహి యుత్తన్తి ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం.

ఏకో ఏవ భగవతో ధమ్మదేసనాఘోసో ఏకస్మిం ఖణే పవత్తమానో నానాభాసానం సత్తానం అత్తనో అత్తనో భాసావసేన అపుబ్బం అచరిమం గహణూపగో హుత్వా అత్థాధిగమాయ హోతి. అచిన్తేయ్యో హి బుద్ధానం బుద్ధానుభావోతి సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథమాగచ్ఛతీతి వేదితబ్బం.

నిదస్సనత్థేన – ‘‘నాహం సయమ్భూ, న మయా ఇదం సచ్ఛికత’’న్తి అత్తానం పరిమోచేన్తో – ‘‘ఇతి మే సుతం, మయాపి ఏవం సుత’’న్తి ఇదాని వత్తబ్బం సకలం సుత్తం నిదస్సేతి.

అవధారణత్థేన – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం బహుస్సుతానం యదిదం ఆనన్దో, గతిమన్తానం, సతిమన్తానం, ధితిమన్తానం, ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯-౨౨౩) ఏవం భగవతా, ‘‘ఆయస్మా ఆనన్దో అత్థకుసలో ధమ్మకుసలో బ్యఞ్జనకుసలో నిరుత్తికుసలో పుబ్బాపరకుసలో’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౯) ఏవం ధమ్మసేనాపతినా చ పసత్థభావానురూపం అత్తనో ధారణబలం దస్సేన్తో సత్తానం సోతుకమ్యతం జనేతి – ‘‘ఇతి మే సుతం, తఞ్చ ఖో అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికం, ఏవమేవ, న అఞ్ఞథా, దట్ఠబ్బ’’న్తి. అఞ్ఞథాతి భగవతో సమ్ముఖా సుతాకారతో అఞ్ఞథా, న పన భగవతా దేసితాకారతో. అచిన్తేయ్యానుభావా హి భగవతో దేసనా, సా న సబ్బాకారేన సక్కా విఞ్ఞాతున్తి వుత్తోవాయమత్థో. సుతాకారావిరుజ్ఝనమేవ హి ధారణబలం. న హేత్థ అత్థన్తరతాపరిహారో ద్విన్నమ్పి అత్థానం ఏకవిసయత్తా. ఇతరథా హి థేరో భగవతో దేసనాయ సబ్బథా పటిగ్గహణే సమత్థో అసమత్థోతి వా ఆపజ్జేయ్యాతి.

మే-సద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతి. తథా హిస్స – ‘‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్య’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౯౪; సు. ని. ౮౧) మయాతి అత్థో. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౮౮; ౫.౩౮౧; అ. ని. ౪.౨౫౭) మయ్హన్తి అత్థో. ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯) మమాతి అత్థో. ఇధ పన ‘‘మయా సుత’’న్తి చ ‘‘మమ సుత’’న్తి చ అత్థద్వయే యుజ్జతి.

ఏత్థ చ యో పరో న హోతి, సో అత్తాతి ఏవం వత్తబ్బే నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే సకసన్తానే వత్తనతో తివిధోపి మే-సద్దో యదిపి ఏకస్మింయేవ అత్థే దిస్సతి, కరణసమ్పదానాదివిసేససఙ్ఖాతో పనస్స విజ్జతేవాయం అత్థభేదోతి ఆహ – ‘‘మే-సద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతీ’’తి.

సుతన్తి అయం సుత-సద్దో సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చ గమనవిస్సుతకిలిన్నూపచితానుయోగసోతవిఞ్ఞేయ్యసోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతాదిఅనేకత్థప్పభేదో. కిఞ్చాపి హి కిరియావిసేసకో ఉపసగ్గో, జోతకభావతో పన సతిపి తస్మిం సుత-సద్దో ఏవ తం తం అత్థం వదతీతి అనుపసగ్గస్స సుతసద్దస్స అత్థుద్ధారే సఉపసగ్గోపి ఉదాహరీయతి.

తత్థ ‘‘సేనాయ పసుతో’’తిఆదీసు గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ‘‘సుతధమ్మస్స పస్సతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౧౧) విస్సుతధమ్మస్సాతి అత్థో. ‘‘అవస్సుతా అవస్సుతస్సా’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౫౭) కిలిన్నా కిలిన్నస్సాతి అత్థో. ‘‘తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౭.౧౨) ఉపచితన్తి అత్థో. ‘‘యే ఝానప్పసుతా ధీరా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౮౧) ఝానానుయుత్తాతి అత్థో. ‘‘దిట్ఠం సుతం ముత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౪౧) సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి అత్థో. ‘‘సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౯) సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతధరోతి అత్థో. ఇధ పనస్స ‘‘సోతద్వారానుసారేన ఉపధారిత’’న్తి వా ‘‘ఉపధారణ’’న్తి వా అత్థో. మే-సద్దస్స హి మయాతి అత్థే సతి ‘‘ఇతి మే సుతం, మయా సోతద్వారానుసారేన ఉపధారిత’’న్తి అత్థో. మమాతి అత్థే సతి ‘‘ఇతి మమ సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారణ’’న్తి అత్థో.

ఏవమేతేసు తీసు పదేసు యస్మా సుతసద్దసన్నిధానే పయుత్తేన ఇతిసద్దేన సవనకిరియాజోతకేన భవితబ్బం. తస్మా ఇతీతి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సనం. మేతి వుత్తవిఞ్ఞాణసమఙ్గిపుగ్గలనిదస్సనం. సబ్బానిపి వాక్యాని ఏవకారత్థసహితానియేవ అవధారణఫలత్తా. తేన సుతన్తి అస్సవనభావప్పటిక్ఖేపతో అనూనావిపరీతగ్గహణనిదస్సనం. యథా హి సుతం సుతమేవాతి వత్తబ్బతం అరహతి, తం సమ్మా సుతం అనూనగ్గహణం అవిపరీతగ్గహణఞ్చ హోతీతి. అథ వా సద్దన్తరత్థాపోహనవసేన సద్దో అత్థం వదతీతి, యస్మా సుతన్తి ఏతస్స అసుతం న హోతీతి అయమత్థో, తస్మా సుతన్తి అస్సవనభావప్పటిక్ఖేపతో అనూనావిపరీతగ్గహణనిదస్సనం. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇతి మే సుతం, న దిట్ఠం, న సయమ్భుఞాణేన సచ్ఛికతం, న అఞ్ఞథా వా ఉపలద్ధం, అపిచ సుతంవ, తఞ్చ ఖో సమ్మదేవాతి. అవధారణత్థే వా ఇతిసద్దే అయమత్థయోజనాతి తదపేక్ఖస్స సుత-సద్దస్స నియమత్థో సమ్భవతీతి అస్సవనభావప్పటిక్ఖేపో, అనూనావిపరీతగ్గహణనిదస్సనతా చ వేదితబ్బా. ఏవం సవనహేతుసవనవిసేసవసేన పదత్తయస్స అత్థయోజనా కతాతి దట్ఠబ్బం.

తథా ఇతీతి సోతద్వారానుసారేన పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణతో నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తిభావప్పకాసనం ఆకారత్థో ఇతిసద్దోతి కత్వా. మేతి అత్తప్పకాసనం. సుతన్తి ధమ్మప్పకాసనం యథావుత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా పరియత్తిధమ్మారమ్మణత్తా. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా కారణభూతాయ మయా న అఞ్ఞం కతం, ఇదం పన కతం, అయం ధమ్మో సుతోతి.

తథా ఇతీతి నిదస్సితబ్బప్పకాసనం నిదస్సనత్థో ఇతి-సద్దోతి కత్వా నిదస్సేతబ్బస్స నిదస్సితబ్బత్తాభావాభావతో. తస్మా ఇతిసద్దేన సకలమ్పి సుతం పచ్చామట్ఠన్తి వేదితబ్బం. మేతి పుగ్గలప్పకాసనం. సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసనం. సుత-సద్దేన హి లబ్భమానా సవనకిరియా సవనవిఞ్ఞాణప్పబన్ధప్పటిబద్ధా, తత్థ చ పుగ్గలవోహారో. న హి పుగ్గలవోహారరహితే ధమ్మప్పబన్ధే సవనకిరియా లబ్భతి. తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – యం సుత్తం నిద్దిసిస్సామి, తం మయా ఇతి సుతన్తి.

తథా ఇతీతి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానారమ్మణప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో ఆకారత్థో ఇతిసద్దోతి కత్వా. ఇతీతి హి అయం ఆకారపఞ్ఞత్తి ధమ్మానం తం తం పవత్తిఆకారం ఉపాదాయ పఞ్ఞాపేతబ్బసభావత్తా. మేతి కత్తునిద్దేసో. సుతన్తి విసయనిద్దేసో. సోతబ్బో హి ధమ్మో సవనకిరియాకత్తుపుగ్గలస్స సవనకిరియావసేన పవత్తిట్ఠానం హోతి. ఏత్తావతా నానప్పకారప్పవత్తేన చిత్తసన్తానేన తంసమఙ్గినో కత్తు విసయే గహణసన్నిట్ఠానం దస్సితం హోతి.

అథ వా ఇతీతి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో. సుతానఞ్హి ధమ్మానం గహితాకారస్స నిదస్సనస్స అవధారణస్స వా పకాసనభావేన ఇతిసద్దేన తదాకారాదిధారణస్స పుగ్గలవోహారూపాదానధమ్మబ్యాపారభావతో పుగ్గలకిచ్చం నామ నిద్దిట్ఠం హోతీతి. సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో. పుగ్గలవాదినోపి హి సవనకిరియా విఞ్ఞాణనిరపేక్ఖా న హోతీతి. మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో. మేతి హి సద్దప్పవత్తి ఏకన్తేనేవ సత్తవిసేసవిసయా, విఞ్ఞాణకిచ్చఞ్చ తత్థేవ సమోదహితబ్బన్తి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – మయా సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గినా పుగ్గలేన విఞ్ఞాణవసేన లద్ధస్సవనకిచ్చవోహారేన సుతన్తి.

తథా ఇతీతి చ మేతి చ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. సబ్బస్స హి సద్దాధిగమనీయస్స అత్థస్స పఞ్ఞత్తిముఖేనేవ పటిపజ్జితబ్బత్తా సబ్బపఞ్ఞత్తీనఞ్చ విజ్జమానాదీసు ఛస్వేవ పఞ్ఞత్తీసు అవరోధో, తస్మా యో మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతత్థో, అనుస్సవాదీహి గహేతబ్బో వియ అనుత్తమత్థో చ న హోతి. సో రూపసద్దాదికో రుప్పనానుభవనాదికో చ పరమత్థసభావో సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన విజ్జతి. యో పన ఇతీతి చ మేతి చ వుచ్చమానో ఆకారాదిఅపరమత్థసభావో సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అనుపలబ్భమానో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి నామ, కిమేత్థ తం పరమత్థతో అత్థి, యం ఇతీతి వా మేతి వా నిద్దేసం లభేథ. సుతన్తి విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. యఞ్హి తం సోతేన ఉపలద్ధం, తం పరమత్థతో విజ్జమానన్తి.

తథా ఇతీతి సోతపథమాగతే ధమ్మే ఉపాదాయ తేసం ఉపధారితాకారాదీనం పచ్చామసనవసేన. మేతి ససన్తతిపరియాపన్నే ఖన్ధే కరణాదివిసేసవిసిట్ఠే ఉపాదాయ వత్తబ్బతో ఉపాదాపఞ్ఞత్తి. సుతన్తి దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి. దిట్ఠాదిసభావరహితే సద్దాయతనే పవత్తమానోపి సుతవోహారో దుతియం, తతియన్తి ఆదికో వియ పఠమాదిం నిస్సాయ ‘‘యం న దిట్ఠముతవిఞ్ఞాతనిరపేక్ఖం, తం సుత’’న్తి విఞ్ఞేయ్యత్తా దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బో హోతి. అసుతం న హోతీతి హి సుతన్తి పకాసితోయమత్థోతి.

ఏత్థ చ ఇతీతి వచనేన అసమ్మోహం దీపేతి. పటివిద్ధా హి అత్థస్స పకారవిసేసా ఇతీతి ఇధ ఆయస్మతా ఆనన్దేన పచ్చామట్ఠా, తేనస్స అసమ్మోహో దీపితో. న హి సమ్మూళ్హో నానప్పకారప్పటివేధసమత్థో హోతి, లోభప్పహానాదివసేన నానప్పకారా దుప్పటివిద్ధా చ సుత్తత్థా నిద్దిసీయన్తి. సుతన్తి వచనేన అసమ్మోసం దీపేతి సుతాకారస్స యాథావతో దస్సియమానత్తా యస్స హి సుతం సమ్ముట్ఠం హోతి, న సో కాలన్తరే మయా సుతన్తి పటిజానాతి. ఇచ్చస్స అసమ్మోహేన సమ్మోహాభావేన పఞ్ఞాయ ఏవ వా సవనకాలసమ్భూతాయ తదుత్తరికాలపఞ్ఞాసిద్ధి, తథా అసమ్మోసేన సతిసిద్ధి. తత్థ పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ సతియా బ్యఞ్జనావధారణసమత్థతా. బ్యఞ్జనానఞ్హి పటివిజ్ఝితబ్బో ఆకారో నాతిగమ్భీరో, యథాసుతధారణమేవ తత్థ కరణీయన్తి సతియా బ్యాపారో అధికో, పఞ్ఞా తత్థ గుణీభూతా హోతి పఞ్ఞాయ పుబ్బఙ్గమాతి కత్వా. సతిపుబ్బఙ్గమాయ పఞ్ఞాయ అత్థప్పటివేధసమత్థతా. అత్థస్స హి పటివిజ్ఝితబ్బో ఆకారో గమ్భీరోతి పఞ్ఞాయ బ్యాపారో అధికో, సతి తత్థ గుణీభూతా హోతి సతియా పుబ్బఙ్గమాతి కత్వా. తదుభయసమత్థతాయోగేన అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స ధమ్మకోసస్స అనుపాలనసమత్థతాయ ధమ్మభణ్డాగారికత్తసిద్ధి.

అపరో నయో – ఇతీతి వచనేన యోనిసోమనసికారం దీపేతి. తేన వుచ్చమానానం ఆకారనిదస్సనావధారణత్థానం ఉపరి వక్ఖమానానం నానప్పకారప్పటివేధజోతకానం అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయత్తా. న హి అయోనిసో మనసికరోతో నానప్పకారప్పటివేధో సమ్భవతి. సుతన్తి వచనేన అవిక్ఖేపం దీపేతి, నిదానపుచ్ఛావసేన పకరణప్పత్తస్స వక్ఖమానస్స సుత్తస్స సవనం న సమాధానమన్తరేన సమ్భవతి విక్ఖిత్తచిత్తస్స సవనాభావతో. తథా హి విక్ఖిత్తచిత్తో పుగ్గలో సబ్బసమ్పత్తియా వుచ్చమానోపి ‘‘న మయా సుతం, పున భణథా’’తి వదతి. యోనిసోమనసికారేన చేత్థ అత్తసమ్మాపణిధిం పుబ్బేకతపుఞ్ఞతఞ్చ సాధేతి, సమ్మా అప్పణిహితత్తస్స పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా తదభావతో. అవిక్ఖేపేన సద్ధమ్మస్సవనం సప్పురిసూపనిస్సయఞ్చ సాధేతి, అస్సుతవతో సప్పురిసూపనిస్సయరహితస్స చ తదభావతో. న హి విక్ఖిత్తచిత్తో సద్ధమ్మం సోతుం సక్కోతి, న చ సప్పురిసే అనుపస్సయమానస్స సవనం అత్థి.

అపరో నయో – ‘‘యస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో’’తి వుత్తం. యస్మా చ సో భగవతో వచనస్స అత్థబ్యఞ్జనప్పభేదపరిచ్ఛేదవసేన సకలసాసనసమ్పతిఓగాహనేన నిరవసేసపరహితపారిపూరికారణభూతో ఏవంభద్దకో ఆకారో న సమ్మా అప్పణిహితత్తనో పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా హోతి, తస్మా ఇతీతి ఇమినా భద్దకేన ఆకారేన పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిమత్తనో దీపేతి, సుతన్తి సవనయోగేన పురిమచక్కద్వయసమ్పత్తిం. న హి అప్పతిరూపే దేసే వసతో సప్పురిసూపనిస్సయరహితస్స వా సవనం అత్థి. ఇచ్చస్స పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియా ఆసయసుద్ధి సిద్ధా హోతి, సమ్మా పణిహితత్తో పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞో విసుద్ధాసయో హోతి, తదవిసుద్ధిహేతూనం కిలేసానం దూరీభావతో. తథా హి వుత్తం – ‘‘సమ్మా పణిహితం చిత్తం, సేయ్యసో నం తతో కరే’’తి (ధ. ప. ౪౩) ‘‘కతపుఞ్ఞోసి త్వం, ఆనన్ద, పధానమనుయుఞ్జ, ఖిప్పం హోహిసి అనాసవో’’తి (దీ. ని. ౨.౨౦౭) చ. పురిమచక్కద్వయసిద్ధియా పయోగసుద్ధి. పతిరూపదేసవాసేన హి సప్పురిసూపనిస్సయేన చ సాధూనం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనేనపి విసుద్ధప్పయోగో హోతి. తాయ చ ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధి, పుబ్బే ఏవ తణ్హాదిట్ఠిసంకిలేసానం విసోధితత్తా పయోగసుద్ధియా ఆగమబ్యత్తిసిద్ధి. సుపరిసుద్ధకాయవచీపయోగో హి విప్పటిసారాభావతో అవిక్ఖిత్తచిత్తో పరియత్తియం విసారదో హోతి. ఇతి పయోగాసయసుద్ధస్స ఆగమాధిగమసమ్పన్నస్స వచనం అరుణుగ్గమనం వియ సూరియస్స ఉదయతో, యోనిసోమనసికారో వియ చ కుసలధమ్మస్స, అరహతి భగవతో వచనస్స పుబ్బఙ్గమం భవితున్తి ఠానే నిదానం ఠపేన్తో ఇతి మే సుతన్తిఆదిమాహ.

అపరో నయో – ఇతీతి ఇమినా పుబ్బే వుత్తనయేన నానప్పకారప్పటివేధదీపకేన అత్తనో అత్థపటిభానపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం దీపేతి. సుతన్తి ఇమినా ఇతిసద్దసన్నిధానతో వక్ఖమానాపేక్ఖాయ వా సోతబ్బభేదప్పటివేధదీపకేన ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం దీపేతి. ఇతీతి చ ఇదం వుత్తనయేనేవ యోనిసోమనసికారదీపకం వచనం భాసమానో ‘‘ఏతే మయా ధమ్మా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా’’తి దీపేతి. పరియత్తిధమ్మా హి ‘‘ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా, ఏత్తకా ఏత్థ అనుసన్ధియో’’తిఆదినా నయేన మనసా అనుపేక్ఖితా అనుస్సవాకారపరివితక్కసహితాయ ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తిభూతాయ ఞాతపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ వా దిట్ఠియా తత్థ తత్థ వుత్తరూపారూపధమ్మే ‘‘ఇతి రూపం, ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా నయేన సుట్ఠు వవత్థపేత్వా పటివిద్ధా అత్తనో పరేసఞ్చ హితసుఖావహా హోన్తీతి. సుత్తన్తి ఇదం సవనయోగపరిదీపకవచనం భాసమానో ‘‘బహూ మయా ధమ్మా సుతా ధాతా వచసా పరిచితా’’తి దీపేతి. సోతావధానప్పటిబద్ధా హి పరియత్తిధమ్మస్స సవనధారణపరిచయా. తదుభయేనపి ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతభావేన అత్థబ్యఞ్జనపారిపూరిం దీపేన్తో సవనే ఆదరం జనేతి. అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణఞ్హి ధమ్మం ఆదరేన అస్సుణన్తో మహతా హితా పరిబాహిరో హోతీతి ఆదరం జనేత్వా సక్కచ్చం ధమ్మో సోతబ్బో.

ఇతి మే సుతన్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన ఆయస్మా ఆనన్దో తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం అత్తనో అదహన్తో అసప్పురిసభూమిం అతిక్కమతి, సావకత్తం పటిజానన్తో సప్పురిసభూమిం ఓక్కమతి. తథా అసద్ధమ్మా చిత్తం వుట్ఠాపేతి, సద్ధమ్మే చిత్తం పతిట్ఠాపేతి. ‘‘కేవలం సుతమేవేతం మయా, తస్సేవ పన భగవతో వచన’’న్తి దీపేన్తో అత్తానం పరిమోచేతి, సత్థారం అపదిసతి, జినవచనం అప్పేతి, ధమ్మనేత్తిం పతిట్ఠాపేతి.

అపిచ ఇతి మే సుతన్తి అత్తనా ఉప్పాదితభావం అప్పటిజానన్తో పురిమస్సవనం వివరన్తో సమ్ముఖా పటిగ్గహితమిదం మయా తస్స భగవతో చతువేసారజ్జవిసారదస్స దసబలధరస్స ఆసభట్ఠానట్ఠాయినో సీహనాదనాదినో సబ్బసత్తుత్తమస్స ధమ్మిస్సరస్స ధమ్మరాజస్స ధమ్మాధిపతినో ధమ్మదీపస్స ధమ్మసరణస్స సద్ధమ్మవరచక్కవత్తినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. న ఏత్థ అత్థే వా ధమ్మే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా కఙ్ఖా వా విమతి వా కాతబ్బాతి సబ్బదేవమనుస్సానం ఇమస్మిం ధమ్మవినయే అస్సద్ధియం వినాసేతి, సద్ధాసమ్పదం ఉప్పాదేతి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘వినాసయతి అస్సద్ధం, సద్ధం వడ్ఢేతి సాసనే;

ఇతి మే సుతమిచ్చేవం, వదం గోతమసావకో’’తి.

ఏత్థాహ – ‘‘కస్మా పనేత్థ యథా అఞ్ఞేసు సుత్తేసు ‘ఏవం మే సుతం, ఏకం సమయం భగవా’తిఆదినా కాలదేసే అపదిసిత్వావ నిదానం భాసితం, ఏవం న భాసిత’’న్తి? అపరే తావ ఆహు – న పన థేరేన భాసితత్తా. ఇదఞ్హి నిదానం న ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమం భాసితం ఖుజ్జుత్తరాయ పన భగవతా ఉపాసికాసు బహుస్సుతభావేన ఏతదగ్గే ఠపితాయ సేక్ఖప్పటిసమ్భిదాప్పత్తాయ అరియసావికాయ సామావతిప్పముఖానం పఞ్చన్నం ఇత్థిసతానం పఠమం భాసితం.

తత్రాయం అనుపుబ్బీకథా – ఇతో కిర కప్పసతసహస్సమత్థకే పదుముత్తరో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో హంసవతియం విహరతి. అథేకదివసం హంసవతియం ఏకా కులధీతా సత్థు ధమ్మదేసనం సోతుం గచ్ఛన్తీహి ఉపాసికాహి సద్ధిం ఆరామం గతా. సత్థారం ఏకం ఉపాసికం బహుస్సుతానం ఏతదగ్గే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సత్థాపి నం బ్యాకాసి ‘‘అనాగతే గోతమస్స నామ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సావికానం ఉపాసికానం బహుస్సుతానం అగ్గా భవిస్సతీ’’తి. తస్సా యావజీవం కుసలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా పున మనుస్సేసూతి ఏవం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తియా కప్పసతసహస్సం అతిక్కన్తం. అథ ఇమస్మిం భద్దకప్పే అమ్హాకం భగవతో కాలే సా దేవలోకతో చవిత్వా ఘోసకసేట్ఠిస్స గేహే దాసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి, ఉత్తరాతిస్సా నామం అకంసు. సా జాతకాలే ఖుజ్జా అహోసీతి ఖుజ్జుత్తరాత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. సా అపరభాగే ఘోసకసేట్ఠినా రఞ్ఞో ఉతేనస్స సామావతియా దిన్నకాలే తస్సా పరిచారికభావేన దిన్నా రఞ్ఞో ఉతేనస్స అన్తేపురే వసతి.

తేన చ సమయేన కోసమ్బియం ఘోసకసేట్ఠికుక్కుటసేట్ఠిపావారికసేట్ఠినో భగవన్తం ఉద్దిస్స తయో విహారే కారేత్వా జనపదచారికం చరన్తే తథాగతే కోసమ్బినగరం సమ్పత్తే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స విహారే నియ్యాదేత్వా మహాదానాని పవత్తేసుం, మాసమత్తం అతిక్కమి. అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘బుద్ధా నామ సబ్బలోకానుకమ్పకా, అఞ్ఞేసమ్పి ఓకాసం దస్సామా’’తి కోసమ్బినగరవాసినోపి జనస్స ఓకాసం అకంసు. తతో పట్ఠాయ నాగరా వీథిసభాగేన గణసభాగేన మహాదానం దేన్తి. అథేకదివసం సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో మాలాకారజేట్ఠకస్స గేహే నిసీది. తస్మిం ఖణే ఖుజ్జుత్తరా సామావతియా పుప్ఫాని గహేతుం అట్ఠ కహాపణే ఆదాయ తం గేహం అగమాసి. మాలాకారజేట్ఠకో తం దిస్వా ‘‘అమ్మ ఉత్తరే, అజ్జ తుయ్హం పుప్ఫాని దాతుం ఖణో నత్థి, అహం బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసామి, త్వమ్పి పరివేసనాయ సహాయికా హోహి, ఏవం ఇతో పరేసం వేయ్యావచ్చకరణతో ముచ్చిస్ససీ’’తి ఆహ. తతో ఖుజ్జుత్తరా బుద్ధానం భత్తగ్గే వేయ్యావచ్చం అకాసి. సా సత్థారా ఉపనిసిన్నకథావసేన కథితం సబ్బమేవ ధమ్మం ఉగ్గణ్హి, అనుమోదనం పన సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి.

సా అఞ్ఞేసు దివసేసు చత్తారోవ కహాపణే దత్వా పుప్ఫాని గహేత్వా గచ్ఛతి, తస్మిం పన దివసే దిట్ఠసచ్చభావేన పరసన్తకే చిత్తం అనుప్పాదేత్వా అట్ఠపి కహాపణే దత్వా పచ్ఛిం పూరేత్వా పుప్ఫాని గహేత్వా సామావతియా సన్తికం అగమాసి. అథ నం సా పుచ్ఛి ‘‘అమ్మ ఉత్తరే, త్వం అఞ్ఞేసు దివసేసు న బహూని పుప్ఫాని ఆహరసి, అజ్జ పన బహుకాని, కిం నో రాజా ఉత్తరితరం పసన్నో’’తి? సా ముసా వత్తుం అభబ్బతాయ అతీతే అత్తనా కతం అనిగూహిత్వా సబ్బం కథేసి. అథ ‘‘కస్మా అజ్జ బహూని ఆహరసీ’’తి చ వుత్తా ‘‘అజ్జాహం సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ధమ్మం సుత్వా అమతం సచ్ఛాకాసిం, తస్మా తుమ్హే న వఞ్చేమీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా ‘‘అరే దుట్ఠదాసి, ఏత్తకం కాలం తయా గహితే కహాపణే దేహీ’’తి అతజ్జేత్వా పుబ్బహేతునా చోదియమానా ‘‘అమ్మ, తయా పీతం అమతం, అమ్హేపి పాయేహీ’’తి వత్వా ‘‘తేన హి మం న్హాపేహీ’’తి వుత్తే సోళసహి గన్ధోదకఘటేహి న్హాపేత్వా ద్వే మట్ఠసాటకే దాపేసి. సా ఏకం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా ఆసనే నిసీదిత్వా విచిత్రబీజనిం ఆదాయ నీచాసనేసు నిసిన్నాని పఞ్చ మాతుగామసతాని ఆమన్తేత్వా సేఖప్పటిసమ్భిదాసు ఠత్వా సత్థారా దేసితనియామేనేవ తాసం ధమ్మం దేసేసి. దేసనావసానే తా సబ్బా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. తా సబ్బాపి ఖుజ్జుత్తరం వన్దిత్వా ‘‘అమ్మ, అజ్జ పట్ఠాయ త్వం కిలిట్ఠకమ్మం మా కరి, అమ్హాకం మాతుట్ఠానే ఆచరియట్ఠానే చ పతిట్ఠాహీ’’తి గరుట్ఠానే ఠపయింసు.

కస్మా పనేసా దాసీ హుత్వా నిబ్బత్తాతి? సా కిర కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే బారాణసియం సేట్ఠిధీతా హుత్వా నిబ్బత్తా. ఏకాయ ఖీణాసవత్థేరియా ఉపట్ఠాకకులం గతాయ ‘‘ఏతం మే అయ్యే, పసాధనపేళికం దేథా’’తి వేయ్యావచ్చం కారేసి. థేరీపి ‘‘అదేన్తియా మయి ఆఘాతం ఉప్పాదేత్వా నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, దేన్తియా పరేసం దాసీ హుత్వా నిబ్బత్తిస్సతి, నిరయసన్తాపతో దాసిభావో సేయ్యో’’తి అనుద్దయం పటిచ్చ తస్సా వచనం అకాసి. సా తేన కమ్మేన పఞ్చ జాతిసతాని పరేసం దాసీయేవ హుత్వా నిబ్బత్తి.