౧. పటిచ్చవారవణ్ణనా
౧. పచ్చయానులోమం
(౧.) విభఙ్గవారో
౫౩. ఇదాని యా ఏతా పణ్ణత్తివారే కుసలత్తికం నిస్సాయ హేతుపచ్చయాదివసేన ఏకూనపఞ్ఞాసం ఆదిం కత్వా నయమత్తం దస్సేన్తేన అపరిమాణా పుచ్ఛా దస్సితా. తత్థ కుసలాకుసలాదీనం సహుప్పత్తియా అభావతో యా పుచ్ఛా ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తి ఏవం విస్సజ్జనం న లభన్తి. తా పహాయ యా విస్సజ్జనం లభన్తి, తాయేవ విస్సజ్జేతుం అయం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయాతిఆదినా నయేన పటిచ్చవారస్స నిద్దేసవారో ఆరద్ధో.
తత్థ సియా – సచే ఇమా హేతుపచ్చయాదివసేన ఏకూనపఞ్ఞాసం పుచ్ఛా సబ్బసో విస్సజ్జనం న లభన్తి, అథ కస్మా దస్సితా? నను యా లభన్తి, తాయేవ దస్సేతబ్బాతి? ఆమ, దస్సేతబ్బా సియుం. తథా దస్సియమానా పన సబ్బేసు తికదుకపట్ఠానాదీసు ఏకేకస్మిం తికే, దుకే, దుకతికే, తికదుకే, తికతికే, దుకదుకే చ సఙ్ఖేపం అకత్వా దస్సేతబ్బాయేవ భవేయ్యుం. కస్మా? యస్మా యా కుసలత్తికే లభన్తి, న తాయేవ వేదనాత్తికాదీసు. ధమ్మానులోమపచ్చనీయే చ తికపట్ఠానే వితక్కత్తికపీతిత్తికానం విస్సజ్జనే సబ్బాపేతా విస్సజ్జనం లభన్తి, తస్మా ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన ఏకేకస్మిం తికే యత్తకాహి పుచ్ఛాహి భవితబ్బం సబ్బా కుసలత్తికే దస్సితా. ఏవం దస్సితాసు హి యా తత్థ విస్సజ్జనం న లభన్తి, తా పహాయ యా లభన్తి, తా వుచ్చమానా సక్కా సుఖేన విజానితున్తి సుఖేన విజాననత్థం సబ్బాపి కుసలత్తికే దస్సితా. యా పనేత్థ విస్సజ్జనం న లభన్తి, తా పహాయ యా లభన్తి, తాయేవ విస్సజ్జితాతి వేదితబ్బా.
తత్థ కుసలం ధమ్మం పటిచ్చాతి చతుభూమకకుసలధమ్మేసు వేదనాక్ఖన్ధాదిభేదం ఏకం ధమ్మం పటిచ్చ పటిగన్త్వా సహుప్పత్తిసఙ్ఖాతేన సదిసభావేన పత్వా, తేన సద్ధిం ఏకతో ఉప్పత్తిభావం ఉపగన్త్వాతి అత్థో. కుసలో ధమ్మోతి చతుభూమకకుసలధమ్మేసుయేవ సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదిభేదో ఏకో ధమ్మో. ఉప్పజ్జతీతి ఉప్పాదతో యావ నిరోధగమనా ఉద్ధం పజ్జతి, నిబ్బత్తతీతిపి అత్థో. అత్తానం లభతి, ఉప్పాదాదయో తయోపి ఖణే పాపుణాతీతి వుత్తం హోతి. హేతుపచ్చయాతి కుసలహేతునా హేతుపచ్చయభావం సాధేన్తేన.
ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి విస్సజ్జనం వత్వా ఇదాని యం ధమ్మం పటిచ్చ యో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, తం ధమ్మం ఖన్ధవసేన దస్సేతుం కుసలం ఏకం ఖన్ధన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకన్తి వేదనాదీసు చతూసు యంకిఞ్చి ఏకం. తయో ఖన్ధాతి యో యో పచ్చయభావేన గహితో, తం తం ఠపేత్వా అవసేసా తయో ఖన్ధా. తయో ఖన్ధేతి వేదనాదీసు యో ఏకో ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి గహితో, తం ఠపేత్వా సేసే తయో. ద్వే ఖన్ధేతి వేదనాసఞ్ఞాదుకాదీసు ఛసు దుకేసు యేకేచి ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ. ద్వే ఖన్ధాతి యే యే పచ్చయభావేన గహితా, తే తే ఠపేత్వా అవసేసా ద్వే ఖన్ధా కుసలహేతునా హేతుపచ్చయభావం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో.
యస్మా పన ఏకో ఖన్ధో ఏకస్సేవ ద్విన్నంయేవ వా, ద్వే వా పన ఏకస్సేవ పచ్చయో నామ నత్థి, తస్మా ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో, ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా, ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో’’తి న వుత్తం. కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీతిఆదీసుపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. చిత్తసముట్ఠానం రూపన్తి ఇదం పటిచ్చత్థస్స సహజాతత్థత్తా యం కుసలేన సహజాతఞ్చేవ హేతుపచ్చయఞ్చ లభతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. పరతోపి ఏవరూపేసు ఠానేసు అయమేవ నయో.
విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతన్తి ఏత్థ హేతుపచ్చయాభావతో అహేతుకం, రూపేన సద్ధిం అనుప్పత్తితో ఆరుప్పవిపాకఞ్చ న గహేతబ్బం. పటిసన్ధిక్ఖణేతి కటత్తారూపసఙ్ఖాతస్స అబ్యాకతస్స అబ్యాకతం పటిచ్చ ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. విపాకాబ్యాకతన్తి తస్మిం ఖణే విజ్జమానాబ్యాకతవసేన వుత్తం. ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధాతి ఇదం కటత్తారూపగ్గహణేన వత్థుమ్హి గహితేపి వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం.
ఏకం మహాభూతన్తిఆది రూపాబ్యాకతం పటిచ్చ రూపాబ్యాకతస్స ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. ఏకం ఖన్ధన్తిఆదీసు వుత్తనయేనేవ పనేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా. ఏవం రూపాబ్యాకతమ్హి భూతే పటిచ్చ భూతానం ఉప్పత్తిం వత్వా ఇదాని భూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపానం ఉప్పత్తిం దస్సేతుం మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానన్తిఆది వుత్తం. ఏవం సన్తే ఉపాదారూపన్తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం, ఇతరద్వయం కస్మా వుత్తన్తి? మహాభూతేపి పటిచ్చ ఉప్పత్తిదస్సనత్థం. యఞ్హి హేట్ఠా ‘‘చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం కటత్తా చ రూప’’న్తి దస్సితం, తం న కేవలం ఖన్ధేయేవ చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి, మహాభూతేపి పన పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీతి దస్సనత్థమిదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ చిత్తసముట్ఠానం పవత్తేయేవ, కటత్తారూపం పటిసన్ధియమ్పి. ఉపాదారూపన్తి తస్సేవ ఉభయస్స విసేసనం.
కుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చాతి ఏత్థ చిత్తసముట్ఠానావ మహాభూతా గహితా. చిత్తసముట్ఠానం రూపన్తి ఏత్థ పన భూతరూపమ్పి ఉపాదారూపమ్పి గహితం. ‘‘ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తయో మహాభూతా’’తిఆదినా నయేన హి భూతరూపమ్పి ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి. మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపన్తి వుత్తనయేన ఉపాదారూపమ్పి. అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చాతి పఞ్హావిస్సజ్జనేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం హేతుపచ్చయే నవ పుచ్ఛా విస్సజ్జితా. ఏతాయేవ హి ఏత్థ లబ్భన్తి, సేసా చత్తాలీస మోఘపుచ్ఛాతి న విస్సజ్జితా. ఇమినా ఉపాయేన ఆరమ్మణపచ్చయాదీసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనానం అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ తత్థ పన విచారేతబ్బయుత్తకమేవ విచారయిస్సామ.
౫౪. ఆరమ్మణపచ్చయే తావ రూపస్స ఆరమ్మణపచ్చయవసేన అనుప్పత్తితో తాసు నవసు రూపమిస్సకా పహాయ తిస్సోవ పుచ్ఛా విస్సజ్జితా. తేనేవ చ కారణేన ‘‘వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి వత్వా ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థూ’’తి న వుత్తం. న హి తం ఆరమ్మణపచ్చయేన ఉప్పజ్జతి.
౫౫. అధిపతిపచ్చయే విపాకాబ్యాకతన్తి లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవేత్థ ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే’’తి న గహితం. సేసం హేతుపచ్చయసదిసమేవ.
౫౬. అనన్తరసమన్తరేసుపి రూపం న లబ్భతీతి ఆరమ్మణపచ్చయే వియ తిస్సోవ పుచ్ఛా.
౫౭. సహజాతపచ్చయే పటిసన్ధిక్ఖణేతి పఞ్చవోకారే పటిసన్ధివసేన వుత్తం. హేట్ఠా పన పచ్చయవిభఙ్గే ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే’’తి ఆగతం తమ్పి ఇమినా సద్ధిం అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమత్తమేవ హేత్థ నానన్తి. అపిచ ‘‘తిణ్ణం సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮) వచనతో ఓక్కన్తీతి పఞ్చవోకారపటిసన్ధియావేతం నామం. పటిసన్ధీతి సబ్బభవసాధారణం. ఇధ పన ‘‘కటత్తా చ రూప’’న్తిఆదివచనతో పఞ్చవోకారపటిసన్ధియేవ అధిప్పేతా. సా హి రూపస్సపి అరూపస్సపి పచ్చయభావఞ్చేవ పచ్చయుప్పన్నభావఞ్చ సఙ్గణ్హాతి, తస్మా పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనా హోతీతి గహితా. బాహిరం ఏకం మహాభూతన్తి అనిన్ద్రియబద్ధేసు పథవీపాసాణాదీసు మహాభూతం సన్ధాయ వుత్తం. పచ్చయవిభఙ్గవారస్మిఞ్హి చత్తారో మహాభూతాతి అజ్ఝత్తికఞ్చ బాహిరఞ్చ ఏకతో కత్వా గహితం. సఙ్ఖేపదేసనా హి సా. అయం పన విత్థారదేసనా, తస్మా సబ్బం విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘బాహిరం ఏకం మహాభూత’’న్తిఆదిమాహ. అసఞ్ఞసత్తానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చాతి ద్విసన్తతిసముట్ఠానభూతవసేన వుత్తం. మహాభూతే పటిచ్చ కటత్తారూపన్తి ఇదం పన కమ్మసముట్ఠానవసేనేవ వుత్తం. ఉపాదారూపన్తి ఉతుసముట్ఠానవసేనేవ.
౫౮. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధాతి చతున్నమ్పి ఖన్ధానం ఏకతో వత్థునా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతం దస్సేతుం వుత్తం.
౫౯. నిస్సయపచ్చయే యస్మా పటిచ్చత్థో నామ సహజాతత్థో, తస్మా యా హేట్ఠా పచ్చయవిభఙ్గవారే చక్ఖాయతనాదీనం నిస్సయపచ్చయతా దస్సితా, న సా గహితా. చక్ఖాయతనాదీని హి పురేజాతాని హుత్వా పచ్చయా హోన్తి, ఇధ సహజాతమేవ లబ్భతి. తేనేవ వుత్తం – ‘‘నిస్సయపచ్చయో సహజాతపచ్చయసదిసో’’తి.
౬౦. ఉపనిస్సయపచ్చయే రూపస్స ఉపనిస్సయపచ్చయాభావా తీణేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తి, తేన వుత్తం ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి. తత్థ కిఞ్చాపి న సబ్బే కుసలాకుసలాబ్యాకతా ఆరమ్మణూపనిస్సయం లభన్తి, యే పన లభన్తి, తేసం వసేనేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
౬౧. పురేజాతపచ్చయే వత్థుం పురేజాతపచ్చయాతి వత్థుం పటిచ్చ వత్థునా పురేజాతపచ్చయతం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధన్తి ఏత్థ యం విపాకాబ్యాకతస్స వత్థు ఓక్కన్తిక్ఖణే సహజాతపచ్చయో హోతి, తం పురేజాతపచ్చయభాజనియత్తా ఇధ న గహేతబ్బం. యేపి కుసలాదయో ఆరుప్పే పురేజాతపచ్చయం న లభన్తి, తేపి పురేజాతపచ్చయభాజనియతోయేవ ఇధ న గహేతబ్బా. ఆరమ్మణం పన నియమతో పురేజాతపచ్చయభావం న లభతి. రూపాయతనాదీని హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనంయేవ పురేజాతపచ్చయతం సాధేన్తి, మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అతీతానాగతానిపి ఆరమ్మణం హోన్తియేవ. తస్మా ఇధ న గహితం. ఖన్ధవసేన హి అయం దేసనా, న విఞ్ఞాణధాతువసేన. ‘‘విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధ’’న్తి దేసనాయ చ సబ్బాపి విఞ్ఞాణధాతుయో గహితా, న చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదయో ఏవాతి.
పచ్ఛాజాతో కుసలాకుసలానం పచ్చయో న హోతి, అబ్యాకతస్సపి ఉపత్థమ్భకోవ న జనకో, తస్మా ‘‘ఉప్పజ్జతి పచ్ఛాజాతపచ్చయా’’తి ఏవం వత్తబ్బో ఏకధమ్మోపి నత్థీతి పచ్ఛాజాతపచ్చయవసేన విస్సజ్జనం న కతం.
౬౨. ఆసేవనపచ్చయే కామం సబ్బా కిరియా ఆసేవనపచ్చయం న లభన్తి, లబ్భమానవసేన పన ‘‘కిరియాబ్యాకత’’న్తి వుత్తం. తస్మా జవనకిరియావేత్థ గహితాతి వేదితబ్బా.
౬౩. కమ్మపచ్చయే కుసలాకుసలేసు ఏకక్ఖణికో కమ్మపచ్చయో వేదితబ్బో, తథా కిరియాబ్యాకతే. విపాకాబ్యాకతే పన నానాక్ఖణికోపి, తథా పటిసన్ధిక్ఖణే మహాభూతానం. చిత్తసముట్ఠానానం పన ఏకక్ఖణికో. కటత్తారూపానం నానాక్ఖణికోవ తథా అసఞ్ఞసత్తరూపానం. కటత్తారూపం పనేత్థ జీవితిన్ద్రియం. సేసం న ఏకన్తతో కమ్మసముట్ఠానత్తా ఉపాదారూపన్తి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ఇధ కమ్మసముట్ఠానమేవ అధిప్పేతం.
౬౪. విపాకపచ్చయే కుసలాకుసలం కిరియఞ్చ న లబ్భతీతి అబ్యాకతవసేనేవ విస్సజ్జనం కతం. చిత్తసముట్ఠానన్తి విపాకచిత్తసముట్ఠానమేవ. కటత్తారూపన్తి యథాలాభవసేన ఇన్ద్రియరూపఞ్చ వత్థురూపఞ్చ. ఉపాదారూపన్తి తదవసేసం తస్మిం సమయే విజ్జమానకం ఉపాదారూపం.
౬౫. ఆహారపచ్చయే సబ్బేసమ్పి కుసలాదీనం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ అరూపాహారవసేన ఉప్పత్తి వేదితబ్బా, తథా పటిసన్ధిక్ఖణే మహాభూతానం. చిత్తసముట్ఠానన్తి భవఙ్గాదిచిత్తసముట్ఠానం. ఆహారసముట్ఠానన్తి కబళీకారాహారసముట్ఠానం. చిత్తసముట్ఠానన్తి కుసలాకుసలచిత్తసముట్ఠానమేవ. పచ్చయవిభఙ్గవారే ఆహారపటిపాటియా పఠమం కబళీకారో ఆహారో దస్సితో, ఇధ పన కుసలం ధమ్మన్తి పుచ్ఛావసేన పఠమం అరూపాహారా దస్సితాతి వేదితబ్బా.
౬౬. ఇన్ద్రియపచ్చయే పచ్చయవిభఙ్గే ఇన్ద్రియపటిపాటియా పఠమం చక్ఖున్ద్రియాదీని దస్సితాని, ఇధ పన కుసలాదిపుచ్ఛావసేన పఠమం అరూపిన్ద్రియానం పచ్చయతా దస్సితా. తత్థ కుసలాదీసు యథాలాభవసేన అరూపిన్ద్రియా గహేతబ్బా. అసఞ్ఞసత్తానం భూతరూపేసుపి జీవితిన్ద్రియన్తి.
౬౭. ఝానమగ్గపచ్చయేసు హేతుపచ్చయసదిసమేవ విస్సజ్జనం, తేనేవేత్థ ‘‘హేతుపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం.
౬౮. సమ్పయుత్తపచ్చయే విస్సజ్జనం ఆరమ్మణపచ్చయగతికం, తేనేవేత్థ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం.
౬౯. విప్పయుత్తపచ్చయే వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతి వత్థుం పటిచ్చ విప్పయుత్తపచ్చయా, వత్థునా విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఖన్ధే విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధే పటిచ్చ విప్పయుత్తపచ్చయా, ఖన్ధేహి విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేహి ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఖన్ధా వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతి వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా విప్పయుత్తపచ్చయా. వత్థునా విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. చిత్తసముట్ఠానరూపం ఖన్ధే విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధే పటిచ్చ విప్పయుత్తపచ్చయా చిత్తసముట్ఠానం రూపం ఖన్ధేహి విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేహి ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. సేసవిస్సజ్జనేసుపి వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతిఆదీసుపి వుత్తనయేనేవత్థో వేదితబ్బో. విపాకాబ్యాకతే చేత్థ వత్థుగ్గహణేన చక్ఖాదీని సఙ్గహితబ్బాని. ఏకం మహాభూతన్తిఆది రూపాబ్యాకతస్స పచ్చయభావం దస్సేతుం వుత్తం. చిత్తసముట్ఠానన్తి అబ్యాకతచిత్తసముట్ఠానమ్పి కుసలాకుసలచిత్తసముట్ఠానమ్పి.
౭౦. అత్థిపచ్చయే సబ్బం సహజాతపచ్చయగతికం. తేనేవేత్థ ‘‘సహజాతపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం.
౭౧-౭౨. నత్థివిగతా ఆరమ్మణపచ్చయగతికా, అవిగతం సహజాతగతికం. తేనేవేత్థ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయసదిసం, సహజాతపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం. ఇమే తేవీసతి పచ్చయాతి సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితానం వసేనేతం వుత్తం. విత్థారేతబ్బాతి యా పుచ్ఛా విస్సజ్జనం లభన్తి, తాసం వసేన విత్థారేతబ్బా. అయం హేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకే పచ్చయానులోమే పటిచ్చవారస్స కుసలత్తికవిస్సజ్జనే అత్థవణ్ణనా.
(౨.) సఙ్ఖ్యావారో
౭౩. ఇదాని యే ఏత్థ హేతుపచ్చయాదీసు ఏకేకస్మిం పచ్చయే విస్సజ్జనవారా లద్ధా, తే గణనవసేన దస్సేతుం హేతుయా నవాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ హేతుయా నవాతి హేతుపచ్చయే నవ పుచ్ఛావిస్సజ్జనవారా హోన్తి. సేయ్యథిదం – కుసలేన కుసలం, కుసలేన అబ్యాకతం, కుసలేన కుసలాబ్యాకతం; అకుసలేన అకుసలం, అకుసలేన అబ్యాకతం, అకుసలేన అకుసలాబ్యాకతం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, కుసలాబ్యాకతేన అబ్యాకతం, అకుసలాబ్యాకతేన అబ్యాకతన్తి.
ఆరమ్మణే తీణీతి కుసలేన కుసలం, అకుసలేన అకుసలం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. అధిపతియా నవాతి హేతుయా వుత్తసదిసావ. ద్వాదససు హి పచ్చయేసు నవ నవాతి వుత్తం. సబ్బేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని హేతుపచ్చయసదిసానేవ. విభఙ్గే పన అత్థి విసేసో. దససు పచ్చయేసు తీణి తీణీతి వుత్తం. సబ్బేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని ఆరమ్మణసదిసానేవ. విభఙ్గే పన అత్థి విసేసో. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయస్మిఞ్హి అబ్యాకతపదస్స విస్సజ్జనే రూపమ్పి లబ్భతి, తథా పురేజాతపచ్చయే. ఆసేవనపచ్చయే విపాకాని చేవ వీథిచిత్తాని చ న లబ్భన్తి. విపాకే ఏకన్తి అబ్యాకతమేవ. ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపతో నవ తీణి ఏకన్తి, తివిధోవ వారపరిచ్ఛేదో. విత్థారతో ద్వాదస నవకా, దస తికా, ఏకం ఏకకన్తి సబ్బేసుపి తేవీసతియా పచ్చయేసు ఏకూనచత్తాలీసాధికం వారసతం హోతి, ఏకూనచత్తాలీసాధికఞ్చ పుచ్ఛాసతం. ఏకూనచత్తాలీసాధికం పుచ్ఛావిస్సజ్జనసతన్తిపి తస్సేవ నామం.
౭౪. ఏవం హేతుపచ్చయాదికే ఏకమూలకే గణనం దస్సేత్వా ఇతో పరేసు దుమూలకాదీసు విత్థారదేసనం సఙ్ఖిపిత్వా ఏకమూలకే దస్సితాయ దేసనాయ లబ్భమానగణనఞ్ఞేవ ఆదాయ వారపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం దుమూలకే తావ హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీతిఆదిమాహ. తత్రిదం లక్ఖణం – బహుగణనోపి పచ్చయో అబహుగణనేన సద్ధిం యుత్తో తేన సమానగణనోవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీ’’తి. హేతుఆరమ్మణదుకే ఆరమ్మణే వుత్తాని తీణేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తీతి అత్థో. సమానగణనో పన సమానగణనేన సద్ధిం యుత్తో అపరిహీనగణనోవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘హేతుపచ్చయా అధిపతియా నవా’’తి. హేతాధిపతిదుకే నవేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తీతి అత్థో. విపాకే ఏకన్తి హేతువిపాకదుకే విపాకే వుత్తం ఏకమేవ విస్సజ్జనం లబ్భతీతి ఏవం తావ దుమూలకే వారపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.
౭౫. తిమూలకాదీసుపి ఇదమేవ లక్ఖణం. తేనేవాహ – హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతియా తీణీతి. హేతారమ్మణాధిపతి తికే ఆరమ్మణే వుత్తాని తీణేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తీతి అత్థో. ఏవం సబ్బత్థ నయో నేతబ్బో.
౭౬-౭౯. ద్వాదసమూలకే పన విపాకపచ్చయో న లబ్భతి, తస్మా ఆసేవనపచ్చయా కమ్మే తీణీతి వత్వా విపాకం అపరామసిత్వా ఆహారే తీణీతి వుత్తం. తేరసమూలకాదీసుపి ఏసేవ నయో. తే పన సఙ్ఖిపిత్వా తేవీసతిమూలకోవేత్థ దస్సితో. సో దువిధో హోతి – సాసేవనో వా సవిపాకో వా. తత్థ పఠమం సాసేవనో దస్సితో, సో తీణేవ విస్సజ్జనాని లభతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసేవనపచ్చయా అవిగతే తీణీ’’తి. సవిపాకో పన ఆసేవనం న లభతి, తస్మా తం పహాయ విపాకవసేన గణనాయ దస్సనత్థం అనన్తరాయేవ ‘‘హేతుపచ్చయా…పే… విపాకపచ్చయా ఆహారే ఏక’’న్తి ఏకం నయం దస్సేత్వా పచ్ఛా తేవీసతిమూలకోవ దస్సితో. ఏతేసు పన ద్వీసు తేవీసతిమూలకేసు కిఞ్చాపి ఏకస్మిం విపాకపచ్చయో నత్థి, ఏకస్మిం ఆసేవనపచ్చయో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో పన ఉభయత్థాపి. రుళ్హీసద్దేన పనేతే తేవీసతిమూలకాత్వేవ వేదితబ్బా. తేసు సాసేవనే ఆసేవనస్స వసేన సబ్బత్థ తీణేవ విస్సజ్జనాని, సవిపాకే విపాకపచ్చయస్స వసేన ఏకమేవాతి అయం హేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకాదీసు గణనా.
యం పనేతం హేతుమూలకానన్తరం ‘‘ఆరమ్మణే ఠితేన సబ్బత్థ తీణేవ పఞ్హా’’తి వుత్తం, తం ఆరమ్మణపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకేపి దుమూలకాదీసుపి సబ్బత్థ ఆరమ్మణపదే చేవ ఆరమ్మణేన సద్ధిం సేసపచ్చయయోజనాసు చ యత్థ నవహి భవితబ్బం, తత్థ తయోవ పఞ్హా హోన్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. విపాకపదే పన విపాకపదేన సద్ధిం సేసపచ్చయయోజనాసు చ ఏకోవ పఞ్హో హోతీతి. ఇతి యం హేట్ఠా అవోచుమ్హ ‘‘బహుగణనోపి పచ్చయో అబహుగణనేన సద్ధిం యుత్తో తేన సమానగణనో హోతీ’’తి, తం సువుత్తమేవ.
౮౦-౮౫. ఇదాని యే ఆరమ్మణాదీనం పచ్చయానం వసేన ఏకమూలకాదయో దస్సేతబ్బా, తేసు ఏకమూలకో తావ హేతుఏకమూలకేనేవ సదిసోతి ఏకస్మిమ్పి పచ్చయే న దస్సితో. ఆరమ్మణపచ్చయవసేన పన దుమూలకే గణనం దస్సేతుం ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుయా తీణి, అధిపతియా తీణి…పే… అవిగతే తీణీతి వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతియా తీణి…పే… అవిగతే తీణీ’’తి వత్తబ్బే యే హేతుపచ్చయాదయో పచ్చయా బహుగణనా, తేసం ఊనతరగణనేహి చ సమానగణనేహి చ సద్ధిం సంసన్దనే యా గణనా లబ్భతి, తం దస్సేతుం ఆరమ్మణపచ్చయస్స పురిమభాగే ఠితమ్పి హేతుపచ్చయం పచ్ఛిమభాగేవ ఠపేత్వా ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుయా తీణీ’’తి వుత్తం. తేనేతం ఆవి కరోతి – ఆరమ్మణపచ్చయో యేన యేన బహుతరగణనేన వా సమానగణనేన వా పచ్చయేన సద్ధిం దుకతికాదిభేదం గచ్ఛతి, సబ్బత్థ తీణేవ పఞ్హావిస్సజ్జనాని వేదితబ్బాని. విపాకపచ్చయేన పన సద్ధిం సంసన్దనే ఏకమేవ లబ్భతి, తం విపాకపచ్చయాదికాయ గణనాయ ఆవి భవిస్సతీతి ఇధ న దస్సితం. యా చేసా దుమూలకే గణనా దస్సితా, తిమూలకాదీసుపి ఏసావ గణనాతి ఆరమ్మణపచ్చయవసేన తిమూలకాదయో న విత్థారితా.
ఇదాని అధిపతిపచ్చయాదివసేన దుమూలకాదీసు గణనం దస్సేతుం అధిపతిపచ్చయా హేతుయా నవాతిఆది వుత్తం. తత్థాపి వుత్తనయేనేవ పచ్చయసన్నివేసో వేదితబ్బో. యథా చ అధిపతిపచ్చయా హేతుయా నవ, ఏవం సేసేసుపి హేతునా సమానగణనాసు నవేవ. ఇతి యో యో పచ్చయో ఆదిమ్హి తిట్ఠతి, తేన తేన సద్ధిం సమానగణనానం సంసన్దనే ఆదిమ్హి ఠితస్స వసేన గణనా హోతి. తేన పన సద్ధిం ఊనతరగణనానం సంసన్దనే ఊనతరగణనానంయేవ వసేన గణనా హోతీతి వేదితబ్బో. యథా చ ఆరమ్మణపచ్చయవసేన ఏవం అధిపతిపచ్చయవసేనాపి తతో పరేసం అనన్తరాదీనం వసేనాపి తిమూలకాదయో న విత్థారితా. తస్మా దుమూలకే దస్సితగణనావసేనేవ సబ్బత్థ సాధేతబ్బా. తేనేవ వుత్తం ‘‘ఏకేకం పచ్చయం మూలకం కాతున సజ్ఝాయమగ్గేన గణేతబ్బా’’తి.
పచ్చయానులోమవణ్ణనా.
పటిచ్చవారో
పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా
౮౬-౮౭. పచ్చయపచ్చనీయం పన యస్మా కుసలపదే న లబ్భతి కుసలధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన వినా అనుప్పత్తితో, తస్మా అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ నహేతుపచ్చయాతి హేతుపచ్చయపటిక్ఖేపో హేతుపచ్చయం వినా అఞ్ఞేన పచ్చయేన ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. విచికిచ్ఛాసహగతో ఉద్ధచ్చసహగతో మోహోతి అయఞ్హి సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ సయం హేతుపచ్చయో హోతి, అఞ్ఞస్స పన సమ్పయుత్తహేతునో అభావా న హేతుపచ్చయా ఉప్పజ్జతీతి ఠపేత్వా హేతుపచ్చయం సేసేహి అత్తనో అనురూపపచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి. ఇమినా నయేన సబ్బపచ్చయపటిక్ఖేపేసు అత్థో వేదితబ్బో. అహేతుకం విపాకాబ్యాకతన్తి ఇదం రూపసముట్ఠాపకవసేనేవ వేదితబ్బం. అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో.
౮౮. నఅధిపతిపచ్చయే కామం అధిపతిపి అత్తనా సద్ధిం దుతియస్స అధిపతినో అభావా నఅధిపతిపచ్చయం లభతి, యథా పన విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతో మోహో అహేతుకో, న తథా అధిపతయో ఏవ నిరాధిపతి. ఛన్దాదీసు పన అఞ్ఞతరం అధిపతిం అకత్వా కుసలాదీనం ఉప్పత్తికాలే సబ్బేపి కుసలాదయో నిరాధిపతినో. తస్మా మోహం వియ విసుం అధిపతిమత్తమేవ అనుద్ధరిత్వా సబ్బసఙ్గాహికవసేన ఏసా ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తిఆదికా దేసనా కతాతి వేదితబ్బా.
౮౯. నానన్తరనసమనన్తరేసు నారమ్మణే వియ రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం. తేన వుత్తం ‘‘నారమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి. సహజాతపచ్చయో పరిహీనో. యథా చేస, తథా నిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయాపి. కిం కారణా? ఏతేహి వినా కస్సచి అనుప్పత్తితో. సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయేపి హి పచ్చక్ఖాయ ఏకోపి రూపారూపధమ్మో నుప్పజ్జతి, తస్మా తే పరిహీనా.
౯౦. నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవిభఙ్గే పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతే ఖన్ధే పటిచ్చ కటత్తారూపన్తి హదయవత్థువజ్జం వేదితబ్బం.
౯౧. నఉపనిస్సయపచ్చయవిభఙ్గే రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం, తఞ్హి ఉపనిస్సయం న లభతి. అరూపం పన కిఞ్చాపి ఆరమ్మణూపనిస్సయపకతూపనిస్సయే న లభేయ్య, అనన్తరూపనిస్సయముత్తకం పన నత్థి. తేన వుత్తం ‘‘నారమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి.
౯౨. నపురేజాతే చిత్తసముట్ఠానరూపన్తి పఞ్చవోకారవసేన వుత్తం.
౯౩. నపచ్ఛాజాతపచ్చయాతి ఏత్థ సహజాతపురేజాతపచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తస్మా సహజాతపచ్చయసదిసా ఏత్థ పాళి, సా నఅధిపతిపచ్చయే విత్థారితాతి ఇధ సఙ్ఖిత్తా. నాసేవనపచ్చయే కుసలాకుసలా పఠమజవనవసేన వేదితబ్బా, తథా కిరియాబ్యాకతం. పాళి పన ఇధాపి నఅధిపతిపచ్చయే విత్థారితవసేన వేదితబ్బా. తేనేవాహ – ‘‘నపచ్ఛాజాతపచ్చయమ్పి నాసేవనపచ్చయమ్పి నాధిపతిపచ్చయసదిస’’న్తి.
౯౪-౯౭. నకమ్మపచ్చయే విపాకచేతనా నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయం లభతీతి న గహితా. నాహారపచ్చయే ఏకచ్చం రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం, తథా నఇన్ద్రియపచ్చయే.
౯౮. నఝానపచ్చయే పఞ్చవిఞ్ఞాణధమ్మా చేవ ఏకచ్చఞ్చ రూపం పచ్చయుప్పన్నం. పఞ్చవిఞ్ఞాణస్మిఞ్హి వేదనా చ చిత్తేకగ్గతా చ దుబ్బలత్తా ఉపనిజ్ఝానలక్ఖణం న పాపుణన్తీతి ఝానపచ్చయే న గహితా.
౯౯-౧౦౨. నమగ్గపచ్చయే అహేతుకవిపాకకిరియఞ్చేవ ఏకచ్చఞ్చ రూపం పచ్చయుప్పన్నం. నసమ్పయుత్తనోనత్థినోవిగతేసు రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం. తేన వుత్తం ‘‘నారమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి.
౧౦౩. నహేతుయా ద్వేతి ఏకమూలకగణనాయ యథాపాళిమేవ నియ్యాతి.
౧౦౪. దుమూలకే నహేతుపచ్చయా నారమ్మణే ఏకన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి బహుగణనేన సద్ధిం ఊనతరగణనస్స సంసన్దనే ఊనతరగణనవసేన నహేతుయా వియ ద్వీహి భవితబ్బం. నారమ్మణవసేన పన అరూపధమ్మానం పరిహీనత్తా అబ్యాకతం పటిచ్చ రూపాబ్యాకతస్స ఉప్పత్తిం సన్ధాయ ‘‘ఏక’’న్తి వుత్తం. సబ్బేసు ఏకకేసుపి ఏసేవ నయో. ద్వేతి వుత్తట్ఠానే పన నహేతుయా లద్ధవసేన వారద్వయం వేదితబ్బం.
౧౦౫-౧౦౬. తిమూలకాదీసు పన సబ్బేసు నారమ్మణపచ్చయస్స అపరిహీనత్తా ఏకమేవ విస్సజ్జనన్తి అయం పచ్చనీయే నహేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకాదీసు గణనా.
౧౦౭-౧౩౦. నారమ్మణపచ్చయాదయో పన ఏకమూలకే తావ పురిమేన సదిసత్తా ఇధాపి న దస్సితాయేవ. నారమ్మణపచ్చయవసేన దుమూలకే నారమ్మణపచ్చయా, నహేతుయా ఏకన్తి నహేతుదుమూలకే వుత్తమేవ. నాధిపతియా పఞ్చాతి నారమ్మణపచ్చయే లద్ధవసేన వేదితబ్బాతి ఏవం సబ్బసంసన్దనేసు ఊనతరగణనస్సేవ పచ్చయస్స వసేన గణనా వేదితబ్బా. యత్థ యత్థ చ నారమ్మణపచ్చయో పవిసతి, తత్థ తత్థ రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం. నానన్తరనసమనన్తరనఅఞ్ఞమఞ్ఞనఉపనిస్సయనాహారనఇన్ద్రియనసమ్పయుత్తనోనత్థినోవిగతపచ్చయానం పవిట్ఠట్ఠానేపి ఏసేవ నయో. నాహారనఇన్ద్రియనఝాననమగ్గపచ్చయా సబ్బత్థ సదిసవిస్సజ్జనా. నసహజాతాదిచతుక్కం ఇధాపి పరిహీనమేవాతి ఇదమేత్థ లక్ఖణం. ఇమినా పన లక్ఖణేన సబ్బేసు దుమూలకాదీసు ‘‘అయం పచ్చయో మూలం, అయమేత్థ దుమూలకో, అయం తిమూలకో, అయం సబ్బమూలకో’’తి సల్లక్ఖేత్వా ఊనతరగణనస్స పచ్చయస్స వసేన గణనా వేదితబ్బాతి.
పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా.
పచ్చయానులోమపచ్చనీయవణ్ణనా
౧౩౧-౧౮౯. ఇదాని అనులోమపచ్చనీయే గణనం దస్సేతుం హేతుపచ్చయా నారమ్మణే పఞ్చాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ హేతాధిపతిమగ్గపచ్చయేసు అనులోమతో ఠితేసు సహజాతాదయో చత్తారో సబ్బట్ఠానికపచ్చయా, ఆహారిన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయా చత్తారోతి ఇమే అట్ఠ పచ్చనీయతో న లబ్భన్తి. హేతుపచ్చయాదివసేన హి ఉప్పజ్జమానో ధమ్మో ఇమే అట్ఠ పచ్చయే అలభన్తో నామ నత్థి. ఆరమ్మణఅనన్తరసమనన్తరఉపనిస్సయసమ్పయుత్తనత్థివిగతపచ్చయేసు పన అనులోమతో ఠితేసు అరూపట్ఠానికా పచ్చనీకతో న లబ్భన్తి. న హి ఆరమ్మణపచ్చయాదీహి ఉప్పజ్జమానా అనన్తరసమనన్తరపచ్చయాదయో న లభన్తి. సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయకమ్మాహారిన్ద్రియఅత్థిఅవిగతపచ్చయేసు పన అనులోమతో ఠితేసు చత్తారో సబ్బట్ఠానికాయేవ, పచ్చనీకతో న లబ్భన్తి. ఏతేసఞ్హి పచ్చయానం వసేన ఉప్పజ్జమానో సబ్బట్ఠానికే అలభన్తో నామ నత్థి. పచ్ఛాజాతపచ్చయస్స అనులోమతో ఠానం నామ నత్థి. ఏవం సేసేసు అనులోమతో ఠితేసు యే చ లబ్భన్తి, యే చ న లబ్భన్తి, తే సల్లక్ఖేత్వా సబ్బేసుపి దుమూలకాదీసు నయేసు తేసం తేసం పచ్చయానం సంసన్దనే ఊనతరగణనానంయేవ వసేన గణనా వేదితబ్బాతి.
పచ్చయానులోమపచ్చనీయవణ్ణనా.
పచ్చయపచ్చనీయానులోమవణ్ణనా
౧౯౦. ఇదాని పచ్చనీయానులోమే గణనం దస్సేతుం నహేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే ద్వేతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ హేతుమ్హి పచ్చనీకతో ఠితే ఠపేత్వా అధిపతిం అవసేసా అనులోమతో లబ్భన్తి. పచ్ఛాజాతో పన అనులోమతో సబ్బత్థేవ న లబ్భతి, యే నవ పచ్చయా ‘‘అరూపానఞ్ఞేవా’’తి వుత్తా, తేసు పురేజాతఞ్చ ఆసేవనఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసేసు సత్తసు పచ్చనీకతో ఠితేసు సేసా అరూపట్ఠానికా అనులోమతో న లబ్భన్తి. యో హి ఆరమ్మణాదీహి నుప్పజ్జతి, న సో అనన్తరాదయో లభతి. పటిసన్ధివిపాకో పన పురేజాతతో, సబ్బవిపాకో చ సద్ధిం కిరియమనోధాతుయా ఆసేవనతో అనుప్పజ్జమానోపి అనన్తరాదయో లభతి, తస్మా ‘‘పురేజాతఞ్చ ఆసేవనఞ్చ ఠపేత్వా’’తి వుత్తం.
పురేజాతపచ్ఛాజాతఆసేవనవిపాకవిప్పయుత్తేసు పచ్చనీకతో ఠితేసు ఏకం ఠపేత్వా అవసేసా అనులోమతో లబ్భన్తి. కమ్మపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే ఠపేత్వా విపాకపచ్చయం అవసేసా అనులోమతో లబ్భన్తి. ఆహారిన్ద్రియేసు పచ్చనీకతో ఠితేసు ఠపేత్వా సబ్బట్ఠానికే చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞకమ్మాహారిన్ద్రియపచ్చయే చ అవసేసా అనులోమతో న లబ్భన్తి, ఇతరే యుజ్జమానకవసేన లబ్భన్తి. ఝానపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే. హేతాధిపతిఆసేవనమగ్గపచ్చయా అనులోమతో న లబ్భన్తి. మగ్గపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే హేతాధిపతిపచ్చయా అనులోమతో న లబ్భన్తి. విప్పయుత్తపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే పురేజాతపచ్చయం ఠపేత్వా అవసేసా అనులోమతో లబ్భన్తి. ఏవం తేసు తేసు పచ్చయేసు పచ్చనీకతో ఠితేసు యే యే అనులోమతో న లబ్భన్తి, తే తే ఞత్వా తేసం తేసం పచ్చయానం సంసన్దనే ఊనతరగణనానం వసేన గణనా వేదితబ్బా.
౧౯౧-౧౯౫. దుమూలకాదీసు చ నయేసు యం యం పచ్చయం ఆదిం కత్వా యే యే దుకాదయో దస్సితా, తే తే లబ్భమానాలబ్భమానపచ్చయవసేన యథా యథా దస్సితా, తథా తథా సాధుకం సల్లక్ఖేతబ్బా. తత్థ యం నహేతువసేన దుమూలకాదయో నయే దస్సేన్తేన నహేతుపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయా…పే… నాసేవనపచ్చయాతి వత్వా ‘‘యావ ఆసేవనా సబ్బం సదిస’’న్తి వుత్తం. తస్స, ‘‘నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా సహజాతే ఏక’’న్తిఆదీహి సదిసతా వేదితబ్బా. యం పన ‘‘నకమ్మే గణితే పఞ్చ గణ్హాతీ’’తి సీహళభాసాయ లిఖితం, తస్సత్థో – నహేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా నకమ్మపచ్చయాతి ఏవం నకమ్మపచ్చయేన ఘటితే సహజాతే ఏకన్తి ఏవం దస్సితా పఞ్చేవ పచ్చయా అనులోమతో లబ్భన్తి, న అఞ్ఞేతి. ఏవం అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా అధిప్పేతత్థోయేవ గహేతబ్బో. ఏవరూపఞ్హి బ్యఞ్జనం అత్తనో సఞ్ఞానిబన్ధనత్థం పోరాణేహి సకసకభాసాయ లిఖితం.
అపిచ ఇమస్మిం పచ్చనీయానులోమే పచ్చయుప్పన్నధమ్మేసుపి అత్థి ధమ్మో కమ్మపచ్చయం లభతి, న ఇన్ద్రియపచ్చయం. సో అసఞ్ఞేసు చేవ పఞ్చవోకారే పవత్తే చ రూపజీవితిన్ద్రియవసేన వేదితబ్బో. అత్థి ధమ్మో మగ్గపచ్చయం లభతి, నహేతుపచ్చయం. సో విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహజాతమోహవసేన వేదితబ్బో. అత్థి ధమ్మో ఝానపచ్చయం లభతి, నమగ్గపచ్చయం. సో మనోధాతుఅహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతువసేన వేదితబ్బో. యత్థ కటత్తారూపాని నానాక్ఖణికకమ్మవసేనేవ కమ్మపచ్చయం లభన్తి, తత్థ రూపధమ్మా హేతాధిపతివిపాకిన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయే న లభన్తి, సబ్బట్ఠానికా పచ్చనీయా న హోన్తి. అహేతుకే అధిపతిపచ్చయో నత్థీతి ఇమేసమ్పి పకిణ్ణకానం వసేనేత్థ గణనవారో అసమ్మోహతో వేదితబ్బో.
తత్రాయం నయో – నహేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే ద్వేతి ఏత్థ తావ అహేతుకమోహో చేవ అహేతుకవిపాకకిరియా చ పచ్చయుప్పన్నం, తస్మా అకుసలేనాకుసలం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం సన్ధాయేత్థ ద్వేతి వుత్తం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఆసేవనే పన విపాకం న లబ్భతి, తథా కిరియమనోధాతు. తస్మా కిరియాహేతుమనోవిఞ్ఞాణధాతువసేనేత్థ అబ్యాకతేన అబ్యాకతం వేదితబ్బం. విపాకే ఏకన్తి అబ్యాకతేన అబ్యాకతమేవ. మగ్గే ఏకన్తి అకుసలేన అకుసలమేవ.
౧౯౬-౧౯౭. నారమ్మణమూలకే హేతుయా పఞ్చాతి రూపమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి కుసలం అకుసలం అబ్యాకతం కుసలాబ్యాకతం అకుసలాబ్యాకతఞ్చాతి పఞ్చ కోట్ఠాసే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి. సబ్బపఞ్చకేసు ఏసేవ నయో. అఞ్ఞమఞ్ఞే ఏకన్తి భూతరూపాని చేవ వత్థుఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. తాని హి నారమ్మణపచ్చయా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి. తిమూలకేపి ఏసేవ నయో.
౧౯౮-౨౦౨. నాధిపతిమూలకే హేతుయా నవాతి అనులోమే హేతుమ్హి వుత్తానేవ. తీణీతిఆదీనిపి హేట్ఠా అనులోమే వుత్తసదిసానేవ. తిమూలకే ద్వేతి హేట్ఠా నహేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే వుత్తసదిసానేవ.
౨౦౩-౨౩౩. నపురేజాతమూలకే హేతుయా సత్తాతి హేట్ఠా ‘‘ఆరుప్పే కుసలం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చా’’తిఆదినా నయేన పురేజాతే దస్సితానేవ. సబ్బసత్తకేసు ఏసేవ నయో. నకమ్మమూలకే హేతుయా తీణీతిఆదీసు చేతనావ పచ్చయుప్పన్నా. తస్మా కుసలం అకుసలం అబ్యాకతఞ్చ పటిచ్చ ఉప్పత్తిం సన్ధాయ తీణీతి వుత్తం. ఇమినా నయేన ‘‘ఏకం ద్వే తీణి పఞ్చ సత్త నవా’’తి ఆగతట్ఠానేసు గణనా వేదితబ్బా. ‘‘చత్తారి ఛ అట్ఠా’’తి ఇమా పన తిస్సో గణనా నత్థేవాతి.
పచ్చయపచ్చనీయానులోమవణ్ణనా.
నిట్ఠితా చ పటిచ్చవారస్స అత్థవణ్ణనా.