అభిధమ్మపిటకే

కథావత్థు-అట్ఠకథా

నిసిన్నో దేవలోకస్మిం, దేవసఙ్ఘపురక్ఖతో;

సదేవకస్స లోకస్స, సత్థా అప్పటిపుగ్గలో.

సబ్బపఞ్ఞత్తికుసలో, పఞ్ఞత్తిపరిదీపనం;

వత్వా పుగ్గలపఞ్ఞత్తిం, లోకే ఉత్తమపుగ్గలో.

యం పుగ్గలకథాదీనం, కథానం వత్థుభావతో;

కథావత్థుప్పకరణం, సఙ్ఖేపేన అదేసయీ.

మాతికాఠపనేనేవ, ఠపితస్స సురాలయే;

తస్స మోగ్గలిపుత్తేన, విభత్తస్స మహీతలే.

ఇదాని యస్మా సమ్పత్తో, అత్థసంవణ్ణనాక్కమో;

తస్మా నం వణ్ణయిస్సామి, తం సుణాథ సమాహితాతి.

నిదానకథా

యమకపాటిహీరావసానస్మిఞ్హి భగవా తిదసపురే పారిచ్ఛత్తకమూలే పణ్డుకమ్బలసిలాయం వస్సం ఉపగన్త్వా మాతరం కాయసక్ఖిం కత్వా దేవపరిసాయ అభిధమ్మకథం కథేన్తో ధమ్మసఙ్గణీవిభఙ్గధాతుకథాపుగ్గలపఞ్ఞత్తిప్పకరణాని దేసయిత్వా కథావత్థుదేసనాయ వారే సమ్పత్తే ‘‘అనాగతే మమ సావకో మహాపఞ్ఞో మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరో నామ ఉప్పన్నం సాసనమలం సోధేత్వా తతియసఙ్గీతిం కరోన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మజ్ఝే నిసిన్నో సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతాని పరవాదే పఞ్చాతి సుత్తసహస్సం సమోధానేత్వా ఇమం పకరణం భాజేస్సతీ’’తి తస్సోకాసం కరోన్తో యా చేసా పుగ్గలవాదే తావ చతూసు పఞ్హేసు ద్విన్నం పఞ్చకానం వసేన అట్ఠముఖా వాదయుత్తి, తం ఆదిం కత్వా సబ్బకథామగ్గేసు అసమ్పుణ్ణభాణవారమత్తాయ తన్తియా మాతికం ఠపేసి. అథావసేసం అభిధమ్మకథం విత్థారనయేనేవ కథేత్వా వుత్థవస్సో సువణ్ణరజతసోపానమజ్ఝే మణిమయేన సోపానేన దేవలోకతో సఙ్కస్సనగరే ఓరుయ్హ సత్తహితం సమ్పాదేన్తో యావతాయుకం ఠత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి.

అథస్స మహాకస్సపప్పముఖో వసీగణో అజాతసత్తురాజానం సహాయం గహేత్వా ధమ్మవినయసరీరం సఙ్గహం ఆరోపేసి. తతో వస్ససతస్స అచ్చయేన వజ్జిపుత్తకా భిక్ఖూ దస వత్థూని దీపయింసు. తాని సుత్వా కాకణ్డకస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో యసత్థేరో సుసునాగపుత్తం కాలాసోకం నామ రాజానం సహాయం గహేత్వా ద్వాదసన్నం భిక్ఖుసతసహస్సానం అన్తరే సత్తథేరసతాని ఉచ్చినిత్వా తాని దసవత్థూని మద్దిత్వా ధమ్మవినయసరీరం సఙ్గహం ఆరోపేసి.

తేహి పన ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి నిగ్గహితా దససహస్సా వజ్జిపుత్తకా భిక్ఖూ పక్ఖం పరియేసమానా అత్తనో అనురూపం దుబ్బలపక్ఖం లభిత్వా విసుం మహాసఙ్ఘికాచరియకులం నామ అకంసు. తతో భిజ్జిత్వా అపరాని ద్వే ఆచరియకులాని జాతాని – గోకులికా చ ఏకబ్యోహారికా చ. గోకులికనికాయతో భిజ్జిత్వా అపరాని ద్వే ఆచరియకులాని జాతాని – పణ్ణత్తివాదా చ బాహులియా చ. బహుస్సుతికాతిపి తేసంయేవ నామం. తేసంయేవ అన్తరే చేతియవాదా నామ అపరే ఆచరియవాదా ఉప్పన్నా. ఏవం మహాసఙ్ఘికాచరియకులతో దుతియే వస్ససతే పఞ్చాచరియకులాని ఉప్పన్నాని. తాని మహాసఙ్ఘికేహి సద్ధిం ఛ హోన్తి.

తస్మింయేవ దుతియే వస్ససతే థేరవాదతో భిజ్జిత్వా ద్వే ఆచరియవాదా ఉప్పన్నా – మహిసాసకా చ వజ్జిపుత్తకా చ. తత్థ వజ్జిపుత్తకవాదతో భిజ్జిత్వా అపరే చత్తారో ఆచరియవాదా ఉప్పన్నా – ధమ్ముత్తరియా, భద్రయానికా, ఛన్నాగారికా, సమితియాతి. పున తస్మింయేవ దుతియే వస్ససతే మహిసాసకవాదతో భిజ్జిత్వా సబ్బత్థివాదా ధమ్మగుత్తికాతి ద్వే ఆచరియవాదా ఉప్పన్నా. పున సబ్బత్థివాదకులతో భిజ్జిత్వా కస్సపికా నామ జాతా. కస్సపికేసు భిన్నేసు అపరే సఙ్కన్తికా నామ జాతా. సఙ్కన్తికేసు భిన్నేసు సుత్తవాదా నామ జాతాతి థేరవాదతో భిజ్జిత్వా ఇమే ఏకాదస ఆచరియవాదా ఉప్పన్నా. తే థేరవాదేహి సద్ధిం ద్వాదస హోన్తి. ఇతి ఇమే చ ద్వాదస, మహాసఙ్ఘికానఞ్చ ఛ ఆచరియవాదాతి సబ్బేవ అట్ఠారస ఆచరియవాదా దుతియే వస్ససతే ఉప్పన్నా. అట్ఠారస నికాయాతిపి, అట్ఠారసాచరియకులానీతిపి ఏతేసంయేవ నామం. ఏతేసు పన సత్తరస వాదా భిన్నకా, థేరవాదో అసమ్భిన్నకోతి వేదితబ్బో. వుత్తమ్పి చేతం దీపవంసే –

‘‘నిక్కడ్ఢితా పాపభిక్ఖూ, థేరేహి వజ్జిపుత్తకా;

అఞ్ఞం పక్ఖం లభిత్వాన, అధమ్మవాదీ బహూ జనా.

‘‘దససహస్సా సమాగన్త్వా, అకంసు ధమ్మసఙ్గహం;

తస్మాయం ధమ్మసఙ్గీతి, మహాసఙ్గీతి వుచ్చతి.

‘‘మహాసఙ్గీతికా భిక్ఖూ, విలోమం అకంసు సాసనే;

భిన్దిత్వా మూలసఙ్గహం, అఞ్ఞం అకంసు సఙ్గహం.

‘‘అఞ్ఞత్ర సఙ్గహితా సుత్తం, అఞ్ఞత్ర అకరింసు తే;

అత్థం ధమ్మఞ్చ భిన్దింసు, వినయే నికాయేసు చ పఞ్చసు.

‘‘పరియాయదేసితఞ్చాపి, అథో నిప్పరియాయదేసితం;

నీతత్థఞ్చేవ నేయ్యత్థం, అజానిత్వాన భిక్ఖవో.

‘‘అఞ్ఞం సన్ధాయ భణితం, అఞ్ఞం అత్థం ఠపయింసు తే;

బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ తే భిక్ఖూ, బహుం అత్థం వినాసయుం.

‘‘ఛడ్డేత్వాన ఏకదేసం, సుత్తం వినయగమ్భీరం;

పతిరూపం సుత్తం వినయం, తఞ్చ అఞ్ఞం కరింసు తే.

‘‘పరివారం అత్థుద్ధారం, అభిధమ్మం ఛప్పకరణం;

పటిసమ్భిదఞ్చ నిద్దేసం, ఏకదేసఞ్చ జాతకం.

‘‘ఏత్తకం విస్సజ్జిత్వాన, అఞ్ఞాని అకరింసు తే;

నామం లిఙ్గం పరిక్ఖారం, ఆకప్పకరణాని చ.

‘‘పకతిభావం జహిత్వా, తఞ్చ అఞ్ఞం అకంసు తే;

పుబ్బఙ్గమా భిన్నవాదా, మహాసఙ్గీతికారకా.

‘‘తేసఞ్చ అనుకారేన, భిన్నవాదా బహూ అహు;

తతో అపరకాలమ్హి, తస్మిం భేదో అజాయథ.

‘‘గోకులికా ఏకబ్యోహారి, ద్విధా భిజ్జిత్థ భిక్ఖవో;

గోకులికానం ద్వే భేదా, అపరకాలమ్హి జాయథ.

‘‘బహుస్సుతికా చ పఞ్ఞత్తి, ద్విధా భిజ్జిత్థ భిక్ఖవో;

చేతియా చ పునవాదీ, మహాసఙ్గీతిభేదకా.

‘‘పఞ్చవాదా ఇమే సబ్బే, మహాసఙ్గీతిమూలకా;

అత్థం ధమ్మఞ్చ భిన్దింసు, ఏకదేసఞ్చ సఙ్గహం.

‘‘గన్థఞ్చ ఏకదేసఞ్హి, ఛడ్డేత్వా అఞ్ఞం అకంసు తే;

నామం లిఙ్గం పరిక్ఖారం, ఆకప్పకరణాని చ.

‘‘పకతిభావం జహిత్వా, తఞ్చ అఞ్ఞం అకంసు తే;

విసుద్ధత్థేరవాదమ్హి, పున భేదో అజాయథ.

‘‘మహిసాసకా వజ్జిపుత్తకా, ద్విధా భిజ్జిత్థ భిక్ఖవో;

వజ్జిపుత్తకవాదమ్హి, చతుధా భేదో అజాయథ.

‘‘ధమ్ముత్తరికా భద్దయానికా, ఛన్నాగారికా చ సమితి;

మహిసాసకానం ద్వే భేదా, అపరకాలమ్హి అజాయథ.

‘‘సబ్బత్థివాదా ధమ్మగుత్తా, ద్విధా భిజ్జిత్థ భిక్ఖవో;

సబ్బత్థివాదానం కస్సపికా, సఙ్కన్తికస్సపికేన చ.

‘‘సఙ్కన్తికానం సుత్తవాదీ, అనుపుబ్బేన భిజ్జథ;

ఇమే ఏకాదస వాదా, సమ్భిన్నా థేరవాదతో.

‘‘అత్థం ధమ్మఞ్చ భిన్దింసు, ఏకదేసఞ్చ సఙ్గహం;

గన్థఞ్చ ఏకదేసఞ్హి, ఛడ్డేత్వా అఞ్ఞం అకంసు తే.

‘‘నామం లిఙ్గం పరిక్ఖారం, ఆకప్పకరణాని చ;

పకతిభావం జహిత్వా, తఞ్చ అఞ్ఞం అకంసు తే.

‘‘సత్తరస భిన్నవాదా, ఏకవాదో అభిన్నకో;

సబ్బేవట్ఠారస హోన్తి, భిన్నవాదేన తే సహ.

‘‘నిగ్రోధోవ మహారుక్ఖో, థేర వాదానముత్తమో;

అనూనం అనధికఞ్చ, కేవలం జినసాసనం.

‘‘సన్తకా వియ రుక్ఖమ్హి, నిబ్బత్తా వాదసేసకా;

పఠమే వస్ససతే నత్థి, దుతియే వస్ససతన్తరే;

భిన్నా సత్తరస వాదా, ఉప్పన్నా జినసాసనే’’తి.

అపరాపరం పన హేమవతికా, రాజగిరికా, సిద్ధత్థికా, పుబ్బసేలియా, అపరసేలియా, వాజిరియాతి అఞ్ఞేపి ఛ ఆచరియవాదా ఉప్పన్నా. తే ఇధ అనధిప్పేతా. పురిమకానం పన అట్ఠారసన్నం ఆచరియవాదానం వసేన పవత్తమానే సాసనే పటిలద్ధసద్ధో అసోకో ధమ్మరాజా దివసే దివసే బుద్ధపూజాయ సతసహస్సం, ధమ్మపూజాయ సతసహస్సం, సఙ్ఘపూజాయ సతసహస్సం, అత్తనో ఆచరియస్స నిగ్రోధత్థేరస్స సతసహస్సం, చతూసు ద్వారేసు భేసజ్జత్థాయ సతసహస్సన్తి పఞ్చసతసహస్సాని పరిచ్చజన్తో సాసనే ఉళారం లాభసక్కారం పవత్తేసి.

తిత్థియా హతలాభసక్కారా అన్తమసో ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి అలభన్తా లాభసక్కారం పత్థయమానా భిక్ఖూసు పబ్బజిత్వా సకాని సకాని దిట్ఠిగతాని – ‘‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసన’’న్తి దీపేన్తి. పబ్బజ్జం అలభమానాపి సయమేవ కేసే ఛిన్దిత్వా కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా విహారేసు విచరన్తా ఉపోసథకమ్మాదికరణకాలే సఙ్ఘమజ్ఝం పవిసన్తి. తే భిక్ఖుసఙ్ఘేన ధమ్మేన వినయేన సత్థుసాసనేన నిగ్గయ్హమానాపి ధమ్మవినయానులోమాయ పటిపత్తియా అసణ్ఠహన్తా అనేకరూపం సాసనస్స అబ్బుదఞ్చ మలఞ్చ కణ్టకఞ్చ సముట్ఠాపేన్తి. కేచి అగ్గిం పరిచరన్తి, కేచి పఞ్చాతపే తపన్తి, కేచి ఆదిచ్చం అనుపరివత్తన్తి, కేచి ‘‘ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ వోభిన్దిస్సామా’’తి తథా తథా పగ్గణ్హింసు. తదా భిక్ఖుసఙ్ఘో న తేహి సద్ధిం ఉపోసథం వా పవారణం వా అకాసి. అసోకారామే సత్త వస్సాని ఉపోసథో ఉపచ్ఛిజ్జి.

రాజా ‘‘ఆణాయ కారేస్సామీ’’తి వాయమన్తోపి కారేతుం నాసక్ఖి, అఞ్ఞదత్థు దుగ్గహితగాహినా బాలేన అమచ్చేన అనేకేసు భిక్ఖూసు జీవితా వోరోపితేసు విప్పటిసారీ అహోసి. సో తఞ్చ విప్పటిసారం తఞ్చ సాసనే ఉప్పన్నం అబ్బుదం వూపసమేతుకామో ‘‘కో ను ఖో ఇమస్మిం అత్థే పటిబలో’’తి సఙ్ఘం పుచ్ఛిత్వా ‘‘మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరో, మహారాజా’’తి సుత్వా సఙ్ఘస్స వచనేన అహోగఙ్గాపబ్బతతో థేరం పక్కోసాపేత్వా ఇద్ధిపాటిహారియదస్సనేన థేరస్స ఆనుభావే నిబ్బిచికిచ్ఛో అత్తనో కుక్కుచ్చం పుచ్ఛిత్వా విప్పటిసారం వూపసమేసి. థేరోపి తం రాజుయ్యానేయేవ వసన్తో సత్త దివసాని సమయం ఉగ్గణ్హాపేసి. సో ఉగ్గహితసమయో సత్తమే దివసే అసోకారామే భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా సాణిపాకారం పరిక్ఖిపాపేత్వా సాణిపాకారన్తరే నిసిన్నో ఏకలద్ధికే ఏకలద్ధికే భిక్ఖూ ఏకతో ఏకతో కారేత్వా ఏకమేకం భిక్ఖుసమూహం పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, కింవాదీ సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి? తతో సస్సతవాదినో – ‘‘సస్సతవాదీ’’తి ఆహంసు. ఏకచ్చసస్సతికా, అన్తానన్తికా, అమరావిక్ఖేపికా, అధిచ్చసముప్పన్నికా, సఞ్ఞీవాదా, అసఞ్ఞీవాదా, నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, ఉచ్ఛేదవాదా, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా – ‘‘దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదీ’’తి ఆహంసు. రాజా పఠమమేవ సమయస్స ఉగ్గహితత్తా నయిమే భిక్ఖూ అఞ్ఞతిత్థియా ఇమేతి ఞత్వా తేసం సేతకాని వత్థాని దత్వా ఉప్పబ్బాజేసి. తే సబ్బేపి సట్ఠిసహస్సా అహేసుం.

అథఞ్ఞే భిక్ఖూ పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘కింవాదీ, భన్తే, సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి? ‘‘విభజ్జవాదీ, మహారాజా’’తి. ఏవం వుత్తే రాజా థేరం పుచ్ఛి – ‘‘విభజ్జవాదీ, భన్తే, సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. తతో రాజా ‘సుద్ధం దాని, భన్తే, సాసనం, కరోతు భిక్ఖుసఙ్ఘో ఉపోసథ’న్తి ఆరక్ఖం దత్వా నగరం పావిసి. సమగ్గో సఙ్ఘో సన్నిపతిత్వా ఉపోసథం అకాసి. తస్మిం సన్నిపాతే సట్ఠిభిక్ఖుసతసహస్సాని అహేసుం. తస్మిం సమాగమే మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరో యాని చ తదా ఉప్పన్నాని వత్థూని, యాని చ ఆయతిం ఉప్పజ్జిస్సన్తి, సబ్బేసమ్పి తేసం పటిబాహనత్థం సత్థారా దిన్ననయవసేనేవ తథాగతేన ఠపితమాతికం విభజన్తో సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతాని పరవాదే పఞ్చాతి సుత్తసహస్సం ఆహరిత్వా ఇమం పరప్పవాదమథనం ఆయతిలక్ఖణం కథావత్థుప్పకరణం అభాసి.

తతో సట్ఠిసతసహస్ససఙ్ఖ్యేసు భిక్ఖూ ఉచ్చినిత్వా తిపిటకపరియత్తిధరానం పభిన్నపటిసమ్భిదానం భిక్ఖూనం సహస్సమేకం గహేత్వా యథా మహాకస్సపత్థేరో చ యసత్థేరో చ ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయింసు; ఏవమేవ సఙ్గాయన్తో సాసనమలం విసోధేత్వా తతియసఙ్గీతిం అకాసి. తత్థ అభిధమ్మం సఙ్గాయన్తో ఇమం యథాభాసితం పకరణం సఙ్గహం ఆరోపేసి. తేన వుత్తం –

‘‘యం పుగ్గలకథాదీనం, కథానం వత్థుభావతో;

కథావత్థుప్పకరణం, సఙ్ఖేపేన అదేసయీ.

‘‘మాతికాఠపనేనేవ, ఠపితస్స సురాలయే;

తస్స మోగ్గలిపుత్తేన, విభత్తస్స మహీతలే.

‘‘ఇదాని యస్మా సమ్పత్తో, అత్థసంవణ్ణనాక్కమో;

తస్మా నం వణ్ణయిస్సామి, తం సుణాథ సమాహితా’’తి.

నిదానకథా నిట్ఠితా.

మహావగ్గో

౧. పుగ్గలకథా

౧. సుద్ధసచ్చికట్ఠో

౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా

౧. తత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి అయం పుచ్ఛా. ఆమన్తాతి అయం పటిజాననా. కస్స పనాయం పుచ్ఛా, కస్స పటిజాననాతి? అసుకస్సాతి న వత్తబ్బా. భగవతా హి ఇమస్మిం పకరణే నానప్పకారానం లద్ధీనం విసోధనత్థం తన్తివసేన మాతికా ఠపితా. సా థేరేన సత్థారా దిన్ననయే ఠత్వా తన్తివసేన విభత్తా. న హి థేరో యత్తకా ఏత్థ వాదమగ్గా దస్సితా, తత్తకేహి వాదీహి సద్ధిం వాదేన విగ్గాహికకథం కథేసి. ఏవం సన్తేపి పన తాసం తాసం కథానం అత్థస్స సుఖావధారణత్థం సకవాదీపుచ్ఛా, పరవాదీపుచ్ఛా, సకవాదీపటిఞ్ఞా, పరవాదీపటిఞ్ఞాతి ఏవం విభాగం దస్సేత్వావ అత్థవణ్ణనం కరిస్సామ.

పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి హి అయం సకవాదీపుచ్ఛా. తాయ ‘‘యే అత్థి పుగ్గలోతి ఏవంలద్ధికా పుగ్గలవాదినో, తే ఏవం పుచ్ఛితబ్బా’’తి దీపేతి. కే పన పుగ్గలవాదినోతి? సాసనే వజ్జిపుత్తకా చేవ సమితియా చ బహిద్ధా చ బహూ అఞ్ఞతిత్థియా. తత్థ పుగ్గలోతి అత్తా, సత్తో జీవో. ఉపలబ్భతీతి పఞ్ఞాయ ఉపగన్త్వా లబ్భతి, ఞాయతీతి అత్థో. సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి ఏత్థ సచ్చికట్ఠోతి మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతాకారేన అగ్గహేతబ్బో భూతట్ఠో. పరమత్థోతి అనుస్సవాదివసేన అగ్గహేతబ్బో ఉత్తమత్థో. ఉభయేనాపి యో పరతో ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేన, రూపఞ్చ ఉపలబ్భతీ’’తిఆదినా ఖన్ధాయతనధాతుఇన్ద్రియవసేన సత్తపఞ్ఞాసవిధో ధమ్మప్పభేదో దస్సితో. యథా సో భూతేన సభావట్ఠేన ఉపలబ్భతి, ఏవం తవ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పుచ్ఛతి. పరవాదీ ఆమన్తాతి పటిజానాతి. పటిజాననఞ్హి కత్థచి ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి ఆగచ్ఛతి, కత్థచి ‘‘ఆమో’’తి పటిజాననం ఆగచ్ఛతి. ఇధ పన ‘‘ఆమన్తా’’తి ఆగతం. తత్రాయం అధిప్పాయో – సో హి యం తం పరతో వుత్తం భగవతా – ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తి సుత్తం ఆగతం, తం గహేత్వా యస్మా పన భగవా సచ్చవాదీ న విసంవాదనపురేక్ఖారో వాచం భాసతి, నాపి అనుస్సవాదివసేన ధమ్మం దేసేతి, సదేవకం పన లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి, తస్మా యో తేన వుత్తో ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తి, సో సచ్చికట్ఠపరమత్థేనేవ అత్థీతి లద్ధిం గహేత్వా ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిజానాతి.

అథస్స తాదిసస్స లేసవచనస్స ఛలవాదస్స ఓకాసం అదదమానో సకవాదీ యో సచ్చికట్ఠోతిఆదిమాహ. తత్రాయం అధిప్పాయో – య్వాయం పరతో ‘‘సప్పచ్చయో అప్పచ్చయో, సఙ్ఖతో అసఙ్ఖతో, సస్సతో, అసస్సతో సనిమిత్తో అనిమిత్తో’’తి ఏవం పరిదీపితో రూపాదిసత్తపఞ్ఞాసవిధో ధమ్మప్పభేదో ఆగతో; న సమ్ముతిసచ్చవసేన, నాపి అనుస్సవాదివసేన గహేతబ్బో. అత్తనో పన భూతతాయ ఏవ సచ్చికట్ఠో, అత్తపచ్చక్ఖతాయ చ పరమత్థో. తం సన్ధాయాహ – ‘‘యో సచ్చికట్ఠో పరమత్థో, తతో సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి.

తతోతి కరణవచనమేతం, తస్మా తేన సచ్చికట్ఠపరమత్థేన సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – రుప్పనాదిభేదేన వా సప్పచ్చయాదిభేదేన వా ఆకారేన యో సచ్చికట్ఠపరమత్థో ఉపలబ్భతి, కిం తే పుగ్గలోపి తేనాకారేన ఉపలబ్భతీతి? న హేవం వత్తబ్బేతి అవజాననా పరవాదిస్స. సో హి తథారూపం పుగ్గలం అనిచ్ఛన్తో అవజానాతి. తత్రాయం పదచ్ఛేదో – ‘న హి ఏవం వత్తబ్బే’తి, న హి ఏవన్తిపి వట్టతి. ద్విన్నమ్పి ఏవం న వత్తబ్బోతి అత్థో.

ఆజానాహి నిగ్గహన్తి సకవాదివచనం. యస్మా తే పురిమాయ వత్తబ్బపటిఞ్ఞాయ పచ్ఛిమా నవత్తబ్బపటిఞ్ఞా, పచ్ఛిమాయ చ పురిమా న సన్ధియతి, తస్మాపి నిగ్గహం పత్తో. తం నిగ్గహం దోసం అపరాధం సమ్పటిచ్ఛాహీతి అత్థో. ఏవం నిగ్గహం ఆజానాపేత్వా ఇదాని తం ఠపనాయ చేవ అనులోమపటిలోమతో పాపనారోపనానఞ్చ వసేన పాకటం కరోన్తో హఞ్చి పుగ్గలోతిఆదిమాహ. తత్థ హఞ్చి పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి యది పుగ్గలో ఉపలబ్భతి, సచే పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి అత్థో. అయం తావ పరవాదీపక్ఖస్స ఠపనతో నిగ్గహపాపనారోపనానం లక్ఖణభూతా అనులోమఠపనా నామ. తేన వత రేతిఆది అనులోమపక్ఖే నిగ్గహస్స పాపితత్తా అనులోమపాపనా నామ. తత్థ తేనాతి కారణవచనం. వతాతి ఓకప్పనవచనం. రేతి ఆమన్తనవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – తేన, రే వత్తబ్బే వత, రే హమ్భో, భద్రముఖ, తేన కారణేన వత్తబ్బోయేవాతి. యం తత్థ వదేసీతిఆది అనులోమపక్ఖే నిగ్గహస్స ఆరోపితత్తా అనులోమరోపనా నామ. యం తస్స పరియోసానే మిచ్ఛాతిపదం తస్స పురతో ఇదం తే’తి ఆహరితబ్బం. ఇదం తే మిచ్ఛాతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. పరతో చ పాళియం ఏతం ఆగతమేవ.

నో చే పన వత్తబ్బేతిఆది ‘‘న హేవం వత్తబ్బే’’తి పటిక్ఖిత్తపక్ఖస్స ఠపితత్తా పటిలోమతో నిగ్గహపాపనారోపనానం లక్ఖణభూతా పటిలోమఠపనా నామ. నో చ వత రేతిఆది పటిలోమపక్ఖే నిగ్గహస్స పాపితత్తా పటిలోమపాపనా నామ. పున యం తత్థ వదేసీతిఆది పటిలోమపక్ఖే నిగ్గహస్స ఆరోపితత్తా పటిలోమరోపనా నామ. ఇధాపి పరియోసానే మిచ్ఛాతిపదస్స పురతో ఇదం తేతి ఆహరితబ్బమేవ. పరతోపి ఏవరూపేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో.

తత్రాయం ఆదితో పట్ఠాయ సఙ్ఖేపత్థో – యది పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేన, తేన వత భో సో ఉపలబ్భతీతి వత్తబ్బో. యం పన తత్థ వదేసి ‘‘వత్తబ్బో ఖో పురిమపఞ్హే ‘సచ్చికట్ఠపరమత్థేన ఉపలబ్భతీ’తి, నో చ వత్తబ్బో దుతియపఞ్హే ‘తతో సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’’తి, ఇదం తే మిచ్ఛాతి ఏవం తావ అనులోమతో ఠపనాపాపనారోపనా హోన్తి. అథ న వత్తబ్బో దుతియపఞ్హే ‘‘తతో సో ఉపలబ్భతీ’’తి, పురిమపఞ్హేపి న వత్తబ్బోవ. యం పనేత్థ వదేసి ‘‘వత్తబ్బో ఖో పురిమపఞ్హే ‘సచ్చికట్ఠపరమత్థేన ఉపలబ్భతీ’తి, నో చ వత్తబ్బో దుతియపఞ్హే ‘తతో సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’’తి, ఇదం తే మిచ్ఛాతి ఏవం పటిలోమతో ఠపనాపాపనారోపనా హోన్తి. ఏవమేతం నిగ్గహస్స చ అనులోమపటిలోమతో చతున్నం పాపనారోపనానఞ్చ వుత్తత్తా ఉపలబ్భతీతిఆదికం అనులోమపఞ్చకం నామ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి అనులోమతో పాపనారోపనాహి ఏకో, పటిలోమతో పాపనారోపనాహి ఏకోతి ద్వే నిగ్గహా కతా. ‘ఆజానాహి నిగ్గహ’న్తి ఏతస్సేవ పనేత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పఠమం వాదం నిస్సాయ పఠమస్స నిగ్గహస్స ద్వీహాకారేహి ఆరోపితత్తా ఏకోవాయం నిగ్గహోతి పఠమో నిగ్గహో.

౨. ఇదాని పచ్చనీకనయో హోతి. తత్థ పుచ్ఛా పరవాదిస్స. సో హి ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తి గహితత్తా ‘‘నుపలబ్భతీ’’తి అసమ్పటిచ్ఛన్తో ఏవం పుచ్ఛతి. సకవాదీ యథా రూపాదిధమ్మా ఉపలబ్భన్తి, ఏవం అనుపలబ్భనీయతో ఆమన్తాతి పటిజానాతి. పున ఇతరో అత్తనా అధిప్పేతం సచ్చికట్ఠంయేవ సన్ధాయ యో సచ్చికట్ఠోతిఆదిమాహ. సమ్ముతిసచ్చపరమత్థసచ్చాని వా ఏకతో కత్వాపి ఏవమాహ. సకవాదీ ‘పుగ్గలో’తి ఉపాదాపఞ్ఞత్తిసబ్భావతోపి ద్విన్నం సచ్చానం ఏకతో కత్వా పుచ్ఛితత్తాపి న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి.

ఇదాని కిఞ్చాపి తేన పఠమం పరమత్థసచ్చవసేన నుపలబ్భనీయతా సమ్పటిచ్ఛితా, పచ్ఛా సమ్ముతిసచ్చవసేన వోమిస్సకవసేన వా పటిక్ఖిత్తా. పరవాదీ పన ‘నుపలబ్భతీ’తి వచనసామఞ్ఞమత్తం ఛలవాదం నిస్సాయ యం తయా పఠమం పటిఞ్ఞాతం, తం పచ్ఛా పటిక్ఖిత్తన్తి భణ్డనస్స పటిభణ్డనం వియ అత్తనో కతస్స నిగ్గహకమ్మస్స పటికమ్మం కరోన్తో ఆజానాహి పటికమ్మన్తి ఆహ. ఇదాని యథాస్స అనులోమపఞ్చకే సకవాదినా వాదట్ఠపనం కత్వా అనులోమపటిలోమతో పాపనారోపనాహి నిగ్గహో పాకటో కతో, ఏవం పటికమ్మం పాకటం కరోన్తో హఞ్చి పుగ్గలోతిఆదిమాహ. తం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థతో వేదితబ్బం. యస్మా పనేత్థ ఠపనా నామ పరవాదీపక్ఖస్స ఠపనతో ‘‘అయం తవ దోసో’’తి దస్సేతుం ఠపనమత్తమేవ హోతి, న నిగ్గహస్స వా పటికమ్మస్స వా పాకటభావకరణం, పాపనారోపనాహి పనస్స పాకటకరణం హోతి. తస్మా ఇదం అనులోమపటిలోమతో పాపనారోపనానం వసేన చతూహాకారేహి. పటికమ్మస్స కతత్తా పటికమ్మచతుక్కం నామాతి ఏకం చతుక్కం వేదితబ్బం.

౩. ఏవం పటికమ్మం కత్వా ఇదాని య్వాస్స అనులోమపఞ్చకే సకవాదినా నిగ్గహో కతో, తస్స తమేవ ఛలవాదం నిస్సాయ దుక్కటభావం దస్సేన్తో త్వఞ్చే పన మఞ్ఞసీతిఆదిమాహ. తత్థ త్వం చే పన మఞ్ఞసీతి యది త్వం మఞ్ఞసి. వత్తబ్బే ఖోతి ఇదం పచ్చనీకే ఆమన్తాతి పటిఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం. నో చ వత్తబ్బేతి ఇదం పన న హేవాతి అవజాననం సన్ధాయ వుత్తం. తేన తవ తత్థాతి తేన కారణేన త్వంయేవ తస్మిం నుపలబ్భతీతి పక్ఖే – ‘‘హేవం పటిజానన్తన్తి ఆమన్తా’’తి ఏవం పటిజానన్తో. హేవం నిగ్గహేతబ్బేతి పున న హేవాతి అవజానన్తో ఏవం నిగ్గహేతబ్బో. అథ తం నిగ్గణ్హామాతి అథేవం నిగ్గహారహం తం నిగ్గణ్హామ. సునిగ్గహితో చ హోసీతి సకేన మతేన నిగ్గహితత్తా సునిగ్గహితో చ భవసి.

ఏవమస్స నిగ్గహేతబ్బభావం దస్సేత్వా ఇదాని తం నిగ్గణ్హన్తో హఞ్చీతిఆదిమాహ. తత్థ ఠపనాపాపనారోపనా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. పరియోసానే పన ఇదం తే మిచ్ఛాతి ఇదం తవ వచనం మిచ్ఛా హోతీతి అత్థో. ఇదం ఛలవాదేన చతూహి ఆకారేహి నిగ్గహస్స కతత్తా నిగ్గహచతుక్కం నామ.

౪. ఏవం నిగ్గహం కత్వాపి ఇదాని ‘‘యది అయం మయా తవ మతేన కతో నిగ్గహో దున్నిగ్గహో, యో మమ తయా హేట్ఠా అనులోమపఞ్చకే కతో నిగ్గహో, సోపి దున్నిగ్గహో’’తి దస్సేన్తో ఏసే చే దున్నిగ్గహితేతిఆదిమాహ. తత్థ ఏసే చే దున్నిగ్గహితేతి ఏసో చే తవ వాదో మయా దున్నిగ్గహితో. అథ వా ఏసో చే తవ మయా కతో నిగ్గహో దున్నిగ్గహో. హేవమేవం తత్థ దక్ఖాతి తత్థాపి తయా మమ హేట్ఠా కతే నిగ్గహే ఏవమేవం పస్స. ఇదాని య్వాస్స హేట్ఠా సకవాదినా నిగ్గహో కతో, తం ‘‘వత్తబ్బే ఖో’’తిఆదివచనేన దస్సేత్వా పున తం నిగ్గహం అనిగ్గహభావం ఉపనేన్తో నో చ మయం తయాతిఆదిమాహ. తత్థ నో చ మయం తయా తత్థ హేతాయ పటిఞ్ఞాయాతిఆదీసు అయమత్థో – యస్మా సో తయా మమ కతో నిగ్గహో దున్నిగ్గహో, తస్మా మయం తయా తత్థ అనులోమపఞ్చకే ఆమన్తాతి ఏతాయ పటిఞ్ఞాయ ఏవం పటిజానన్తా పున న హేవాతి పటిక్ఖేపే కతేపి ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి ఏవం న నిగ్గహేతబ్బోయేవ. ఏవం అనిగ్గహేతబ్బమ్పి మం నిగ్గణ్హాసి, ఈదిసేన పన నిగ్గహేన దున్నిగ్గహితా మయం హోమ.

ఇదాని యం నిగ్గహం సన్ధాయ ‘‘దున్నిగ్గహితా చ హోమా’’తి అవోచ, తం దస్సేతుం హఞ్చి పుగ్గలో…పే… ఇదం తే మిచ్ఛాతిఆహ. ఏవమిదం అనులోమపటిలోమతో చతూహి పాపనారోపనాహి నిగ్గహస్స ఉపనీతత్తా ఉపనయనచతుక్కం నామ హోతి.

౫. ఇదాని ‘‘న హేవం నిగ్గహేతబ్బే’’తిఆదికం నిగ్గమనచతుక్కం నామ హోతి. తత్థ న హేవం నిగ్గహేతబ్బేతి యథాహం తయా నిగ్గహితో, న హి ఏవం నిగ్గహేతబ్బో. ఏతస్స హి నిగ్గహస్స దున్నిగ్గహభావో మయా సాధితో. తేన హీతి తేన కారణేన, యస్మా ఏస నిగ్గహో దున్నిగ్గహో, తస్మా యం మం నిగ్గణ్హాసి హఞ్చి పుగ్గలో…పే… ఇదం తే మిచ్ఛాతి, ఇదం నిగ్గణ్హనం తవ మిచ్ఛాతి అత్థో. తేన హి యే కతే నిగ్గహేతి యేన కారణేన ఇదం మిచ్ఛా, తేన కారణేన యో తయా నిగ్గహో కతో, సో దుక్కటో. యం మయా పటికమ్మం కతం, తదేవ సుకతం. యాపి చేసా పటికమ్మచతుక్కాదివసేన కథామగ్గసమ్పటిపాదనా కతా, సాపి సుకతా. ఏవమేతం పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతిఆదికస్స అనులోమపఞ్చకస్స నుపలబ్భతీతిఆదికానం పటికమ్మనిగ్గహోపనయననిగ్గమనచతుక్కానం వసేన అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకం నామ నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. ఏత్తావతా సకవాదినో పుబ్బపక్ఖే సతి పరవాదినో వచనసామఞ్ఞమత్తేన ఛలవాదేన జయో హోతి.

౨. పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా

౬. ఇదాని యథా పరవాదినో పుబ్బపక్ఖే సతి సకవాదినో ధమ్మేనేవ తథేన సుజయో హోతి, తథా వాదుప్పత్తిం దస్సేతుం పుగ్గలో నుపలబ్భతీతి పచ్చనీకానులోమపఞ్చకం ఆరద్ధం. తత్థ పచ్చనీకే పుచ్ఛా పరవాదిస్స, రూపాదిభేదం సచ్చికట్ఠపరమత్థం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. సుద్ధసమ్ముతిసచ్చం వా పరమత్థమిస్సకం వా సమ్ముతిసచ్చం సన్ధాయ యో సచ్చికట్ఠోతి పున అనుయోగో పరవాదిస్స, సమ్ముతివసేన నుపలబ్భతీతి నవత్తబ్బత్తా మిస్సకవసేన వా అనుయోగస్స సంకిణ్ణత్తా న హేవన్తి పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స. పటిఞ్ఞాతం పటిక్ఖిపతీతి వచనసామఞ్ఞమత్తేన ఆజానాహి నిగ్గహన్తిఆదివచనం పరవాదిస్స. ఏవమయం పుగ్గలో నుపలబ్భతీతి దుతియవాదం నిస్సాయ దుతియో నిగ్గహో హోతీతి వేదితబ్బో. ఏవం తేన ఛలేన నిగ్గహో ఆరోపితో.

౭-౧౦. ఇదాని ధమ్మేన సమేన అత్తనో వాదే జయం దస్సేతుం అనులోమనయే పుచ్ఛా సకవాదిస్స, అత్తనో లద్ధిం నిస్సాయ పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. లద్ధియా ఓకాసం అదత్వా పరమత్థవసేన పున అనుయోగో సకవాదిస్స, పరమత్థవసేన పుగ్గలస్స అభావతో పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. తతో పరం ధమ్మేన సమేన అత్తనో జయదస్సనత్థం ఆజానాహి పటికమ్మన్తిఆది సబ్బం సకవాదీవచనమేవ హోతి. తత్థ సబ్బేసం పటికమ్మనిగ్గహోపనయననిగ్గమనచతుక్కానం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవమిదం పుగ్గలో నుపలబ్భతీతిఆదికస్స పచ్చనీకపఞ్చకస్స ఉపలబ్భతీతిఆదీనం పటికమ్మనిగ్గహోపనయననిగ్గమనచతుక్కానఞ్చ వసేన పచ్చనీకానులోమపఞ్చకం నామ నిద్దిట్ఠం హోతి. ఏవమేతాని పఠమసచ్చికట్ఠే ద్వే పఞ్చకాని నిద్దిట్ఠాని. తత్థ పురిమపఞ్చకే పరవాదిస్స సకవాదినా కతో నిగ్గహో సునిగ్గహో. సకవాదిస్స పన పరవాదినా ఛలవాదం నిస్సాయ పటికమ్మం కత్వా అత్తనా సాధితో జయో దుజ్జయో. దుతియపఞ్చకే సకవాదిస్స పరవాదినా కతో నిగ్గహో దున్నిగ్గహో. పరవాదిస్స పన సకవాదినా ధమ్మవాదం నిస్సాయ పటికమ్మం కత్వా అత్తనా సాధితో జయో సుజయోతి పఠమసచ్చికట్ఠో. తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘నిగ్గహో పరవాదిస్స, సుద్ధో పఠమపఞ్చకే;

అసుద్ధో పన తస్సేవ, పటికమ్మజయో తహిం.

‘‘నిగ్గహో సకవాదిస్స, అసుద్ధో దుతియపఞ్చకే;

విసుద్ధో పన తస్సేవ, పటికమ్మజయో తహిం.

‘‘తస్మా ద్వీసుపి ఠానేసు, జయోవ సకవాదినో;

ధమ్మేన హి జయో నామ, అధమ్మేన కుతో జయో.

‘‘సచ్చికట్ఠే యథా చేత్థ, పఞ్చకద్వయమణ్డితే;

ధమ్మాధమ్మవసేనేవ, వుత్తో జయపరాజయో.

‘‘ఇతో పరేసు సబ్బేసు, సచ్చికట్ఠేసు పణ్డితో;

ఏవమేవ విభావేయ్య, ఉభో జయపరాజయే’’తి.

౨. ఓకాససచ్చికట్ఠో

౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా

౧౧. ఏవం సుద్ధికసచ్చికట్ఠం విత్థారేత్వా ఇదాని తమేవ అపరేహి ఓకాసాదీహి నయేహి విత్థారేతుం పున పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. పున సబ్బత్థాతి సరీరం సన్ధాయ అనుయోగో సకవాదిస్స, రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సనాదోసఞ్చ ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’న్తి ఆపజ్జనదోసఞ్చ దిస్వా పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసమేత్థ అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకే హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. పాఠో పన సఙ్ఖిత్తో. తత్థ యస్మా సరీరం సన్ధాయ ‘‘సబ్బత్థ న ఉపలబ్భతీ’’తి వుత్తే సరీరతో బహి ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి. తస్మా పచ్చనీకే పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స, పఠమం అనుజానిత్వా పచ్ఛా అవజానాతీతి ఛలవాదస్స వసేన పటికమ్మం పరవాదిస్స. సేసం పాకటమేవ.

౩. కాలసచ్చికట్ఠో

౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా

౧౨. దుతియనయే సబ్బదాతి పురిమపచ్ఛిమజాతికాలఞ్చ ధరమానపరినిబ్బుతకాలఞ్చ సన్ధాయ అనుయోగో సకవాదిస్స, స్వేవ ఖత్తియో సో బ్రాహ్మణోతిఆదీనం ఆపత్తిదోసఞ్చ ధరమానపరినిబ్బుతానం విసేసాభావదోసఞ్చ దిస్వా పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసం పఠమనయే వుత్తసదిసమేవ.

౪. అవయవసచ్చికట్ఠో

౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా

౧౩. తతియనయే సబ్బేసూతి ఖన్ధాయతనాదీని సన్ధాయ అనుయోగో సకవాదిస్స, రూపస్మిం అత్తా, చక్ఖుస్మిం అత్తాతిఆదిదోసభయేన పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసం తాదిసమేవాతి.

ఓకాసదిసచ్చికట్ఠాది

౨. పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా

౧౪. ఏవమేతాని తీణి అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకే అనులోమమత్తవసేనేవ తావ పటిపాటియా భాజేత్వా పున పచ్చనీకానులోమపఞ్చకే పచ్చనీకమత్తవసేనేవ భాజేతుం పుగ్గలో నుపలబ్భతీతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అనులోమపఞ్చకస్స పాళియం సఙ్ఖిపిత్వా ఆగతే పచ్చనీకే వుత్తనయేనేవ పచ్చనీకస్స చ పాళియం సఙ్ఖిపిత్వా ఆగతే అనులోమే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్తావతా సుద్ధికస్స చేవ ఇమేసఞ్చ తిణ్ణన్తి చతున్నం సచ్చికట్ఠానం ఏకేకస్మిం సచ్చికట్ఠే అనులోమపచ్చనీకస్స పచ్చనీకానులోమస్స చాతి ద్విన్నం ద్విన్నం పచ్చనీకానం వసేన అయం అట్ఠముఖా నామ వాదయుత్తి నిద్దిట్ఠా హోతీతి వేదితబ్బా. యా ఏకేకస్మిం ముఖే ఏకేకస్స నిగ్గహస్స వసేన అట్ఠకనిగ్గహోతి పాళియం లిఖియతి. తత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘ఏవం చతుబ్బిధే పఞ్హే, పఞ్చకద్వయభేదతో;

ఏసా అట్ఠముఖా నామ, వాదయుత్తి పకాసితా.

‘‘అట్ఠేవ నిగ్గహా తత్థ, చత్తారో తేసు ధమ్మికా;

అధమ్మికా చ చత్తారో, సబ్బత్థ సకవాదినో;

జయో పరాజయో చేవ, సబ్బత్థ పరవాదినో’’తి.

సచ్చికట్ఠవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా

౧౭-౨౭. ఇదాని రూపాదీహి సద్ధిం సచ్చికట్ఠసంసన్దనం హోతి. తత్థ రూపఞ్చాతి యథా రూపం పరమత్థతో ఉపలబ్భతి, కిం తే పుగ్గలోపి తథేవ ఉపలబ్భతీతి సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, అత్థి పుగ్గలోతి వచనమత్తం గహేత్వా పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. యది తే రూపం వియ పరమత్థతో పుగ్గలో అత్థి, రూపతో వేదనాదీనం వియ పుగ్గలస్సాపి అఞ్ఞత్తం ఆపజ్జతీతి అనుయోగో సకవాదిస్స, సమయసుత్తవిరోధం దిస్వా పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసం అత్థతో పాకటమేవ. ధమ్మతో పనేత్థ సత్తపఞ్ఞాసభేదస్స సచ్చికట్ఠపరమత్థస్స వసేన సకవాదీపక్ఖమూలకే అనులోమపచ్చనీకే సత్తపఞ్ఞాస అనులోమపఞ్చకాని దస్సితాని. పటికమ్మచతుక్కాదీని సఙ్ఖిత్తాని. పరవాదీపక్ఖమూలకేపి పచ్చనీకానులోమే సత్తపఞ్ఞాస పటిలోమపఞ్చకాని దస్సితాని. పటికమ్మచతుక్కాదీని సఙ్ఖిత్తాని. తత్థ ‘‘వుత్తం భగవతా’’తి వచనమత్తేన పుగ్గలస్స అత్థితం రూపస్స చ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన ఉపలబ్భనీయతం దస్సేత్వా ఉభిన్నం అఞ్ఞత్తం పటిజానాపనత్థం వుత్తం భగవతాతి అనుయోగో పరవాదిస్స, సమ్ముతిపరమత్థానం ఏకత్తనానత్తపఞ్హస్స ఠపనీయత్తా పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స. సేసమిధాపి అత్థతో పాకటమేవాతి.

సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా.

౬. ఓపమ్మసంసన్దనవణ్ణనా

౨౮-౩౬. ఇదాని రూపాదీహేవ సద్ధిం ఓపమ్మవసేన సచ్చికట్ఠసంసన్దనం హోతి. తత్థ రూపవేదనానం ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన అఞ్ఞత్తపుచ్ఛా చ పుగ్గలరూపానం ఉపలద్ధిసామఞ్ఞపుచ్ఛా చాతి పుచ్ఛాద్వయమ్పి సకవాదిస్స, ఉభోపి పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. పరవాదినా అనుఞ్ఞాతేన ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన రూపవేదనానం వియ రూపపుగ్గలానం అఞ్ఞత్తానుయోగో సకవాదిస్స, పటిక్ఖేపో ఇతరస్స. సేసమిధాపి అత్థతో పాకటమేవ. ధమ్మతో పనేత్థ రూపమూలకాదీనం చక్కానఞ్చ వసేన సకవాదీపక్ఖే వీసాధికాని నవ నిగ్గహపఞ్చకసతాని దస్సితాని. కథం? ఖన్ధేసు తావ రూపమూలకే చక్కే చత్తారి, తథా వేదనాదిమూలకేసూతి వీసతి. ఆయతనేసు చక్ఖాయతనమూలకే చక్కే ఏకాదస, తథా సేసేసూతి ద్వత్తింససతం. ధాతూసు చక్ఖుధాతుమూలకే చక్కే సత్తరస, తథా సేసేసూతి ఛాధికాని తీణి సతాని. ఇన్ద్రియేసు చక్ఖున్ద్రియమూలకే చక్కే ఏకవీసతి, తథా సేసేసూతి ద్వాసట్ఠాధికాని చత్తారి సతాని. ఏవం సబ్బానిపి వీసాధికాని నవ నిగ్గహపఞ్చకసతాని హోన్తి.

౩౭-౪౫. పరవాదీపక్ఖేపి రూపం ఉపలబ్భతీతి అనులోమవసేనేవ రూపవేదనాదీనం అఞ్ఞత్తపటిఞ్ఞం కారేత్వా పున అత్థి పుగ్గలోతి సుత్తం నిస్సాయ ఛలవసేన పుగ్గలస్స రూపాదీహి ఉపలద్ధిసామఞ్ఞం ఆరోపేత్వా అఞ్ఞత్తానుయోగో కతో. సేసమిధాపి అత్థతో ఉత్తానమేవ. ధమ్మతోపి సకవాదీపక్ఖే వుత్తనయేన వీసాధికాని నవ పటికమ్మపఞ్చకసతాని దస్సితాని.

రూపాదీహి సద్ధిం ఓపమ్మవసేన సచ్చికట్ఠసంసన్దనం.

౭. చతుక్కనయసంసన్దనవణ్ణనా

౪౬-౫౨. ఇదాని యం సచ్చికట్ఠపరమత్థేన ఉపలబ్భతి, తేన యస్మా రూపాదీసు సత్తపఞ్ఞాసాయ సచ్చికట్ఠపరమత్థేసు అఞ్ఞతరేన భవితబ్బం; రూపాదినిస్సితేన వా, అఞ్ఞత్ర వా రూపాదీహి, రూపాదీనం వా నిస్సయేన, తస్మా ఇమినా చతుక్కనయేన సచ్చికట్ఠసంసన్దనం ఆరద్ధం. తత్థ రూపం పుగ్గలోతి అనుయోగో సకవాదిస్స, ఉచ్ఛేదదిట్ఠిభయేన న హేవాతి పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స, నిగ్గహారోపనం సకవాదిస్స. కిం పనేతం యుత్తం, నను రూపం వేదనాతి వుత్తమ్పి పటిక్ఖిపితబ్బమేవాతి? ఆమ పటిక్ఖిపితబ్బం. తం పన రూపతో వేదనాయ అఞ్ఞసభావసబ్భావతో, న అఞ్ఞత్తాభావతో. అయఞ్చ రూపాదీసు ఏకధమ్మతోపి పుగ్గలస్స అఞ్ఞత్తం న ఇచ్ఛతి, తస్మా యుత్తం. అయఞ్చ అనుయోగో రూపం పుగ్గలో…పే… అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం పుగ్గలోతి సకలం పరమత్థసచ్చం సన్ధాయ ఆరద్ధో. సకలం పన పచ్చత్తలక్ఖణవసేన ఏకతో వత్తుం న సక్కాతి తన్తివసేన అనుయోగలక్ఖణమత్తమేతం ఠపితం. తేన విఞ్ఞూ అత్థం విభావేన్తి. వాదకామేన పన ఇమం లక్ఖణం గహేత్వా యథా యథా పరవాదిస్స ఓకాసో న హోతి, తథా తథా వత్తబ్బం. ఇతి తన్తివసేన అనుయోగలక్ఖణస్స ఠపితత్తాపి యుత్తమేవ. ఇమినా నయేన సబ్బానుయోగేసు అత్థో వేదితబ్బో.

అయం పన విసేసో – రూపస్మిం పుగ్గలోతిఆదీసు యథా ఏకం మహాభూతం నిస్సాయ తయో మహాభూతా, వత్థురూపం నిస్సాయ విఞ్ఞాణం రూపస్మిన్తి వత్తుం వట్టతి, కిం తే ఏవం రూపస్మిం పుగ్గలో? యథా చ సభాగవినిబ్భోగతో వేదనాదయో సబ్బధమ్మా, అరూపా వా పన చత్తారో ఖన్ధా, నిబ్బానమేవ వా ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపా’’తి వత్తుం వట్టతి, కిం తే ఏవం పుగ్గలో? యథా చ చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం నిస్సయవసేన ‘‘వేదనాయ రూపం…పే… విఞ్ఞాణస్మిం రూప’’న్తి వత్తుం వట్టతి, కిం తే ఏవం పుగ్గలోతి? సబ్బానుయోగేసు పన ఉచ్ఛేదదిట్ఠిభయేన చేవ సమయవిరోధేన చ పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసమేత్థ అత్థతో పాకటమేవ. ధమ్మతో పనేత్థ సత్తపఞ్ఞాసాయ సచ్చికట్ఠేసు ఏకేకస్మిం చత్తారి చత్తారి కత్వా నిగ్గహవసేన అట్ఠవీసాధికాని ద్వే పఞ్చకసతాని దస్సితాని. పరవాదీపక్ఖేపి పటికమ్మవసేన తత్తకానేవ. యా పనేత్థ అత్థి పుగ్గలోతి వుత్తే సకవాదిస్స పటిఞ్ఞా, సా సుత్తే ఆగతేన సమ్ముతివసేన. యో రూపం పుగ్గలోతిఆదీసు పటిక్ఖేపో, సో సక్కాయదిట్ఠిపఞ్హస్స ఠపనీయత్తా. పరవాదిస్స పటికమ్మం ఛలవసేనేవాతి.

చతుక్కనయసంసన్దనం.

నిట్ఠితా చ సంసన్దనకథా.

౮. లక్ఖణయుత్తివణ్ణనా

౫౩. ఇదాని లక్ఖణయుత్తి నామ హోతి. తత్థ యస్మా ఠపేత్వా నిబ్బానం సేసో సచ్చికట్ఠపరమత్థో పచ్చయపటిబద్ధతాయ సప్పచ్చయో, పచ్చయేహి సమాగమ్మ కతత్తా సఙ్ఖతో, ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనతో సదా అభావతో అసస్సతో, ఉప్పత్తికారణసఙ్ఖాతస్స నిమిత్తస్స అత్థితాయ సనిమిత్తో, నిబ్బానం వుత్తప్పకారాభావతో అప్పచ్చయం అసఙ్ఖతం సస్సతం అనిమిత్తన్తి ఇదం సచ్చికట్ఠస్స లక్ఖణం. తస్మా యది పుగ్గలోపి సచ్చికట్ఠపరమత్థోవ తస్సాపి ఇమినా లక్ఖణేన భవితబ్బన్తి సన్ధాయ పుగ్గలో సప్పచ్చయోతిఆదయో అట్ఠపి అనుయోగా సకవాదిస్స, పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. ఆజానాహి నిగ్గహన్తిఆది పనేత్థ సఙ్ఖిత్తం. ఏవమేతాని సకవాదీపక్ఖే అనులోమపచ్చనీకే అనులోమమత్తవసేన అట్ఠ పఞ్చకాని వేదితబ్బాని.

౫౪. పరవాదీపక్ఖేపి పచ్చనీకానులోమే పచ్చనీకమత్తవసేన అట్ఠేవ. తత్థ యస్మా పరవాదినా సుత్తవసేన సమ్ముతిసచ్చం సాధితం, సమ్ముతియా చ సప్పచ్చయాదిభావో నత్థి, తస్మా యాథావతో చ పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స. ఛలవసేన పన వత్తబ్బం ‘‘ఆజానాహి పటికమ్మ’’న్తిఆది సబ్బం ఇధాపి సఙ్ఖిత్తమేవ.

లక్ఖణయుత్తికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. వచనసోధనవణ్ణనా

౫౫-౫౯. ఇదాని వచనసోధనం హోతి. తత్థ యదేతం పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి వచనం, తం సోధేతుం పుగ్గలో ఉపలబ్భతి, ఉపలబ్భతి పుగ్గలోతి. పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తస్సత్థో – యదేతం పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పదద్వయం, తం ఏకత్థం వా భవేయ్య నానత్థం వా. యది తావ నానత్థం, యథా అఞ్ఞం రూపం, అఞ్ఞా వేదనా, ఏవం అఞ్ఞో పుగ్గలో, అఞ్ఞో ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి. అథేకత్థం, యథా యం చిత్తం తం మనో, ఏవం స్వేవ పుగ్గలో, సో ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి. తేన తం వదామి ‘‘యది తే యో పుగ్గలో, సో ఉపలబ్భతి, ఏవం సన్తే యో యో ఉపలబ్భతి, సో సో పుగ్గలోతి ఆపజ్జతి, కిం సమ్పటిచ్ఛసి ఏత’’న్తి? తతో పుగ్గలవాదీ యస్మా పుగ్గలస్స ఉపలబ్భతం ఇచ్ఛతి, న ఉపలబ్భమానానమ్పి రూపాదీనం పుగ్గలభావం, తస్మా పుగ్గలో ఉపలబ్భతి, ఉపలబ్భతి కే హి చి పుగ్గలో కే హి చి న పుగ్గలోతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – మమ పుగ్గలో అత్థి పుగ్గలోతి సత్థు వచనతో ఉపలబ్భతి. యో పన ఉపలబ్భతి, న సో సబ్బో పుగ్గలో, అథ ఖో కే హి చి పుగ్గలో కే హి చి న పుగ్గలోతి. తత్థ కో-కారత్థే కే-కారో, హి-కారో చ నిపాతమత్తో. కోచి పుగ్గలో, కోచి న పుగ్గలోతి అయం పనేత్థ అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – పుగ్గలోపి హి రూపాదీసుపి యో కోచి ధమ్మో ఉపలబ్భతియేవ, తత్థ పుగ్గలోవ పుగ్గలో. రూపాదీసు పన కోచిపి న పుగ్గలోతి. తతో తం సకవాదీ ఆహ – పుగ్గలో కే హి చి ఉపలబ్భతి కే హి చి న ఉపలబ్భతీతి. తస్సత్థో – పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పదద్వయస్స అత్థతో ఏకత్తే యది ఉపలబ్భతీతి అనుఞ్ఞాతో ధమ్మో పుగ్గలతో అనఞ్ఞోపి కోచి పుగ్గలో కోచి న పుగ్గలో, పుగ్గలోపి తే కోచి ఉపలబ్భతి, కోచి న ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి, కిం సమ్పటిచ్ఛసి ఏతన్తి? సో పుగ్గలస్స అనుపలద్ధిం అనిచ్ఛన్తో న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి. ఇతో పరం ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తిఆది సబ్బం సఙ్ఖిత్తం. విత్థారతో పన వేదితబ్బం. పుగ్గలో సచ్చికట్ఠోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బాని హేతాని ఉపలబ్భతివేవచనానేవ, అపిచ యస్మా ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతిసచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి అయం పుగ్గలవాదినో పటిఞ్ఞా, తస్మాస్స యథేవ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి లద్ధి, ఏవమేవం పుగ్గలో సచ్చికట్ఠోతిపి ఆపజ్జతి. యా పనస్స పుగ్గలో అత్థీతి లద్ధి, తస్సా విజ్జమానోతివేవచనమేవ, తస్మా సబ్బానిపేతాని వచనాని సోధితాని.

౬౦. తత్థ యం అవసానే ‘‘పుగ్గలో అత్థి, అత్థి న సబ్బో పుగ్గలో’’తిఆది వుత్తం, తత్రాయమధిప్పాయో – యఞ్హేతం పరవాదినా ‘‘పుగ్గలో అత్థి, అత్థి కేహిచి పుగ్గలో, కేహిచి న పుగ్గలో’’తి వుత్తం, తం యస్మా అత్థతో పుగ్గలో అత్థి, అత్థి న సబ్బో పుగ్గలోతి ఏత్తకం హోతి, తస్మా నం సకవాదీ సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా ఇదాని నం ఏవం అనుయుఞ్జతి. తయా హి ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తి వచనమత్తం నిస్సాయ ‘‘పుగ్గలో అత్థీ’’తి లద్ధి గహితా, యథా చ భగవతా ఏతం వుత్తం, తథా ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజా, సదా సతో’’తిఆదినా (సు. ని. ౧౧౨౫) నయేన ‘‘నత్థీ’’తిపి వుత్తం, తస్మా యథేవ తే ‘‘పుగ్గలో అత్థి, అత్థి న సబ్బో పుగ్గలో’’తి లద్ధి, తథా పుగ్గలో నత్థి, నత్థి న సబ్బో పుగ్గలోతిపి ఆపజ్జతి, కిం ఏతం సమ్పటిచ్ఛసీతి? అథ నం అసమ్పటిచ్ఛన్తో న హేవాతి పటిక్ఖిపతి. సేసమేత్థ నిగ్గహాదివిధానం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

వచనసోధనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా