౪. చతుక్కనిపాతో

౧. బ్రాహ్మణధమ్మయాగసుత్తవణ్ణనా

౧౦౦. చతుక్కనిపాతస్స పఠమే అహన్తి అత్తనిద్దేసో. యో హి పరో న హోతి, సో నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతో అత్తా ‘‘అహ’’న్తి వుచ్చతి. అస్మీతి పటిజాననా. యో పరమత్థబ్రాహ్మణభావో ‘‘అహ’’న్తి వుచ్చమానో, తస్స అత్తని అత్థిభావం పటిజానన్తో హి సత్థా ‘‘అస్మీ’’తి అవోచ. ‘‘అహమస్మీ’’తి చ యథా ‘‘అహమస్మి బ్రహ్మా మహాబ్రహ్మా, సేయ్యోహమస్మీ’’తి చ అప్పహీనదిట్ఠిమానానుసయా పుథుజ్జనా అత్తనో దిట్ఠిమానమఞ్ఞనాభినివేసవసేన అభివదన్తి, న ఏవం వుత్తం. సబ్బసో పన పహీనదిట్ఠిమానానుసయో భగవా సమఞ్ఞం అనతిధావన్తో లోకసమఞ్ఞానురోధేన వేనేయ్యసన్తానేసు ధమ్మం పతిట్ఠపేన్తో కేవలం తాదిసస్స గుణస్స అత్తని విజ్జమానతం పటిజానన్తో ‘‘అహమస్మీ’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణోతి బాహితపాపత్తా బ్రహ్మస్స చ అణనతో బ్రాహ్మణో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – భిక్ఖవే, అహం పరమత్థతో బ్రాహ్మణోస్మీతి. భగవా సబ్బాకారపరిపుణ్ణస్స దానసంయమాదివతసమాదానస్స నిరవసేసాయ తపచరియాయ పారం గతో సమ్మదేవ వుసితబ్రహ్మచరియవాసో సకలవేదన్తగూ సువిసుద్ధవిజ్జాచరణో సబ్బథా నిన్హాతపాపమలో అనుత్తరస్స అరియమగ్గసఙ్ఖాతస్స బ్రాహ్మణస్స వత్తా పవత్తా, సుపరిసుద్ధస్స చ సాసనబ్రహ్మచరియస్స పవేదేతా, తస్మా సబ్బసో బాహితపాపత్తా బ్రహ్మస్స చ అణనతో కథనతో పరమత్థేన బ్రాహ్మణోతి వుచ్చతి.

ఇతి భగవా సదేవకే లోకే అత్తనో అనుత్తరం బ్రాహ్మణభావం పవేదేత్వా యాని తాని బ్రాహ్మణదానాదీని ఛ కమ్మాని బ్రాహ్మణస్స పఞ్ఞాపేన్తి, తేసమ్పి సుపరిసుద్ధానం ఉక్కంసతో అత్తని సంవిజ్జమానతం దస్సేతుం ‘‘యాచయోగో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ యాచయోగోతి యాచేహి యుత్తో. యాచన్తీతి యాచా, యాచకా, తే పనేత్థ వేనేయ్యా వేదితబ్బా. తే హి ‘‘దేసేతు, భన్తే భగవా, ధమ్మం; దేసేతు, సుగతో, ధమ్మ’’న్తి భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మదేసనం యాచన్తి. భగవా చ తేసం ఇచ్ఛావిఘాతం అకరోన్తో యథారుచి ధమ్మం దేసేన్తో ధమ్మదానం దేతీతి యాచయోగో, సదా సబ్బకాలం తేహి అవిరహితో. అథ వా యాచయోగోతి యాచనయోగ్గో, అధిప్పాయపూరణతో యాచితుం యుత్తోతి అత్థో ‘‘యాజయోగో’’తిపి పాఠో. తత్థ యాజో వుచ్చతి మహాదానం, యిట్ఠన్తి అత్థో. ఇధ పన ధమ్మదానం వేదితబ్బం, యాజే నియుత్తోతి యాజయోగా. సదాతి సబ్బదా, అనవరతప్పవత్తసద్ధమ్మమహాదానోతి అత్థో. అథ వా యాజేన యోజేతీతిపి యాజయోగో. తివిధదానసఙ్ఖాతేన యాజేన సత్తే యథారహం యోజేతి, తత్థ దానే నియోజేతీతి అత్థో. ‘‘యాజయోగో సతత’’న్తిపి పఠన్తి. పయతపాణీతి పరిసుద్ధహత్థో. యో హి దానాధిముత్తో ఆమిసదానం దేన్తో సక్కచ్చం సహత్థేన దేయ్యధమ్మం దాతుం సదా ధోతహత్థోయేవ హోతి, సో ‘‘పయతపాణీ’’తి వుచ్చతి. భగవాపి ధమ్మదానాధిముత్తో సక్కచ్చం సబ్బకాలం ధమ్మదానే యుత్తప్పయుత్తోతి కత్వా వుత్తం ‘‘పయతపాణీ’’తి. ‘‘సదా’’తి చ పదం ఇమినాపి సద్ధిం యోజేతబ్బం ‘‘సదా పయతపాణీ’’తి. అవిభాగేన హి సత్థా వేనేయ్యలోకస్స సద్ధమ్మదానం సదా సబ్బకాలం పవత్తేన్తో తత్థ యుత్తప్పయుత్తో హుత్వా విహరతి.

అపరో నయో – యోగో వుచ్చతి భావనా. యథాహ ‘‘యోగా వే జాయతే భూరీ’’తి (ధ. ప. ౨౮౨). తస్మా యాజయోగోతి యాజభావనం, పరిచ్చాగభావనం అనుయుత్తోతి అత్థో. భగవా హి అభిసమ్బోధితో పుబ్బే బోధిసత్తభూతోపి కరుణాసముస్సాహితో అనవసేసతో దానం పరిబ్రూహేన్తో తత్థ ఉక్కంసపారమిప్పత్తో హుత్వా అభిసమ్బోధిం పాపుణి, బుద్ధో హుత్వాపి తివిధం దానం పరిబ్రూహేసి విసేసతో ధమ్మదానం, పరేపి తత్థ నియోజేసి. తథా హి సో వేనేయ్యయాచకానం కస్సచి సరణాని అదాసి, కస్సచి పఞ్చ సీలాని, కస్సచి దస సీలాని, కస్సచి చతుపారిసుద్ధిసీలం, కస్సచి ధుతధమ్మే, కస్సచి చత్తారి ఝానాని, కస్సచి అట్ఠ సమాపత్తియో, కస్సచి పఞ్చాభిఞ్ఞాయో, చత్తారో మగ్గే, చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని, తిస్సో విజ్జా, చతస్సో పటిసమ్భిదాతి ఏవమాదిలోకియలోకుత్తరభేదం గుణధనం ధమ్మదానవసేన యథాధిప్పాయం దేన్తో పరే చ ‘‘దేథా’’తి నియోజేన్తో పరిచ్చాగభావనం పరిబ్రూహేసి. తేన వుత్తం ‘‘పరిచ్చాగభావనం అనుయుత్తో’’తి.

పయతపాణీతి వా ఆయతపాణీ, హత్థగతం కిఞ్చి దాతుం ‘‘ఏహి గణ్హా’’తి పసారితహత్థో వియ ఆచరియముట్ఠిం అకత్వా సద్ధమ్మదానే యుత్తప్పయుత్తోతి అత్థో. పయతపాణీతి వా ఉస్సాహితహత్థో, ఆమిసదానం దాతుం ఉస్సాహితహత్థో వియ ధమ్మదానే కతుస్సాహోతి అత్థో. అన్తిమదేహధరోతి బ్రహ్మచరియవసేన బ్రాహ్మణకరణానం ధమ్మానం పారిపూరియా పచ్ఛిమత్తభావధారీ. అవుసితవతో హి వసలకరణానం ధమ్మానం అప్పహానేన వసలాదిసమఞ్ఞా గతి ఆయతిం గబ్భసేయ్యా సియా. తేన భగవా అత్తనో అచ్చన్తవుసితబ్రాహ్మణభావం దస్సేతి. అనుత్తరో భిసక్కో సల్లకత్తోతి దుత్తికిచ్ఛస్స వట్టదుక్ఖరోగస్స తికిచ్ఛనతో ఉత్తమో భిసక్కో, అఞ్ఞేహి అనుద్ధరణీయానం రాగాదిసల్లానం కన్తనతో సముచ్ఛేదవసేన సముద్ధరణతో ఉత్తమో సల్లకన్తనవేజ్జో. ఇమినా నిప్పరియాయతో బ్రాహ్మణకరణానం ధమ్మానం అత్తని పతిట్ఠితానం పరసన్తతియం పతిట్ఠాపనేన పరేసమ్పి బ్రాహ్మణకరణమాహ.

తస్స మే తుమ్హే పుత్తాతి తస్స ఏవరూపస్స మమ తుమ్హే, భిక్ఖవే, పుత్తా అత్రజా హోథ. ఓరసాతి ఉరసి సమ్బన్ధా. యథా హి సత్తానం ఓరసపుత్తా అత్రజా విసేసేన పితుసన్తకస్స దాయజ్జస్స భాగినో హోన్తి, ఏవమేతేపి అరియపుగ్గలా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ధమ్మస్సవనన్తే అరియాయ జాతియా జాతా. తస్స సన్తకస్స విముత్తిసుఖస్స అరియధమ్మరతనస్స చ ఏకంసభాగియతాయ ఓరసా. అథ వా భగవతో ధమ్మదేసనానుభావేన అరియభూమిం ఓక్కమమానా ఓక్కన్తా చ అరియసావకా సత్థు ఉరే వాయామజనితాభిజాతితాయ నిప్పరియాయేన ‘‘ఓరసపుత్తా’’తి వత్తబ్బతం అరహన్తి. తథా హి తే భగవతా ఆసయానుసయచరియాధిముత్తిఆదివోలోకనేన వజ్జానుచిన్తనేన చ హదయే కత్వా వజ్జతో నివారేత్వా అనవజ్జే పతిట్ఠపేన్తేన సీలాదిధమ్మసరీరపోసనేన సంవడ్ఢితా. ముఖతో జాతాతి ముఖతో జాతాయ ధమ్మదేసనాయ అరియాయ జాతియా జాతత్తా ముఖతో జాతా. అథ వా అనఞ్ఞసాధారణతో సబ్బస్స కుసలధమ్మస్స ముఖతో పాతిమోక్ఖతో వుట్ఠానగామినివిపస్సనాసఙ్ఖాతతో విమోక్ఖముఖతో వా అరియమగ్గజాతియా జాతాతిపి ముఖతో జాతా. సిక్ఖత్తయసఙ్గహే సాసనధమ్మే అరియమగ్గధమ్మే వా జాతాతి ధమ్మజా. తేనేవ ధమ్మేన నిమ్మితా మాపితాతి ధమ్మనిమ్మితా. సతిధమ్మవిచయాది ధమ్మదాయాదా, న లాభసక్కారాది ఆమిసదాయాదా, ధమ్మదాయాదా నో ఆమిసదాయాదా హోథాతి అత్థో.

తత్థ ధమ్మో దువిధో – నిప్పరియాయధమ్మో, పరియాయధమ్మోతి. ఆమిసమ్పి దువిధం – నిప్పరియాయామిసం, పరియాయామిసన్తి. కథం? మగ్గఫలనిబ్బానప్పభేదో హి నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో నిప్పరియాయధమ్మో, నిబ్బత్తితధమ్మోయేవ, న కేనచి పరియాయేన కారణేన వా లేసేన వా ధమ్మో. యం పనిదం వివట్టూపనిస్సితం కుసలం, సేయ్యథిదం – ఇధేకచ్చో వివట్టం పత్థేన్తో దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, గన్ధమాలాదీహి వత్థుపూజం కరోతి, ధమ్మం సుణాతి, దేసేతి, ఝానసమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, ఏవం కరోన్తో అనుపుబ్బేన నిప్పరియాయం అమతం నిబ్బానం పటిలభతి, అయం పరియాయధమ్మో. తథా చీవరాదయో చత్తారో పచ్చయా నిప్పరియాయామిసమేవ, న అఞ్ఞేన పరియాయేన వా కారణేన వా లేసేన వా ఆమిసం. యం పనిదం వట్టగామికుసలం, సేయ్యథిదం – ఇధేకచ్చో వట్టం పత్థేన్తో సమ్పత్తిభవం ఇచ్ఛమానో దానం దేతి…పే… సమాపత్తియో నిబ్బత్తేతి, ఏవం కరోన్తో అనుపుబ్బేన దేవమనుస్ససమ్పత్తియో పటిలభతి, ఇదం పరియాయామిసం నామ.

తత్థ నిప్పరియాయధమ్మోపి భగవతోయేవ సన్తకో. భగవతా హి కథితత్తా భిక్ఖూ మగ్గఫలనిబ్బానాని అధిగచ్ఛన్తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సో, హి, బ్రాహ్మణ, భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా, అసఞ్జాతస్స మగ్గస్స సఞ్జనేతా…పే… మగ్గానుగా చ పనేతరహి సావకా విహరన్తి పచ్ఛా సమన్నాగతా’’తి (మ. ని. ౩.౭౯; చూలని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫).

‘‘సో, హావుసో, భగవా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతి, చక్ఖుభూతో ఞాణభూతో ధమ్మభూతో బ్రహ్మభూతో, వత్తా పవత్తా, అత్థస్స నిన్నేతా, అమతస్స దాతా, ధమ్మస్సామీ తథాగతో’’తి (మ. ని. ౧.౨౦౩; ౩.౨౮౧) చ.

పరియాయధమ్మోపి భగవతోయేవ సన్తకో. భగవతా హి కథితత్తా ఏవ జానన్తి ‘‘వివట్టం పత్థేత్వా దానం దేన్తో…పే… సమాపత్తియో నిబ్బత్తేన్తో అనుక్కమేన అమతం నిబ్బానం పటిలభతీ’’తి. నిప్పరియాయామిసమ్పి భగవతోయేవ సన్తకం. భగవతా హి అనుఞ్ఞాతత్తాయేవ భిక్ఖూహి జీవకవత్థుం ఆదిం కత్వా పణీతచీవరం లద్ధం. యథాహ –

‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, గహపతిచీవరం. యో ఇచ్ఛతి, పంసుకూలికో హోతు. యో ఇచ్ఛతి, గహపతిచీవరం సాదియతు. ఇతరీతరేనపాహం, భిక్ఖవే, సన్తుట్ఠింయేవ వణ్ణేమీ’’తి (మహావ. ౩౩౭).

ఏవం ఇతరేపి పచ్చయా భగవతా అనుఞ్ఞాతత్తా ఏవ భిక్ఖూహి పరిభుఞ్జితుం లద్ధా. పరియాయామిసమ్పి భగవతోయేవ సన్తకం. భగవతా హి కథితత్తా ఏవ జానన్తి ‘‘సమ్పత్తిభవం పత్థేన్తో దానం దత్వా సీలం…పే… సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా అనుక్కమేన పరియాయామిసం దిబ్బసమ్పత్తిం మనుస్ససమ్పత్తిఞ్చ పటిలభతీ’’తి. యదేవ యస్మా నిప్పరియాయధమ్మోపి పరియాయధమ్మోపి నిప్పరియాయామిసమ్పి పరియాయామిసమ్పి భగవతోయేవ సన్తకం, తస్మా తత్థ అత్తనో సామిభావం దస్సేన్తో తత్థ చ యం సేట్ఠతరం అచ్చన్తహితసుఖావహం తత్థేవ నే నియోజేన్తో ఏవమాహ ‘‘తస్స మే తుమ్హే పుత్తా ఓరసా…పే… నో ఆమిసదాయాదా’’తి.

ఇతి భగవా పరిపుణ్ణవతసమాదానం తపచరియం సమ్మదేవ వుసితబ్రహ్మచరియం సువిసుద్ధవిజ్జాచరణసమ్పన్నం అనవసేసవేదన్తపారగుం బాహితసబ్బపాపం సతతం యాచయోగం సదేవకే లోకే అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యభావప్పత్తం అత్తనో పరమత్థబ్రాహ్మణభావం అరియసావకానఞ్చ అత్తనో ఓరసపుత్తాదిభావం పవేదేసి. భగవా హి ‘‘సీహోతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచనం అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి (అ. ని. ౫.౯౯) ఏత్థ సీహసదిసం, ‘‘పురిసో మగ్గకుసలోతి ఖో, తిస్స, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౩.౮౪) ఏత్థ మగ్గదేసకపురిససదిసం, ‘‘రాజాహమస్మి సేలా’’తి (మ. ని. ౨.౩౯౯; సు. ని. ౫౫౯) ఏత్థ రాజసదిసం, ‘‘భిసక్కో సల్లకత్తోతి ఖో, సునక్ఖత్త, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (మ. ని. ౩.౬౫) ఏత్థ వేజ్జసదిసం, ‘‘బ్రాహ్మణోతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (అ. ని. ౮.౮౫) ఏత్థ బ్రాహ్మణసదిసం అత్తానం కథేసి. ఇధాపి బ్రాహ్మణ సదిసం కత్వా కథేసి.

ఇదాని యేహి దానాదీహి యుత్తస్స ఇతో బాహిరకబ్రాహ్మణస్స బ్రాహ్మణకిచ్చం పరిపుణ్ణం మఞ్ఞన్తి, తేహి అత్తనో దానాదీనం అగ్గసేట్ఠభావం పకాసేతుం ‘‘ద్వేమాని, భిక్ఖవే, దానానీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యాగాతి మహాయఞ్ఞా, మహాదానానీతి అత్థో, యాని ‘‘యిట్ఠానీ’’తిపి వుచ్చన్తి. తత్థ వేలామదానవేస్సన్తరదానమహావిజితయఞ్ఞసదిసా ఆమిసయాగా వేదితబ్బా, మహాసమయసుత్తమఙ్గలసుత్తచూళరాహులోవాదసుత్తసమచిత్తసుత్తదేసనాదయో ధమ్మయాగా. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

గాథాయం అయజీతి అదాసి. అమచ్ఛరీతి సబ్బమచ్ఛరియానం బోధిమూలేయేవ సుప్పహీనత్తా మచ్ఛేరరహితో. సబ్బభూతానుకమ్పీతి మహాకరుణాయ సబ్బసత్తే పియపుత్తం వియ అనుగ్గణ్హనసీలో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘వధకే దేవదత్తే చ, చోరే అఙ్గులిమాలకే;

ధనపాలే రాహులే చేవ, సమచిత్తో మహామునీ’’తి. (మి. ప. ౬.౬.౫) –

సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సులభసుత్తవణ్ణనా

౧౦౧. దుతియే అప్పానీతి పరిత్తాని. సులభానీతి సుఖేన లద్ధబ్బాని, యత్థ కత్థచి వా సక్కా హోతి లద్ధుం. అనవజ్జానీతి వజ్జరహితాని నిద్దోసాని ఆగమనసుద్ధితో కాయమణ్డనాదికిలేసవత్థుభావాభావతో చ. తత్థ సులభతాయ పరియేసనదుక్ఖస్స అభావో దస్సితో, అప్పతాయ పరిహరణదుక్ఖస్సపి అభావో దస్సితో, అనవజ్జతాయ అగరహితబ్బతాయ భిక్ఖుసారుప్పభావో దస్సితో హోతి. అప్పతాయ వా పరిత్తాసస్స అవత్థుతా, సులభతాయ గేధాయ అవత్థుతా, అనవజ్జతాయ ఆదీనవవసేన నిస్సరణపఞ్ఞాయ వత్థుతా దస్సితా హోతి. అప్పతాయ వా లాభేన న సోమనస్సం జనయన్తి, సులభతాయ అలాభేన న దోమనస్సం జనయన్తి, అనవజ్జతాయ విప్పటిసారనిమిత్తం అఞ్ఞాణుపేక్ఖం న జనయన్తి అవిప్పటిసారవత్థుభావతో.

పంసుకూలన్తి రథికాసుసానసఙ్కారకూటాదీసు యత్థ కత్థచి పంసూనం ఉపరి ఠితత్తా అబ్భుగ్గతట్ఠేన పంసుకూలం వియాతి పంసుకూలం, పంసు వియ కుచ్ఛితభావం ఉలతి గచ్ఛతీతి పంసుకూలన్తి ఏవం లద్ధనామం రథికాదీసు పతితనన్తకాని ఉచ్చినిత్వా కతచీవరం. పిణ్డియాలోపోతి జఙ్ఘపిణ్డియా బలేన చరిత్వా ఘరే ఘరే ఆలోపమత్తం కత్వా లద్ధభోజనం. రుక్ఖమూలన్తి వివేకానురూపం యంకిఞ్చి రుక్ఖసమీపం. పూతిముత్తన్తి యంకిఞ్చి గోముత్తం. యథా హి సువణ్ణవణ్ణోపి కాయో పూతికాయోవ ఏవం అభినవమ్పి ముత్తం పూతిముత్తమేవ. తత్థ కేచి గోముత్తభావితం హరితకీఖణ్డం ‘‘పూతిముత్త’’న్తి వదన్తి, పూతిభావేన ఆపణాదితో విస్సట్ఠం ఛడ్డితం అపరిగ్గహితం యంకిఞ్చి భేసజ్జం పూతిముత్తన్తి అధిప్పేతన్తి అపరే.

యతో ఖోతి పచ్చత్తే నిస్సక్కవచనం, యం ఖోతి వుత్తం హోతి. తేన ‘‘తుట్ఠో హోతీ’’తి వుత్తకిరియం పరామసతి. తుట్ఠోతి సన్తుట్ఠో. ఇదమస్సాహన్తి య్వాయం చతుబ్బిధేన యథావుత్తేన పచ్చయేన అప్పేన సులభేన సన్తోసో, ఇదం ఇమస్స భిక్ఖునో సీలసంవరాదీసు అఞ్ఞతరం ఏకం సామఞ్ఞఙ్గం సమణభావకారణన్తి అహం వదామి. సన్తుట్ఠస్స హి చతుపారిసుద్ధిసీలం సుపరిపుణ్ణం హోతి, సమథవిపస్సనా చ భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. అథ వా సామఞ్ఞం నామ అరియమగ్గో. తస్స సఙ్ఖేపతో ద్వే అఙ్గాని – బాహిరం, అజ్ఝత్తికన్తి. తత్థ బాహిరం సప్పురిసూపనిస్సయో సద్ధమ్మస్సవనఞ్చ, అజ్ఝత్తికం పన యోనిసో మనసికారో ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి చ. తేసు యస్మా యథారహం ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తిభూతా తస్సా మూలభూతా చేతే ధమ్మా, యదిదం అప్పిచ్ఛతా సన్తుట్ఠితా పవివిత్తతా అసంసట్ఠతా ఆరద్ధవీరియతాతి ఏవమాదయో, తస్మా వుత్తం ‘‘ఇదమస్సాహం అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఙ్గన్తి వదామీ’’తి.

గాథాసు సేనాసనమారబ్భాతి విహారాదిం మఞ్చపీఠాదిఞ్చ సేనాసనం నిస్సాయ. చీవరం పానభోజనన్తి నివాసనాదిచీవరం, అమ్బపానకాదిపానం, ఖాదనీయభోజనీయాదిభుఞ్జితబ్బవత్థుఞ్చ ఆరబ్భాతి సమ్బన్ధో. విఘాతో విహతభావో చేతోదుక్ఖం న హోతీతి యోజనా. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – ‘‘అసుకస్మిం నామ ఆవాసే పచ్చయా సులభా’’తి లభితబ్బట్ఠానగమనేన వా ‘‘మయ్హం పాపుణాతి న తుయ్హ’’న్తి వివాదాపజ్జనేన వా నవకమ్మకరణాదివసేన వా సేనాసనాదీని పరియేసన్తానం అసన్తుట్ఠానం ఇచ్ఛితలాభాదినా యో విఘాతో చిత్తస్స హోతి, సో తత్థ సన్తుట్ఠస్స న హోతీతి. దిసా నప్పటిహఞ్ఞతీతి సన్తుట్ఠియా చాతుద్దిసాభావేన దిసా నప్పటిహన్తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘చాతుద్దిసో అప్పటిఘో చ హోతి,

సన్తుస్సమానో ఇతరీతరేనా’’తి. (సు. ని. ౪౨; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౮);

యస్స హి ‘‘అసుకట్ఠానం నామ గతో చీవరాదీని లభిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స దిసా పటిహఞ్ఞతి నామ. యస్స పన ఏవం న ఉప్పజ్జతి, తస్స దిసా న పటిహఞ్ఞతి నామ. ధమ్మాతి పటిపత్తిధమ్మా. సామఞ్ఞస్సానులోమికాతి సమణధమ్మస్స సమథవిపస్సనాభావనాయ అరియమగ్గస్సేవ వా అనుచ్ఛవికా అప్పిచ్ఛతాదయో. అధిగ్గహితాతి సబ్బే తే తుట్ఠచిత్తస్స సన్తుట్ఠచిత్తేన భిక్ఖునా అధిగ్గహితా పటిపక్ఖధమ్మే అభిభవిత్వా గహితా హోన్తి అబ్భన్తరగతా, న బాహిరగతాతి.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఆసవక్ఖయసుత్తవణ్ణనా

౧౦౨. తతియే జానతోతి జానన్తస్స. పస్సతోతి పస్సన్తస్స. యదిపి ఇమాని ద్వేపి పదాని ఏకత్థాని, బ్యఞ్జనమేవ నానం, ఏవం సన్తేపి ‘‘జానతో’’తి ఞాణలక్ఖణం ఉపాదాయ పుగ్గలం నిద్దిసతి. జాననలక్ఖణఞ్హి ఞాణం. ‘‘పస్సతో’’తి ఞాణప్పభావం ఉపాదాయ. దస్సనప్పభావఞ్హి ఉపాదాయ ఞాణసమఙ్గీ పుగ్గలో చక్ఖుమా వియ పుగ్గలో చక్ఖునా రూపాని, ఞాణేన వివటే ధమ్మే పస్సతి. అథ వా జానతోతి అనుబోధఞాణేన జానతో. పస్సతోతి పటివేధఞాణేన పస్సతో. పటిలోమతో వా దస్సనమగ్గేన పస్సతో, భావనామగ్గేన జానతో. కేచి పన ‘‘ఞాతతీరణపహానపరిఞ్ఞాహి జానతో, సిఖాప్పత్తవిపస్సనాయ పస్సతో’’తి వదన్తి. అథ వా దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన జానతో, నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన పస్సతో. తదుభయే చ సతి పహానభావనాభిసమయా సిద్ధా ఏవ హోన్తీతి చతుసచ్చాభిసమయో వుత్తో హోతి. యదా చేత్థ విపస్సనాఞాణం అధిప్పేతం, తదా ‘‘జానతో పస్సతో’’తి పదానం హేతుఅత్థదీపనతా దట్ఠబ్బా. యదా పన మగ్గఞాణం అధిప్పేతం, తదా మగ్గకిచ్చత్థదీపనతా.

ఆసవానం ఖయన్తి ‘‘జానతో, అహం భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫; సం. ని. ౩.౧౦౧; ౫.౧౦౯౫) ఏవమాగతే సబ్బాసవసంవరపరియాయే ‘‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తి’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౩౮) చ సుత్తపదేసు ఆసవానం పహానం అచ్చన్తక్ఖయో అసముప్పాదో ఖీణాకారో నత్థిభావో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఫలం.

‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;

ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. (ధ. ప. ౨౫౩); –

ఆదీసు నిబ్బానం.

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా;

తతో అఞ్ఞావిముత్తస్స, ఞాణం వే హోతి తాదినో’’తి. (అ. ని. ౩.౮౬; ఇతివు. ౬౨) –

ఏవమాగతే ఇన్ద్రియసుత్తే ఇధ చ మగ్గో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. తస్మా యథావుత్తనయేన జానన్తస్స పస్సన్తస్స అహం అరియమగ్గాధిగమం వదామీతి వుత్తం హోతి. నో అజానతో నో అపస్సతోతి యో పన న జానాతి న పస్సతి, తస్స నో వదామీతి అత్థో. ఏతేన యే అజానతో అపస్సతోపి సంసారసుద్ధిం వదన్తి, తే పటిక్ఖిపతి. పురిమేన వా పదద్వయేన ఉపాయో వుత్తో, ఇమినా అనుపాయపటిసేధో. సఙ్ఖేపేన చేత్థ ఞాణం ఆసవక్ఖయకరం, సేసం తస్స పరిక్ఖారోతి దస్సేతి.

ఇదాని యం జానతో యం పస్సతో ఆసవక్ఖయో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతో’’తి పుచ్ఛం ఆరభి. తత్థ జాననా బహువిధా. దబ్బజాతికో ఏవ హి కోచి భిక్ఖు ఛత్తం కాతుం జానాతి, కోచి చీవరాదీనం అఞ్ఞతరం, తస్స ఈదిసాని కమ్మాని వత్తసీసే ఠత్వా కరోన్తస్స సా జాననా ‘‘మగ్గఫలానం పదట్ఠానం న హోతీ’’తి న వత్తబ్బా. యో పన సాసనే పబ్బజిత్వా వేజ్జకమ్మాదీని కాతుం జానాతి, తస్సేవం జానతో ఆసవా వడ్ఢన్తియేవ. తస్మా యం జానతో యం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి, తదేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆది. తత్థ యం వత్తబ్బం చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం, తం హేట్ఠా యోనిసోమనసికారసుత్తే సఙ్ఖేపతో వుత్తమేవ.

తత్థ పన ‘‘యోనిసో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మనసి కరోన్తో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతీ’’తి (ఇతివు. ౧౬) ఆగతత్తా ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆదినా అత్థవిభావనా కతా. ఇధ ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫; సం. ని. ౩.౧౦౧; ౫.౧౦౯౫) ఆగతత్తా ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి పరిఞ్ఞాపటివేధవసేన పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన మగ్గఞాణేన జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తిఆదినా నయేన యోజేతబ్బం. ఆసవేసు చ పఠమమగ్గేన దిట్ఠాసవో ఖీయతి, తతియమగ్గేన కామాసవో, చతుత్థమగ్గేన భవాసవో అవిజ్జాసవో చ ఖీయతీతి వేదితబ్బో.

గాథాసు విముత్తిఞాణన్తి విముత్తియం నిబ్బానే ఫలే చ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ఉత్తమన్తి ఉత్తమధమ్మారమ్మణత్తా ఉత్తమం. ఖయే ఞాణన్తి ఆసవానం సంయోజనానఞ్చ ఖయే ఖయకరే అరియమగ్గే ఞాణం. ‘‘ఖీణా సంయోజనా ఇతి ఞాణ’’న్తి ఇధాపి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తేన పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణం దస్సేతి. ఏవమేత్థ చత్తారిపి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని వుత్తాని హోన్తి. అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణా హి ఇధ నత్థి అరహత్తఫలాధిగమస్స అధిప్పేతత్తా. యథా చేత్థ జానతో పస్సతోతి నిబ్బానాధిగమేన సమ్మాదిట్ఠికిచ్చం అధికం కత్వా వుత్తం, ఏవం సమ్మప్పధానకిచ్చమ్పి అధికమేవ ఇచ్ఛితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘న త్వేవిదం కుసీతేనా’’తి ఓసానగాథమాహ.

తత్థ న త్వేవిదన్తి న తు ఏవ ఇదం. తుసద్దో నిపాతమత్తం. బాలేనమవిజానతాతి మకారో పదసన్ధికరో. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – ఇదం సేక్ఖమగ్గేన అసేక్ఖమగ్గేన చ పత్తబ్బం అభిజ్ఝాకాయగన్థాదిసబ్బగన్థానం పమోచనం పమోచనస్స నిమిత్తభూతం నిబ్బానం ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా చత్తారి సచ్చాని యథాభూతం అవిజానతా తతో ఏవ బాలేన అవిద్దసునా యథా అధిగన్తుం న సక్కా, ఏవం కుసీతేన నిబ్బీరియేనాపి, తస్మా తదధిగమాయ ఆరద్ధవీరియేన భవితబ్బన్తి. తేనాహ భగవా ‘‘ఆరద్ధవీరియస్సాయం ధమ్మో, నో కుసీతస్స’’ (దీ. ని. ౩.౩౫౮).

‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;

ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో’’తి. (సం. ని. ౧.౧౮౫; నేత్తి. ౨౯; మి. ప. ౫.౧.౪);

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౧౦౩. చతుత్థే యే హి కేచీతి యే కేచి. ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం నప్పజానన్తీతి ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యో’’తి అవిపరీతం సభావసరసలక్ఖణతో విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ దుక్ఖసచ్చం న జానన్తి న పటివిజ్ఝన్తి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. న మే తే, భిక్ఖవేతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – భిక్ఖవే, చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం అననుయుత్తా పబ్బజ్జామత్తసమణా చేవ జాతిమత్తబ్రాహ్మణా చ న మయా తే సమితపాపసమణేసు సమణోతి, బాహితపాపబ్రాహ్మణేసు బ్రాహ్మణోతి చ సమ్మతా అనుఞ్ఞాతా. కస్మా? సమణకరణానం బ్రాహ్మణకరణానఞ్చ ధమ్మానం అభావతోతి. తేనేవాహ ‘‘న చ పన తే ఆయస్మన్తో’’తిఆది. తత్థ సామఞ్ఞత్థన్తి సామఞ్ఞసఙ్ఖాతం అత్థం, చత్తారి సామఞ్ఞఫలానీతి అత్థో. బ్రహ్మఞ్ఞత్థన్తి తస్సేవ వేవచనం. అపరే పన ‘‘సామఞ్ఞత్థన్తి చత్తారో అరియమగ్గా, బ్రహ్మఞ్ఞత్థన్తి చత్తారి అరియఫలానీ’’తి వదన్తి. సేసం వుత్తనయమేవ. సుక్కపక్ఖో వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో. గాథాసు అపుబ్బం నత్థి.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సీలసమ్పన్నసుత్తవణ్ణనా

౧౦౪. పఞ్చమే సీలసమ్పన్నాతి ఏత్థ సీలం నామ ఖీణాసవానం లోకియలోకుత్తరసీలం, తేన సమ్పన్నా సమన్నాగతాతి సీలసమ్పన్నా. సమాధిపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో. విముత్తి పన ఫలవిముత్తియేవ, విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ఏవమేత్థ సీలాదయో తయో లోకియలోకుత్తరా, విముత్తి లోకుత్తరావ, విముత్తిఞాణదస్సనం లోకియమేవ. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం పరే ఓవదన్తి అనుసాసన్తీతి ఓవాదకా. విఞ్ఞాపకాతి కమ్మాని కమ్మఫలాని చ, విఞ్ఞాపకా, తత్థ చ ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా, ఇమే ధమ్మా అకుసలా. ఇమే ధమ్మా సావజ్జా, ఇమే ధమ్మా అనవజ్జా’’తిఆదినా కుసలాదివిభాగతో ఖన్ధాదివిభాగతో సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతోతి వివిధేహి నయేహి ధమ్మానం ఞాపకా అవబోధకా. సన్దస్సకాతి తేయేవ ధమ్మే హత్థేన గహేత్వా వియ పరస్స పచ్చక్ఖతో దస్సేతారో. సమాదపకాతి యం సీలాది యేహి అసమాదిన్నం, తస్స సమాదాపేతారో, తత్థ తే పతిట్ఠాపేతారో. సముత్తేజకాతి ఏవం కుసలధమ్మేసు పతిట్ఠితానం ఉపరి అధిచిత్తానుయోగే నియోజనవసేన చిత్తస్స సమ్మా ఉత్తేజకా, యథా విసేసాధిగమో హోతి, ఏవం నిసామనవసేన తేజకా. సమ్పహంసకాతి తేసం యథాలద్ధేహి ఉపరిలద్ధబ్బేహి చ గుణవిసేసేహి చిత్తస్స సమ్మా పహంసకా, లద్ధస్సాదవసేన సుట్ఠు తోసకా. అలంసమక్ఖాతారోతి అలం పరియత్తం యథావుత్తం అపరిహాపేత్వా సమ్మదేవ అనుగ్గహాధిప్పాయేన అక్ఖాతారో.

అథ వా సన్దస్సకాతి ధమ్మం దేసేన్తా పవత్తినివత్తియో సభావసరసలక్ఖణతో సమ్మదేవ దస్సేతారో. సమాదపకాతి చిత్తే పతిట్ఠాపనవసేన తస్సేవ అత్థస్స గాహాపకా. సముత్తేజకాతి తదత్థగ్గహణే ఉస్సాహజననేన సమ్మదేవ వోదపకా జోతకా వా. సమ్పహంసకాతి తదత్థపటిపత్తియం ఆనిసంసదస్సనేన సమ్మదేవ పహంసకా తోసకా. అలంసమక్ఖాతారోతి సమత్థా హుత్వా వుత్తనయేన సమక్ఖాతారో. సద్ధమ్మస్సాతి పటివేధసద్ధమ్మస్స, తివిధస్సాపి వా సద్ధమ్మస్స దేసేతారో.

దస్సనమ్పహన్తి దస్సనమ్పి అహం. తం పనేతం చక్ఖుదస్సనం ఞాణదస్సనన్తి దువిధం. తత్థ పసన్నేహి చక్ఖూహి అరియానం ఓలోకనం చక్ఖుదస్సనం నామ. అరియభావకరానం పన ధమ్మానం అరియభావస్స చ విపస్సనామగ్గఫలేహి అధిగమో ఞాణదస్సనం నామ. ఇమస్మిం పనత్థే చక్ఖుదస్సనం అధిప్పేతం. అరియానఞ్హి పసన్నేహి చక్ఖూహి ఓలోకనమ్పి సత్తానం బహూపకారమేవ. సవనన్తి ‘‘అసుకో నామ ఖీణాసవో అసుకస్మిం నామ రట్ఠే వా జనపదే వా గామే వా నిగమే వా విహారే వా లేణే వా వసతీ’’తి కథేన్తానం సోతేన సవనం, ఏతమ్పి బహూపకారమేవ. ఉపసఙ్కమనన్తి ‘‘దానం వా దస్సామి, పఞ్హం వా పుచ్ఛిస్సామి, ధమ్మం వా సోస్సామి, సక్కారం వా కరిస్సామీ’’తి ఏవరూపేన చిత్తేన అరియానం ఉపసఙ్కమనం. పయిరుపాసనన్తి పఞ్హపయిరుపాసనం, అరియానం గుణే సుత్వా తే ఉపసఙ్కమిత్వా నిమన్తేత్వా దానం వా దత్వా వత్తం వా కత్వా ‘‘కిం, భన్తే, కుసల’’న్తిఆదినా నయేన పఞ్హపుచ్ఛనన్తి అత్థో. వేయ్యావచ్చాదికరణం పయిరుపాసనంయేవ. అనుస్సరణన్తి రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు నిసిన్నస్స ‘‘ఇదాని అరియా గుమ్బలేణమణ్డపాదీసు ఝానవిపస్సనామగ్గఫలసుఖేహి వీతినామేన్తీ’’తి తేసం దిబ్బవిహారాదిగుణవిసేసారమ్మణం అనుస్సరణం. యో వా తేసం సన్తికా ఓవాదో లద్ధో హోతి, తం ఆవజ్జిత్వా ‘‘ఇమస్మిం ఠానే సీలం కథితం, ఇమస్మిం సమాధి, ఇమస్మిం విపస్సనా, ఇమస్మిం మగ్గో, ఇమస్మిం ఫల’’న్తి ఏవం అనుస్సరణం.

అనుపబ్బజ్జన్తి అరియేసు చిత్తం పసాదేత్వా ఘరా నిక్ఖమ్మ తేసం సన్తికే పబ్బజ్జం. అరియేసు హి చిత్తం పసాదేత్వా తేసంయేవ సన్తికే పబ్బజిత్వా తేసంయేవ ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతోపి పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జా నామ, అఞ్ఞేసం సన్తికే ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతోపి పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జా నామ, అరియేసు పసాదేన అఞ్ఞత్థ పబ్బజిత్వా అరియానం సన్తికే ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతోపి పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జావ. అఞ్ఞేసు పన పసాదేన అఞ్ఞేసంయేవ సన్తికే పబ్బజిత్వా అఞ్ఞేసంయేవ ఓవాదానుసాసనిం పచ్చాసీసమానస్స చరతో పబ్బజ్జా అనుపబ్బజ్జా నామ న హోతి. వుత్తనయేన పబ్బజితేసు పన మహాకస్సపత్థేరస్స తావ అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా సతసహస్సమత్తా అహేసుం, తథా థేరస్సేవ సద్ధివిహారికస్స చన్దగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స సూరియగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స అస్సగుత్తత్థేరస్స, తస్సాపి సద్ధివిహారికస్స యోనకధమ్మరక్ఖితత్థేరస్స. తస్స పన సద్ధివిహారికో అసోకరఞ్ఞో కనిట్ఠభాతా తిస్సత్థేరో నామ అహోసి. తస్స అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా అడ్ఢతేయ్యకోటిసఙ్ఖా అహేసుం. దీపప్పసాదకమహామహిన్దత్థేరస్స పన అనుపబ్బజితానం గణనపరిచ్ఛేదో నత్థి. యావజ్జదివసా లఙ్కాదీపే సత్థరి పసాదేన పబ్బజన్తా మహామహిన్దత్థేరస్సేవ అనుపబ్బజ్జన్తి నామ.

ఇదాని యేన కారణేన తేసం అరియానం దస్సనాది బహూపకారన్తి వుత్తం, తం దస్సేతుం ‘‘తథారూపే’’తిఆదిమాహ. తత్థ తథారూపేతి తాదిసే సీలాదిగుణసమ్పన్నే అరియే. యస్మా దస్సనసవనానుస్సరణాని ఉపసఙ్కమనపయిరుపాసనట్ఠానాని, తస్మా తాని అనామసిత్వా ఉపసఙ్కమనపయిరుపాసనానియేవ దస్సేతుం ‘‘సేవతో భజతో పయిరుపాసతో’’తి వుత్తం. దస్సనసవనానుస్సరణతో హి అరియేసు ఉప్పన్నసద్ధో తే ఉపసఙ్కమిత్వా పయిరుపాసిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా లద్ధసవనానుత్తరియో అపరిపూరే సీలాదిగుణే పరిపూరేస్సతీతి. తథా హి వుత్తం ‘‘సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౧౮౩).

తత్థ సేవతోతి వత్తపటివత్తకరణవసేన కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమతో. భజతోతి సమ్పియాయనభత్తివసేన భజతో. పయిరుపాసతోతి పఞ్హపుచ్ఛనేన పటిపత్తిఅనుకరణేన చ పయిరుపాసతోతి తిణ్ణం పదానం అత్థవిభాగో దీపేతబ్బో. విముత్తిఞాణదస్సనస్స పారిపూరి ఏకూనవీసతిమస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స ఉప్పత్తియా వేదితబ్బా.

ఏవరూపా చ తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూతిఆదీసు యే యథావుత్తగుణసమన్నాగమేన ఏవరూపా ఏదిసా భిన్నసబ్బకిలేసా భిక్ఖూ, తే దిట్ఠధమ్మికాదిహితేసు సత్తానం నియోజనవసేన అనుసాసనతో సత్థారోతిపి వుచ్చన్తి. జాతికన్తారాదినిత్థరణతో సత్థవాహాతిపి, రాగాదిరణానం జహనతో జహాపనతో చ రణఞ్జహాతిపి, అవిజ్జాతమస్స వినోదనతో వినోదాపనతో చ తమోనుదాతిపి, సపరసన్తానేసు పఞ్ఞాఆలోకపఞ్ఞాఓభాసపఞ్ఞాపజ్జోతానం కరణేన నిబ్బత్తనేన ఆలోకాదికరాతిపి, తథా ఞాణుక్కాఞాణప్పభాధమ్ముక్కాధమ్మప్పభానం ధారణేన కరణేన చ ఉక్కాధారాతిపి, పభఙ్కరాతిపి, ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే చ ఇరియనతో పరేసం తథాభావహేతుభావతో, సదేవకేన లోకేన అరణీయతో అరియాతిపి, పఞ్ఞాచక్ఖుధమ్మచక్ఖూనం సాతిసయపటిలాభేన చక్ఖుమన్తోతిపి వుచ్చన్తి.

గాథాసు పామోజ్జకరణం ఠానన్తి నిరామిసస్స పమోదస్స నిబ్బత్తకం ఠానం కారణం. ఏతన్తి ఇదాని వత్తబ్బనిదస్సనం సన్ధాయ వదతి. విజానతన్తి సంకిలేసవోదానే యాథావతో జానన్తానం. భావితత్తానన్తి భావితసభావానం, కాయభావనాదీహి భావితసన్తానానన్తి అత్థో. ధమ్మజీవినన్తి మిచ్ఛాజీవం పహాయ ధమ్మేన ఞాయేన జీవికకప్పనతో, ధమ్మేన వా ఞాయేన అత్తభావస్స పవత్తనతో, సమాపత్తిబహులతాయ వా అగ్గఫలధమ్మేన జీవనతో ధమ్మజీవినం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యదిదం భావితత్తానం పరినిట్ఠితసమాధిపఞ్ఞాభావనానం తతో ఏవ ధమ్మజీవినం అరియానం దస్సనం. ఏతం అవిప్పటిసారనిమిత్తానం సీలాదీనం పారిపూరిహేతుభావతో విజానతం సప్పఞ్ఞజాతికానం ఏకన్తేనేవ పీతిపామోజ్జకారణన్తి.

ఇదాని తం తస్స కారణభావం దస్సేతుం ‘‘తే జోతయన్తీ’’తి ఓసానగాథాద్వయమాహ. తత్థ తేతి తే భావితత్తా ధమ్మజీవినో అరియా. జోతయన్తీతి పకాసయన్తి. భాసయన్తీతి సద్ధమ్మోభాసేన లోకం పభాసయన్తి, ధమ్మం దేసేన్తీతి అత్థో. యేసన్తి యేసం అరియానం. సాసనన్తి ఓవాదం. సమ్మదఞ్ఞాయాతి పుబ్బభాగఞాణేహి సమ్మదేవ జానిత్వా. సేసం వుత్తనయమేవ.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. తణ్హుప్పాదసుత్తవణ్ణనా

౧౦౫. ఛట్ఠే తణ్హుప్పాదాతి ఏత్థ ఉప్పజ్జతి ఏతేసూతి ఉప్పాదా. కా ఉప్పజ్జతి? తణ్హా. తణ్హాయ ఉప్పాదా తణ్హుప్పాదా, తణ్హావత్థూని తణ్హాకారణానీతి అత్థో. యత్థాతి యేసు నిమిత్తభూతేసు. ఉప్పజ్జమానాతి ఉప్పజ్జనసీలా. చీవరహేతూతి ‘‘కత్థ మనాపం చీవరం లభిస్సామీ’’తి చీవరకారణా ఉప్పజ్జతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఇతిభవాభవహేతూతి ఏత్థ పన ఇతీతి నిదస్సనత్థే నిపాతో. యథా చీవరాదిహేతు, ఏవం భవాభవహేతుపీతి అత్థో. భవాభవాతి చేత్థ పణీతప్పణీతాని సప్పినవనీతాదీని అధిప్పేతాని భవతి ఆరోగ్యం ఏతేనాతి కత్వా. ‘‘సమ్పత్తిభవేసు పణీతప్పణీతతరో భవాభవో’’తిపి వదన్తి. భవోతి వా సమ్పత్తి, అభవోతి విపత్తి. భవోతి వుడ్ఢి, అభవోతి హాని. తం నిమిత్తఞ్చ తణ్హా ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం ‘‘భవాభవహేతు వా’’తి.

గాథా హేట్ఠా వుత్తత్థా ఏవ. అపిచ తణ్హాదుతియోతి తణ్హాసహాయో. అయఞ్హి సత్తో అనమతగ్గే సంసారవట్టే సంసరన్తో న ఏకకోవ సంసరతి, తణ్హం పన దుతియికం సహాయికం లభిత్వావ సంసరతి. తథా హి తం పపాతపాతం అచిన్తేత్వా మధుగణ్హనకలుద్దకం వియ అనేకాదీనవాకులేసుపి భవేసు ఆనిసంసమేవ దస్సేన్తీ అనత్థజాలే సా పరిబ్భమాపేతి. ఏతమాదీనవం ఞత్వాతి ఏతం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు ఖన్ధేసు ఇత్థభావఞ్ఞథాభావసఞ్ఞితం ఆదీనవం జానిత్వా. తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవన్తి ‘‘తణ్హా చాయం వట్టదుక్ఖస్స సమ్భవో పభవో కారణ’’న్తి జానిత్వా. ఏత్తావతా చ ఏకస్స భిక్ఖునో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తుప్పత్తి దస్సితా. ఇదాని తం ఖీణాసవం థోమేన్తో ‘‘వీతతణ్హో’’తిఆదిమాహ. యం పనేత్థ అవుత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సబ్రహ్మకసుత్తవణ్ణనా

౧౦౬. సత్తమే సబ్రహ్మకానీతి ససేట్ఠకాని. యేసన్తి యేసం కులానం. పుత్తానన్తి పుత్తేహి పూజితసద్దయోగేన హి ఇదం కరణత్థే సామివచనం. అజ్ఝాగారేతి సకే ఘరే. పూజితా హోన్తీతి యం ఘరే అత్థి, తేన పటిజగ్గితా మనాపేన చేవ కాయికవాచసికేన చ పచ్చుపట్ఠితా హోన్తి. ఇతి మాతాపితుపూజకాని కులాని ‘‘సబ్రహ్మకానీ’’తి పసంసిత్వా ఉపరిపి నేసం పసంసనీయతం దస్సేన్తో ‘‘సపుబ్బదేవతానీ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ బ్రహ్మాతిఆదీని తేసం బ్రహ్మాదిభావసాధనత్థం వుత్తాని. తత్రాయమత్థవిభావనా – బ్రహ్మాతి సేట్ఠాధివచనం. యథా హి బ్రహ్మునో చతస్సో భావనా అవిజహితా హోన్తి మేత్తా, కరుణా, ముదితా, ఉపేక్ఖాతి, ఏవం మాతాపితూనం పుత్తేసు చతస్సో భావనా అవిజహితా హోన్తి. తా తస్మిం తస్మిం కాలే వేదితబ్బా – కుచ్ఛిగతస్మిఞ్హి దారకే ‘‘కదా న ఖో పుత్తకం అరోగం పరిపుణ్ణఙ్గపచ్చఙ్గం పస్సిస్సామా’’తి మాతాపితూనం మేత్తచిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పనేస మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో ఊకాహి వా మఙ్కులేహి వా దట్ఠో దుక్ఖసేయ్యాయ వా పీళితో పరోదతి విరవతి, తదాస్స సద్దం సుత్వా మాతాపితూనం కారుఞ్ఞం ఉప్పజ్జతి. ఆధావిత్వా విధావిత్వా కీళనకాలే పన లోభనీయవయస్మిం వా ఠితకాలే దారకం ఓలోకేత్వా మాతాపితూనం చిత్తం సప్పిమణ్డే పక్ఖిత్తసతవిహతకప్పాసపిచుపటలం వియ ముదుకం ఆమోదితం పమోదితం, తదా నేసం ముదితా లబ్భతి. యదా పన తేసం పుత్తో దారభరణం పచ్చుపట్ఠపేత్వా పాటియేక్కం అగారం అజ్ఝావసతి, తదా మాతాపితూనం ‘‘సక్కోతి దాని నో పుత్తకో అత్తనో ధమ్మతాయ జీవితు’’న్తి మజ్ఝత్తభావో ఉప్పజ్జతి. ఏవం తస్మిం కాలే ఉపేక్ఖా లబ్భతి. ఏవం మాతాపితూనం పుత్తేసు యథాకాలం చతుబ్బిధస్సపి బ్రహ్మవిహారస్స లబ్భనతో బ్రహ్మసదిసవుత్తితాయ వుత్తం ‘‘బ్రహ్మాతి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచన’’న్తి.

పుబ్బదేవతాతి ఏత్థ దేవా నామ తివిధా – సమ్ముతిదేవా, ఉపపత్తిదేవా, విసుద్ధిదేవాతి. తేసు సమ్ముతిదేవా నామ రాజానో ఖత్తియా. తే హి ‘‘దేవో, దేవీ’’తి లోకే వోహరీయన్తి, దేవా వియ లోకస్స నిగ్గహానుగ్గహసమత్థా చ హోన్తి. ఉపపత్తిదేవా నామ చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ యావ భవగ్గా ఉప్పన్నా సత్తా. విసుద్ధిదేవా నామ ఖీణాసవా సబ్బకిలేసవిసుద్ధితో. తత్రాయం వచనత్థో – దిబ్బన్తి, కీళన్తి, లళన్తి, జోతన్తి పటిపక్ఖం జయన్తి వాతి దేవా. తేసు సబ్బసేట్ఠా విసుద్ధిదేవా. యథా తే బాలజనేహి కతం అపరాధం అగణేత్వా ఏకన్తేనేవ తేసం అనత్థహానిం అత్థుప్పత్తిఞ్చ ఆకఙ్ఖన్తావ యథావుత్తబ్రహ్మవిహారయోగేన అత్థాయ హితాయ సుఖాయ పటిపజ్జన్తి, దక్ఖిణేయ్యతాయ చ తేసం కారానం మహప్ఫలతం మహానిసంసతఞ్చ ఆవహన్తి; ఏవమేవ మాతాపితరోపి పుత్తానం అపరాధం అగణేత్వా ఏకన్తేనేవ తేసం అనత్థహానిం అత్థుప్పత్తిఞ్చ ఆకఙ్ఖన్తా వుత్తనయేనేవ చతుబ్బిధస్సపి బ్రహ్మవిహారస్స లబ్భనతో అత్థాయ హితాయ సుఖాయ పటిపజ్జన్తా పరమదక్ఖిణేయ్యా హుత్వా అత్తని కతానం కారానం మహప్ఫలతం మహానిసంసతఞ్చ ఆవహన్తి. సబ్బదేవేహి చ పఠమం తేసం ఉపకారవన్తతాయ తే ఆదితోయేవ దేవా. తేసఞ్హి వసేన తే పఠమం అఞ్ఞే దేవే ‘‘దేవా’’తి జానన్తి ఆరాధేన్తి పయిరుపాసన్తి, ఆరాధనవిధిం ఞత్వా తథా పటిపజ్జన్తా తస్సా పటిపత్తియా ఫలం అధిగచ్ఛన్తి, తస్మా తే పచ్ఛాదేవా నామ. తేన వుత్తం ‘‘పుబ్బదేవతాతి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచన’’న్తి.

పుబ్బాచరియాతి పఠమఆచరియా. మాతాపితరో హి పుత్తే సిక్ఖాపేన్తా అతితరుణకాలతో పట్ఠాయ ‘‘ఏవం నిసీద, ఏవం గచ్ఛ, ఏవం తిట్ఠ, ఏవం సయ, ఏవం ఖాద, ఏవం భుఞ్జ, అయం తే ‘తాతా’తి వత్తబ్బో, అయం ‘భాతికా’తి, అయం ‘భగినీ’తి, ఇదం నామ కాతుం వట్టతి, ఇదం న వట్టతి, అసుకం నామ ఉపసఙ్కమితుం వట్టతి, అసుకం నామ న వట్టతీ’’తి గాహేన్తి సిక్ఖాపేన్తి. అపరభాగే అఞ్ఞే ఆచరియాపి సిప్పం ముద్దం గణనన్తి ఏవమాదిం సిక్ఖాపేన్తి, అఞ్ఞే సరణాని దేన్తి, సీలేసు పతిట్ఠాపేన్తి, పబ్బాజేన్తి, ధమ్మం ఉగ్గణ్హాపేన్తి, ఉపసమ్పాదేన్తి, సోతాపత్తిమగ్గాదీని పాపేన్తి. ఇతి సబ్బేపి తే పచ్ఛాఆచరియా నామ. మాతాపితరో పన సబ్బపఠమం. తేనాహ ‘‘పుబ్బాచరియాతి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచన’’న్తి.

ఆహునేయ్యాతి ఆనేత్వా హునితబ్బన్తి ఆహునం, దూరతోపి ఆనేత్వా ఫలవిసేసం ఆకఙ్ఖన్తేన గుణవన్తేసు దాతబ్బానం అన్నపానవత్థచ్ఛాదనాదీనం ఏతం నామం, ఉపకారఖేత్తతాయ తం ఆహునం అరహన్తీతి ఆహునేయ్యా. తేన వుత్తం ‘‘ఆహునేయ్యాతి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచన’’న్తి.

ఇదాని తేసం బ్రహ్మాదిభావే కారణం దస్సేతుం ‘‘తం కిస్స హేతు? బహుకారా’’తిఆది వుత్తం. తం కిస్స హేతూతి తం మాతాపితూనం బ్రహ్మాదిఅధివచనం కేన కారణేనాతి చేతి అత్థో. బహుకారాతి బహూపకారా. ఆపాదకాతి జీవితస్స ఆపాదకా, పాలకా. పుత్తానఞ్హి మాతాపితూహి జీవితం ఆపాదితం పాలితం ఘటితం అనుప్పబన్ధేన పవత్తితం సమ్పాదితం. పోసకాతి హత్థపాదే వడ్ఢేత్వా హదయలోహితం పాయేత్వా పోసేతారో. ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారోతి పుత్తానం ఇమస్మిం లోకే ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణదస్సనం నామ మాతాపితరో నిస్సాయ జాతన్తి తే నేసం ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారో నామ. ఇతి తేసం బహుకారత్తం బ్రహ్మాదిభావస్స కారణం దస్సితం, యేన పుత్తో మాతాపితూనం లోకియేన ఉపకారేన కేనచి పరియాయేన పరియన్తం పటికారం కాతుం న సమత్థోయేవ. సచే హి పుత్తో ‘‘మాతాపితూనం ఉపకారస్స పచ్చుపకారం కరిస్సామీ’’తి ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ వాయమన్తో దక్ఖిణే అంసకూటే మాతరం, ఇతరస్మిం పితరం ఠపేత్వా వస్ససతాయుకో సకలం వస్ససతమ్పి పరిహరేయ్య చతూహి పచ్చయేహి ఉచ్ఛాదనపరిమద్దనన్హాపనసమ్బాహనాదీహి చ యథారుచి ఉపట్ఠహన్తో తేసం ముత్తకరీసమ్పి అజిగుచ్ఛన్తో, న ఏత్తావతా పుత్తేన మాతాపితూనం పటికారో కతో హోతి అఞ్ఞత్ర సద్ధాదిగుణవిసేసే పతిట్ఠాపనా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘ద్విన్నాహం, భిక్ఖవే, న సుప్పటికారం వదామి. కతమేసం ద్విన్నం? మాతు చ పితు చ. ఏకేన, భిక్ఖవే, అంసేన మాతరం పరిహరేయ్య, ఏకేన అంసేన పితరం పరిహరేయ్య వస్ససతాయుకో వస్ససతజీవీ, సో చ నేసం ఉచ్ఛాదనపరిమద్దనన్హాపనసమ్బాహనేన, తే చ తత్థేవ ముత్తకరీసం చజేయ్యుం, న త్వేవ, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం కతం వా హోతి పటికతం వా. ఇమిస్సా చ, భిక్ఖవే, మహాపథవియా పహూతరత్తరతనాయ మాతాపితరో ఇస్సరియాధిపచ్చే రజ్జే పతిట్ఠాపేయ్య, న త్వేవ, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం కతం వా హోతి పటికతం వా. తం కిస్స హేతు? బహుకారా, భిక్ఖవే, మాతాపితరో పుత్తానం ఆపాదకా పోసకా ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారో.

‘‘యో చ ఖో, భిక్ఖవే, మాతాపితరో అస్సద్ధే సద్ధాసమ్పదాయ సమాదపేతి నివేసేతి పతిట్ఠాపేతి. దుస్సీలే సీలసమ్పదాయ, మచ్ఛరినో చాగసమ్పదాయ, దుప్పఞ్ఞే పఞ్ఞాసమ్పదాయ సమాదపేతి నివేసేతి పతిట్ఠాపేతి. ఏత్తావతా ఖో, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం కతఞ్చ హోతి పటికతఞ్చా’’తి (అ. ని. ౨.౩౪).

తథా –

‘‘మాతాపితుఉపట్ఠానం, పుత్తదారస్స సఙ్గహో’’తి; (ఖు. పా. ౫.౬);

‘‘మాతాపితుఉపట్ఠానం, భిక్ఖవే, పణ్డితపఞ్ఞత్త’’న్తి చ –

ఏవమాదీని మాతాపితూనం పుత్తస్స బహూపకారభావసాధకాని సుత్తాని దట్ఠబ్బాని.

గాథాసు వుచ్చరేతి వుచ్చన్తి కథీయన్తి. పజాయ అనుకమ్పకాతి పరేసం పాణం ఛిన్దిత్వాపి అత్తనో సన్తకం యంకిఞ్చి చజిత్వాపి అత్తనో పజం పటిజగ్గన్తి గోపయన్తి, తస్మా పజాయ అత్తనో పుత్తానం అనుకమ్పకా అనుగ్గాహకా.

నమస్సేయ్యాతి సాయం పాతం ఉపట్ఠానం గన్త్వా ‘‘ఇదం మయ్హం ఉత్తమం పుఞ్ఞక్ఖేత్త’’న్తి నమక్కారం కరేయ్య. సక్కరేయ్యాతి సక్కారేన పటిమానేయ్య. ఇదాని తం సక్కారం దస్సేన్తో ‘‘అన్నేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అన్నేనాతి యాగుభత్తఖాదనీయేన. పానేనాతి అట్ఠవిధపానేన. వత్థేనాతి నివాసనపారుపనేన. సయనేనాతి మఞ్చపీఠభిసిబిమ్బోహనాదినా సయనేన. ఉచ్ఛాదనేనాతి దుగ్గన్ధం పటివినోదేత్వా సుగన్ధకరణుచ్ఛాదనేన. న్హానేనాతి సీతకాలే ఉణ్హోదకేన, ఉణ్హకాలే సీతోదకేన గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా న్హాపనేన. పాదానం ధోవనేన చాతి ఉణ్హోదకసీతోదకేహి పాదధోవనేన చేవ తేలమక్ఖనేన చ.

తాయ నం పారిచరియాయాతి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం, యథావుత్తపరిచరణేన. అథ వా పారిచరియాయాతి భరణకిచ్చకరణకులవంసపతిట్ఠాపనాదినా పఞ్చవిధఉపట్ఠానేన. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పఞ్చహి ఖో, గహపతిపుత్త, ఠానేహి పుత్తేన పురత్థిమా దిసా మాతాపితరో పచ్చుపట్ఠాతబ్బా ‘భతో నే భరిస్సామి, కిచ్చం నేసం కరిస్సామి, కులవంసం ఠపేస్సామి, దాయజ్జం పటిపజ్జిస్సామి. అథ వా పన నేసం పేతానం కాలకతానం దక్ఖిణమనుప్పదస్సామీ’తి. ఇమేహి ఖో, గహపతిపుత్త, పఞ్చహి ఠానేహి పుత్తేన పురత్థిమా దిసా మాతాపితరో పచ్చుపట్ఠితా పఞ్చహి ఠానేహి పుత్తం అనుకమ్పన్తి – పాపా నివారేన్తి, కల్యాణే నివేసేన్తి, సిప్పం సిక్ఖాపేన్తి, పతిరూపేన దారేన సంయోజేన్తి, సమయే దాయజ్జం నియ్యాదేన్తీ’’తి (దీ. ని. ౩.౨౬౭).

అపిచ యో మాతాపితరో తీసు వత్థూసు అభిప్పసన్నే కత్వా సీలేసు వా పతిట్ఠాపేత్వా పబ్బజ్జాయ వా నియోజేత్వా ఉపట్ఠహతి, అయం మాతాపితుఉపట్ఠాకానం అగ్గోతి వేదితబ్బో. సా పనాయం పారిచరియా పుత్తస్స ఉభయలోకహితసుఖావహాతి దస్సేన్తో ‘‘ఇధేవ నం పసంసన్తి, పేచ్చ సగ్గే పమోదతీ’’తి ఆహ. తత్థ ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. మాతాపితుఉపట్ఠాకఞ్హి పుగ్గలం పణ్డితమనుస్సా తత్థ పారిచరియాయ పసంసన్తి వణ్ణేన్తి థోమేన్తి, తస్స చ దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తా సయమ్పి అత్తనో మాతాపితూసు తథా పటిపజ్జిత్వా మహన్తం పుఞ్ఞం పసవన్తి. పేచ్చాతి పరలోకం గన్త్వా సగ్గే ఠితో మాతాపితుపట్ఠాకో దిబ్బసమ్పత్తీహి మోదతి పమోదతి అభినన్దతీతి.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. బహుకారసుత్తవణ్ణనా

౧౦౭. అట్ఠమే బ్రాహ్మణగహపతికాతి బ్రాహ్మణా చేవ గహపతికా చ. ఠపేత్వా బ్రాహ్మణే యే కేచి అగారం అజ్ఝావసన్తా ఇధ గహపతికాతి వేదితబ్బా. యేతి అనియమతో నిద్దిట్ఠపరామసనం. వోతి ఉపయోగబహువచనం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – భిక్ఖవే, తుమ్హాకం బహూపకారా బ్రాహ్మణగహపతికా, యే బ్రాహ్మణా చేవ సేసఅగారికా చ ‘‘తుమ్హే ఏవ అమ్హాకం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం, యత్థ మయం ఉద్ధగ్గికం దక్ఖిణం పతిట్ఠాపేమ సోవగ్గికం సుఖవిపాకం సగ్గసంవత్తనిక’’న్తి చీవరాదీహి పచ్చయేహి పతిఉపట్ఠితాతి.

ఏవం ‘‘ఆమిసదానేన ఆమిససంవిభాగేన ఆమిసానుగ్గహేన గహట్ఠా భిక్ఖూనం ఉపకారవన్తో’’తి దస్సేత్వా ఇదాని ధమ్మదానేన ధమ్మసంవిభాగేన ధమ్మానుగ్గహేన భిక్ఖూనమ్పి తేసం ఉపకారవన్తతం దస్సేతుం ‘‘తుమ్హేపి, భిక్ఖవే,’’తిఆది వుత్తం, తం వుత్తనయమేవ.

ఇమినా కిం కథితం? పిణ్డాపచాయనం నామ కథితం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – భిక్ఖవే, యస్మా ఇమే బ్రాహ్మణగహపతికా నేవ తుమ్హాకం ఞాతకా, న మిత్తా, న ఇణం వా ధారేన్తి, అథ ఖో ‘‘ఇమే సమణా సమ్మగ్గతా సమ్మా పటిపన్నా, ఏత్థ నో కారా మహప్ఫలా భవిస్సన్తి మహానిసంసా’’తి ఫలవిసేసం ఆకఙ్ఖన్తా తుమ్హే చీవరాదీహి ఉపట్ఠహన్తి. తస్మా తం తేసం అధిప్పాయం పరిపూరేన్తా అప్పమాదేన సమ్పాదేథ, ధమ్మదేసనాపి వో కారకానంయేవ సోభతి, ఆదేయ్యా చ హోతి, న ఇతరేసన్తి ఏవం సమ్మాపటిపత్తియం అప్పమాదో కరణీయోతి.

ఏవమిదం, భిక్ఖవేతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – భిక్ఖవే, ఏవం ఇమినా వుత్తప్పకారేన గహట్ఠపబ్బజితేహి ఆమిసదానధమ్మదానవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సన్నిస్సాయ కామాదివసేన చతుబ్బిధస్సపి ఓఘస్స నిత్థరణత్థాయ సకలస్సపి వట్టదుక్ఖస్స సమ్మదేవ పరియోసానకరణాయ ఉపోసథసీలనియమాదివసేన చతుపారిసుద్ధిసీలాదివసేన వా ఇదం సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ వుస్సతి చరీయతీతి.

గాథాసు సాగారాతి గహట్ఠా. అనగారాతి పరిచ్చత్తఅగారా పబ్బజితా. ఉభో అఞ్ఞోఞ్ఞనిస్సితాతి తే ఉభోపి అఞ్ఞమఞ్ఞసన్నిస్సితా. సాగారా హి అనగారానం ధమ్మదానసన్నిస్సితా, అనగారా చ సాగారానం పచ్చయదానసన్నిస్సితా. ఆరాధయన్తీతి సాధేన్తి సమ్పాదేన్తి. సద్ధమ్మన్తి పటిపత్తిసద్ధమ్మం పటివేధసద్ధమ్మఞ్చ. తత్థ యం ఉత్తమం, తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యోగక్ఖేమం అనుత్తర’’న్తి అరహత్తం నిబ్బానఞ్చ. సాగారేసూతి సాగారేహి, నిస్సక్కే ఇదం భుమ్మవచనం, సాగారానం వా సన్తికే. పచ్చయన్తి వుత్తావసేసం దువిధం పచ్చయం పిణ్డపాతం భేసజ్జఞ్చ. పరిస్సయవినోదనన్తి ఉతుపరిస్సయాదిపరిస్సయహరణం విహారాదిఆవసథం. సుగతన్తి సమ్మా పటిపన్నం కల్యాణపుథుజ్జనేన సద్ధిం అట్ఠవిధం అరియపుగ్గలం. సావకో హి ఇధ సుగతోతి అధిప్పేతో. ఘరమేసినోతి ఘరం ఏసినో, గేహే ఠత్వా ఘరావాసం వసన్తా భోగూపకరణాని చేవ గహట్ఠసీలాదీని చ ఏసనసీలాతి అత్థో. సద్దహానో అరహతన్తి అరహన్తానం అరియానం వచనం, తేసం వా సమ్మాపటిపత్తిం సద్దహన్తా. ‘‘అద్ధా ఇమే సమ్మా పటిపన్నా, యథా ఇమే కథేన్తి, తథా పటిపజ్జన్తానం సా పటిపత్తి సగ్గమోక్ఖసమ్పత్తియా సంవత్తతీ’’తి అభిసద్దహన్తాతి అత్థో. ‘‘సద్దహన్తా’’తిపి పాఠో. అరియపఞ్ఞాయాతి సువిసుద్ధపఞ్ఞాయ. ఝాయినోతి ఆరమ్మణలక్ఖణూపనిజ్ఝానవసేన దువిధేనపి ఝానేన ఝాయినో.

ఇధ ధమ్మం చరిత్వానాతి ఇమస్మిం అత్తభావే, ఇమస్మిం వా సాసనే లోకియలోకుత్తరసుఖస్స మగ్గభూతం సీలాదిధమ్మం పటిపజ్జిత్వా యావ పరినిబ్బానం న పాపుణన్తి, తావదేవ సుగతిగామినో. నన్దినోతి పీతిసోమనస్సయోగేన నన్దనసీలా. కేచి పన ‘‘ధమ్మం చరిత్వాన మగ్గన్తి సోతాపత్తిమగ్గం పాపుణిత్వా’’తి వదన్తి. దేవలోకస్మిన్తి ఛబ్బిధేపి కామావచరదేవలోకే. మోదన్తి కామకామినోతి యథిచ్ఛితవత్థునిప్ఫత్తితో కామకామినో కామవన్తో హుత్వా పమోదన్తీతి.

అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కుహసుత్తవణ్ణనా

౧౦౮. నవమే కుహాతి సామన్తజప్పనాదినా కుహనవత్థునా కుహకా, అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయ కోహఞ్ఞం కత్వా పరేసం విమ్హాపకాతి అత్థో. థద్ధాతి కోధేన చ మానేన చ థద్ధమానసా. ‘‘కోధనో హోతి ఉపాయాసబహులో, అప్పమ్పి వుత్తో సమానో అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థీయతీ’’తి (అ. ని. ౩.౨౫; పు. ప. ౧౦౧) ఏవం వుత్తేన కోధేన చ, ‘‘దుబ్బచో హోతి దోవచస్సకరణేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో అక్ఖమో అప్పదక్ఖిణగ్గాహీ అనుసాసని’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౮౧) ఏవం వుత్తేన దోవచస్సేన చ, ‘‘జాతిమదో, గోత్తమదో, సిప్పమదో, ఆరోగ్యమదో, యోబ్బనమదో, జీవితమదో’’తి (విభ. ౮౩౨) ఏవం వుత్తేన జాతిమదాదిభేదేన మదేన చ గరుకాతబ్బేసు గరూసు పరమనిపచ్చకారం అకత్వా అయోసలాకం గిలిత్వా ఠితా వియ అనోనతా హుత్వా విచరణకా. లపాతి ఉపలాపకా మిచ్ఛాజీవవసేన కులసఙ్గాహకా పచ్చయత్థం పయుత్తవాచావసేన నిప్పేసికతావసేన చ లపకాతి వా అత్థో.

సిఙ్గీతి ‘‘తత్థ కతమం సిఙ్గం? యం సిఙ్గం సిఙ్గారతా చాతురతా చాతురియం పరిక్ఖత్తతా పారిక్ఖత్తియ’’న్తి (విభ. ౮౫౨) ఏవం వుత్తేహి సిఙ్గసదిసేహి పాకటకిలేసేహి సమన్నాగతా. ఉన్నళాతి ఉగ్గతనళా, నళసదిసం తుచ్ఛమానం ఉక్ఖిపిత్వా విచరణకా. అసమాహితాతి చిత్తేకగ్గతామత్తస్సాపి అలాభినో. న మే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మామకాతి తే మయ్హం భిక్ఖూ మమ సన్తకా న హోన్తి. మేతి ఇదం పదం అత్తానం ఉద్దిస్స పబ్బజితత్తా భగవతా వుత్తం. యస్మా పన తే కుహనాదియోగతో న సమ్మా పటిపన్నా, తస్మా ‘‘న మామకా’’తి వుత్తా. అపగతాతి యదిపి తే మమ సాసనే పబ్బజితా, యథానుసిట్ఠం పన అప్పటిపజ్జనతో అపగతా ఏవ ఇమస్మా ధమ్మవినయా, ఇతో తే సువిదూరవిదూరే ఠితాతి దస్సేతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘నభఞ్చ దూరే పథవీ చ దూరే,

పారం సముద్దస్స తదాహు దూరే;

తతో హవే దూరతరం వదన్తి,

సతఞ్చ ధమ్మం అసతఞ్చ రాజా’’తి. (అ. ని. ౪.౪౭; జా. ౨.౨౧.౪౧౪);

వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తీతి సీలాదిగుణేహి వడ్ఢనవసేన వుద్ధిం, తత్థ నిచ్చలభావేన విరూళ్హిం, సబ్బత్థ పత్థటభావేన సీలాదిధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరియా వేపుల్లం. న చ తే కుహాదిసభావా భిక్ఖూ ఆపజ్జన్తి, న చ పాపుణన్తీతి అత్థో. తే ఖో మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మామకాతి ఇధాపి మేతి అత్తానం ఉద్దిస్స పబ్బజితత్తా వదతి, సమ్మా పటిపన్నత్తా పన ‘‘మామకా’’తి ఆహ. వుత్తవిపరియాయేన సుక్కపక్ఖో వేదితబ్బో. తత్థ యావ అరహత్తమగ్గా విరూహన్తి నామ, అరహత్తఫలే పన సమ్పత్తే విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపన్నా నామ. గాథా సువిఞ్ఞేయ్యా ఏవ.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నదీసోతసుత్తవణ్ణనా

౧౦౯. దసమే సేయ్యథాపీతి ఓపమ్మదస్సనత్థే నిపాతో, యథా నామాతి అత్థో. నదియా సోతేన ఓవుయ్హేయ్యాతి సీఘసోతాయ హారహారినియా నదియా ఉదకవేగేన హేట్ఠతో వుయ్హేయ్య అధో హరియేథ. పియరూపసాతరూపేనాతి పియసభావేన సాతసభావేన చ కారణభూతేన, తస్సం నదియం తస్సా వా పరతీరే మణిసువణ్ణాది అఞ్ఞం వా పియవత్థు విత్తూపకరణం అత్థి, తం గహేస్సామీతి నదియం పతిత్వా సోతేన అవకడ్ఢేయ్య. కిఞ్చాపీతి అనుజాననఅసమ్భావనత్థే నిపాతో. కిం అనుజానాతి, కిం న సమ్భావేతి? తేన పురిసేన అధిప్పేతస్స పియవత్థుస్స తత్థ అత్థిభావం అనుజానాతి, తథాగమనం పన ఆదీనవవన్తతాయ న సమ్భావేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – అమ్భో, పురిస, యదిపి తయా అధిప్పేతం పియవత్థు తత్థ ఉపలబ్భతి, ఏవం గమనే పన అయమాదీనవో, యం త్వం హేట్ఠా రహదం పత్వా మరణం మరణమత్తం వా దుక్ఖం పాపుణేయ్యాసీతి.

అత్థి చేత్థ హేట్ఠా రహదోతి ఏతిస్సా నదియా హేట్ఠా అనుసోతభాగే అతివియ గమ్భీరవిత్థతో ఏకో మహాసరో అత్థి. సో చ సమన్తతో వాతాభిఘాతసముట్ఠితాహి మణిమయపబ్బతకూటసన్నిభాహి మహతీహి ఊమీహి వీచీహి సఊమి, విసమేసు భూమిప్పదేసేసు సవేగం అనుపక్ఖన్దన్తేన ఇమిస్సా తావ నదియా మహోఘేన తహిం తహిం ఆవట్టమానవిపులజలతాయ బలవాముఖసదిసేహి సహ ఆవట్టేహీతి సావట్టో. తం రహదం ఓతిణ్ణసత్తేయేవ అత్తనో నిబద్ధామిసగోచరే కత్వా అజ్ఝావసన్తేన అతివియ భయానకదస్సనేన ఘోరచేతసా దకరక్ఖసేన సగహో సరక్ఖసో, చణ్డమచ్ఛమకరాదినా వా సగహో, యథావుత్తరక్ఖసేన సరక్ఖసో.

యన్తి ఏవం సప్పటిభయం యం రహదం. అమ్భో పురిసాతి ఆలపనం. మరణం వా నిగచ్ఛసీతి తాహి వా ఊమీహి అజ్ఝోత్థటో, తేసు వా ఆవట్టేసు నిపతితో సీసం ఉక్ఖిపితుం అసక్కోన్తో తేసం వా చణ్డమచ్ఛమకరాదీనం ముఖే నిపతితో. తస్స వా దకరక్ఖసస్స హత్థం గతో మరణం వా గమిస్ససి, అథ వా పన ఆయుసేసే సతి తతో ముచ్చిత్వా అపగచ్ఛన్తో తేహి ఊమిఆదీహి జనితఘట్టితవసేన మరణమత్తం మరణప్పమాణం దుక్ఖం నిగచ్ఛసి. పటిసోతం వాయమేయ్యాతి సో పుబ్బే అనుసోతం వుయ్హమానో తస్స పురిసస్స వచనం సుత్వా ‘‘అనత్థో కిర మే ఉపట్ఠితో, మచ్చుముఖే కిరాహం పరివత్తామీ’’తి ఉప్పన్నబలవభయో సమ్భమన్తో దిగుణం కత్వా ఉస్సాహం హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయమేయ్య తరేయ్య, న చిరేనేవ తీరం సమ్పాపుణేయ్య.

అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయాతి చతుసచ్చపటివేధానుకూలస్స అత్థస్స సమ్బోధనాయ ఉపమా కతా. అయఞ్చేత్థ అత్థోతి అయమేవ ఇదాని వుచ్చమానో ఇధ మయా అధిప్పేతో ఉపమేయ్యత్థో, యస్స విఞ్ఞాపనాయ ఉపమా ఆహటా.

తణ్హాయేతం అధివచనన్తి ఏత్థ చతూహి ఆకారేహి తణ్హాయ సోతసదిసతా వేదితబ్బా అనుక్కమపరివుడ్ఢితో అనుప్పబన్ధతో ఓసీదాపనతో దురుత్తరణతో చ. యథా హి ఉపరి మహామేఘే అభిప్పవుట్ఠే ఉదకం పబ్బతకన్దరపదరసాఖాయో పూరేత్వా తతో భస్సిత్వా కుసుబ్భే పూరేత్వా తతో భస్సిత్వా కున్నదియో పూరేత్వా తతో మహానదియో పక్ఖన్దిత్వా ఏకోఘం హుత్వా పవత్తమానం ‘‘నదీసోతో’’తి వుచ్చతి, ఏవమేవ అజ్ఝత్తికబాహిరాదివసేన అనేకభేదేసు రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు లోభో ఉప్పజ్జిత్వా అనుక్కమేన పరివుడ్ఢిం గచ్ఛన్తో ‘‘తణ్హాసోతో’’తి వుచ్చతి, యథా చ నదీసోతో ఆగమనతో యావ సముద్దప్పత్తి, తావ సతి విచ్ఛేదపచ్చయాభావే అవిచ్ఛిజ్జమానో అనుప్పబన్ధేన పవత్తతి, ఏవం తణ్హాసోతోపి ఆగమనతో పట్ఠాయ అసతి విచ్ఛేదపచ్చయే అవిచ్ఛిజ్జమానో అపాయసముద్దాభిముఖో అనుప్పబన్ధేన పవత్తతి. యథా పన నదీసోతో తదన్తోగధే సత్తే ఓసీదాపేతి, సీసం ఉక్ఖిపితుం న దేతి, మరణం వా మరణమత్తం వా దుక్ఖం పాపేతి, ఏవం తణ్హాసోతోపి అత్తనో సోతన్తోగతే సత్తే ఓసీదాపేతి, పఞ్ఞాసీసం ఉక్ఖిపితుం న దేతి, కుసలమూలచ్ఛేదనేన సంకిలేసధమ్మసమాపజ్జనేన చ మరణం వా మరణమత్తం వా దుక్ఖం పాపేతి.

యథా చ నదియా సోతో మహోఘభావేన పవత్తమానో ఉళుమ్పం వా నావం వా బన్ధితుం నేతుఞ్చ ఛేకం పురిసం నిస్సాయ పరతీరం గన్తుం అజ్ఝాసయం కత్వా తజ్జం వాయామం కరోన్తేన తరితబ్బో, న యేన వా తేన వాతి దురుత్తరో, ఏవం తణ్హాసోతోపి కామోఘభవోఘభూతో సీలసంవరం పూరేతుం సమథవిపస్సనాసు కమ్మం కాతుం ‘‘నిపకేన అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి అజ్ఝాసయం సముట్ఠాపేత్వా కల్యాణమిత్తే నిస్సాయ సమథవిపస్సనానావం అభిరుహిత్వా సమ్మావాయామం కరోన్తేన తరితబ్బో, న యేన వా తేన వాతి దురుత్తరో. ఏవం అనుక్కమపరివుడ్ఢితో అనుప్పబన్ధతో ఓసీదాపనతో దురుత్తరణతోతి చతూహి ఆకారేహి తణ్హాయ నదీసోతసదిసతా వేదితబ్బా.

పియరూపం సాతరూపన్తి పియజాతికం పియసభావం పియరూపం, మధురజాతికం మధురసభావం సాతరూపం, ఇట్ఠసభావన్తి అత్థో. ఛన్నేతన్తి ఛన్నం ఏతం. అజ్ఝత్తికానన్తి ఏత్థ ‘‘ఏవం మయం అత్తాతి గహణం గమిస్సామా’’తి ఇమినా వియ అధిప్పాయేన అత్తానం అధికారం కత్వా పవత్తానీతి అజ్ఝత్తికాని. తత్థ గోచరజ్ఝత్తం, నియకజ్ఝత్తం, విసయజ్ఝత్తం, అజ్ఝత్తజ్ఝత్తన్తి చతుబ్బిధం అజ్ఝత్తం. తేసు ‘‘అజ్ఝత్తరతో సమాహితో’’తి ఏవమాదీసు (ధ. ప. ౩౬౨) వుత్తం ఇదం గోచరజ్ఝత్తం నామ. ‘‘అజ్ఝత్తం సమ్పసాదన’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౨౮; ధ. స. ౧౬౧) ఆగతం ఇదం నియకజ్ఝత్తం నామ. ‘‘సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౮౭) ఏవమాగతం ఇదం విసయజ్ఝత్తం నామ. ‘‘అజ్ఝత్తికా ధమ్మా, బాహిరా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౨౦) ఏత్థ వుత్తం అజ్ఝత్తం అజ్ఝత్తజ్ఝత్తం నామ. ఇధాపి ఏతదేవ అధిప్పేతం, తస్మా అజ్ఝత్తానియేవ అజ్ఝత్తికాని. అథ వా యథావుత్తేనేవ అత్థేన ‘‘అజ్ఝత్తా ధమ్మా, బహిద్ధా ధమ్మా’’తిఆదీసు వియ తేసు అజ్ఝత్తేసు భవాని అజ్ఝత్తికాని, చక్ఖాదీని. తేసం అజ్ఝత్తికానం.

ఆయతనానన్తి ఏత్థ ఆయతనతో, ఆయానం తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనానీతి. చక్ఖాదీసు హి తంతంద్వారవత్థుకా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సకేన సకేన అనుభవనాదినా కిచ్చేన ఆయతన్తి ఉట్ఠహన్తి ఘటన్తి వాయమన్తి, తే చ ఆయభూతే ధమ్మే ఏతాని తనోన్తి విత్థారేన్తి, యఞ్చ అనమతగ్గే సంసారే పవత్తం అతివియ ఆయతం వట్టదుక్ఖం, తం నయన్తి పవత్తేన్తి. ఇతి సబ్బథాపిమే ధమ్మా ఆయతనతో, ఆయానం తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనానీతి వుచ్చన్తి. అపిచ నివాసట్ఠానట్ఠేన, ఆకరట్ఠేన, సమోసరణట్ఠానట్ఠేన, సఞ్జాతిదేసట్ఠేన, కారణట్ఠేన చ ఆయతనం వేదితబ్బం. తథా హి లోకే ‘‘ఇస్సరాయతనం దేవాయతన’’న్తిఆదీసు నివాసట్ఠానం ఆయతనన్తి వుచ్చతి. ‘‘సువణ్ణాయతనం రజతాయతన’’న్తిఆదీసు ఆకరో. సాసనే పన ‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విహఙ్గమా’’తిఆదీసు సమోసరణట్ఠానం. ‘‘దక్ఖిణాపథో గున్నం ఆయతన’’న్తిఆదీసు సఞ్జాతిదేసో. ‘‘తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౫౮; అ. ని. ౩.౧౦౨) కారణం ఆయతనన్తి వుచ్చతి. చక్ఖాదీసు చ తే తే చిత్తచేతసికా ధమ్మా నివసన్తి తదాయత్తవుత్తితాయాతి చక్ఖాదయో తేసం నివాసట్ఠానం. తత్థ చ తే ఆకిణ్ణా తన్నిస్సితత్తాతి తే నేసం ఆకరో, సమోసరణట్ఠానఞ్చ తత్థ వత్థుద్వారభావేన సమోసరణతో, సఞ్జాతిదేసో చ తన్నిస్సయభావేన తేసం తత్థేవ ఉప్పత్తితో, కారణఞ్చ తదభావే తేసం అభావతోతి. ఇతి నివాసట్ఠానట్ఠేన, ఆకరట్ఠేన, సమోసరణట్ఠానట్ఠేన, సఞ్జాతిదేసట్ఠేన, కారణట్ఠేనాతి ఇమేహి కారణేహి చక్ఖాదీని ఆయతనానీతి వుచ్చన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనాన’’న్తి.

యదిపి రూపాదయోపి ధమ్మా ‘‘రూపం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి తణ్హావత్థుభావతో పియరూపసాతరూపభావేన వుత్తా. చక్ఖాదికే పన ముఞ్చిత్వా అత్తభావపఞ్ఞత్తియా అభావతో ‘‘మమ చక్ఖు మమ సోత’’న్తిఆదినా అధికసినేహవత్థుభావేన చక్ఖాదయో సాతిసయం పియరూపం సాతరూపన్తి నిద్దేసం అరహన్తీతి దస్సేతుం ‘‘పియరూపం సాతరూపన్తి ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచన’’న్తి వుత్తం.

ఓరమ్భాగియానన్తి ఏత్థ ఓరం వుచ్చతి కామధాతు, తప్పరియాపన్నా ఓరమ్భాగా, పచ్చయభావేన తేసం హితాతి ఓరమ్భాగియా. యస్స సంవిజ్జన్తి, తం పుగ్గలం వట్టస్మిం సంయోజేన్తి బన్ధన్తీతి సంయోజనాని. సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసకామరాగబ్యాపాదానం ఏతం అధివచనం. తే హి కామభవూపగానం సఙ్ఖారానం పచ్చయా హుత్వా రూపారూపధాతుతో హేట్ఠాభావేన నిహీనభావేన ఓరమ్భాగభూతేన కామభవేన సత్తే సంయోజేన్తి. ఏతేనేవ తేసం హేట్ఠారహదసదిసతా దీపితాతి దట్ఠబ్బా. ఊమిభయన్తి ఖో, భిక్ఖవే, కోధుపాయాసస్సేతం అధివచనన్తి భాయతి ఏతస్మాతి భయం, ఊమి ఏవ భయన్తి ఊమిభయం. కుజ్ఝనట్ఠేన కోధో, స్వేవ చిత్తస్స సరీరస్స చ అభిప్పమద్దనపవేధనుప్పాదనేన దళ్హం ఆయాసనట్ఠేన ఉపాయాసో.

ఏత్థ చ అనేకవారం పవత్తిత్వా అత్తనా సమవేతం సత్తం అజ్ఝోత్థరిత్వా సీసం ఉక్ఖిపితుం అదత్వా అనయబ్యసనాపాదనేన కోధుపాయాసస్స ఊమిసదిసతా దట్ఠబ్బా. తథా కామగుణానం కిలేసాభిభూతే సత్తే ఇతో చ ఏత్తో, ఏత్తో చ ఇతోతి ఏవం మనాపియరూపాదివిసయసఙ్ఖాతే అత్తని సంసారేత్వా యథా తతో బహిభూతే నేక్ఖమ్మే చిత్తమ్పి న ఉప్పజ్జతి ఏవం ఆవట్టేత్వా బ్యసనాపాదనేన ఆవట్టసదిసతా దట్ఠబ్బా. యథా పన గహరక్ఖసోపి ఆరక్ఖరహితం అత్తనో గోచరభూమిగతం పురిసం అభిభుయ్య గహేత్వా అగోచరే ఠితమ్పి రక్ఖసమాయాయ గోచరం నేత్వా భేరవరూపదస్సనాదినా అవసం అత్తనో ఉపకారం కాతుం అసమత్థం కత్వా అన్వావిసిత్వా వణ్ణబలభోగయససుఖేహిపి వియోజేన్తో మహన్తం అనయబ్యసనం ఆపాదేతి, ఏవం మాతుగామోపి యోనిసోమనసికారరహితం అవీరపురిసం ఇత్థికుత్తభూతేహి అత్తనో హావభావవిలాసేహి అభిభుయ్య గహేత్వా వీరజాతియమ్పి అత్తనో రూపాదీహి పలోభనవసేన ఇత్థిమాయాయ అన్వావిసిత్వా అవసం అత్తనో ఉపకారధమ్మే సీలాదయో సమ్పాదేతుం అసమత్థం కరోన్తో గుణవణ్ణాదీహి వియోజేత్వా మహన్తం అనయబ్యసనం ఆపాదేతి, ఏవం మాతుగామస్స గహరక్ఖససదిసతా దట్ఠబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘ఆవట్టన్తి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచనం, గహరక్ఖసోతి ఖో, భిక్ఖవే, మాతుగామస్సేతం అధివచన’’న్తి.

పటిసోతోతి ఖో భిక్ఖవే నేక్ఖమ్మస్సేతం అధివచనన్తి ఏత్థ పబ్బజ్జా సహ ఉపచారేన పఠమజ్ఝానం విపస్సనాపఞ్ఞా చ నిబ్బానఞ్చ నేక్ఖమ్మం నామ. సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా నేక్ఖమ్మం నామ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పబ్బజ్జా పఠమం ఝానం, నిబ్బానఞ్చ విపస్సనా;

సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా, నేక్ఖమ్మన్తి పవుచ్చరే’’తి.

ఇమేసం పన పబ్బజ్జాదీనం తణ్హాసోతస్స పటిలోమతో పటిసోతసదిసతా వేదితబ్బా. అవిసేసేన హి ధమ్మవినయో నేక్ఖమ్మం, తస్స అధిట్ఠానం పబ్బజ్జా చ, ధమ్మవినయో చ తణ్హాసోతస్స పటిసోతం వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పటిసోతగామిం నిపుణం, గమ్భీరం దుద్దసం అణుం;

రాగరత్తా న దక్ఖన్తి, తమోఖన్ధేన ఆవుతా’’తి. (దీ. ని. ౨.౬౫; మ. ని. ౧.౨౮౧; సం. ని. ౧.౧౭౨);

వీరియారమ్భస్సాతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియస్స. తస్స కామోఘాదిభేదతణ్హాసోతసన్తరణస్స హత్థేహి పాదేహి చతురఙ్గనదీసోతసన్తరణవాయామస్స సదిసతా పాకటాయేవ. తథా నదీసోతస్స తీరే ఠితస్స చక్ఖుమతో పురిసస్స కామాదిం చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం తరిత్వా తస్స పరతీరభూతే నిబ్బానథలే ఠితస్స పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమతో భగవతో సదిసభావో. తేన వుత్తం ‘‘చక్ఖుమా పురిసో…పే… సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తి.

తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – నదీసోతో వియ అనుప్పబన్ధవసేన పవత్తమానో తణ్హాసోతో, తేన వుయ్హమానో పురిసో వియ అనమతగ్గే సంసారవట్టే పరిబ్భమనతో తణ్హాసోతేన వుయ్హమానో సత్తో, తస్స తత్థ పియరూపసాతరూపవత్థుస్మిం అభినివేసో వియ ఇమస్స చక్ఖాదీసు అభినివేసో, సఊమిసావట్టసగహరక్ఖసో హేట్ఠారహదో వియ కోధుపాయాసపఞ్చకామగుణమాతుగామసమాకులో పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనసమూహో, తమత్థం యథాభూతం విదిత్వా తస్స నదీసోతస్స పరతీరే ఠితో చక్ఖుమా పురిసో వియ సకలం సంసారాదీనవం సబ్బఞ్చ ఞేయ్యధమ్మం యథాభూతం విదిత్వా తణ్హాసోతస్స పరతీరభూతే నిబ్బానథలే ఠితో సమన్తచక్ఖు భగవా, తస్స పురిసస్స తస్మిం నదియా సోతేన వుయ్హమానే పురిసే అనుకమ్పాయ రహదస్స రహదాదీనవస్స చ ఆచిక్ఖనం వియ తణ్హాసోతేన వుయ్హమానస్స సత్తస్స మహాకరుణాయ భగవతో తణ్హాదీనం తదాదీనవస్స చ విభావనా, తస్స వచనం అసద్దహిత్వా అనుసోతగామినో తస్స పురిసస్స తస్మిం రహదే మరణప్పత్తిమరణమత్తదుక్ఖప్పత్తియో వియ భగవతో వచనం అసమ్పటిచ్ఛన్తస్స అపాయుప్పత్తి, సుగతియం దుక్ఖుప్పత్తి చ, తస్స పన వచనం సద్దహిత్వా హత్థేహి చ పాదేహి చ వాయామకరణం వియ తేన చ వాయామేన పరతీరం పత్వా సుఖేన యథిచ్ఛితట్ఠానగమనం వియ భగవతో వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తణ్హాదీసు ఆదీనవం పస్సిత్వా తణ్హాసోతస్స పటిసోతపబ్బజ్జాదినేక్ఖమ్మవసేన వీరియారమ్భో, ఆరద్ధవీరియస్స చ తేనేవ వీరియారమ్భేన తణ్హాసోతాతిక్కమనం నిబ్బానతీరం పత్వా అరహత్తఫలసమాపత్తివసేన యథారుచి సుఖవిహారోతి.

గాథాసు సహాపి దుక్ఖేన జహేయ్య కామేతి ఝానమగ్గాధిగమత్థం సమథవిపస్సనానుయోగం కరోన్తో భిక్ఖు యదిపి తేసం పుబ్బభాగపటిపదా కిచ్ఛేన కసిరేన సమ్పజ్జతి, న సుఖేన వీథిం ఓతరతి పుబ్బభాగభావనాయ కిలేసానం బలవభావతో, ఇన్ద్రియానం వా అతిక్ఖభావతో. తథా సతి సహాపి దుక్ఖేన జహేయ్య కామే, పఠమజ్ఝానేన విక్ఖమ్భేన్తో తతియమగ్గేన సముచ్ఛిన్దన్తో కిలేసకామే పజహేయ్య. ఏతేన దుక్ఖపటిపదే ఝానమగ్గే దస్సేతి.

యోగక్ఖేమం ఆయతిం పత్థయానోతి అనాగామితం అరహత్తం ఇచ్ఛన్తో ఆకఙ్ఖమానో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – యదిపి ఏతరహి కిచ్ఛేన కసిరేన ఝానపురిమమగ్గే అధిగచ్ఛామి, ఇమే పన నిస్సాయ ఉపరి అరహత్తం అధిగన్త్వా కతకిచ్చో పహీనసబ్బదుక్ఖో భవిస్సామీతి సహాపి దుక్ఖేన ఝానాదీహి కామే పజహేయ్యాతి. అథ వా యో కామవితక్కబహులో పుగ్గలో కల్యాణమిత్తస్స వసేన పబ్బజ్జం సీలవిసోధనం ఝానాదీనం పుబ్బభాగపటిపత్తిం వా పటిపజ్జన్తో కిచ్ఛేన కసిరేన అస్సుముఖో రోదమానో తం వితక్కం విక్ఖమ్భేతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సహాపి దుక్ఖేన జహేయ్య కామే’’తి. సో హి కిచ్ఛేనపి కామే పజహన్తో ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తం ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సన్తో అనుక్కమేన అరహత్తే పతిట్ఠహేయ్య. తేన వుత్తం ‘‘యోగక్ఖేమం ఆయతిం పత్థయానో’’తి.

సమ్మప్పజానోతి విపస్సనాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సమ్మదేవ పజానన్తో. సువిముత్తచిత్తోతి తస్స అరియమగ్గాధిగమస్స అనన్తరం ఫలవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తచిత్తో. విముత్తియా ఫస్సయే తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం మగ్గఫలాధిగమనకాలే విముత్తిం నిబ్బానం ఫస్సయే ఫుసేయ్య పాపుణేయ్య అధిగచ్ఛేయ్య సచ్ఛికరేయ్య. ఉపయోగత్థే హి ‘‘విముత్తియా’’తి ఇదం సామివచనం. విముత్తియా వా ఆరమ్మణభూతాయ తత్థ తత్థ తంతంఫలసమాపత్తికాలే అత్తనో ఫలచిత్తం ఫస్సయే ఫుసేయ్య పాపుణేయ్య, నిబ్బానోగధాయ ఫలసమాపత్తియా విహరేయ్యాతి అత్థో. స వేదగూతి సో వేదసఙ్ఖాతేన మగ్గఞాణేన చతున్నం సచ్చానం గతత్తా పటివిద్ధత్తా వేదగూ. లోకన్తగూతి ఖన్ధలోకస్స పరియన్తం గతో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. చరసుత్తవణ్ణనా

౧౧౦. ఏకాదసమే చరతోతి గచ్ఛన్తస్స, చఙ్కమన్తస్స వా. ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వాతి వత్థుకామేసు అవీతరాగతాయ తాదిసే పచ్చయే కామపటిసంయుత్తో వా వితక్కో ఉప్పజ్జతి చే, యది ఉప్పజ్జతి. బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వాతి ఆఘాతనిమిత్తబ్యాపాదపటిసంయుత్తో వా వితక్కో, లేడ్డుదణ్డాదీహి పరవిహేఠనవసేన విహింసాపటిసంయుత్తో వా వితక్కో ఉప్పజ్జతి చేతి సమ్బన్ధో. అధివాసేతీతి తం యథావుత్తం కామవితక్కాదిం యథాపచ్చయం అత్తనో చిత్తే ఉప్పన్నం ‘‘ఇతిపాయం వితక్కో పాపకో, ఇతిపి అకుసలో, ఇతిపి సావజ్జో, సో చ ఖో అత్తబ్యాబాధాయపి సంవత్తతీ’’తిఆదినా నయేన పచ్చవేక్ఖణాయ అభావతో అధివాసేతి అత్తనో చిత్తం ఆరోపేత్వా వాసేతి చే. అధివాసేన్తోయేవ చ నప్పజహతి తదఙ్గాదిప్పహానవసేన న పటినిస్సజ్జతి, తతో ఏవ న వినోదేతి అత్తనో చిత్తసన్తానతో న నుదతి న నీహరతి, తథా అవినోదనతో న బ్యన్తీకరోతి న విగతన్తం కరోతి. ఆతాపీ పహితత్తో యథా తేసం అన్తోపి నావసిస్సతి అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి ఏవం కరోతి, అయం పన తథా న కరోతీతి అత్థో. తథాభూతోవ న అనభావం గమేతి అను అను అభావం న గమేతి. న పజహతి చే, న వినోదేతి చేతిఆదినా చే-సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో.

చరన్తి చరన్తో. ఏవంభూతోతి ఏవం కామవితక్కాదిపాపవితక్కేహి సమఙ్గీభూతో. అనాతాపీ అనోత్తాపీతి కిలేసానం ఆతాపనస్స వీరియస్స అభావేన అనాతాపీ, పాపుత్రాసఆతాపనపరితాపనలక్ఖణస్స ఓత్తప్పస్స అభావేన అనోత్తాపీ. సతతం సమితన్తి సబ్బకాలం నిరన్తరం. కుసీతో హీనవీరియోతి కుసలేహి ధమ్మేహి పరిహాయిత్వా అకుసలపక్ఖే కుచ్ఛితం సీదనతో కోసజ్జసమన్నాగమేన చ కుసీతో, సమ్మప్పధానవీరియాభావేన హీనవీరియో వీరియవిరహితోతి వుచ్చతి కథీయతి. ఠితస్సాతి గమనం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా తిట్ఠతో. సయనఇరియాపథస్స విసేసతో కోసజ్జపక్ఖికత్తా యథా తంసమఙ్గినో వితక్కా సమ్భవన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘జాగరస్సా’’తి వుత్తం.

సుక్కపక్ఖే తఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నాధివాసేతీతి ఆరద్ధవీరియస్సాపి విహరతో అనాదిమతి సంసారే చిరకాలభావితేన తథారూపప్పచ్చయసమాయోగేన సతిసమ్మోసేన వా కామవితక్కాది ఉప్పజ్జతి చే, తం భిక్ఖు అత్తనో చిత్తం ఆరోపేత్వా న వాసేతి చే, అబ్భన్తరే న వాసేతి చేతి అత్థో. అనధివాసేన్తో కిం కరోతీతి? పజహతి ఛడ్డేతి. కిం కచవరం వియ పిటకేన? న హి, అపిచ ఖో తం వినోదేతి నుదతి నీహరతి. కిం బలీబద్దం వియ పతోదేన? న హి, అథ ఖో నం బ్యన్తీకరోతి విగతన్తం కరోతి. యథా తేసం అన్తోపి నావసిస్సతి అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి, తథా తే కరోతి. కథం పన తే తథా కరోతి? అనభావం గమేతి అను అను అభావం గమేతి, విక్ఖమ్భనప్పహానేన యథా సువిక్ఖమ్భితా హోన్తి తథా నే కరోతీతి వుత్తం హోతి.

ఏవంభూతోతిఆదీసు ఏవం కామవితక్కాదీనం అనధివాసనేన సువిసుద్ధాసయో సమానో తాయ చ ఆసయసమ్పత్తియా తన్నిమిత్తాయ చ పయోగసమ్పత్తియా పరిసుద్ధసీలో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో జాగరియం అనుయుత్తో తదఙ్గాదివసేన కిలేసానం ఆతాపనలక్ఖణేన వీరియేన సమన్నాగతత్తా ఆతాపీ, సబ్బసో పాపుత్రాసేన సమన్నాగతత్తా. ఓత్తాపీ సతతం రత్తిన్దివం, సమితం నిరన్తరం సమథవిపస్సనాభావనానుయోగవసేన చతుబ్బిధసమ్మప్పధానసిద్ధియా, ఆరద్ధవీరియో పహితత్తో నిబ్బానం పటిపేసితచిత్తోతి వుచ్చతి కథీయతీతి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవ.

గాథాసు గేహనిస్సితన్తి ఏత్థ గేహవాసీహి అపరిచ్చత్తత్తా గేహవాసీనం సభావత్తా గేహధమ్మత్తా వా గేహం వుచ్చతి వత్థుకామో. అథ వా గేహపటిబద్ధభావతో కిలేసకామానం నివాసట్ఠానభావతో తంవత్థుకత్తా వా కామవితక్కాది గేహనిస్సితం నామ. కుమ్మగ్గం పటిపన్నోతి యస్మా అరియమగ్గస్స ఉప్పథభావతో అభిజ్ఝాదయో తదేకట్ఠధమ్మా చ కుమ్మగ్గో, తస్మా కామవితక్కాదిబహులో పుగ్గలో కుమ్మగ్గం పటిపన్నో నామ. మోహనేయ్యేసు ముచ్ఛితోతి మోహసంవత్తనియేసు రూపాదీసు ముచ్ఛితో సమ్మత్తో అజ్ఝోపన్నో. సమ్బోధిన్తి అరియమగ్గఞాణం. ఫుట్ఠున్తి ఫుసితుం పత్తుం, సో తాదిసో మిచ్ఛాసఙ్కప్పగోచరో అభబ్బో, న కదాచి తం పాపుణాతీతి అత్థో.

వితక్కం సమయిత్వానాతి యథావుత్తం మిచ్ఛావితక్కం పటిసఙ్ఖానభావనాబలేహి వూపసమేత్వా. వితక్కూపసమే రతోతి నవన్నమ్పి మహావితక్కానం అచ్చన్తవూపసమభూతే అరహత్తే నిబ్బానే ఏవ వా అజ్ఝాసయేన రతో అభిరతో. భబ్బో సో తాదిసోతి సో యథావుత్తో సమ్మా పటిపజ్జమానో పుగ్గలో పుబ్బభాగే సమథవిపస్సనాబలేన సబ్బవితక్కే యథారహం తదఙ్గాదివసేన వూపసమేత్వా ఠితో, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తమగ్గఞాణసఙ్ఖాతం నిబ్బానసఙ్ఖాతఞ్చ అనుత్తరం సమ్బోధిం ఫుట్ఠుం అధిగన్తుం భబ్బో సమత్థోతి.

ఏకాదసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. సమ్పన్నసీలసుత్తవణ్ణనా

౧౧౧. ద్వాదసమే సమ్పన్నసీలాతి ఏత్థ తివిధం సమ్పన్నం పరిపుణ్ణసమఙ్గీమధురవసేన. తేసు –

‘‘సమ్పన్నం సాలికేదారం, సువా భుఞ్జన్తి కోసియ;

పటివేదేమి తే బ్రహ్మే, న నే వారేతుముస్సహే’’తి. (జా. ౧.౧౪.౧) –

ఏత్థ పరిపుణ్ణత్థో సమ్పన్నసద్దో. ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపగతో సముపగతో సమ్పన్నో సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౫౧౧) ఏత్థ సమఙ్గిభావత్థో సమ్పన్నసద్దో. ‘‘ఇమిస్సా, భన్తే, మహాపథవియా హేట్ఠిమతలం సమ్పన్నం – సేయ్యథాపి ఖుద్దమధుం అనీలకం, ఏవమస్సాద’’న్తి (పారా. ౧౭) ఏత్థ మధురత్థో సమ్పన్నసద్దో. ఇధ పన పరిపుణ్ణత్థేపి సమఙ్గిభావేపి వట్టతి, తస్మా సమ్పన్నసీలాతి పరిపుణ్ణసీలా హుత్వాతిపి, సీలసమఙ్గినో హుత్వాతిపి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

తత్థ ‘‘పరిపుణ్ణసీలా’’తి ఇమినా అత్థేన ఖేత్తదోసవిగమేన ఖేత్తపారిపూరి వియ పరిపుణ్ణం నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఖేత్తదోసవిగమేన ఖేత్తపారిపూరి వియ సీలదోసవిగమేన సీలపారిపూరి వుత్తా’’తి. ‘‘సీలసమఙ్గినో’’తి ఇమినా పన అత్థేన సీలేన సమఙ్గీభూతా సమోధానగతా సమన్నాగతా హుత్వా విహరథాతి వుత్తం హోతి. తత్థ ద్వీహి కారణేహి సమ్పన్నసీలతా హోతి సీలవిపత్తియా ఆదీనవదస్సనేన, సీలసమ్పత్తియా ఆనిసంసదస్సనేన చ. తదుభయమ్పి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౦-౨౧) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. తత్థ ‘‘సమ్పన్నసీలా’’తి ఏత్తావతా కిర భగవా చతుపారిసుద్ధిసీలం ఉద్దిసిత్వా ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతా’’తి ఇమినా జేట్ఠకసీలం దస్సేతీతిఆదినా ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. కిమస్స ఉత్తరి కరణీయన్తి ఏవం సమ్పన్నసీలానం విహరతం తుమ్హాకం కిన్తి సియా ఉత్తరి కాతబ్బం, పటిపజ్జితబ్బన్తి చేతి అత్థో.

ఏవం ‘‘సమ్పన్నసీలా, భిక్ఖవే, విహరథా’’తిఆదినా సమ్పాదనూపాయేన సద్ధిం సీలసమ్పదాయ భిక్ఖూ నియోజేన్తో అనేకపుగ్గలాధిట్ఠానం కత్వా దేసనం ఆరభిత్వా ఇదాని యస్మా ఏకపుగ్గలాధిట్ఠానవసేన పవత్తితాపి భగవతో దేసనా అనేకపుగ్గలాధిట్ఠానావ హోతి సబ్బసాధారణత్తా, తస్మా తం ఏకపుగ్గలాధిట్ఠానవసేన దస్సేన్తో ‘‘చరతో చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అభిజ్ఝాయతి ఏతాయాతి అభిజ్ఝా, పరభణ్డాభిజ్ఝాయనలక్ఖణస్స లోభస్సేతం అధివచనం. బ్యాపజ్జతి పూతిభవతి చిత్తం ఏతేనాతి బ్యాపాదో, ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదినయప్పవత్తస్స ఏకూనవీసతిఆఘాతవత్థువిసయస్స దోసస్సేతం అధివచనం. ఉభిన్నమ్పి ‘‘తత్థ కతమో కామచ్ఛన్దో? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామస్నేహో కామపిపాసా కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసాన’’న్తి (ధ. స. ౧౧౫౯), తథా ‘‘లోభో లుబ్భనా లుబ్భితత్తం సారాగో సారజ్జనా సారజ్జితత్తం అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూల’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౩౯౧), ‘‘దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్సా’’తిఆదినా (ధ. స. ౪౧౮, ౧౨౩౭) చ విత్థారో వేదితబ్బో. విగతో హోతీతి అయఞ్చ అభిజ్ఝా, అయఞ్చ బ్యాపాదో విగతో హోతి అపగతో, పహీనో హోతీతి అత్థో. ఏత్తావతా కామచ్ఛన్దనీవరణస్స చ బ్యాపాదనీవరణస్స చ పహానం దస్సితం హోతి.

థినమిద్ధన్తి థినఞ్చేవ మిద్ధఞ్చ. తేసు చిత్తస్స అకమ్మఞ్ఞతా థినం, ఆలసియస్సేతం అధివచనం, వేదనాదీనం తిణ్ణం ఖన్ధానం అకమ్మఞ్ఞతా మిద్ధం, పచలాయికభావస్సేతం అధివచనం. ఉభిన్నమ్పి ‘‘తత్థ కతమం థినం? యా చిత్తస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓలీయనా సల్లీయనా. తత్థ కతమం మిద్ధం? యా కాయస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓనాహో పరియోనాహో’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౨-౧౧౬౩) నయేన విత్థారో వేదితబ్బో.

ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చన్తి ఉద్ధచ్చఞ్చేవ కుక్కుచ్చఞ్చ. తత్థ ఉద్ధచ్చం నామ చిత్తస్స ఉద్ధతాకారో, కుక్కుచ్చం నామ అకతకల్యాణస్స కతపాపస్స తప్పచ్చయా విప్పటిసారో. ఉభిన్నమ్పి ‘‘తత్థ కతమం ఉద్ధచ్చం? యం చిత్తస్స ఉద్ధచ్చం అవూపసమో చేతసో విక్ఖేపో భన్తత్తం చిత్తస్సా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౫) విత్థారో. ‘‘అకతం వత మే కల్యాణం, అకతం కుసలం, అకతం భీరుత్తానం; కతం పాపం, కతం లుద్దం, కతం కిబ్బిస’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౪౮; నేత్తి. ౧౨౦) పవత్తిఆకారో వేదితబ్బో.

విచికిచ్ఛాతి బుద్ధాదీసు సంసయో. తస్సా ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతీ’’తిఆదినా (విభ. ౯౧౫), ‘‘తత్థ కతమా విచికిచ్ఛా? యా కఙ్ఖా కఙ్ఖాయనా కఙ్ఖాయితత్తం విమతి విచికిచ్ఛా ద్వేళ్హకం ద్వేధాపథో సంసయో అనేకంసగ్గాహో ఆసప్పనా పరిసప్పనా అపరియోగాహనా ఛమ్భితత్తం చిత్తస్స మనోవిలేఖో’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౦౦౮) చ నయేన విత్థారో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ అభిజ్ఝాబ్యాపాదాదీనం విగమవసేన చ పహానవసేన చ తేసం విక్ఖమ్భనమేవ వేదితబ్బం. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతి, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతి. బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహరతి, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతి. థినమిద్ధం పహాయ విగతథినమిద్ధో విహరతి ఆలోకసఞ్ఞీ సతో సమ్పజానో, థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహరతి అజ్ఝత్తం ఉపసన్తచిత్తో ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతి. విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహరతి అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి (విభ. ౫౦౮).

తత్థ యథా నీవరణానం పహానం హోతి, తం వేదితబ్బం. కథఞ్చ నేసం పహానం హోతి? కామచ్ఛన్దస్స తావ అసుభనిమిత్తే యోనిసోమనసికారేన పహానం హోతి, సుభనిమిత్తే అయోనిసోమనసికారేనస్స ఉప్పత్తి. తేనాహ భగవా –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్తం. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

ఏవం సుభనిమిత్తే అయోనిసోమనసికారేన ఉప్పజ్జన్తస్స కామచ్ఛన్దస్స తప్పటిపక్ఖతో అసుభనిమిత్తే యోనిసోమనసికారేన పహానం హోతి. తత్థ అసుభనిమిత్తం నామ అసుభమ్పి అసుభారమ్మణమ్పి, యోనిసోమనసికారో నామ ఉపాయమనసికారో, పథమనసికారో, అనిచ్చే అనిచ్చన్తి వా, దుక్ఖే దుక్ఖన్తి వా, అనత్తని అనత్తాతి వా, అసుభే అసుభన్తి వా మనసికారో. తం తత్థ బహులం పవత్తయతో కామచ్ఛన్దో పహీయతి. తేనాహ భగవా –