(౧.) విభఙ్గవారో

౫౩. ఇదాని యా ఏతా పణ్ణత్తివారే కుసలత్తికం నిస్సాయ హేతుపచ్చయాదివసేన ఏకూనపఞ్ఞాసం ఆదిం కత్వా నయమత్తం దస్సేన్తేన అపరిమాణా పుచ్ఛా దస్సితా. తత్థ కుసలాకుసలాదీనం సహుప్పత్తియా అభావతో యా పుచ్ఛా ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తి ఏవం విస్సజ్జనం న లభన్తి. తా పహాయ యా విస్సజ్జనం లభన్తి, తాయేవ విస్సజ్జేతుం అయం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయాతిఆదినా నయేన పటిచ్చవారస్స నిద్దేసవారో ఆరద్ధో.

తత్థ సియా – సచే ఇమా హేతుపచ్చయాదివసేన ఏకూనపఞ్ఞాసం పుచ్ఛా సబ్బసో విస్సజ్జనం న లభన్తి, అథ కస్మా దస్సితా? నను యా లభన్తి, తాయేవ దస్సేతబ్బాతి? ఆమ, దస్సేతబ్బా సియుం. తథా దస్సియమానా పన సబ్బేసు తికదుకపట్ఠానాదీసు ఏకేకస్మిం తికే, దుకే, దుకతికే, తికదుకే, తికతికే, దుకదుకే చ సఙ్ఖేపం అకత్వా దస్సేతబ్బాయేవ భవేయ్యుం. కస్మా? యస్మా యా కుసలత్తికే లభన్తి, న తాయేవ వేదనాత్తికాదీసు. ధమ్మానులోమపచ్చనీయే చ తికపట్ఠానే వితక్కత్తికపీతిత్తికానం విస్సజ్జనే సబ్బాపేతా విస్సజ్జనం లభన్తి, తస్మా ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన ఏకేకస్మిం తికే యత్తకాహి పుచ్ఛాహి భవితబ్బం సబ్బా కుసలత్తికే దస్సితా. ఏవం దస్సితాసు హి యా తత్థ విస్సజ్జనం న లభన్తి, తా పహాయ యా లభన్తి, తా వుచ్చమానా సక్కా సుఖేన విజానితున్తి సుఖేన విజాననత్థం సబ్బాపి కుసలత్తికే దస్సితా. యా పనేత్థ విస్సజ్జనం న లభన్తి, తా పహాయ యా లభన్తి, తాయేవ విస్సజ్జితాతి వేదితబ్బా.

తత్థ కుసలం ధమ్మం పటిచ్చాతి చతుభూమకకుసలధమ్మేసు వేదనాక్ఖన్ధాదిభేదం ఏకం ధమ్మం పటిచ్చ పటిగన్త్వా సహుప్పత్తిసఙ్ఖాతేన సదిసభావేన పత్వా, తేన సద్ధిం ఏకతో ఉప్పత్తిభావం ఉపగన్త్వాతి అత్థో. కుసలో ధమ్మోతి చతుభూమకకుసలధమ్మేసుయేవ సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదిభేదో ఏకో ధమ్మో. ఉప్పజ్జతీతి ఉప్పాదతో యావ నిరోధగమనా ఉద్ధం పజ్జతి, నిబ్బత్తతీతిపి అత్థో. అత్తానం లభతి, ఉప్పాదాదయో తయోపి ఖణే పాపుణాతీతి వుత్తం హోతి. హేతుపచ్చయాతి కుసలహేతునా హేతుపచ్చయభావం సాధేన్తేన.

ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి విస్సజ్జనం వత్వా ఇదాని యం ధమ్మం పటిచ్చ యో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, తం ధమ్మం ఖన్ధవసేన దస్సేతుం కుసలం ఏకం ఖన్ధన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకన్తి వేదనాదీసు చతూసు యంకిఞ్చి ఏకం. తయో ఖన్ధాతి యో యో పచ్చయభావేన గహితో, తం తం ఠపేత్వా అవసేసా తయో ఖన్ధా. తయో ఖన్ధేతి వేదనాదీసు యో ఏకో ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి గహితో, తం ఠపేత్వా సేసే తయో. ద్వే ఖన్ధేతి వేదనాసఞ్ఞాదుకాదీసు ఛసు దుకేసు యేకేచి ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ. ద్వే ఖన్ధాతి యే యే పచ్చయభావేన గహితా, తే తే ఠపేత్వా అవసేసా ద్వే ఖన్ధా కుసలహేతునా హేతుపచ్చయభావం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో.

యస్మా పన ఏకో ఖన్ధో ఏకస్సేవ ద్విన్నంయేవ వా, ద్వే వా పన ఏకస్సేవ పచ్చయో నామ నత్థి, తస్మా ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో, ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా, ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో’’తి న వుత్తం. కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీతిఆదీసుపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. చిత్తసముట్ఠానం రూపన్తి ఇదం పటిచ్చత్థస్స సహజాతత్థత్తా యం కుసలేన సహజాతఞ్చేవ హేతుపచ్చయఞ్చ లభతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. పరతోపి ఏవరూపేసు ఠానేసు అయమేవ నయో.

విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతన్తి ఏత్థ హేతుపచ్చయాభావతో అహేతుకం, రూపేన సద్ధిం అనుప్పత్తితో ఆరుప్పవిపాకఞ్చ న గహేతబ్బం. పటిసన్ధిక్ఖణేతి కటత్తారూపసఙ్ఖాతస్స అబ్యాకతస్స అబ్యాకతం పటిచ్చ ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. విపాకాబ్యాకతన్తి తస్మిం ఖణే విజ్జమానాబ్యాకతవసేన వుత్తం. ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధాతి ఇదం కటత్తారూపగ్గహణేన వత్థుమ్హి గహితేపి వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం.

ఏకం మహాభూతన్తిఆది రూపాబ్యాకతం పటిచ్చ రూపాబ్యాకతస్స ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. ఏకం ఖన్ధన్తిఆదీసు వుత్తనయేనేవ పనేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా. ఏవం రూపాబ్యాకతమ్హి భూతే పటిచ్చ భూతానం ఉప్పత్తిం వత్వా ఇదాని భూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపానం ఉప్పత్తిం దస్సేతుం మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానన్తిఆది వుత్తం. ఏవం సన్తే ఉపాదారూపన్తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం, ఇతరద్వయం కస్మా వుత్తన్తి? మహాభూతేపి పటిచ్చ ఉప్పత్తిదస్సనత్థం. యఞ్హి హేట్ఠా ‘‘చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం కటత్తా చ రూప’’న్తి దస్సితం, తం న కేవలం ఖన్ధేయేవ చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి, మహాభూతేపి పన పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీతి దస్సనత్థమిదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ చిత్తసముట్ఠానం పవత్తేయేవ, కటత్తారూపం పటిసన్ధియమ్పి. ఉపాదారూపన్తి తస్సేవ ఉభయస్స విసేసనం.

కుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చాతి ఏత్థ చిత్తసముట్ఠానావ మహాభూతా గహితా. చిత్తసముట్ఠానం రూపన్తి ఏత్థ పన భూతరూపమ్పి ఉపాదారూపమ్పి గహితం. ‘‘ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తయో మహాభూతా’’తిఆదినా నయేన హి భూతరూపమ్పి ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి. మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపన్తి వుత్తనయేన ఉపాదారూపమ్పి. అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చాతి పఞ్హావిస్సజ్జనేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం హేతుపచ్చయే నవ పుచ్ఛా విస్సజ్జితా. ఏతాయేవ హి ఏత్థ లబ్భన్తి, సేసా చత్తాలీస మోఘపుచ్ఛాతి న విస్సజ్జితా. ఇమినా ఉపాయేన ఆరమ్మణపచ్చయాదీసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనానం అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ తత్థ పన విచారేతబ్బయుత్తకమేవ విచారయిస్సామ.

౫౪. ఆరమ్మణపచ్చయే తావ రూపస్స ఆరమ్మణపచ్చయవసేన అనుప్పత్తితో తాసు నవసు రూపమిస్సకా పహాయ తిస్సోవ పుచ్ఛా విస్సజ్జితా. తేనేవ చ కారణేన ‘‘వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి వత్వా ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థూ’’తి న వుత్తం. న హి తం ఆరమ్మణపచ్చయేన ఉప్పజ్జతి.

౫౫. అధిపతిపచ్చయే విపాకాబ్యాకతన్తి లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవేత్థ ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే’’తి న గహితం. సేసం హేతుపచ్చయసదిసమేవ.

౫౬. అనన్తరసమన్తరేసుపి రూపం న లబ్భతీతి ఆరమ్మణపచ్చయే వియ తిస్సోవ పుచ్ఛా.

౫౭. సహజాతపచ్చయే పటిసన్ధిక్ఖణేతి పఞ్చవోకారే పటిసన్ధివసేన వుత్తం. హేట్ఠా పన పచ్చయవిభఙ్గే ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే’’తి ఆగతం తమ్పి ఇమినా సద్ధిం అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమత్తమేవ హేత్థ నానన్తి. అపిచ ‘‘తిణ్ణం సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮) వచనతో ఓక్కన్తీతి పఞ్చవోకారపటిసన్ధియావేతం నామం. పటిసన్ధీతి సబ్బభవసాధారణం. ఇధ పన ‘‘కటత్తా చ రూప’’న్తిఆదివచనతో పఞ్చవోకారపటిసన్ధియేవ అధిప్పేతా. సా హి రూపస్సపి అరూపస్సపి పచ్చయభావఞ్చేవ పచ్చయుప్పన్నభావఞ్చ సఙ్గణ్హాతి, తస్మా పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనా హోతీతి గహితా. బాహిరం ఏకం మహాభూతన్తి అనిన్ద్రియబద్ధేసు పథవీపాసాణాదీసు మహాభూతం సన్ధాయ వుత్తం. పచ్చయవిభఙ్గవారస్మిఞ్హి చత్తారో మహాభూతాతి అజ్ఝత్తికఞ్చ బాహిరఞ్చ ఏకతో కత్వా గహితం. సఙ్ఖేపదేసనా హి సా. అయం పన విత్థారదేసనా, తస్మా సబ్బం విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘బాహిరం ఏకం మహాభూత’’న్తిఆదిమాహ. అసఞ్ఞసత్తానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చాతి ద్విసన్తతిసముట్ఠానభూతవసేన వుత్తం. మహాభూతే పటిచ్చ కటత్తారూపన్తి ఇదం పన కమ్మసముట్ఠానవసేనేవ వుత్తం. ఉపాదారూపన్తి ఉతుసముట్ఠానవసేనేవ.

౫౮. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధాతి చతున్నమ్పి ఖన్ధానం ఏకతో వత్థునా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతం దస్సేతుం వుత్తం.

౫౯. నిస్సయపచ్చయే యస్మా పటిచ్చత్థో నామ సహజాతత్థో, తస్మా యా హేట్ఠా పచ్చయవిభఙ్గవారే చక్ఖాయతనాదీనం నిస్సయపచ్చయతా దస్సితా, న సా గహితా. చక్ఖాయతనాదీని హి పురేజాతాని హుత్వా పచ్చయా హోన్తి, ఇధ సహజాతమేవ లబ్భతి. తేనేవ వుత్తం – ‘‘నిస్సయపచ్చయో సహజాతపచ్చయసదిసో’’తి.

౬౦. ఉపనిస్సయపచ్చయే రూపస్స ఉపనిస్సయపచ్చయాభావా తీణేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తి, తేన వుత్తం ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి. తత్థ కిఞ్చాపి న సబ్బే కుసలాకుసలాబ్యాకతా ఆరమ్మణూపనిస్సయం లభన్తి, యే పన లభన్తి, తేసం వసేనేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౬౧. పురేజాతపచ్చయే వత్థుం పురేజాతపచ్చయాతి వత్థుం పటిచ్చ వత్థునా పురేజాతపచ్చయతం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధన్తి ఏత్థ యం విపాకాబ్యాకతస్స వత్థు ఓక్కన్తిక్ఖణే సహజాతపచ్చయో హోతి, తం పురేజాతపచ్చయభాజనియత్తా ఇధ న గహేతబ్బం. యేపి కుసలాదయో ఆరుప్పే పురేజాతపచ్చయం న లభన్తి, తేపి పురేజాతపచ్చయభాజనియతోయేవ ఇధ న గహేతబ్బా. ఆరమ్మణం పన నియమతో పురేజాతపచ్చయభావం న లభతి. రూపాయతనాదీని హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనంయేవ పురేజాతపచ్చయతం సాధేన్తి, మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అతీతానాగతానిపి ఆరమ్మణం హోన్తియేవ. తస్మా ఇధ న గహితం. ఖన్ధవసేన హి అయం దేసనా, న విఞ్ఞాణధాతువసేన. ‘‘విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధ’’న్తి దేసనాయ చ సబ్బాపి విఞ్ఞాణధాతుయో గహితా, న చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదయో ఏవాతి.

పచ్ఛాజాతో కుసలాకుసలానం పచ్చయో న హోతి, అబ్యాకతస్సపి ఉపత్థమ్భకోవ న జనకో, తస్మా ‘‘ఉప్పజ్జతి పచ్ఛాజాతపచ్చయా’’తి ఏవం వత్తబ్బో ఏకధమ్మోపి నత్థీతి పచ్ఛాజాతపచ్చయవసేన విస్సజ్జనం న కతం.

౬౨. ఆసేవనపచ్చయే కామం సబ్బా కిరియా ఆసేవనపచ్చయం న లభన్తి, లబ్భమానవసేన పన ‘‘కిరియాబ్యాకత’’న్తి వుత్తం. తస్మా జవనకిరియావేత్థ గహితాతి వేదితబ్బా.

౬౩. కమ్మపచ్చయే కుసలాకుసలేసు ఏకక్ఖణికో కమ్మపచ్చయో వేదితబ్బో, తథా కిరియాబ్యాకతే. విపాకాబ్యాకతే పన నానాక్ఖణికోపి, తథా పటిసన్ధిక్ఖణే మహాభూతానం. చిత్తసముట్ఠానానం పన ఏకక్ఖణికో. కటత్తారూపానం నానాక్ఖణికోవ తథా అసఞ్ఞసత్తరూపానం. కటత్తారూపం పనేత్థ జీవితిన్ద్రియం. సేసం న ఏకన్తతో కమ్మసముట్ఠానత్తా ఉపాదారూపన్తి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ఇధ కమ్మసముట్ఠానమేవ అధిప్పేతం.

౬౪. విపాకపచ్చయే కుసలాకుసలం కిరియఞ్చ న లబ్భతీతి అబ్యాకతవసేనేవ విస్సజ్జనం కతం. చిత్తసముట్ఠానన్తి విపాకచిత్తసముట్ఠానమేవ. కటత్తారూపన్తి యథాలాభవసేన ఇన్ద్రియరూపఞ్చ వత్థురూపఞ్చ. ఉపాదారూపన్తి తదవసేసం తస్మిం సమయే విజ్జమానకం ఉపాదారూపం.

౬౫. ఆహారపచ్చయే సబ్బేసమ్పి కుసలాదీనం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ అరూపాహారవసేన ఉప్పత్తి వేదితబ్బా, తథా పటిసన్ధిక్ఖణే మహాభూతానం. చిత్తసముట్ఠానన్తి భవఙ్గాదిచిత్తసముట్ఠానం. ఆహారసముట్ఠానన్తి కబళీకారాహారసముట్ఠానం. చిత్తసముట్ఠానన్తి కుసలాకుసలచిత్తసముట్ఠానమేవ. పచ్చయవిభఙ్గవారే ఆహారపటిపాటియా పఠమం కబళీకారో ఆహారో దస్సితో, ఇధ పన కుసలం ధమ్మన్తి పుచ్ఛావసేన పఠమం అరూపాహారా దస్సితాతి వేదితబ్బా.

౬౬. ఇన్ద్రియపచ్చయే పచ్చయవిభఙ్గే ఇన్ద్రియపటిపాటియా పఠమం చక్ఖున్ద్రియాదీని దస్సితాని, ఇధ పన కుసలాదిపుచ్ఛావసేన పఠమం అరూపిన్ద్రియానం పచ్చయతా దస్సితా. తత్థ కుసలాదీసు యథాలాభవసేన అరూపిన్ద్రియా గహేతబ్బా. అసఞ్ఞసత్తానం భూతరూపేసుపి జీవితిన్ద్రియన్తి.

౬౭. ఝానమగ్గపచ్చయేసు హేతుపచ్చయసదిసమేవ విస్సజ్జనం, తేనేవేత్థ ‘‘హేతుపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం.

౬౮. సమ్పయుత్తపచ్చయే విస్సజ్జనం ఆరమ్మణపచ్చయగతికం, తేనేవేత్థ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం.

౬౯. విప్పయుత్తపచ్చయే వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతి వత్థుం పటిచ్చ విప్పయుత్తపచ్చయా, వత్థునా విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఖన్ధే విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధే పటిచ్చ విప్పయుత్తపచ్చయా, ఖన్ధేహి విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేహి ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఖన్ధా వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతి వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా విప్పయుత్తపచ్చయా. వత్థునా విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. చిత్తసముట్ఠానరూపం ఖన్ధే విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధే పటిచ్చ విప్పయుత్తపచ్చయా చిత్తసముట్ఠానం రూపం ఖన్ధేహి విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేహి ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. సేసవిస్సజ్జనేసుపి వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతిఆదీసుపి వుత్తనయేనేవత్థో వేదితబ్బో. విపాకాబ్యాకతే చేత్థ వత్థుగ్గహణేన చక్ఖాదీని సఙ్గహితబ్బాని. ఏకం మహాభూతన్తిఆది రూపాబ్యాకతస్స పచ్చయభావం దస్సేతుం వుత్తం. చిత్తసముట్ఠానన్తి అబ్యాకతచిత్తసముట్ఠానమ్పి కుసలాకుసలచిత్తసముట్ఠానమ్పి.

౭౦. అత్థిపచ్చయే సబ్బం సహజాతపచ్చయగతికం. తేనేవేత్థ ‘‘సహజాతపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం.

౭౧-౭౨. నత్థివిగతా ఆరమ్మణపచ్చయగతికా, అవిగతం సహజాతగతికం. తేనేవేత్థ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయసదిసం, సహజాతపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం. ఇమే తేవీసతి పచ్చయాతి సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితానం వసేనేతం వుత్తం. విత్థారేతబ్బాతి యా పుచ్ఛా విస్సజ్జనం లభన్తి, తాసం వసేన విత్థారేతబ్బా. అయం హేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకే పచ్చయానులోమే పటిచ్చవారస్స కుసలత్తికవిస్సజ్జనే అత్థవణ్ణనా.