నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథా

(పఠమో భాగో)

గన్థారమ్భకథా

ఉత్తమం వన్దనేయ్యానం, వన్దిత్వా రతనత్తయం;

యో ఖుద్దకనికాయమ్హి, ఖుద్దాచారప్పహాయినా.

దేసితో లోకనాథేన, లోకనిస్సరణేసినా;

తస్స సుత్తనిపాతస్స, కరిస్సామత్థవణ్ణనం.

అయం సుత్తనిపాతో చ, ఖుద్దకేస్వేవ ఓగధో;

యస్మా తస్మా ఇమస్సాపి, కరిస్సామత్థవణ్ణనం.

గాథాసతసమాకిణ్ణో, గేయ్యబ్యాకరణఙ్కితో;

కస్మా సుత్తనిపాతోతి, సఙ్ఖమేస గతోతి చే.

సువుత్తతో సవనతో, అత్థానం సుట్ఠు తాణతో;

సూచనా సూదనా చేవ, యస్మా సుత్తం పవుచ్చతి.

తథారూపాని సుత్తాని, నిపాతేత్వా తతో తతో;

సమూహతో అయం తస్మా, సఙ్ఖమేవముపాగతో.

సబ్బాని చాపి సుత్తాని, పమాణన్తేన తాదినో;

వచనాని అయం తేసం, నిపాతో చ యతో తతో.

అఞ్ఞసఙ్ఖానిమిత్తానం, విసేసానమభావతో;

సఙ్ఖం సుత్తనిపాతోతి, ఏవమేవ సమజ్ఝగాతి.

౧. ఉరగవగ్గో

౧. ఉరగసుత్తవణ్ణనా

ఏవం సమధిగతసఙ్ఖో చ యస్మా ఏస వగ్గతో ఉరగవగ్గో, చూళవగ్గో, మహావగ్గో, అట్ఠకవగ్గో, పారాయనవగ్గోతి పఞ్చ వగ్గా హోన్తి; తేసు ఉరగవగ్గో ఆది. సుత్తతో ఉరగవగ్గే ద్వాదస సుత్తాని, చూళవగ్గే చుద్దస, మహావగ్గే ద్వాదస, అట్ఠకవగ్గే సోళస, పారాయనవగ్గే సోళసాతి సత్తతి సుత్తాని. తేసం ఉరగసుత్తం ఆది. పరియత్తిపమాణతో అట్ఠ భాణవారా. ఏవం వగ్గసుత్తపరియత్తిపమాణవతో పనస్స –

‘‘యో ఉప్పతితం వినేతి కోధం, విసటం సప్పవిసంవ ఓసధేహి;

సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం, ఉరగో జిణ్ణమివ తచం పురాణ’’న్తి. –

అయం గాథా ఆది. తస్మా అస్సా ఇతో పభుతి అత్థవణ్ణనం కాతుం ఇదం వుచ్చతి –

‘‘యేన యత్థ యదా యస్మా, వుత్తా గాథా అయం ఇమం;

విధిం పకాసయిత్వాస్సా, కరిస్సామత్థవణ్ణన’’న్తి.

కేన పనాయం గాథా వుత్తా, కత్థ, కదా, కస్మా చ వుత్తాతి? వుచ్చతే – యో సో భగవా చతువీసతిబుద్ధసన్తికే లద్ధబ్యాకరణో యావ వేస్సన్తరజాతకం, తావ పారమియో పూరేత్వా తుసితభవనే ఉప్పజ్జి, తతోపి చవిత్వా సక్యరాజకులే ఉపపత్తిం గహేత్వా, అనుపుబ్బేన కతమహాభినిక్ఖమనో బోధిరుక్ఖమూలే సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా, ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా దేవ-మనుస్సానం హితాయ ధమ్మం దేసేసి, తేన భగవతా సయమ్భునా అనాచరియకేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన వుత్తా. సా చ పన ఆళవియం. యదా చ భూతగామసిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తదా తత్థ ఉపగతానం ధమ్మదేసనత్థం వుత్తాతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపవిస్సజ్జనా. విత్థారతో పన దూరేనిదానఅవిదూరేనిదానసన్తికేనిదానవసేన వేదితబ్బా. తత్థ దూరేనిదానం నామ దీపఙ్కరతో యావ పచ్చుప్పన్నవత్థుకథా, అవిదూరేనిదానం నామ తుసితభవనతో యావ పచ్చుప్పన్నవత్థుకథా, సన్తికేనిదానం నామ బోధిమణ్డతో యావ పచ్చుప్పన్నవత్థుకథాతి.

తత్థ యస్మా అవిదూరేనిదానం సన్తికేనిదానఞ్చ దూరేనిదానేయేవ సమోధానం గచ్ఛన్తి, తస్మా దూరేనిదానవసేనేవేత్థ విత్థారతో విస్సజ్జనా వేదితబ్బా. సా పనేసా జాతకట్ఠకథాయం వుత్తాతి ఇధ న విత్థారితా. తతో తత్థ విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బా. అయం పన విసేసో – తత్థ పఠమగాథాయ సావత్థియం వత్థు ఉప్పన్నం, ఇధ ఆళవియం. యథాహ –

‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా ఆళవియం విహరతి అగ్గాళవే చేతియే. తేన ఖో పన సమయేన ఆళవకా భిక్ఖూ నవకమ్మం కరోన్తా రుక్ఖం ఛిన్దన్తిపి ఛేదాపేన్తిపి. అఞ్ఞతరోపి ఆళవకో భిక్ఖు రుక్ఖం ఛిన్దతి. తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘మా, భన్తే, అత్తనో భవనం కత్తుకామో మయ్హం భవనం ఛిన్దీ’తి. సో భిక్ఖు అనాదియన్తో ఛిన్దియేవ. తస్సా చ దేవతాయ దారకస్స బాహుం ఆకోటేసి. అథ ఖో తస్సా దేవతాయ ఏతదహోసి – ‘యంనూనాహం ఇమం భిక్ఖుం ఇధేవ జీవితా వోరోపేయ్య’న్తి. అథ ఖో తస్సా దేవతాయ ఏతదహోసి – ‘న ఖో మేతం పతిరూపం, యాహం ఇమం భిక్ఖుం ఇధేవ జీవితా వోరోపేయ్యం, యంనూనాహం భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేయ్య’న్తి. అథ ఖో సా దేవతా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసి. ‘సాధు, సాధు దేవతే, సాధు ఖో త్వం, దేవతే, తం భిక్ఖుం జీవితా న వోరోపేసి. సచజ్జ త్వం, దేవతే, తం భిక్ఖుం జీవితా వోరోపేయ్యాసి, బహుఞ్చ త్వం, దేవతే, అపుఞ్ఞం పసవేయ్యాసి. గచ్ఛ త్వం, దేవతే, అముకస్మిం ఓకాసే రుక్ఖో వివిత్తో, తస్మిం ఉపగచ్ఛా’’’తి (పాచి. ౮౯).

ఏవఞ్చ పన వత్వా పున భగవా తస్సా దేవతాయ ఉప్పన్నకోధవినయనత్థం –

‘‘యో వే ఉప్పతితం కోధం, రథం భన్తంవ వారయే’’తి. (ధ. ప. ౨౨౨) –

ఇమం గాథం అభాసి. తతో ‘‘కథఞ్హి నామ సమణా సక్యపుత్తియా రుక్ఖం ఛిన్దిస్సన్తిపి, ఛేదాపేస్సన్తిపి, ఏకిన్ద్రియం సమణా సక్యపుత్తియా జీవం విహేఠేన్తీ’’తి ఏవం మనుస్సానం ఉజ్ఝాయితం సుత్వా భిక్ఖూహి ఆరోచితో భగవా – ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౯౦) ఇమం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేత్వా తత్థ ఉపగతానం ధమ్మదేసనత్థం –

‘‘యో ఉప్పతితం వినేతి కోధం,

విసటం సప్పవిసంవ ఓసధేహీ’’తి. –

ఇమం గాథం అభాసి. ఏవమిదం ఏకంయేవ వత్థు తీసు ఠానేసు సఙ్గహం గతం – వినయే, ధమ్మపదే, సుత్తనిపాతేతి. ఏత్తావతా చ యా సా మాతికా ఠపితా –

‘‘యేన యత్థ యదా యస్మా, వుత్తా గాథా అయం ఇమం;

విధి పకాసయిత్వాస్సా, కరిస్సామత్థవణ్ణన’’న్తి. –

సా సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చ పకాసితా హోతి ఠపేత్వా అత్థవణ్ణనం.

౧. అయం పనేత్థ అత్థవణ్ణనా. యోతి యో యాదిసో ఖత్తియకులా వా పబ్బజితో, బ్రాహ్మణకులా వా పబ్బజితో, నవో వా మజ్ఝిమో వా థేరో వా. ఉప్పతితన్తి ఉద్ధముద్ధం పతితం గతం, పవత్తన్తి అత్థో, ఉప్పన్నన్తి వుత్తం హోతి. ఉప్పన్నఞ్చ నామేతం వత్తమానభుత్వాపగతోకాసకతభూమిలద్ధవసేన అనేకప్పభేదం. తత్థ సబ్బమ్పి సఙ్ఖతం ఉప్పాదాదిసమఙ్గి వత్తమానుప్పన్నం నామ, యం సన్ధాయ ‘‘ఉప్పన్నా ధమ్మా, అనుప్పన్నా ధమ్మా, ఉప్పాదినో ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౧౭) వుత్తం. ఆరమ్మణరసమనుభవిత్వా నిరుద్ధం అనుభుత్వాపగతసఙ్ఖాతం కుసలాకుసలం, ఉప్పాదాదిత్తయమనుప్పత్వా నిరుద్ధం భుత్వాపగతసఙ్ఖాతం సేససఙ్ఖతఞ్చ భుత్వాపగతుప్పన్నం నామ. తదేతం ‘‘ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౪; పాచి. ౪౧౭) చ, ‘‘యథా చ ఉప్పన్నస్స సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాపారిపూరీ హోతీ’’తి చ ఏవమాదీసు సుత్తన్తేసు దట్ఠబ్బం. ‘‘యానిస్స తాని పుబ్బే కతాని కమ్మానీ’’తి ఏవమాదినా (మ. ని. ౩.౨౪౮; నేత్తి. ౧౨౦) నయేన వుత్తం కమ్మం అతీతమ్పి సమానం అఞ్ఞస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్సోకాసం కత్వా ఠితత్తా, తథా కతోకాసఞ్చ విపాకం అనుప్పన్నమ్పి ఏవం కతే ఓకాసే అవస్సముప్పత్తితో ఓకాసకతుప్పన్నం నామ. తాసు తాసు భూమీసు అసమూహతమకుసలం భూమిలద్ధుప్పన్నం నామ.

ఏత్థ చ భూమియా భూమిలద్ధస్స చ నానత్తం వేదితబ్బం. సేయ్యథిదం – భూమి నామ విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా. భూమిలద్ధం నామ తేసు ఉప్పత్తారహం కిలేసజాతం. తేన హి సా భూమిలద్ధా నామ హోతీతి. తస్మా ‘‘భూమిలద్ధ’’న్తి వుచ్చతి. తఞ్చ పన న ఆరమ్మణవసేన. ఆరమ్మణవసేన హి సబ్బేపి అతీతాదిభేదే పరిఞ్ఞాతేపి చ ఖీణాసవానం ఖన్ధే ఆరబ్భ కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి మహాకచ్చాయనఉప్పలవణ్ణాదీనం ఖన్ధే ఆరబ్భ సోరేయ్యసేట్ఠిపుత్తనన్దమాణవకాదీనం వియ. యది చేతం భూమిలద్ధం నామ సియా, తస్స అప్పహేయ్యతో న కోచి భవమూలం జహేయ్య. వత్థువసేన పన భూమిలద్ధం నామ వేదితబ్బం. యత్థ యత్థ హి విపస్సనాయ అపరిఞ్ఞాతా ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తత్థ ఉప్పాదతో పభుతి తేసు వట్టమూలం కిలేసజాతం అనుసేతి. తం అప్పహీనట్ఠేన భూమిలద్ధుప్పన్నం నామాతి వేదితబ్బం. తత్థ చ యస్స ఖన్ధేసు అప్పహీనానుసయితా కిలేసా, తస్స తే ఏవ ఖన్ధా తేసం కిలేసానం వత్థు, న ఇతరే ఖన్ధా. అతీతక్ఖన్ధేసు చస్స అప్పహీనానుసయితానం కిలేసానం అతీతక్ఖన్ధా ఏవ వత్థు, న ఇతరే. ఏసేవ నయో అనాగతాదీసు. తథా కామావచరక్ఖన్ధేసు అప్పహీనానుసయితానం కిలేసానం కామావచరక్ఖన్ధా ఏవ వత్థు, న ఇతరే. ఏస నయో రూపారూపావచరేసు.

సోతాపన్నాదీనం పన యస్స యస్స అరియపుగ్గలస్స ఖన్ధేసు తం తం వట్టమూలం కిలేసజాతం తేన తేన మగ్గేన పహీనం, తస్స తస్స తే తే ఖన్ధా పహీనానం తేసం తేసం వట్టమూలకిలేసానం అవత్థుతో భూమీతి సఙ్ఖం న లభన్తి. పుథుజ్జనస్స పన సబ్బసో వట్టమూలానం కిలేసానం అప్పహీనత్తా యం కిఞ్చి కరియమానం కమ్మం కుసలం వా అకుసలం వా హోతి, ఇచ్చస్స కిలేసప్పచ్చయా వట్టం వడ్ఢతి. తస్సేతం వట్టమూలం రూపక్ఖన్ధే ఏవ, న వేదనాక్ఖన్ధాదీసు…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే ఏవ వా, న రూపక్ఖన్ధాదీసూతి న వత్తబ్బం. కస్మా? అవిసేసేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు అనుసయితత్తా. కథం? పథవీరసాదిమివ రుక్ఖే. యథా హి మహారుక్ఖే పథవీతలం అధిట్ఠాయ పథవీరసఞ్చ ఆపోరసఞ్చ నిస్సాయ తప్పచ్చయా మూలఖన్ధసాఖపసాఖపత్తపల్లవపలాసపుప్ఫఫలేహి వడ్ఢిత్వా నభం పూరేత్వా యావకప్పావసానం బీజపరమ్పరాయ రుక్ఖపవేణీసన్తానే ఠితే ‘‘తం పథవీరసాది మూలే ఏవ, న ఖన్ధాదీసు, ఫలే ఏవ వా, న మూలాదీసూ’’తి న వత్తబ్బం. కస్మా? అవిసేసేన సబ్బేస్వేవ మూలాదీసు అనుగతత్తా, ఏవం. యథా పన తస్సేవ రుక్ఖస్స పుప్ఫఫలాదీసు నిబ్బిన్నో కోచి పురిసో చతూసు దిసాసు మణ్డూకకణ్టకం నామ రుక్ఖే విసం పయోజేయ్య, అథ సో రుక్ఖో తేన విససమ్ఫస్సేన ఫుట్ఠో పథవీరసఆపోరసపరియాదిన్నేన అప్పసవనధమ్మతం ఆగమ్మ పున సన్తానం నిబ్బత్తేతుం సమత్థో న భవేయ్య, ఏవమేవం ఖన్ధప్పవత్తియం నిబ్బిన్నో కులపుత్తో తస్స పురిసస్స చతూసు దిసాసు రుక్ఖే విసప్పయోజనం వియ అత్తనో సన్తానే చతుమగ్గభావనం ఆరభతి. అథస్స సో ఖన్ధసన్తానో తేన చతుమగ్గవిససమ్ఫస్సేన సబ్బసో వట్టమూలకిలేసానం పరియాదిన్నత్తా కిరియభావమత్తముపగతకాయకమ్మాది సబ్బకమ్మప్పభేదో ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తధమ్మతమాగమ్మ భవన్తరసన్తానం నిబ్బత్తేతుం సమత్థో న హోతి. కేవలం పన చరిమవిఞ్ఞాణనిరోధేన నిరిన్ధనో వియ జాతవేదో అనుపాదానో పరినిబ్బాతి. ఏవం భూమియా భూమిలద్ధస్స చ నానత్తం వేదితబ్బం.

అపిచ అపరమ్పి సముదాచారారమ్మణాధిగ్గహితావిక్ఖమ్భితాసమూహతవసేన చతుబ్బిధముప్పన్నం. తత్థ వత్తమానుప్పన్నమేవ సముదాచారుప్పన్నం. చక్ఖాదీనం పన ఆపాథగతే ఆరమ్మణే పుబ్బభాగే అనుప్పజ్జమానమ్పి కిలేసజాతం ఆరమ్మణస్స అధిగ్గహితత్తా ఏవ అపరభాగే అవస్సముప్పత్తితో ఆరమ్మణాధిగ్గహితుప్పన్నన్తి వుచ్చతి. కల్యాణిగామే పిణ్డాయ చరతో మహాతిస్సత్థేరస్స విసభాగరూపదస్సనేన ఉప్పన్నకిలేసజాతఞ్చేత్థ నిదస్సనం. తస్స ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్క’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౬.౫౮) పయోగో దట్ఠబ్బో. సమథవిపస్సనానం అఞ్ఞతరవసేన అవిక్ఖమ్భితకిలేసజాతం చిత్తసన్తతిమనారూళ్హం ఉప్పత్తినివారకస్స హేతునో అభావా అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నం నామ. తం ‘‘అయమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, ఆనాపానస్సతిసమాధి భావితో బహులీకతో సన్తో చేవ పణీతో చ అసేచనకో చ సుఖో చ విహారో ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఠానసో అన్తరధాపేతీ’’తిఆదీసు (పారా. ౧౬౫) దట్ఠబ్బం. సమథవిపస్సనావసేన విక్ఖమ్భితమ్పి కిలేసజాతం అరియమగ్గేన అసమూహతత్తా ఉప్పత్తిధమ్మతం అనతీతన్తి కత్వా అసమూహతుప్పన్నన్తి వుచ్చతి. ఆకాసేన గచ్ఛన్తస్స అట్ఠసమాపత్తిలాభినో థేరస్స కుసుమితరుక్ఖే ఉపవనే పుప్ఫాని ఓచినన్తస్స మధురస్సరేన గాయతో మాతుగామస్స గీతస్సరం సుతవతో ఉప్పన్నకిలేసజాతఞ్చేత్థ నిదస్సనం. తస్స ‘‘అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరోన్తో ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే అన్తరాయేవ అన్తరధాపేతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౧౫౭) పయోగో దట్ఠబ్బో. తివిధమ్పి చేతం ఆరమ్మణాధిగ్గహితావిక్ఖమ్భితాసమూహతుప్పన్నం భూమిలద్ధేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం.

ఏవమేతస్మిం యథావుత్తప్పభేదే ఉప్పన్నే భూమిలద్ధారమ్మణాధిగ్గహితావిక్ఖమ్భితాసమూహతుప్పన్నవసేనాయం కోధో ఉప్పన్నోతి వేదితబ్బో. కస్మా? ఏవంవిధస్స వినేతబ్బతో. ఏవంవిధమేవ హి ఉప్పన్నం యేన కేనచి వినయేన వినేతుం సక్కా హోతి. యం పనేతం వత్తమానభుత్వాపగతోకాసకతసముదాచారసఙ్ఖాతం ఉప్పన్నం, ఏత్థ అఫలో చ అసక్యో చ వాయామో. అఫలో హి భుత్వాపగతే వాయామో వాయామన్తరేనాపి తస్స నిరుద్ధత్తా. తథా ఓకాసకతే. అసక్యో చ వత్తమానసముదాచారుప్పన్నే కిలేసవోదానానం ఏకజ్ఝమనుప్పత్తితోతి.

వినేతీతి ఏత్థ పన –

‘‘దువిధో వినయో నామ, ఏకమేకేత్థ పఞ్చధా;

తేసు అట్ఠవిధేనేస, వినేతీతి పవుచ్చతి’’.

అయఞ్హి సంవరవినయో, పహానవినయోతి దువిధో వినయో. ఏత్థ చ దువిధే వినయే ఏకమేకో వినయో పఞ్చధా భిజ్జతి. సంవరవినయోపి హి సీలసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో. పహానవినయోపి తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధో.

తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తిఆదీసు (విభ. ౫౧౧) సీలసంవరో, ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి,

పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧) –

ఆదీసు ఞాణసంవరో, ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪) ఖన్తిసంవరో, ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి, పజహతి, వినోదేతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪) వీరియసంవరో వేదితబ్బో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయవచీదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో సంవరో, వినయనతో వినయోతి వుచ్చతి. ఏవం తావ సంవరవినయో పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.

తథా యం నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనఙ్గేసు యావ అత్తనో అపరిహానవసేన పవత్తి, తావ తేన తేన ఞాణేన తస్స తస్స అనత్థసన్తానస్స పహానం. సేయ్యథిదం – నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయేసు అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనేన అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముచ్చితుకమ్యతాయ, ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహస్స పహానం, ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ. యం పన ఉపచారప్పనాభేదస్స సమాధినో యావ అత్తనో అపరిహానిపవత్తి, తావ తేనాభిహతానం నీవరణానం యథాసకం వితక్కాదిపచ్చనీకధమ్మానఞ్చ అనుప్పత్తిసఙ్ఖాతం పహానం, ఏతం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం పన చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే యథాసకం ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖికస్స కిలేసగహనస్స పున అచ్చన్తఅప్పవత్తిభావేన సముచ్ఛేదసఙ్ఖాతం పహానం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం పహానం, ఇదం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ. యం పన సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం నిస్సరణప్పహానం నామ. సబ్బమ్పి చేతం పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయనట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి, తంతంపహానవతో వా తస్స తస్స వినయస్స సమ్భవతోపేతం ‘‘పహానవినయో’’తి వుచ్చతి. ఏవం పహానవినయోపి పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో. ఏవమేకేకస్స పఞ్చధా భిన్నత్తా దసేతే వినయా హోన్తి.

తేసు పటిప్పస్సద్ధివినయం నిస్సరణవినయఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసేన అట్ఠవిధేన వినయేనేస తేన తేన పరియాయేన వినేతీతి పవుచ్చతి. కథం? సీలసంవరేన కాయవచీదుచ్చరితాని వినేన్తోపి హి తంసమ్పయుత్తం కోధం వినేతి, సతిపఞ్ఞాసంవరేహి అభిజ్ఝాదోమనస్సాదీని వినేన్తోపి దోమనస్ససమ్పయుత్తం కోధం వినేతి, ఖన్తిసంవరేన సీతాదీని ఖమన్తోపి తంతంఆఘాతవత్థుసమ్భవం కోధం వినేతి, వీరియసంవరేన బ్యాపాదవితక్కం వినేన్తోపి తంసమ్పయుత్తం కోధం వినేతి. యేహి ధమ్మేహి తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదప్పహానాని హోన్తి, తేసం ధమ్మానం అత్తని నిబ్బత్తనేన తే తే ధమ్మే పజహన్తోపి తదఙ్గప్పహాతబ్బం విక్ఖమ్భేతబ్బం సముచ్ఛిన్దితబ్బఞ్చ కోధం వినేతి. కామఞ్చేత్థ పహానవినయేన వినయో న సమ్భవతి. యేహి పన ధమ్మేహి పహానం హోతి, తేహి వినేన్తోపి పరియాయతో ‘‘పహానవినయేన వినేతీ’’తి వుచ్చతి. పటిప్పస్సద్ధిప్పహానకాలే పన వినేతబ్బాభావతో నిస్సరణప్పహానస్స చ అనుప్పాదేతబ్బతో న తేహి కిఞ్చి వినేతీతి వుచ్చతి. ఏవం తేసు పటిప్పస్సద్ధివినయం నిస్సరణవినయఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసేన అట్ఠవిధేన వినయేనేస తేన తేన పరియాయేన వినేతీతి పవుచ్చతీతి. యే వా –

‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఆఘాతపటివినయా, యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో. కతమే పఞ్చ? యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, మేత్తా తస్మిం పుగ్గలే భావేతబ్బా…పే… కరుణా… ఉపేక్ఖా… అసతి-అమనసికారో తస్మిం పుగ్గలే ఆపజ్జితబ్బో, ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. కమ్మస్సకతా ఏవ వా తస్మిం పుగ్గలే అధిట్ఠాతబ్బా కమ్మస్సకో అయమాయస్మా…పే… దాయాదో భవిస్సతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౧) –

ఏవం పఞ్చ ఆఘాతపటివినయా వుత్తా. యే చ –

‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఆఘాతపటివినయా, యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో. కతమే పఞ్చ? ఇధావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో హోతి, పరిసుద్ధవచీసమాచారో, ఏవరూపేపి, ఆవుసో, పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౨) –

ఏవమాదినాపి నయేన పఞ్చ ఆఘాతపటివినయా వుత్తా. తేసు యేన కేనచి ఆఘాతపటివినయేన వినేన్తోపేస వినేతీతి పవుచ్చతి. అపిచ యస్మా –

‘‘ఉభతోదణ్డకేన చేపి, భిక్ఖవే, కకచేన చోరా ఓచరకా అఙ్గమఙ్గాని ఓక్కన్తేయ్యుం, తత్రాపి యో మనో పదోసేయ్య, న మే సో తేన సాసనకరో’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౨) –-

ఏవం సత్థు ఓవాదం,

‘‘తస్సేవ తేన పాపియో, యో కుద్ధం పటికుజ్ఝతి;

కుద్ధం అప్పటికుజ్ఝన్తో, సఙ్గామం జేతి దుజ్జయం.

‘‘ఉభిన్నమత్థం చరతి, అత్తనో చ పరస్స చ;

పరం సఙ్కుపితం ఞత్వా, యో సతో ఉపసమ్మతి’’. (సం. ని. ౧.౧౮౮);

‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సపత్తకన్తా సపత్తకరణా కోధనం ఆగచ్ఛన్తి ఇత్థిం వా పురిసం వా. కతమే సత్త? ఇధ, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స ఏవం ఇచ్ఛతి – ‘అహో, వతాయం దుబ్బణ్ణో అస్సా’తి. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స వణ్ణవతాయ నన్దతి. కోధనాయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో కోధాభిభూతో కోధపరేతో కిఞ్చాపి సో హోతి సున్హాతో సువిలిత్తో కప్పితకేసమస్సు ఓదాతవత్థవసనో, అథ ఖో సో దుబ్బణ్ణోవ హోతి కోధాభిభూతో. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో ధమ్మో సపత్తకన్తో సపత్తకరణో కోధనం ఆగచ్ఛతి ఇత్థిం వా పురిసం వా (అ. ని. ౭.౬౪).

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స ఏవం ఇచ్ఛతి – ‘అహో, వతాయం దుక్ఖం సయేయ్యా’తి…పే… ‘న పచురత్థో అస్సా’తి…పే… ‘న భోగవా అస్సా’తి…పే… ‘న యసవా అస్సా’తి…పే… ‘న మిత్తవా అస్సా’తి…పే… ‘కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్యా’తి. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స సుగతిగమనేన నన్దతి. కోధనాయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో కోధాభిభూతో కోధపరేతో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ… మనసా దుచ్చరితం చరతి. సో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా…పే… వాచాయ…పే… మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా…పే… నిరయం ఉపపజ్జతి కోధాభిభూతో’’తి (అ. ని. ౭.౬౪).

‘‘కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి…పే…. (అ. ని. ౭.౬౪; మహాని. ౫);

‘‘యేన కోధేన కుద్ధాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం;

తం కోధం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినో. (ఇతివు. ౪);

‘‘కోధం జహే విప్పజహేయ్య మానం, సంయోజనం సబ్బమతిక్కమేయ్య. (ధ. ప. ౨౨౧);

‘‘అనత్థజననో కోధో, కోధో చిత్తప్పకోపనో. (అ. ని. ౭.౬౪; ఇతివు. ౮౮);

‘‘ఏకాపరాధం ఖమ భూరిపఞ్ఞ, న పణ్డితా కోధబలా భవన్తీ’’తి. (జా. ౧.౧౫.౧౯) –

ఏవమాదినా నయేన కోధే ఆదీనవఞ్చ పచ్చవేక్ఖతోపి కోధో వినయం ఉపేతి. తస్మా ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా కోధం వినేన్తోపి ఏస వినేతీతి వుచ్చతి.

కోధన్తి ‘‘అనత్థం మే అచరీతి ఆఘాతో జాయతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౪౦; అ. ని. ౯.౨౯) నయేన సుత్తే వుత్తానం నవన్నం, ‘‘అత్థం మే న చరీ’’తి ఆదీనఞ్చ తప్పటిపక్ఖతో సిద్ధానం నవన్నమేవాతి అట్ఠారసన్నం, ఖాణుకణ్టకాదినా అట్ఠానేన సద్ధిం ఏకూనవీసతియా ఆఘాతవత్థూనం అఞ్ఞతరాఘాతవత్థుసమ్భవం ఆఘాతం. విసటన్తి విత్థతం. సప్పవిసన్తి సప్పస్స విసం. ఇవాతి ఓపమ్మవచనం, ఇ-కార లోపం కత్వా వ-ఇచ్చేవ వుత్తం. ఓసధేహీతి అగదేహి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా విసతికిచ్ఛకో వేజ్జో సప్పేన దట్ఠం సబ్బం కాయం ఫరిత్వా ఠితం విసటం సప్పవిసం మూలఖన్ధతచపత్తపుప్ఫాదీనం అఞ్ఞతరేహి నానాభేసజ్జేహి పయోజేత్వా కతేహి వా ఓసధేహి ఖిప్పమేవ వినేయ్య, ఏవమేవం యో యథావుత్తేనత్థేన ఉప్పతితం చిత్తసన్తానం బ్యాపేత్వా ఠితం కోధం యథావుత్తేసు వినయనూపాయేసు యేన కేనచి ఉపాయేన వినేతి నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతీతి.

సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారన్తి సో ఏవం కోధం వినేన్తో భిక్ఖు యస్మా కోధో తతియమగ్గేన సబ్బసో పహీయతి, తస్మా ఓరపారసఞ్ఞితాని పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనాని జహాతీతి వేదితబ్బో. అవిసేసేన హి పారన్తి తీరస్స నామం, తస్మా ఓరాని చ తాని సంసారసాగరస్స పారభూతాని చాతి కత్వా ‘‘ఓరపార’’న్తి వుచ్చతి. అథ వా ‘‘యో ఉప్పతితం వినేతి కోధం విసటం సప్పవిసంవ ఓసధేహి’’, సో తతియమగ్గేన సబ్బసో కోధం వినేత్వా అనాగామిఫలే ఠితో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం. తత్థ ఓరన్తి సకత్తభావో, పారన్తి పరత్తభావో. ఓరం వా ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, పారం ఛ బాహిరాయతనాని. తథా ఓరం మనుస్సలోకో, పారం దేవలోకో. ఓరం కామధాతు, పారం రూపారూపధాతు. ఓరం కామరూపభవో, పారం అరూపభవో. ఓరం అత్తభావో, పారం అత్తభావసుఖూపకరణాని. ఏవమేతస్మిం ఓరపారే చతుత్థమగ్గేన ఛన్దరాగం పజహన్తో ‘‘జహాతి ఓరపార’’న్తి వుచ్చతి. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి అనాగామినో కామరాగస్స పహీనత్తా ఇధత్తభావాదీసు ఛన్దరాగో ఏవ నత్థి; అపిచ ఖో పనస్స తతియమగ్గాదీనం వియ వణ్ణప్పకాసనత్థం సబ్బమేతం ఓరపారభేదం సఙ్గహేత్వా తత్థ ఛన్దరాగప్పహానేన ‘‘జహాతి ఓరపార’’న్తి వుత్తం.

ఇదాని తస్సత్థస్స విభావనత్థాయ ఉపమం ఆహ ‘‘ఉరగో జిణ్ణమివ తచం పురాణ’’న్తి. తత్థ ఉరేన గచ్ఛతీతి ఉరగో, సప్పస్సేతం అధివచనం. సో దువిధో – కామరూపీ చ అకామరూపీ చ. కామరూపీపి దువిధో – జలజో థలజో చ. జలజో జలే ఏవ కామరూపం లభతి, న థలే, సఙ్ఖపాలజాతకే సఙ్ఖపాలనాగరాజా వియ. థలజో థలే ఏవ, న జలే. సో జజ్జరభావేన జిణ్ణం, చిరకాలతాయ పురాణఞ్చాతి సఙ్ఖం గతం. తచం జహన్తో చతుబ్బిధేన జహాతి – సజాతియం ఠితో, జిగుచ్ఛన్తో, నిస్సాయ, థామేనాతి. సజాతి నామ సప్పజాతి దీఘత్తభావో. ఉరగా హి పఞ్చసు ఠానేసు సజాతిం నాతివత్తన్తి – ఉపపత్తియం, చుతియం, విస్సట్ఠనిద్దోక్కమనే, సమానజాతియా మేథునపటిసేవనే, జిణ్ణతచాపనయనే చాతి. సప్పో హి యదా తచం జహాతి, తదా సజాతియంయేవ ఠత్వా జహాతి. సజాతియం ఠితోపి చ జిగుచ్ఛన్తో జహాతి. జిగుచ్ఛన్తో నామ యదా ఉపడ్ఢట్ఠానే ముత్తో హోతి, ఉపడ్ఢట్ఠానే అముత్తో ఓలమ్బతి, తదా నం అట్టీయన్తో జహాతి. ఏవం జిగుచ్ఛన్తోపి చ దణ్డన్తరం వా మూలన్తరం వా పాసాణన్తరం వా నిస్సాయ జహాతి. నిస్సాయ జహన్తోపి చ థామం జనేత్వా, ఉస్సాహం కత్వా, వీరియేన వఙ్కం నఙ్గుట్ఠం కత్వా, పస్ససన్తోవ ఫణం కరిత్వా జహాతి. ఏవం జహిత్వా యేనకామం పక్కమతి. ఏవమేవం అయమ్పి భిక్ఖు ఓరపారం జహితుకామో చతుబ్బిధేన జహాతి – సజాతియం ఠితో, జిగుచ్ఛన్తో, నిస్సాయ, థామేనాతి. సజాతి నామ భిక్ఖునో ‘‘అరియాయ జాతియా జాతో’’తి (మ. ని. ౨.౩౫౧) వచనతో సీలం. తేనేవాహ ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సప్పఞ్ఞో’’తి (సం. ని. ౧.౨౩; పేటకో. ౨౨). ఏవమేతిస్సం సజాతియం ఠితో భిక్ఖు తం సకత్తభావాదిభేదం ఓరపారం జిణ్ణపురాణతచమివ దుక్ఖం జనేన్తం తత్థ తత్థ ఆదీనవదస్సనేన జిగుచ్ఛన్తో కల్యాణమిత్తే నిస్సాయ అధిమత్తవాయామసఙ్ఖాతం థామం జనేత్వా ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౬; విభ. ౫౧౯) వుత్తనయేన రత్తిన్దివం ఛధా విభజిత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో ఉరగో వియ, వఙ్కం నఙ్గుట్ఠం పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉరగో వియ పస్ససన్తో, అయమ్పి అసిథిలపరక్కమతాయ వాయమన్తో ఉరగో వియ ఫణం కరిత్వా, అయమ్పి ఞాణవిప్ఫారం జనేత్వా ఉరగోవ తచం ఓరపారం జహాతి. జహిత్వా చ ఉరగో వియ ఓహితతచో యేనకామం అయమ్పి ఓహితభారో అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుదిసం పక్కమతీతి. తేనాహ భగవా –

‘‘యో ఉప్పతితం వినేతి కోధం, విసటం సప్పవిసంవ ఓసధేహి;

సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం, ఉరగో జిణ్ణమివ తచం పురాణ’’న్తి.

ఏవమేసా భగవతా అరహత్తనికూటేన పఠమగాథా దేసితాతి.

౨. ఇదాని దుతియగాథాయ అత్థవణ్ణనాక్కమో అనుప్పత్తో. తత్రాపి –

‘‘యేన యత్థ యదా యస్మా, వుత్తా గాథా అయం ఇమం;

విధిం పకాసయిత్వాస్సా, కరిస్సామత్థవణ్ణన’’న్తి. –

అయమేవ మాతికా. తతో పరఞ్చ సబ్బగాథాసు. అతివిత్థారభయేన పన ఇతో పభుతి మాతికం అనిక్ఖిపిత్వా ఉప్పత్తిదస్సననయేనేవ తస్సా తస్సా అత్థం దస్సేన్తో అత్థవణ్ణనం కరిస్సామి. సేయ్యథిదం యో రాగముదచ్ఛిదా అసేసన్తి అయం దుతియగాథా.

తస్సుప్పత్తి – ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స ఉపట్ఠాకో అఞ్ఞతరో సువణ్ణకారపుత్తో థేరస్స సన్తికే పబ్బజితో. థేరో తస్స ‘‘దహరానం అసుభం సప్పాయ’’న్తి మన్త్వా రాగవిఘాతత్థం అసుభకమ్మట్ఠానం అదాసి. తస్స తస్మిం ఆసేవనమత్తమ్పి చిత్తం న లభతి. సో ‘‘అనుపకారం మమేత’’న్తి థేరస్స ఆరోచేసి. థేరో ‘‘దహరానమేతం సప్పాయ’’న్తి మన్త్వా పునపి తదేవాచిక్ఖి. ఏవం చత్తారో మాసా అతీతా, సో కిఞ్చిమత్తమ్పి విసేసం న లభతి. తతో నం థేరో భగవతో సన్తికం నేసి. భగవా ‘‘అవిసయో, సారిపుత్త, తుయ్హేతస్స సప్పాయం జానితుం, బుద్ధవేనేయ్యో ఏసో’’తి వత్వా పభస్సరవణ్ణం పదుమం ఇద్ధియా నిమ్మినిత్వా తస్స హత్థే పాదాసి – ‘‘హన్ద, భిక్ఖు, ఇమం విహారపచ్ఛాయాయం వాలికాతలే నాళేన విజ్ఝిత్వా ఠపేహి, అభిముఖఞ్చస్స పల్లఙ్కేన నిసీద ‘లోహితం లోహిత’న్తి ఆవజ్జేన్తో’’తి. అయం కిర పఞ్చ జాతిసతాని సువణ్ణకారోవ అహోసి. తేనస్స ‘‘లోహితకనిమిత్తం సప్పాయ’’న్తి ఞత్వా భగవా లోహితకకమ్మట్ఠానం అదాసి. సో తథా కత్వా ముహుత్తేనేవ యథాక్కమం తత్థ చత్తారిపి ఝానాని అధిగన్త్వా అనులోమపటిలోమాదినా నయేన ఝానకీళం ఆరభి. అథ భగవా ‘తం పదుమం మిలాయతూ’తి అధిట్ఠాసి. సో ఝానా వుట్ఠితో తం మిలాతం కాళవణ్ణం దిస్వా ‘‘పభస్సరరూపం జరాయ పరిమద్దిత’’న్తి అనిచ్చసఞ్ఞం పటిలభి. తతో నం అజ్ఝత్తమ్పి ఉపసంహరి. తతో ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి తయోపి భవే ఆదిత్తే వియ పస్సి. ఏవం పస్సతో చస్సావిదూరే పదుమస్సరో అత్థి. తత్థ దారకా ఓరోహిత్వా పదుమాని భఞ్జిత్వా భఞ్జిత్వా రాసిం కరోన్తి. తస్స తాని ఉదకే పదుమాని నళవనే అగ్గిజాలా వియ ఖాయింసు, పత్తాని పతన్తాని పపాతం పవిసన్తాని వియ ఖాయింసు, థలే నిక్ఖిత్తపదుమానం అగ్గాని మిలాతాని అగ్గిడడ్ఢాని వియ ఖాయింసు. అథస్స తదనుసారేన సబ్బధమ్మే ఉపనిజ్ఝాయతో భియ్యోసోమత్తాయ తయో భవా ఆదిత్తమివ అగారం అప్పటిసరణా హుత్వా ఉపట్ఠహింసు. తతో భగవా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ తస్స భిక్ఖునో ఉపరి సరీరాభం ముఞ్చి. సా చస్స ముఖంయేవ అజ్ఝోత్థరి. తతో సో ‘‘కిమేత’’న్తి ఆవజ్జేన్తో భగవన్తం ఆగన్త్వా సమీపే ఠితమివ దిస్వా ఉట్ఠాయాసనా అఞ్జలిం పణామేసి. అథస్స భగవా సప్పాయం విదిత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం ఓభాసగాథం అభాసి ‘‘యో రాగముదచ్ఛిదా అసేస’’న్తి.

తత్థ రఞ్జనవసేన రాగో, పఞ్చకామగుణరాగస్సేతం అధివచనం. ఉదచ్ఛిదాతి ఉచ్ఛిన్దతి, భఞ్జతి, వినాసేతి. అతీతకాలికానమ్పి హి ఛన్దసి వత్తమానవచనం అక్ఖరచిన్తకా ఇచ్ఛన్తి. అసేసన్తి సానుసయం. భిసపుప్ఫంవ సరోరుహన్తి సరే విరూళ్హం పదుమపుప్ఫం వియ. విగయ్హాతి ఓగయ్హ, పవిసిత్వాతి అత్థో. సేసం పుబ్బసదిసమేవ. కిం వుత్తం హోతి? యథా నామ ఏతే దారకా సరం ఓరుయ్హ భిసపుప్ఫం సరోరుహం ఛిన్దన్తి, ఏవమేవం యో భిక్ఖు ఇమం తేధాతుకలోకసన్నివాసం ఓగయ్హ –

‘‘నత్థి రాగసమో అగ్గి’’; (ధ. ప. ౨౦౨);

‘‘కామరాగేన దయ్హామి, చిత్తం మే పరిదయ్హతి’’; (సం. ని. ౧.౨౧౨);

‘‘యే రాగరత్తానుపతన్తి సోతం, సయం కతం మక్కటకోవ జాలం’’. (ధ. ప. ౩౪౭);

‘‘రత్తో ఖో, ఆవుసో, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతీ’’తి (అ. ని. ౩.౫౬, ౭౨) –

ఏవమాదినయమనుగన్త్వా రాగాదీనవపచ్చవేక్ఖణేన యథావుత్తప్పకారేహి సీలసంవరాదీహి సంవరేహి సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకేసు వత్థూసు అసుభసఞ్ఞాయ చ థోకం థోకం రాగం సముచ్ఛిన్దన్తో అనాగామిమగ్గేన అవసేసం అరహత్తమగ్గేన చ తతో అనవసేసమ్పి ఉచ్ఛిన్దతి పుబ్బే వుత్తప్పకారేనేవ సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం ఉరగో జిణ్ణమివ తచం పురాణన్తి. ఏవమేసా భగవతా అరహత్తనికూటేన గాథా దేసితా. దేసనాపరియోసానే చ సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠితోతి.

౩. యో తణ్హముదచ్ఛిదాతి కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి. అఞ్ఞతరో భిక్ఖు గగ్గరాయ పోక్ఖరణియా తీరే విహరన్తో తణ్హావసేన అకుసలవితక్కం వితక్కేతి. భగవా తస్సజ్ఝాసయం విదిత్వా ఇమం ఓభాసగాథమభాసి.

తత్థ తస్సతీతి తణ్హా. విసయేహి తిత్తిం న ఉపేతీతి అత్థో. కామభవవిభవతణ్హానమేతం అధివచనం. సరితన్తి గతం పవత్తం, యావ భవగ్గా అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితన్తి వుత్తం హోతి. సీఘసరన్తి సీఘగామినిం, సన్దిట్ఠికసమ్పరాయికం ఆదీనవం అగణేత్వా ముహుత్తేనేవ పరచక్కవాళమ్పి భవగ్గమ్పి సమ్పాపుణితుం సమత్థన్తి వుత్తం హోతి. ఏవమేతం సరితం సీఘసరం సబ్బప్పకారమ్పి తణ్హం –

‘‘ఉపరివిసాలా దుప్పూరా, ఇచ్ఛా విసటగామినీ;

యే చ తం అనుగిజ్ఝన్తి, తే హోన్తి చక్కధారినో’’తి.

‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధానసంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతీ’’తి. (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; మహాని. ౧౯౧; చూళని. పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేస ౧౦౭);

‘‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసోతి ఖో, మహారాజా’’తి (మ. ని. ౨.౩౦౫) చ –

ఏవమాదీనవపచ్చవేక్ఖణేన వుత్తప్పకారేహి సీలసంవరాదీహి చ యో థోకం థోకం విసోసయిత్వా అరహత్తమగ్గేన అసేసం ఉచ్ఛిజ్జతి, సో భిక్ఖు తస్మింయేవ ఖణే సబ్బప్పకారమ్పి జహాతి ఓరపారన్తి. దేసనాపరియోసానే సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠితోతి.

౪. యో మానముదబ్బధీతి కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి. అఞ్ఞతరో భిక్ఖు గఙ్గాయ తీరే విహరన్తో గిమ్హకాలే అప్పోదకే సోతే కతం నళసేతుం పచ్ఛా ఆగతేన మహోఘేన వుయ్హమానం దిస్వా ‘‘అనిచ్చా సఙ్ఖారా’’తి సంవిగ్గో అట్ఠాసి. తస్సజ్ఝాసయం విదిత్వా భగవా ఇమం ఓభాసగాథం అభాసి.

తత్థ మానోతి జాతిఆదివత్థుకో చేతసో ఉణ్ణామో. సో ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మానో, ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి మానో, ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి మానోతి ఏవం తివిధో హోతి. పున ‘‘సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి, సేయ్యస్స సదిసో, సేయ్యస్స హీనో, సదిసస్స సేయ్యో, సదిసస్స సదిసో, సదిసస్స హీనో, హీనస్స సేయ్యో, హీనస్స సదిసో, హీనస్స హీనోహమస్మీ’’తి మానోతి ఏవం నవవిధో హోతి. తం సబ్బప్పకారమ్పి మానం –

‘‘యేన మానేన మత్తాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతి’’న్తి. (ఇతివు. ౬) –

ఆదినా నయేన తత్థ ఆదీనవపచ్చవేక్ఖణేన వుత్తప్పకారేహి సీలసంవరాదీహి చ యో థోకం థోకం వధేన్తో కిలేసానం అబలదుబ్బలత్తా నళసేతుసదిసం లోకుత్తరధమ్మానం అతిబలత్తా మహోఘసదిసేన అరహత్తమగ్గేన అసేసం ఉదబ్బధి, అనవసేసప్పహానవసేన ఉచ్ఛిన్దన్తో వధేతీతి వుత్తం హోతి. సో భిక్ఖు తస్మింయేవ ఖణే సబ్బప్పకారమ్పి జహాతి ఓరపారన్తి. దేసనాపరియోసానే సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠితోతి.

౫. తి కా ఉప్పత్తి? ఇమిస్సా గాథాయ ఇతో పరానఞ్చ ద్వాదసన్నం ఏకాయేవ ఉప్పత్తి. ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో అత్తనో ధీతుయా వారేయ్యే పచ్చుపట్ఠితే చిన్తేసి – ‘‘కేనచి వసలేన అపరిభుత్తపుబ్బేహి పుప్ఫేహి దారికం అలఙ్కరిత్వా పతికులం పేసేస్సామీ’’తి. సో సన్తరబాహిరం సావత్థిం విచినన్తో కిఞ్చి తిణపుప్ఫమ్పి అపరిభుత్తపుబ్బం నాద్దస. అథ సమ్బహులే ధుత్తకజాతికే బ్రాహ్మణదారకే సన్నిపతితే దిస్వా ‘‘ఏతే పుచ్ఛిస్సామి, అవస్సం సమ్బహులేసు కోచి జానిస్సతీ’’తి ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి. తే తం బ్రాహ్మణం ఉప్పణ్డేన్తా ఆహంసు – ‘‘ఉదుమ్బరపుప్ఫం నామ, బ్రాహ్మణ, లోకే న కేనచి పరిభుత్తపుబ్బం. తేన ధీతరం అలఙ్కరిత్వా దేహీ’’తి. సో దుతియదివసే కాలస్సేవ వుట్ఠాయ భత్తవిస్సగ్గం కత్వా అచిరవతియా నదియా తీరే ఉదుమ్బరవనం గన్త్వా ఏకమేకం రుక్ఖం విచినన్తో పుప్ఫస్స వణ్టమత్తమ్పి నాద్దస. అథ వీతివత్తే మజ్ఝన్హికే దుతియతీరం అగమాసి. తత్థ చ అఞ్ఞతరో భిక్ఖు అఞ్ఞతరస్మిం మనుఞ్ఞే రుక్ఖమూలే దివావిహారం నిసిన్నో కమ్మట్ఠానం మనసి కరోతి. సో తత్థ ఉపసఙ్కమిత్వా అమనసికరిత్వా, సకిం నిసీదిత్వా, సకిం ఉక్కుటికో హుత్వా, సకిం ఠత్వా, తం రుక్ఖం సబ్బసాఖావిటపపత్తన్తరేసు విచినన్తో కిలమతి. తతో నం సో భిక్ఖు ఆహ – ‘‘బ్రాహ్మణ, కిం మగ్గసీ’’తి? ‘‘ఉదుమ్బరపుప్ఫం, భో’’తి. ‘‘ఉదుమ్బరపుప్ఫం నామ, బ్రాహ్మణ, లోకే నత్థి, ముసా ఏతం వచనం, మా కిలమా’’తి. అథ భగవా తస్స భిక్ఖునో అజ్ఝాసయం విదిత్వా ఓభాసం ముఞ్చిత్వా సముప్పన్నసమన్నాహారబహుమానస్స ఇమా ఓభాసగాథాయో అభాసి ‘‘యో నాజ్ఝగమా భవేసు సార’’న్తి సబ్బా వత్తబ్బా.

తత్థ పఠమగాథాయ తావ నాజ్ఝగమాతి నాధిగచ్ఛి, నాధిగచ్ఛతి వా. భవేసూతి కామరూపారూపసఞ్ఞీఅసఞ్ఞీనేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీఏకవోకారచతువోకారపఞ్చవోకారభవేసు. సారన్తి నిచ్చభావం అత్తభావం వా. విచినన్తి పఞ్ఞాయ గవేసన్తో. పుప్ఫమివ ఉదుమ్బరేసూతి యథా ఉదుమ్బరరుక్ఖేసు పుప్ఫం విచినన్తో ఏస బ్రాహ్మణో నాజ్ఝగమా, ఏవం యో యోగావచరోపి పఞ్ఞాయ విచినన్తో సబ్బభవేసు కిఞ్చి సారం నాజ్ఝగమా. సో అసారకట్ఠేన తే ధమ్మే అనిచ్చతో అనత్తతో చ విపస్సన్తో అనుపుబ్బేన లోకుత్తరధమ్మే అధిగచ్ఛన్తో జహాతి ఓరపారం ఉరగో జిణ్ణమివ తచం పురాణన్తి అయమత్థో యోజనా చ. అవసేసగాథాసు పనస్స యోజనం అవత్వా విసేసత్థమత్తమేవ వక్ఖామ.

౬. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా,

ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తో’’తి. (ఉదా. ౨౦) –

ఏత్థ తావ అయం ‘అన్తరసద్దో’ –

‘‘నదీతీరేసు సణ్ఠానే, సభాసు రథియాసు చ;

జనా సఙ్గమ్మ మన్తేన్తి, మఞ్చ తఞ్చ కిమన్తర’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౨౮);

‘‘అప్పమత్తకేన విసేసాధిగమేన అన్తరా వోసానమాపాది’’ (అ. ని. ౧౦.౮౪);

‘‘అనత్థజననో కోధో, కోధో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతీ’’తి. (అ. ని. ౭.౬౪; ఇతివు. ౮౮) –

ఏవం కారణవేమజ్ఝచిత్తాదీసు సమ్బహులేసు అత్థేసు దిస్సతి. ఇధ పన చిత్తే. తతో యస్సన్తరతో న సన్తి కోపాతి తతియమగ్గేన సమూహతత్తా యస్స చిత్తే న సన్తి కోపాతి అత్థో. యస్మా పన భవోతి సమ్పత్తి, విభవోతి విపత్తి. తథా భవోతి వుద్ధి, విభవోతి హాని. భవోతి సస్సతో, విభవోతి ఉచ్ఛేదో. భవోతి పుఞ్ఞం, విభవోతి పాపం. విభవో అభవోతి చ అత్థతో ఏకమేవ. తస్మా ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తోతి ఏత్థ యా ఏసా సమ్పత్తివిపత్తివుడ్ఢిహానిసస్సతుచ్ఛేదపుఞ్ఞపాపవసేన ఇతి అనేకప్పకారా భవాభవతా వుచ్చతి. చతూహిపి మగ్గేహి యథాసమ్భవం తేన తేన నయేన తం ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తోతి ఏవమత్థో ఞాతబ్బో.

౭. యస్స వితక్కాతి ఏత్థ పన యస్స భిక్ఖునో తయో కామబ్యాపాదవిహింసావితక్కా, తయో ఞాతిజనపదామరవితక్కా, తయో పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తలాభసక్కారసిలోకఅనవఞ్ఞత్తిపటిసంయుత్తవితక్కాతి ఏతే నవ వితక్కా సమన్తభద్దకే వుత్తనయేన తత్థ తత్థ ఆదీనవం పచ్చవేక్ఖిత్వా పటిపక్ఖవవత్థానేన తస్స తస్స పహానసమత్థేహి తీహి హేట్ఠిమమగ్గేహి చ విధూపితా భుసం ధూపితా సన్తాపితా దడ్ఢాతి అత్థో. ఏవం విధూపేత్వా చ అజ్ఝత్తం సువికప్పితా అసేసా, నియకజ్ఝత్తభూతే అత్తనో ఖన్ధసన్తానే అజ్ఝత్తజ్ఝత్తభూతే చిత్తే చ యథా న పున సమ్భవన్తి, ఏవం అరహత్తమగ్గేన అసేసా ఛిన్నా. ఛిన్నఞ్హి కప్పితన్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘కప్పితకేసమస్సూ’’తి (సం. ని. ౧.౧౨౨; ౪.౩౬౫). ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

౮. ఇదాని యో నాచ్చసారీతి ఏత్థ యో నాచ్చసారీతి యో నాతిధావి. న పచ్చసారీతి న ఓహీయి. కిం వుత్తం హోతి? అచ్చారద్ధవీరియేన హి ఉద్ధచ్చే పతన్తో అచ్చాసరతి, అతిసిథిలేన కోసజ్జే పతన్తో పచ్చాసరతి. తథా భవతణ్హాయ అత్తానం కిలమేన్తో అచ్చాసరతి, కామతణ్హాయ కామసుఖమనుయుఞ్జన్తో పచ్చాసరతి. సస్సతదిట్ఠియా అచ్చాసరతి, ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా పచ్చాసరతి. అతీతం అనుసోచన్తో అచ్చాసరతి, అనాగత పటికఙ్ఖన్తో పచ్చాసరతి. పుబ్బన్తానుదిట్ఠియా అచ్చాసరతి, అపరన్తానుదిట్ఠియా పచ్చాసరతి. తస్మా యో ఏతే ఉభో అన్తే వజ్జేత్వా మజ్ఝిమం పటిపదం పటిపజ్జన్తో నాచ్చసారీ న పచ్చసారీతి ఏవం వుత్తం హోతి. సబ్బం అచ్చగమా ఇమం పపఞ్చన్తి తాయ చ పన అరహత్తమగ్గవోసానాయ మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ సబ్బం ఇమం వేదనాసఞ్ఞావితక్కప్పభవం తణ్హామానదిట్ఠిసఙ్ఖాతం తివిధం పపఞ్చం అచ్చగమా అతిక్కన్తో, సమతిక్కన్తోతి అత్థో.

౯. తదనన్తరగాథాయ పన సబ్బం వితథమిదన్తి ఞత్వా లోకేతి అయమేవ విసేసో. తస్సత్థో – సబ్బన్తి అనవసేసం, సకలమనూనన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం సన్తేపి పన విపస్సనుపగం లోకియఖన్ధాయతనధాతుప్పభేదం సఙ్ఖతమేవ ఇధాధిప్పేతం. వితథన్తి విగతతథభావం. నిచ్చన్తి వా సుఖన్తి వా సుభన్తి వా అత్తాతి వా యథా యథా కిలేసవసేన బాలజనేహి గయ్హతి, తథాతథాభావతో వితథన్తి వుత్తం హోతి. ఇదన్తి తమేవ సబ్బం పచ్చక్ఖభావేన దస్సేన్తో ఆహ. ఞత్వాతి మగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా, తఞ్చ పన అసమ్మోహతో, న విసయతో. లోకేతి ఓకాసలోకే సబ్బం ఖన్ధాదిభేదం ధమ్మజాతం ‘‘వితథమిద’’న్తి ఞత్వాతి సమ్బన్ధో.

౧౦-౧౩. ఇదాని ఇతో పరాసు చతూసు గాథాసు వీతలోభో వీతరాగో వీతదోసో వీతమోహోతి ఏతే విసేసా. ఏత్థ లుబ్భనవసేన లోభో. సబ్బసఙ్గాహికమేతం పఠమస్స అకుసలమూలస్స అధివచనం, విసమలోభస్స వా. యో సో ‘‘అప్పేకదా మాతుమత్తీసుపి లోభధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, భగినిమత్తీసుపి లోభధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ధీతుమత్తీసుపి లోభధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి (సం. ని. ౪.౧౨౭) ఏవం వుత్తో. రజ్జనవసేన రాగో, పఞ్చకామగుణరాగస్సేతం అధివచనం. దుస్సనవసేన దోసో, పుబ్బే వుత్తకోధస్సేతం అధివచనం. ముయ్హనవసేన మోహో, చతూసు అరియసచ్చేసు అఞ్ఞాణస్సేతం అధివచనం. తత్థ యస్మా అయం భిక్ఖు లోభం జిగుచ్ఛన్తో విపస్సనం ఆరభి ‘‘కుదాస్సు నామాహం లోభం వినేత్వా విగతలోభో విహరేయ్య’’న్తి, తస్మా తస్స లోభప్పహానూపాయం సబ్బసఙ్ఖారానం వితథభావదస్సనం లోభప్పహానానిసంసఞ్చ ఓరపారప్పహానం దస్సేన్తో ఇమం గాథమాహ. ఏస నయో ఇతో పరాసుపి. కేచి పనాహు – ‘‘యథావుత్తేనేవ నయేన ఏతే ధమ్మే జిగుచ్ఛిత్వా విపస్సనమారద్ధస్స తస్స తస్స భిక్ఖునో ఏకమేకావ ఏత్థ గాథా వుత్తా’’తి. యం రుచ్చతి, తం గహేతబ్బం. ఏస నయో ఇతో పరాసు చతూసు గాథాసు.

౧౪. అయం పనేత్థ అత్థవణ్ణనా – అప్పహీనట్ఠేన సన్తానే సయన్తీతి అనుసయా కామరాగపటిఘమానదిట్ఠివిచికిచ్ఛాభవరాగావిజ్జానం ఏతం అధివచనం. సమ్పయుత్తధమ్మానం అత్తనో ఆకారానువిధానట్ఠేన మూలా; అఖేమట్ఠేన అకుసలా; ధమ్మానం పతిట్ఠాభూతాతిపి మూలా; సావజ్జదుక్ఖవిపాకట్ఠేన అకుసలా; ఉభయమ్పేతం లోభదోసమోహానం అధివచనం. తే హి ‘‘లోభో, భిక్ఖవే, అకుసలఞ్చ అకుసలమూలఞ్చా’’తిఆదినా నయేన ఏవం నిద్దిట్ఠా. ఏవమేతే అనుసయా తేన తేన మగ్గేన పహీనత్తా యస్స కేచి న సన్తి, ఏతే చ అకుసలమూలా తథేవ సమూహతాసే, సమూహతా ఇచ్చేవ అత్థో. పచ్చత్తబహువచనస్స హి సే-కారాగమం ఇచ్ఛన్తి సద్దలక్ఖణకోవిదా. అట్ఠకథాచరియా పన ‘‘సేతి నిపాతో’’తి వణ్ణయన్తి. యం రుచ్చతి, తం గహేతబ్బం. ఏత్థ పన ‘‘కిఞ్చాపి సో ఏవంవిధో భిక్ఖు ఖీణాసవో హోతి, ఖీణాసవో చ నేవ ఆదియతి, న పజహతి, పజహిత్వా ఠితో’’తి వుత్తో. తథాపి వత్తమానసమీపే వత్తమానవచనలక్ఖణేన ‘‘జహాతి ఓరపార’’న్తి వుచ్చతి. అథ వా అనుపాదిసేసాయ చ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయన్తో అత్తనో అజ్ఝత్తికబాహిరాయతనసఙ్ఖాతం జహాతి ఓరపారన్తి వేదితబ్బో.

తత్థ కిలేసపటిపాటియా మగ్గపటిపాటియా చాతి ద్విధా అనుసయానం అభావో వేదితబ్బో. కిలేసపటిపాటియా హి కామరాగానుసయపటిఘానుసయానం తతియమగ్గేన అభావో హోతి, మానానుసయస్స చతుత్థమగ్గేన, దిట్ఠానుసయవిచికిచ్ఛానుసయానం పఠమమగ్గేన, భవరాగానుసయావిజ్జానుసయానం చతుత్థమగ్గేనేవ. మగ్గపటిపాటియా పన పఠమమగ్గేన దిట్ఠానుసయవిచికిచ్ఛానుసయానం అభావో హోతి. దుతియమగ్గేన కామరాగానుసయపటిఘానుసయానం తనుభావో, తతియమగ్గేన సబ్బసో అభావో, చతుత్థమగ్గేన మానానుసయభవరాగానుసయావిజ్జానుసయానం అభావో హోతి. తత్థ యస్మా న సబ్బే అనుసయా అకుసలమూలా; కామరాగభవరాగానుసయా ఏవ హి లోభాకుసలమూలేన సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. పటిఘానుసయావిజ్జానుసయా చ ‘‘దోసో అకుసలమూలం, మోహో అకుసలమూలం’’ ఇచ్చేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి, దిట్ఠిమానవిచికిచ్ఛానుసయా పన న కిఞ్చి అకుసలమూలం హోన్తి, యస్మా వా అనుసయాభావవసేన చ అకుసలమూలసముగ్ఘాతవసేన చ కిలేసప్పహానం పట్ఠపేసి, తస్మా –

‘‘యస్సానుసయా న సన్తి కేచి, మూలా చ అకుసలా సమూహతాసే’’. –

ఇతి భగవా ఆహ.

౧౫. యస్స దరథజాతి ఏత్థ పన పఠముప్పన్నా కిలేసా పరిళాహట్ఠేన దరథా నామ, అపరాపరుప్పన్నా పన తేహి దరథేహి జాతత్తా దరథజా నామ. ఓరన్తి సక్కాయో వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘ఓరిమం తీరన్తి ఖో, భిక్ఖు, సక్కాయస్సేతం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౩౮). ఆగమనాయాతి ఉప్పత్తియా. పచ్చయాసేతి పచ్చయా ఏవ. కిం వుత్తం హోతి? యస్స పన ఉపాదానక్ఖన్ధగ్గహణాయ పచ్చయభూతా అరియమగ్గేన పహీనత్తా, కేచి దరథజవేవచనా కిలేసా న సన్తి, పుబ్బే వుత్తనయేనేవ సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారన్తి.

౧౬. యస్స వనథజాతి ఏత్థపి దరథజా వియ వనథజా వేదితబ్బా. వచనత్థే పన అయం విసేసో – వనుతే, వనోతీతి వా వనం యాచతి సేవతి భజతీతి అత్థో. తణ్హాయేతం అధివచనం. సా హి విసయానం పత్థనతో సేవనతో చ ‘‘వన’’న్తి వుచ్చతి. తం పరియుట్ఠానవసేన వనం థరతి తనోతీతి వనథో, తణ్హానుసయస్సేతం అధివచనం. వనథా జాతాతి వనథజాతి. కేచి పనాహు ‘‘సబ్బేపి కిలేసా గహనట్ఠేన వనథోతి వుచ్చన్తి, అపరాపరుప్పన్నా పన వనథజా’’తి. అయమేవ చేత్థ ఉరగసుత్తే అత్థో అధిప్పేతో, ఇతరో పన ధమ్మపదగాథాయం. వినిబన్ధాయ భవాయాతి భవవినిబన్ధాయ. అథ వా చిత్తస్స విసయేసు వినిబన్ధాయ ఆయతిం ఉప్పత్తియా చాతి అత్థో. హేతుయేవ హేతుకప్పా.

౧౭. యో నీవరణేతి ఏత్థ నీవరణాతి చిత్తం, హితపటిపత్తిం వా నీవరన్తీతి నీవరణా, పటిచ్ఛాదేన్తీతి అత్థో. పహాయాతి ఛడ్డేత్వా. పఞ్చాతి తేసం సఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదో. ఈఘాభావతో అనీఘో. కథంకథాయ తిణ్ణత్తా తిణ్ణకథంకథో. విగతసల్లత్తా విసల్లో. కిం వుత్తం హోతి? యో భిక్ఖు కామచ్ఛన్దాదీని పఞ్చ నీవరణాని సమన్తభద్దకే వుత్తనయేన సామఞ్ఞతో విసేసతో చ నీవరణేసు ఆదీనవం దిస్వా తేన తేన మగ్గేన పహాయ తేసఞ్చ పహీనత్తా ఏవ కిలేసదుక్ఖసఙ్ఖాతస్స ఈఘస్సాభావేన అనీఘో, ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) నయేన పవత్తాయ కథంకథాయ తిణ్ణత్తా తిణ్ణకథంకథో, ‘‘తత్థ కతమే పఞ్చ సల్లా? రాగసల్లో, దోససల్లో, మోహసల్లో, మానసల్లో, దిట్ఠిసల్లో’’తి వుత్తానం పఞ్చన్నం సల్లానం విగతత్తా విసల్లో. సో భిక్ఖు పుబ్బే వుత్తనయేనేవ జహాతి ఓరపారన్తి.

అత్రాపి చ కిలేసపటిపాటియా మగ్గపటిపాటియా చాతి ద్విధా ఏవ నీవరణప్పహానం వేదితబ్బం. కిలేసపటిపాటియా హి కామచ్ఛన్దనీవరణస్స బ్యాపాదనీవరణస్స చ తతియమగ్గేన పహానం హోతి, థినమిద్ధనీవరణస్స ఉద్ధచ్చనీవరణస్స చ చతుత్థమగ్గేన. ‘‘అకతం వత మే కుసల’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౪౮; నేత్తి. ౧౨౦) నయేన పవత్తస్స విప్పటిసారసఙ్ఖాతస్స కుక్కుచ్చనీవరణస్స విచికిచ్ఛానీవరణస్స చ పఠమమగ్గేన. మగ్గపటిపాటియా పన కుక్కుచ్చనీవరణస్స విచికిచ్ఛానీవరణస్స చ పఠమమగ్గేన పహానం హోతి, కామచ్ఛన్దనీవరణస్స బ్యాపాదనీవరణస్స చ దుతియమగ్గేన తనుభావో హోతి, తతియేన అనవసేసప్పహానం. థినమిద్ధనీవరణస్స ఉద్ధచ్చనీవరణస్స చ చతుత్థమగ్గేన పహానం హోతీతి. ఏవం –

‘‘యో నీవరణే పహాయ పఞ్చ, అనీఘో తిణ్ణకథంకథో విసల్లో;

సో భిక్ఖు జహాతి ఓరపారం, ఉరగో జిణ్ణమివత్తచం పురాణ’’న్తి. –

అరహత్తనికూటేనేవ భగవా దేసనం నిట్ఠాపేసి. దేసనాపరియోసానే సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠితో. ‘‘ఏకచ్చే యేన యేన తేసం భిక్ఖూనం యా యా గాథా దేసితా, తేన తేన తస్సా తస్సా గాథాయ పరియోసానే సో సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠితో’’తి వదన్తి.

పరమత్థజోతికాయ ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ

సుత్తనిపాత-అట్ఠకథాయ ఉరగసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ధనియసుత్తవణ్ణనా

౧౮. పక్కోదనోతి ధనియసుత్తం. కా ఉప్పత్తి? భగవా సావత్థియం విహరతి. తేన సమయేన ధనియో గోపో మహీతీరే పటివసతి. తస్సాయం పుబ్బయోగో – కస్సపస్స భగవతో పావచనే దిబ్బమానే వీసతి వస్ససహస్సాని దివసే దివసే సఙ్ఘస్స వీసతి సలాకభత్తాని అదాసి. సో తతో చుతో దేవేసు ఉప్పన్నో. ఏవం దేవలోకే ఏకం బుద్ధన్తరం ఖేపేత్వా అమ్హాకం భగవతో కాలే విదేహరట్ఠమజ్ఝే పబ్బతరట్ఠం నామ అత్థి తత్థ ధమ్మకోరణ్డం నామ నగరం, తస్మిం నగరే సేట్ఠిపుత్తో హుత్వా అభినిబ్బత్తో, గోయూథం నిస్సాయ జీవతి. తస్స హి తింసమత్తాని గోసహస్సాని హోన్తి, సత్తవీససహస్సా గావో ఖీరం దుయ్హన్తి. గోపా నామ నిబద్ధవాసినో న హోన్తి. వస్సికే చత్తారోమాసే థలే వసన్తి, అవసేసే అట్ఠమాసే యత్థ తిణోదకం సుఖం లబ్భతి, తత్థ వసన్తి. తఞ్చ నదీతీరం వా జాతస్సరతీరం వా హోతి. అథాయమ్పి వస్సకాలే అత్తనో వసితగామతో నిక్ఖమిత్వా గున్నం ఫాసువిహారత్థాయ ఓకాసం గవేసన్తో మహామహీ భిజ్జిత్వా ఏకతో కాలమహీ ఏకతో మహామహిచ్చేవ సఙ్ఖం గన్త్వా సన్దమానా పున సముద్దసమీపే సమాగన్త్వా పవత్తా. యం ఓకాసం అన్తరదీపం అకాసి, తం పవిసిత్వా వచ్ఛానం సాలం అత్తనో చ నివేసనం మాపేత్వా వాసం కప్పేసి. తస్స సత్త పుత్తా, సత్త ధీతరో, సత్త సుణిసా, అనేకే చ కమ్మకారా హోన్తి. గోపా నామ వస్సనిమిత్తం జానన్తి. యదా సకుణికా కులావకాని రుక్ఖగ్గే కరోన్తి, కక్కటకా ఉదకసమీపే ద్వారం పిదహిత్వా థలసమీపద్వారేన వళఞ్జేన్తి, తదా సువుట్ఠికా భవిస్సతీతి గణ్హన్తి. యదా పన సకుణికా కులావకాని నీచట్ఠానే ఉదకపిట్ఠే కరోన్తి, కక్కటకా థలసమీపే ద్వారం పిదహిత్వా ఉదకసమీపద్వారేన వళఞ్జేన్తి, తదా దుబ్బుట్ఠికా భవిస్సతీతి గణ్హన్తి.

అథ సో ధనియో సువుట్ఠికనిమిత్తాని ఉపసల్లక్ఖేత్వా ఉపకట్ఠే వస్సకాలే అన్తరదీపా నిక్ఖమిత్వా మహామహియా పరతీరే సత్తసత్తాహమ్పి దేవే వస్సన్తే ఉదకేన అనజ్ఝోత్థరణోకాసే అత్తనో వసనోకాసం కత్వా సమన్తా పరిక్ఖిపిత్వా, వచ్ఛసాలాయో మాపేత్వా, తత్థ నివాసం కప్పేసి. అథస్స దారుతిణాదిసఙ్గహే కతే సబ్బేసు పుత్తదారకమ్మకరపోరిసేసు సమానియేసు జాతేసు నానప్పకారే ఖజ్జభోజ్జే పటియత్తే సమన్తా చతుద్దిసా మేఘమణ్డలాని ఉట్ఠహింసు. సో ధేనుయో దుహాపేత్వా, వచ్ఛసాలాసు వచ్ఛే సణ్ఠాపేత్వా, గున్నం చతుద్దిసా ధూమం కారాపేత్వా, సబ్బపరిజనం భోజాపేత్వా, సబ్బకిచ్చాని కారాపేత్వా తత్థ తత్థ దీపే ఉజ్జాలాపేత్వా, సయం ఖీరేన భత్తం భుఞ్జిత్వా, మహాసయనే సయన్తో అత్తనో సిరిసమ్పత్తిం దిస్వా, తుట్ఠచిత్తో హుత్వా, అపరదిసాయ మేఘత్థనితసద్దం సుత్వా నిపన్నో ఇమం ఉదానం ఉదానేసి ‘‘పక్కోదనో దుద్ధఖీరోహమస్మీ’’తి.

తత్రాయం అత్థవణ్ణనా – పక్కోదనోతి సిద్ధభత్తో. దుద్ధఖీరోతి గావో దుహిత్వా గహితఖీరో. అహన్తి అత్తానం నిదస్సేతి, అస్మీతి అత్తనో తథాభావం. పక్కోదనో దుద్ధఖీరో చ అహమస్మి భవామీతి అత్థో. ఇతీతి ఏవమాహాతి అత్థో. నిద్దేసే పన ‘‘ఇతీతి పదసన్ధి, పదసంసగ్గో, పదపారిపూరి, అక్ఖరసమవాయో బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా పదానుపుబ్బతామేత’’న్తి (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧) ఏవమస్స అత్థో వణ్ణితో. సోపి ఇదమేవ సన్ధాయాతి వేదితబ్బో. యం యం హి పదం పుబ్బపదేన వుత్తం, తస్స తస్స ఏవమాహాతి ఏతమత్థం పకాసేన్తోయేవ ఇతిసద్దో పచ్ఛిమేన పదేన మేత్తేయ్యో ఇతి వా భగవా ఇతి వా ఏవమాదినా పదసన్ధి హోతి, నాఞ్ఞథా.

ధనియో గోపోతి తస్స సేట్ఠిపుత్తస్స నామసమోధానం. సో హి యానిమాని థావరాదీని పఞ్చ ధనాని, తేసు ఠపేత్వా దానసీలాదిఅనుగామికధనం, ఖేత్తవత్థు-ఆరామాదితో థావరధనతోపి, గవస్సాదితో జఙ్గమధనతోపి హిరఞ్ఞసువణ్ణాదితో సంహారిమధనతోపి, సిప్పాయతనాదితో అఙ్గసమధనతోపి యం తం లోకస్స పఞ్చగోరసానుప్పదానేన బహూపకారం తం సన్ధాయ ‘‘నత్థి గోసమితం ధన’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౩; నేత్తి. ౧౨౩) ఏవం విసేసితం గోధనం, తేన సమన్నాగతత్తా ధనియో, గున్నం పాలనతో గోపో. యో హి అత్తనో గావో పాలేతి, సో ‘‘గోపో’’తి వుచ్చతి. యో పరేసం వేతనేన భటో హుత్వా, సో గోపాలకో. అయం పన అత్తనోయేవ, తేన గోపోతి వుత్తో.

అనుతీరేతి తీరస్స సమీపే. మహియాతి మహామహీనామికాయ నదియా. సమానేన అనుకూలవత్తినా పరిజనేన సద్ధిం వాసో యస్స సో సమానవాసో, అయఞ్చ తథావిధో. తేనాహ ‘‘సమానవాసో’’తి. ఛన్నాతి తిణపణ్ణచ్ఛదనేహి అనోవస్సకా కతా. కుటీతి వసనఘరస్సేతం అధివచనం. ఆహితోతి ఆభతో, జాలితో వా. గినీతి అగ్గి. తేసు తేసు ఠానేసు అగ్గి ‘‘గినీ’’తి వోహరీయతి. అథ చే పత్థయసీతి ఇదాని యది ఇచ్ఛసీతి వుత్తం హోతి. పవస్సాతి సిఞ్చ, పగ్ఘర, ఉదకం ముఞ్చాతి అత్థో. దేవాతి మేఘం ఆలపతి. అయం తావేత్థ పదవణ్ణనా.

అయం పన అత్థవణ్ణనా – ఏవమయం ధనియో గోపో అత్తనో సయనఘరే మహాసయనే నిపన్నో మేఘత్థనితం సుత్వా ‘‘పక్కోదనోహమస్మీ’’తి భణన్తో కాయదుక్ఖవూపసమూపాయం కాయసుఖహేతుఞ్చ అత్తనో సన్నిహితం దీపేతి. ‘‘దుద్ధఖీరోహమస్మీ’’తి భణన్తో చిత్తదుక్ఖవూపసమూపాయం చిత్తసుఖహేతుఞ్చ. ‘‘అనుతీరే మహియా’’తి నివాసట్ఠానసమ్పత్తిం, ‘‘సమానవాసో’’తి తాదిసే కాలే పియవిప్పయోగపదట్ఠానస్స సోకస్సాభావం. ‘‘ఛన్నా కుటీ’’తి కాయదుక్ఖాపగమపటిఘాతం. ‘‘ఆహితో గినీ’’తి యస్మా గోపాలకా పరిక్ఖేపధూమదారుఅగ్గివసేన తయో అగ్గీ కరోన్తి. తే చ తస్స గేహే సబ్బే కతా, తస్మా సబ్బదిసాసు పరిక్ఖేపగ్గిం సన్ధాయ ‘‘ఆహితో గినీ’’తి భణన్తో వాళమిగాగమననివారణం దీపేతి, గున్నం మజ్ఝే గోమయాదీహి ధూమగ్గిం సన్ధాయ డంసమకసాదీహి గున్నం అనాబాధం, గోపాలకానం సయనట్ఠానే దారుఅగ్గిం సన్ధాయ గోపాలకానం సీతాబాధపటిఘాతం. సో ఏవం దీపేన్తో అత్తనో వా గున్నం వా పరిజనస్స వా వుట్ఠిపచ్చయస్స కస్సచి ఆబాధస్స అభావతో పీతిసోమనస్సజాతో ఆహ – ‘‘అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి.

౧౯. ఏవం ధనియస్స ఇమం గాథం భాసమానస్స అస్సోసి భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ జేతవనమహావిహారే గన్ధకుటియం విహరన్తో. సుత్వా చ పన బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో అద్దస ధనియఞ్చ పజాపతిఞ్చస్స ‘‘ఇమే ఉభోపి హేతుసమ్పన్నా. సచే అహం గన్త్వా ధమ్మం దేసేస్సామి, ఉభోపి పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సన్తి. నో చే గమిస్సామి, స్వే ఉదకోఘేన వినస్సిస్సన్తీ’’తి తం ఖణేయేవ సావత్థితో సత్త యోజనసతాని ధనియస్స నివాసట్ఠానం ఆకాసేన గన్త్వా తస్స కుటియా ఉపరి అట్ఠాసి. ధనియో తం గాథం పునప్పునం భాసతియేవ, న నిట్ఠాపేతి, భగవతి గతేపి భాసతి. భగవా చ తం సుత్వా ‘‘న ఏత్తకేన సన్తుట్ఠా వా విస్సత్థా వా హోన్తి, ఏవం పన హోన్తీ’’తి దస్సేతుం –

‘‘అక్కోధనో విగతఖిలోహమస్మి,అనుతీరే మహియేకరత్తివాసో;

వివటా కుటి నిబ్బుతో గిని,అథ చే పత్థయసీ పవస్స దేవా’’తి. –

ఇమం పటిగాథం అభాసి బ్యఞ్జనసభాగం నో అత్థసభాగం. న హి ‘‘పక్కోదనో’’తి, ‘‘అక్కోధనో’’తి చ ఆదీని పదాని అత్థతో సమేన్తి మహాసముద్దస్స ఓరిమపారిమతీరాని వియ, బ్యఞ్జనం పనేత్థ కిఞ్చి కిఞ్చి సమేతీతి బ్యఞ్జనసభాగాని హోన్తి. తత్థ పురిమగాథాయ సదిసపదానం వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

విసేసపదానం పనాయం పదతో అత్థతో చ వణ్ణనా – అక్కోధనోతి అకుజ్ఝనసభావో. యో హి సో పుబ్బే వుత్తప్పకారఆఘాతవత్థుసమ్భవో కోధో ఏకచ్చస్స సుపరిత్తోపి ఉప్పజ్జమానో హదయం సన్తాపేత్వా వూపసమ్మతి, యేన చ తతో బలవతరుప్పన్నేన ఏకచ్చో ముఖవికుణనమత్తం కరోతి, తతో బలవతరేన ఏకచ్చో ఫరుసం వత్తుకామో హనుసఞ్చలనమత్తం కరోతి, అపరో తతో బలవతరేన ఫరుసం భణతి, అపరో తతో బలవతరేన దణ్డం వా సత్థం వా గవేసన్తో దిసా విలోకేతి, అపరో తతో బలవతరేన దణ్డం వా సత్థం వా ఆమసతి, అపరో తతో బలవతరేన దణ్డాదీని గహేత్వా ఉపధావతి, అపరో తతో బలవతరేన ఏకం వా ద్వే వా పహారే దేతి, అపరో తతో బలవతరేన అపి ఞాతిసాలోహితం జీవితా వోరోపేతి, ఏకచ్చో తతో బలవతరేన పచ్ఛా విప్పటిసారీ అత్తానమ్పి జీవితా వోరోపేతి సీహళదీపే కాలగామవాసీ అమచ్చో వియ. ఏత్తావతా చ కోధో పరమవేపుల్లప్పత్తో హోతి. సో భగవతా బోధిమణ్డేయేవ సబ్బసో పహీనో ఉచ్ఛిన్నమూలో తాలావత్థుకతో, తస్మా భగవా ‘‘అక్కోధనోహమస్మీ’’తి ఆహ.

విగతఖిలోతి అపగతఖిలో. యే హి తే చిత్తబన్ధభావేన పఞ్చ చేతోఖిలా వుత్తా, యే హి చ ఖిలభూతే చిత్తే సేయ్యథాపి నామ ఖిలే భూమిభాగే చత్తారో మాసే వస్సన్తేపి దేవే సస్సాని న రుహన్తి, ఏవమేవం సద్ధమ్మస్సవనాదికుసలహేతువస్సే వస్సన్తేపి కుసలం న రుహతి తే చ భగవతా బోధిమణ్డేయేవ సబ్బసో పహీనా, తస్మా భగవా ‘‘విగతఖిలోహమస్మీ’’తి ఆహ.

ఏకరత్తిం వాసో అస్సాతి ఏకరత్తివాసో. యథా హి ధనియో తత్థ చత్తారో వస్సికే మాసే నిబద్ధవాసం ఉపగతో, న తథా భగవా. భగవా హి తంయేవ రత్తిం తస్స అత్థకామతాయ తత్థ వాసం ఉపగతో. తస్మా ‘‘ఏకరత్తివాసో’’తి ఆహ. వివటాతి అపనీతచ్ఛదనా. కుటీతి అత్తభావో. అత్తభావో హి తం తం అత్థవసం పటిచ్చ కాయోతిపి గుహాతిపి దేహోతిపి సన్దేహోతిపి నావాతిపి రథోతిపి వణోతిపి ధజోతిపి వమ్మికోతిపి కుటీతిపి కుటికాతిపి వుచ్చతి. ఇధ పన కట్ఠాదీని పటిచ్చ గేహనామికా కుటి వియ అట్ఠిఆదీని పటిచ్చ సఙ్ఖ్యం గతత్తా ‘‘కుటీ’’తి వుత్తో. యథాహ –

‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, కట్ఠఞ్చ పటిచ్చ, వల్లిఞ్చ పటిచ్చ, మత్తికఞ్చ పటిచ్చ, తిణఞ్చ పటిచ్చ, ఆకాసో పరివారితో అగారంత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి; ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, అట్ఠిఞ్చ పటిచ్చ, న్హారుఞ్చ పటిచ్చ, మంసఞ్చ పటిచ్చ, చమ్మఞ్చ పటిచ్చ, ఆకాసో పరివారితో రూపన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౬).

చిత్తమక్కటస్స నివాసతో వా కుటి. యథాహ –