౧. కుసలత్తికవణ్ణనా
౧. పటిచ్చవారవణ్ణనా
౧. పచ్చయానులోమం
(౧.) విభఙ్గవారో
౫౩. ఇదాని యా ఏతా పణ్ణత్తివారే కుసలత్తికం నిస్సాయ హేతుపచ్చయాదివసేన ఏకూనపఞ్ఞాసం ఆదిం కత్వా నయమత్తం దస్సేన్తేన అపరిమాణా పుచ్ఛా దస్సితా. తత్థ కుసలాకుసలాదీనం సహుప్పత్తియా అభావతో యా పుచ్ఛా ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తి ఏవం విస్సజ్జనం న లభన్తి. తా పహాయ యా విస్సజ్జనం లభన్తి, తాయేవ విస్సజ్జేతుం అయం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయాతిఆదినా నయేన పటిచ్చవారస్స నిద్దేసవారో ఆరద్ధో.
తత్థ సియా – సచే ఇమా హేతుపచ్చయాదివసేన ఏకూనపఞ్ఞాసం పుచ్ఛా సబ్బసో విస్సజ్జనం న లభన్తి, అథ కస్మా దస్సితా? నను యా లభన్తి, తాయేవ దస్సేతబ్బాతి? ఆమ, దస్సేతబ్బా సియుం. తథా దస్సియమానా పన సబ్బేసు తికదుకపట్ఠానాదీసు ఏకేకస్మిం తికే, దుకే, దుకతికే, తికదుకే, తికతికే, దుకదుకే చ సఙ్ఖేపం అకత్వా దస్సేతబ్బాయేవ భవేయ్యుం. కస్మా? యస్మా యా కుసలత్తికే లభన్తి, న తాయేవ వేదనాత్తికాదీసు. ధమ్మానులోమపచ్చనీయే చ తికపట్ఠానే వితక్కత్తికపీతిత్తికానం విస్సజ్జనే సబ్బాపేతా విస్సజ్జనం లభన్తి, తస్మా ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన ఏకేకస్మిం తికే యత్తకాహి పుచ్ఛాహి భవితబ్బం సబ్బా కుసలత్తికే దస్సితా. ఏవం దస్సితాసు హి యా తత్థ విస్సజ్జనం న లభన్తి, తా పహాయ యా లభన్తి, తా వుచ్చమానా సక్కా సుఖేన విజానితున్తి సుఖేన విజాననత్థం సబ్బాపి కుసలత్తికే దస్సితా. యా పనేత్థ విస్సజ్జనం న లభన్తి, తా పహాయ యా లభన్తి, తాయేవ విస్సజ్జితాతి వేదితబ్బా.
తత్థ కుసలం ధమ్మం పటిచ్చాతి చతుభూమకకుసలధమ్మేసు వేదనాక్ఖన్ధాదిభేదం ఏకం ధమ్మం పటిచ్చ పటిగన్త్వా సహుప్పత్తిసఙ్ఖాతేన సదిసభావేన పత్వా, తేన సద్ధిం ఏకతో ఉప్పత్తిభావం ఉపగన్త్వాతి అత్థో. కుసలో ధమ్మోతి చతుభూమకకుసలధమ్మేసుయేవ సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదిభేదో ఏకో ధమ్మో. ఉప్పజ్జతీతి ఉప్పాదతో యావ నిరోధగమనా ఉద్ధం పజ్జతి, నిబ్బత్తతీతిపి అత్థో. అత్తానం లభతి, ఉప్పాదాదయో తయోపి ఖణే పాపుణాతీతి వుత్తం హోతి. హేతుపచ్చయాతి కుసలహేతునా హేతుపచ్చయభావం సాధేన్తేన.
ఏవం ‘‘ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి విస్సజ్జనం వత్వా ఇదాని యం ధమ్మం పటిచ్చ యో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, తం ధమ్మం ఖన్ధవసేన దస్సేతుం కుసలం ఏకం ఖన్ధన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకన్తి వేదనాదీసు చతూసు యంకిఞ్చి ఏకం. తయో ఖన్ధాతి యో యో పచ్చయభావేన గహితో, తం తం ఠపేత్వా అవసేసా తయో ఖన్ధా. తయో ఖన్ధేతి వేదనాదీసు యో ఏకో ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి గహితో, తం ఠపేత్వా సేసే తయో. ద్వే ఖన్ధేతి వేదనాసఞ్ఞాదుకాదీసు ఛసు దుకేసు యేకేచి ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ. ద్వే ఖన్ధాతి యే యే పచ్చయభావేన గహితా, తే తే ఠపేత్వా అవసేసా ద్వే ఖన్ధా కుసలహేతునా హేతుపచ్చయభావం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో.
యస్మా పన ఏకో ఖన్ధో ఏకస్సేవ ద్విన్నంయేవ వా, ద్వే వా పన ఏకస్సేవ పచ్చయో నామ నత్థి, తస్మా ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో, ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధా, ద్వే ఖన్ధే పటిచ్చ ఏకో ఖన్ధో’’తి న వుత్తం. కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీతిఆదీసుపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. చిత్తసముట్ఠానం రూపన్తి ఇదం పటిచ్చత్థస్స సహజాతత్థత్తా యం కుసలేన సహజాతఞ్చేవ హేతుపచ్చయఞ్చ లభతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. పరతోపి ఏవరూపేసు ఠానేసు అయమేవ నయో.
విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతన్తి ఏత్థ హేతుపచ్చయాభావతో అహేతుకం, రూపేన సద్ధిం అనుప్పత్తితో ఆరుప్పవిపాకఞ్చ న గహేతబ్బం. పటిసన్ధిక్ఖణేతి కటత్తారూపసఙ్ఖాతస్స అబ్యాకతస్స అబ్యాకతం పటిచ్చ ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. విపాకాబ్యాకతన్తి తస్మిం ఖణే విజ్జమానాబ్యాకతవసేన వుత్తం. ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధాతి ఇదం కటత్తారూపగ్గహణేన వత్థుమ్హి గహితేపి వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం.
ఏకం మహాభూతన్తిఆది రూపాబ్యాకతం పటిచ్చ రూపాబ్యాకతస్స ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. ఏకం ఖన్ధన్తిఆదీసు వుత్తనయేనేవ పనేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా. ఏవం రూపాబ్యాకతమ్హి భూతే పటిచ్చ భూతానం ఉప్పత్తిం వత్వా ఇదాని భూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపానం ఉప్పత్తిం దస్సేతుం మహాభూతే పటిచ్చ చిత్తసముట్ఠానన్తిఆది వుత్తం. ఏవం సన్తే ఉపాదారూపన్తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం, ఇతరద్వయం కస్మా వుత్తన్తి? మహాభూతేపి పటిచ్చ ఉప్పత్తిదస్సనత్థం. యఞ్హి హేట్ఠా ‘‘చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూపం కటత్తా చ రూప’’న్తి దస్సితం, తం న కేవలం ఖన్ధేయేవ చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి, మహాభూతేపి పన పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీతి దస్సనత్థమిదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ చిత్తసముట్ఠానం పవత్తేయేవ, కటత్తారూపం పటిసన్ధియమ్పి. ఉపాదారూపన్తి తస్సేవ ఉభయస్స విసేసనం.
కుసలే ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చాతి ఏత్థ చిత్తసముట్ఠానావ మహాభూతా గహితా. చిత్తసముట్ఠానం రూపన్తి ఏత్థ పన భూతరూపమ్పి ఉపాదారూపమ్పి గహితం. ‘‘ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తయో మహాభూతా’’తిఆదినా నయేన హి భూతరూపమ్పి ఖన్ధే చ మహాభూతే చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి. మహాభూతే పటిచ్చ ఉపాదారూపన్తి వుత్తనయేన ఉపాదారూపమ్పి. అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చాతి పఞ్హావిస్సజ్జనేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం హేతుపచ్చయే నవ పుచ్ఛా విస్సజ్జితా. ఏతాయేవ హి ఏత్థ లబ్భన్తి, సేసా చత్తాలీస మోఘపుచ్ఛాతి న విస్సజ్జితా. ఇమినా ఉపాయేన ఆరమ్మణపచ్చయాదీసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనానం అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ తత్థ పన విచారేతబ్బయుత్తకమేవ విచారయిస్సామ.
౫౪. ఆరమ్మణపచ్చయే తావ రూపస్స ఆరమ్మణపచ్చయవసేన అనుప్పత్తితో తాసు నవసు రూపమిస్సకా పహాయ తిస్సోవ పుచ్ఛా విస్సజ్జితా. తేనేవ చ కారణేన ‘‘వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి వత్వా ‘‘ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థూ’’తి న వుత్తం. న హి తం ఆరమ్మణపచ్చయేన ఉప్పజ్జతి.
౫౫. అధిపతిపచ్చయే విపాకాబ్యాకతన్తి లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవేత్థ ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే’’తి న గహితం. సేసం హేతుపచ్చయసదిసమేవ.
౫౬. అనన్తరసమన్తరేసుపి రూపం న లబ్భతీతి ఆరమ్మణపచ్చయే వియ తిస్సోవ పుచ్ఛా.
౫౭. సహజాతపచ్చయే పటిసన్ధిక్ఖణేతి పఞ్చవోకారే పటిసన్ధివసేన వుత్తం. హేట్ఠా పన పచ్చయవిభఙ్గే ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే’’తి ఆగతం తమ్పి ఇమినా సద్ధిం అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమత్తమేవ హేత్థ నానన్తి. అపిచ ‘‘తిణ్ణం సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮) వచనతో ఓక్కన్తీతి పఞ్చవోకారపటిసన్ధియావేతం నామం. పటిసన్ధీతి సబ్బభవసాధారణం. ఇధ పన ‘‘కటత్తా చ రూప’’న్తిఆదివచనతో పఞ్చవోకారపటిసన్ధియేవ అధిప్పేతా. సా హి రూపస్సపి అరూపస్సపి పచ్చయభావఞ్చేవ పచ్చయుప్పన్నభావఞ్చ సఙ్గణ్హాతి, తస్మా పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనా హోతీతి గహితా. బాహిరం ఏకం మహాభూతన్తి అనిన్ద్రియబద్ధేసు పథవీపాసాణాదీసు మహాభూతం సన్ధాయ వుత్తం. పచ్చయవిభఙ్గవారస్మిఞ్హి చత్తారో మహాభూతాతి అజ్ఝత్తికఞ్చ బాహిరఞ్చ ఏకతో కత్వా గహితం. సఙ్ఖేపదేసనా హి సా. అయం పన విత్థారదేసనా, తస్మా సబ్బం విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘బాహిరం ఏకం మహాభూత’’న్తిఆదిమాహ. అసఞ్ఞసత్తానం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చాతి ద్విసన్తతిసముట్ఠానభూతవసేన వుత్తం. మహాభూతే పటిచ్చ కటత్తారూపన్తి ఇదం పన కమ్మసముట్ఠానవసేనేవ వుత్తం. ఉపాదారూపన్తి ఉతుసముట్ఠానవసేనేవ.
౫౮. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే ఖన్ధే పటిచ్చ వత్థు, వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధాతి చతున్నమ్పి ఖన్ధానం ఏకతో వత్థునా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతం దస్సేతుం వుత్తం.
౫౯. నిస్సయపచ్చయే యస్మా పటిచ్చత్థో నామ సహజాతత్థో, తస్మా యా హేట్ఠా పచ్చయవిభఙ్గవారే చక్ఖాయతనాదీనం నిస్సయపచ్చయతా దస్సితా, న సా గహితా. చక్ఖాయతనాదీని హి పురేజాతాని హుత్వా పచ్చయా హోన్తి, ఇధ సహజాతమేవ లబ్భతి. తేనేవ వుత్తం – ‘‘నిస్సయపచ్చయో సహజాతపచ్చయసదిసో’’తి.
౬౦. ఉపనిస్సయపచ్చయే రూపస్స ఉపనిస్సయపచ్చయాభావా తీణేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తి, తేన వుత్తం ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి. తత్థ కిఞ్చాపి న సబ్బే కుసలాకుసలాబ్యాకతా ఆరమ్మణూపనిస్సయం లభన్తి, యే పన లభన్తి, తేసం వసేనేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
౬౧. పురేజాతపచ్చయే వత్థుం పురేజాతపచ్చయాతి వత్థుం పటిచ్చ వత్థునా పురేజాతపచ్చయతం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధన్తి ఏత్థ యం విపాకాబ్యాకతస్స వత్థు ఓక్కన్తిక్ఖణే సహజాతపచ్చయో హోతి, తం పురేజాతపచ్చయభాజనియత్తా ఇధ న గహేతబ్బం. యేపి కుసలాదయో ఆరుప్పే పురేజాతపచ్చయం న లభన్తి, తేపి పురేజాతపచ్చయభాజనియతోయేవ ఇధ న గహేతబ్బా. ఆరమ్మణం పన నియమతో పురేజాతపచ్చయభావం న లభతి. రూపాయతనాదీని హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనంయేవ పురేజాతపచ్చయతం సాధేన్తి, మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అతీతానాగతానిపి ఆరమ్మణం హోన్తియేవ. తస్మా ఇధ న గహితం. ఖన్ధవసేన హి అయం దేసనా, న విఞ్ఞాణధాతువసేన. ‘‘విపాకాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధ’’న్తి దేసనాయ చ సబ్బాపి విఞ్ఞాణధాతుయో గహితా, న చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదయో ఏవాతి.
పచ్ఛాజాతో కుసలాకుసలానం పచ్చయో న హోతి, అబ్యాకతస్సపి ఉపత్థమ్భకోవ న జనకో, తస్మా ‘‘ఉప్పజ్జతి పచ్ఛాజాతపచ్చయా’’తి ఏవం వత్తబ్బో ఏకధమ్మోపి నత్థీతి పచ్ఛాజాతపచ్చయవసేన విస్సజ్జనం న కతం.
౬౨. ఆసేవనపచ్చయే కామం సబ్బా కిరియా ఆసేవనపచ్చయం న లభన్తి, లబ్భమానవసేన పన ‘‘కిరియాబ్యాకత’’న్తి వుత్తం. తస్మా జవనకిరియావేత్థ గహితాతి వేదితబ్బా.
౬౩. కమ్మపచ్చయే కుసలాకుసలేసు ఏకక్ఖణికో కమ్మపచ్చయో వేదితబ్బో, తథా కిరియాబ్యాకతే. విపాకాబ్యాకతే పన నానాక్ఖణికోపి, తథా పటిసన్ధిక్ఖణే మహాభూతానం. చిత్తసముట్ఠానానం పన ఏకక్ఖణికో. కటత్తారూపానం నానాక్ఖణికోవ తథా అసఞ్ఞసత్తరూపానం. కటత్తారూపం పనేత్థ జీవితిన్ద్రియం. సేసం న ఏకన్తతో కమ్మసముట్ఠానత్తా ఉపాదారూపన్తి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ఇధ కమ్మసముట్ఠానమేవ అధిప్పేతం.
౬౪. విపాకపచ్చయే కుసలాకుసలం కిరియఞ్చ న లబ్భతీతి అబ్యాకతవసేనేవ విస్సజ్జనం కతం. చిత్తసముట్ఠానన్తి విపాకచిత్తసముట్ఠానమేవ. కటత్తారూపన్తి యథాలాభవసేన ఇన్ద్రియరూపఞ్చ వత్థురూపఞ్చ. ఉపాదారూపన్తి తదవసేసం తస్మిం సమయే విజ్జమానకం ఉపాదారూపం.
౬౫. ఆహారపచ్చయే సబ్బేసమ్పి కుసలాదీనం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ అరూపాహారవసేన ఉప్పత్తి వేదితబ్బా, తథా పటిసన్ధిక్ఖణే మహాభూతానం. చిత్తసముట్ఠానన్తి భవఙ్గాదిచిత్తసముట్ఠానం. ఆహారసముట్ఠానన్తి కబళీకారాహారసముట్ఠానం. చిత్తసముట్ఠానన్తి కుసలాకుసలచిత్తసముట్ఠానమేవ. పచ్చయవిభఙ్గవారే ఆహారపటిపాటియా పఠమం కబళీకారో ఆహారో దస్సితో, ఇధ పన కుసలం ధమ్మన్తి పుచ్ఛావసేన పఠమం అరూపాహారా దస్సితాతి వేదితబ్బా.
౬౬. ఇన్ద్రియపచ్చయే పచ్చయవిభఙ్గే ఇన్ద్రియపటిపాటియా పఠమం చక్ఖున్ద్రియాదీని దస్సితాని, ఇధ పన కుసలాదిపుచ్ఛావసేన పఠమం అరూపిన్ద్రియానం పచ్చయతా దస్సితా. తత్థ కుసలాదీసు యథాలాభవసేన అరూపిన్ద్రియా గహేతబ్బా. అసఞ్ఞసత్తానం భూతరూపేసుపి జీవితిన్ద్రియన్తి.
౬౭. ఝానమగ్గపచ్చయేసు హేతుపచ్చయసదిసమేవ విస్సజ్జనం, తేనేవేత్థ ‘‘హేతుపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం.
౬౮. సమ్పయుత్తపచ్చయే విస్సజ్జనం ఆరమ్మణపచ్చయగతికం, తేనేవేత్థ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం.
౬౯. విప్పయుత్తపచ్చయే వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతి వత్థుం పటిచ్చ విప్పయుత్తపచ్చయా, వత్థునా విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఖన్ధే విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధే పటిచ్చ విప్పయుత్తపచ్చయా, ఖన్ధేహి విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేహి ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఖన్ధా వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతి వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా విప్పయుత్తపచ్చయా. వత్థునా విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేన ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. చిత్తసముట్ఠానరూపం ఖన్ధే విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధే పటిచ్చ విప్పయుత్తపచ్చయా చిత్తసముట్ఠానం రూపం ఖన్ధేహి విప్పయుత్తపచ్చయతం సాధేన్తేహి ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. సేసవిస్సజ్జనేసుపి వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతిఆదీసుపి వుత్తనయేనేవత్థో వేదితబ్బో. విపాకాబ్యాకతే చేత్థ వత్థుగ్గహణేన చక్ఖాదీని సఙ్గహితబ్బాని. ఏకం మహాభూతన్తిఆది రూపాబ్యాకతస్స పచ్చయభావం దస్సేతుం వుత్తం. చిత్తసముట్ఠానన్తి అబ్యాకతచిత్తసముట్ఠానమ్పి కుసలాకుసలచిత్తసముట్ఠానమ్పి.
౭౦. అత్థిపచ్చయే సబ్బం సహజాతపచ్చయగతికం. తేనేవేత్థ ‘‘సహజాతపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం.
౭౧-౭౨. నత్థివిగతా ఆరమ్మణపచ్చయగతికా, అవిగతం సహజాతగతికం. తేనేవేత్థ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయసదిసం, సహజాతపచ్చయసదిస’’న్తి వుత్తం. ఇమే తేవీసతి పచ్చయాతి సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితానం వసేనేతం వుత్తం. విత్థారేతబ్బాతి యా పుచ్ఛా విస్సజ్జనం లభన్తి, తాసం వసేన విత్థారేతబ్బా. అయం హేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకే పచ్చయానులోమే పటిచ్చవారస్స కుసలత్తికవిస్సజ్జనే అత్థవణ్ణనా.
(౨.) సఙ్ఖ్యావారో
౭౩. ఇదాని యే ఏత్థ హేతుపచ్చయాదీసు ఏకేకస్మిం పచ్చయే విస్సజ్జనవారా లద్ధా, తే గణనవసేన దస్సేతుం హేతుయా నవాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ హేతుయా నవాతి హేతుపచ్చయే నవ పుచ్ఛావిస్సజ్జనవారా హోన్తి. సేయ్యథిదం – కుసలేన కుసలం, కుసలేన అబ్యాకతం, కుసలేన కుసలాబ్యాకతం; అకుసలేన అకుసలం, అకుసలేన అబ్యాకతం, అకుసలేన అకుసలాబ్యాకతం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, కుసలాబ్యాకతేన అబ్యాకతం, అకుసలాబ్యాకతేన అబ్యాకతన్తి.
ఆరమ్మణే తీణీతి కుసలేన కుసలం, అకుసలేన అకుసలం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. అధిపతియా నవాతి హేతుయా వుత్తసదిసావ. ద్వాదససు హి పచ్చయేసు నవ నవాతి వుత్తం. సబ్బేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని హేతుపచ్చయసదిసానేవ. విభఙ్గే పన అత్థి విసేసో. దససు పచ్చయేసు తీణి తీణీతి వుత్తం. సబ్బేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని ఆరమ్మణసదిసానేవ. విభఙ్గే పన అత్థి విసేసో. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయస్మిఞ్హి అబ్యాకతపదస్స విస్సజ్జనే రూపమ్పి లబ్భతి, తథా పురేజాతపచ్చయే. ఆసేవనపచ్చయే విపాకాని చేవ వీథిచిత్తాని చ న లబ్భన్తి. విపాకే ఏకన్తి అబ్యాకతమేవ. ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపతో నవ తీణి ఏకన్తి, తివిధోవ వారపరిచ్ఛేదో. విత్థారతో ద్వాదస నవకా, దస తికా, ఏకం ఏకకన్తి సబ్బేసుపి తేవీసతియా పచ్చయేసు ఏకూనచత్తాలీసాధికం వారసతం హోతి, ఏకూనచత్తాలీసాధికఞ్చ పుచ్ఛాసతం. ఏకూనచత్తాలీసాధికం పుచ్ఛావిస్సజ్జనసతన్తిపి తస్సేవ నామం.
౭౪. ఏవం హేతుపచ్చయాదికే ఏకమూలకే గణనం దస్సేత్వా ఇతో పరేసు దుమూలకాదీసు విత్థారదేసనం సఙ్ఖిపిత్వా ఏకమూలకే దస్సితాయ దేసనాయ లబ్భమానగణనఞ్ఞేవ ఆదాయ వారపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం దుమూలకే తావ హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీతిఆదిమాహ. తత్రిదం లక్ఖణం – బహుగణనోపి పచ్చయో అబహుగణనేన సద్ధిం యుత్తో తేన సమానగణనోవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీ’’తి. హేతుఆరమ్మణదుకే ఆరమ్మణే వుత్తాని తీణేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తీతి అత్థో. సమానగణనో పన సమానగణనేన సద్ధిం యుత్తో అపరిహీనగణనోవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘హేతుపచ్చయా అధిపతియా నవా’’తి. హేతాధిపతిదుకే నవేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తీతి అత్థో. విపాకే ఏకన్తి హేతువిపాకదుకే విపాకే వుత్తం ఏకమేవ విస్సజ్జనం లబ్భతీతి ఏవం తావ దుమూలకే వారపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.
౭౫. తిమూలకాదీసుపి ఇదమేవ లక్ఖణం. తేనేవాహ – హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతియా తీణీతి. హేతారమ్మణాధిపతి తికే ఆరమ్మణే వుత్తాని తీణేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తీతి అత్థో. ఏవం సబ్బత్థ నయో నేతబ్బో.
౭౬-౭౯. ద్వాదసమూలకే పన విపాకపచ్చయో న లబ్భతి, తస్మా ఆసేవనపచ్చయా కమ్మే తీణీతి వత్వా విపాకం అపరామసిత్వా ఆహారే తీణీతి వుత్తం. తేరసమూలకాదీసుపి ఏసేవ నయో. తే పన సఙ్ఖిపిత్వా తేవీసతిమూలకోవేత్థ దస్సితో. సో దువిధో హోతి – సాసేవనో వా సవిపాకో వా. తత్థ పఠమం సాసేవనో దస్సితో, సో తీణేవ విస్సజ్జనాని లభతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసేవనపచ్చయా అవిగతే తీణీ’’తి. సవిపాకో పన ఆసేవనం న లభతి, తస్మా తం పహాయ విపాకవసేన గణనాయ దస్సనత్థం అనన్తరాయేవ ‘‘హేతుపచ్చయా…పే… విపాకపచ్చయా ఆహారే ఏక’’న్తి ఏకం నయం దస్సేత్వా పచ్ఛా తేవీసతిమూలకోవ దస్సితో. ఏతేసు పన ద్వీసు తేవీసతిమూలకేసు కిఞ్చాపి ఏకస్మిం విపాకపచ్చయో నత్థి, ఏకస్మిం ఆసేవనపచ్చయో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో పన ఉభయత్థాపి. రుళ్హీసద్దేన పనేతే తేవీసతిమూలకాత్వేవ వేదితబ్బా. తేసు సాసేవనే ఆసేవనస్స వసేన సబ్బత్థ తీణేవ విస్సజ్జనాని, సవిపాకే విపాకపచ్చయస్స వసేన ఏకమేవాతి అయం హేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకాదీసు గణనా.
యం పనేతం హేతుమూలకానన్తరం ‘‘ఆరమ్మణే ఠితేన సబ్బత్థ తీణేవ పఞ్హా’’తి వుత్తం, తం ఆరమ్మణపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకేపి దుమూలకాదీసుపి సబ్బత్థ ఆరమ్మణపదే చేవ ఆరమ్మణేన సద్ధిం సేసపచ్చయయోజనాసు చ యత్థ నవహి భవితబ్బం, తత్థ తయోవ పఞ్హా హోన్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. విపాకపదే పన విపాకపదేన సద్ధిం సేసపచ్చయయోజనాసు చ ఏకోవ పఞ్హో హోతీతి. ఇతి యం హేట్ఠా అవోచుమ్హ ‘‘బహుగణనోపి పచ్చయో అబహుగణనేన సద్ధిం యుత్తో తేన సమానగణనో హోతీ’’తి, తం సువుత్తమేవ.
౮౦-౮౫. ఇదాని యే ఆరమ్మణాదీనం పచ్చయానం వసేన ఏకమూలకాదయో దస్సేతబ్బా, తేసు ఏకమూలకో తావ హేతుఏకమూలకేనేవ సదిసోతి ఏకస్మిమ్పి పచ్చయే న దస్సితో. ఆరమ్మణపచ్చయవసేన పన దుమూలకే గణనం దస్సేతుం ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుయా తీణి, అధిపతియా తీణి…పే… అవిగతే తీణీతి వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతియా తీణి…పే… అవిగతే తీణీ’’తి వత్తబ్బే యే హేతుపచ్చయాదయో పచ్చయా బహుగణనా, తేసం ఊనతరగణనేహి చ సమానగణనేహి చ సద్ధిం సంసన్దనే యా గణనా లబ్భతి, తం దస్సేతుం ఆరమ్మణపచ్చయస్స పురిమభాగే ఠితమ్పి హేతుపచ్చయం పచ్ఛిమభాగేవ ఠపేత్వా ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుయా తీణీ’’తి వుత్తం. తేనేతం ఆవి కరోతి – ఆరమ్మణపచ్చయో యేన యేన బహుతరగణనేన వా సమానగణనేన వా పచ్చయేన సద్ధిం దుకతికాదిభేదం గచ్ఛతి, సబ్బత్థ తీణేవ పఞ్హావిస్సజ్జనాని వేదితబ్బాని. విపాకపచ్చయేన పన సద్ధిం సంసన్దనే ఏకమేవ లబ్భతి, తం విపాకపచ్చయాదికాయ గణనాయ ఆవి భవిస్సతీతి ఇధ న దస్సితం. యా చేసా దుమూలకే గణనా దస్సితా, తిమూలకాదీసుపి ఏసావ గణనాతి ఆరమ్మణపచ్చయవసేన తిమూలకాదయో న విత్థారితా.
ఇదాని అధిపతిపచ్చయాదివసేన దుమూలకాదీసు గణనం దస్సేతుం అధిపతిపచ్చయా హేతుయా నవాతిఆది వుత్తం. తత్థాపి వుత్తనయేనేవ పచ్చయసన్నివేసో వేదితబ్బో. యథా చ అధిపతిపచ్చయా హేతుయా నవ, ఏవం సేసేసుపి హేతునా సమానగణనాసు నవేవ. ఇతి యో యో పచ్చయో ఆదిమ్హి తిట్ఠతి, తేన తేన సద్ధిం సమానగణనానం సంసన్దనే ఆదిమ్హి ఠితస్స వసేన గణనా హోతి. తేన పన సద్ధిం ఊనతరగణనానం సంసన్దనే ఊనతరగణనానంయేవ వసేన గణనా హోతీతి వేదితబ్బో. యథా చ ఆరమ్మణపచ్చయవసేన ఏవం అధిపతిపచ్చయవసేనాపి తతో పరేసం అనన్తరాదీనం వసేనాపి తిమూలకాదయో న విత్థారితా. తస్మా దుమూలకే దస్సితగణనావసేనేవ సబ్బత్థ సాధేతబ్బా. తేనేవ వుత్తం ‘‘ఏకేకం పచ్చయం మూలకం కాతున సజ్ఝాయమగ్గేన గణేతబ్బా’’తి.
పచ్చయానులోమవణ్ణనా.
పటిచ్చవారో
పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా
౮౬-౮౭. పచ్చయపచ్చనీయం పన యస్మా కుసలపదే న లబ్భతి కుసలధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన వినా అనుప్పత్తితో, తస్మా అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ నహేతుపచ్చయాతి హేతుపచ్చయపటిక్ఖేపో హేతుపచ్చయం వినా అఞ్ఞేన పచ్చయేన ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. విచికిచ్ఛాసహగతో ఉద్ధచ్చసహగతో మోహోతి అయఞ్హి సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ సయం హేతుపచ్చయో హోతి, అఞ్ఞస్స పన సమ్పయుత్తహేతునో అభావా న హేతుపచ్చయా ఉప్పజ్జతీతి ఠపేత్వా హేతుపచ్చయం సేసేహి అత్తనో అనురూపపచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి. ఇమినా నయేన సబ్బపచ్చయపటిక్ఖేపేసు అత్థో వేదితబ్బో. అహేతుకం విపాకాబ్యాకతన్తి ఇదం రూపసముట్ఠాపకవసేనేవ వేదితబ్బం. అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో.
౮౮. నఅధిపతిపచ్చయే కామం అధిపతిపి అత్తనా సద్ధిం దుతియస్స అధిపతినో అభావా నఅధిపతిపచ్చయం లభతి, యథా పన విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతో మోహో అహేతుకో, న తథా అధిపతయో ఏవ నిరాధిపతి. ఛన్దాదీసు పన అఞ్ఞతరం అధిపతిం అకత్వా కుసలాదీనం ఉప్పత్తికాలే సబ్బేపి కుసలాదయో నిరాధిపతినో. తస్మా మోహం వియ విసుం అధిపతిమత్తమేవ అనుద్ధరిత్వా సబ్బసఙ్గాహికవసేన ఏసా ‘‘ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తిఆదికా దేసనా కతాతి వేదితబ్బా.
౮౯. నానన్తరనసమనన్తరేసు నారమ్మణే వియ రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం. తేన వుత్తం ‘‘నారమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి. సహజాతపచ్చయో పరిహీనో. యథా చేస, తథా నిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయాపి. కిం కారణా? ఏతేహి వినా కస్సచి అనుప్పత్తితో. సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయేపి హి పచ్చక్ఖాయ ఏకోపి రూపారూపధమ్మో నుప్పజ్జతి, తస్మా తే పరిహీనా.
౯౦. నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవిభఙ్గే పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతే ఖన్ధే పటిచ్చ కటత్తారూపన్తి హదయవత్థువజ్జం వేదితబ్బం.
౯౧. నఉపనిస్సయపచ్చయవిభఙ్గే రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం, తఞ్హి ఉపనిస్సయం న లభతి. అరూపం పన కిఞ్చాపి ఆరమ్మణూపనిస్సయపకతూపనిస్సయే న లభేయ్య, అనన్తరూపనిస్సయముత్తకం పన నత్థి. తేన వుత్తం ‘‘నారమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి.
౯౨. నపురేజాతే చిత్తసముట్ఠానరూపన్తి పఞ్చవోకారవసేన వుత్తం.
౯౩. నపచ్ఛాజాతపచ్చయాతి ఏత్థ సహజాతపురేజాతపచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తస్మా సహజాతపచ్చయసదిసా ఏత్థ పాళి, సా నఅధిపతిపచ్చయే విత్థారితాతి ఇధ సఙ్ఖిత్తా. నాసేవనపచ్చయే కుసలాకుసలా పఠమజవనవసేన వేదితబ్బా, తథా కిరియాబ్యాకతం. పాళి పన ఇధాపి నఅధిపతిపచ్చయే విత్థారితవసేన వేదితబ్బా. తేనేవాహ – ‘‘నపచ్ఛాజాతపచ్చయమ్పి నాసేవనపచ్చయమ్పి నాధిపతిపచ్చయసదిస’’న్తి.
౯౪-౯౭. నకమ్మపచ్చయే విపాకచేతనా నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయం లభతీతి న గహితా. నాహారపచ్చయే ఏకచ్చం రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం, తథా నఇన్ద్రియపచ్చయే.
౯౮. నఝానపచ్చయే పఞ్చవిఞ్ఞాణధమ్మా చేవ ఏకచ్చఞ్చ రూపం పచ్చయుప్పన్నం. పఞ్చవిఞ్ఞాణస్మిఞ్హి వేదనా చ చిత్తేకగ్గతా చ దుబ్బలత్తా ఉపనిజ్ఝానలక్ఖణం న పాపుణన్తీతి ఝానపచ్చయే న గహితా.
౯౯-౧౦౨. నమగ్గపచ్చయే అహేతుకవిపాకకిరియఞ్చేవ ఏకచ్చఞ్చ రూపం పచ్చయుప్పన్నం. నసమ్పయుత్తనోనత్థినోవిగతేసు రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం. తేన వుత్తం ‘‘నారమ్మణపచ్చయసదిస’’న్తి.
౧౦౩. నహేతుయా ద్వేతి ఏకమూలకగణనాయ యథాపాళిమేవ నియ్యాతి.
౧౦౪. దుమూలకే నహేతుపచ్చయా నారమ్మణే ఏకన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి బహుగణనేన సద్ధిం ఊనతరగణనస్స సంసన్దనే ఊనతరగణనవసేన నహేతుయా వియ ద్వీహి భవితబ్బం. నారమ్మణవసేన పన అరూపధమ్మానం పరిహీనత్తా అబ్యాకతం పటిచ్చ రూపాబ్యాకతస్స ఉప్పత్తిం సన్ధాయ ‘‘ఏక’’న్తి వుత్తం. సబ్బేసు ఏకకేసుపి ఏసేవ నయో. ద్వేతి వుత్తట్ఠానే పన నహేతుయా లద్ధవసేన వారద్వయం వేదితబ్బం.
౧౦౫-౧౦౬. తిమూలకాదీసు పన సబ్బేసు నారమ్మణపచ్చయస్స అపరిహీనత్తా ఏకమేవ విస్సజ్జనన్తి అయం పచ్చనీయే నహేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకాదీసు గణనా.
౧౦౭-౧౩౦. నారమ్మణపచ్చయాదయో పన ఏకమూలకే తావ పురిమేన సదిసత్తా ఇధాపి న దస్సితాయేవ. నారమ్మణపచ్చయవసేన దుమూలకే నారమ్మణపచ్చయా, నహేతుయా ఏకన్తి నహేతుదుమూలకే వుత్తమేవ. నాధిపతియా పఞ్చాతి నారమ్మణపచ్చయే లద్ధవసేన వేదితబ్బాతి ఏవం సబ్బసంసన్దనేసు ఊనతరగణనస్సేవ పచ్చయస్స వసేన గణనా వేదితబ్బా. యత్థ యత్థ చ నారమ్మణపచ్చయో పవిసతి, తత్థ తత్థ రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం. నానన్తరనసమనన్తరనఅఞ్ఞమఞ్ఞనఉపనిస్సయనాహారనఇన్ద్రియనసమ్పయుత్తనోనత్థినోవిగతపచ్చయానం పవిట్ఠట్ఠానేపి ఏసేవ నయో. నాహారనఇన్ద్రియనఝాననమగ్గపచ్చయా సబ్బత్థ సదిసవిస్సజ్జనా. నసహజాతాదిచతుక్కం ఇధాపి పరిహీనమేవాతి ఇదమేత్థ లక్ఖణం. ఇమినా పన లక్ఖణేన సబ్బేసు దుమూలకాదీసు ‘‘అయం పచ్చయో మూలం, అయమేత్థ దుమూలకో, అయం తిమూలకో, అయం సబ్బమూలకో’’తి సల్లక్ఖేత్వా ఊనతరగణనస్స పచ్చయస్స వసేన గణనా వేదితబ్బాతి.
పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా.
పచ్చయానులోమపచ్చనీయవణ్ణనా
౧౩౧-౧౮౯. ఇదాని అనులోమపచ్చనీయే గణనం దస్సేతుం హేతుపచ్చయా నారమ్మణే పఞ్చాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ హేతాధిపతిమగ్గపచ్చయేసు అనులోమతో ఠితేసు సహజాతాదయో చత్తారో సబ్బట్ఠానికపచ్చయా, ఆహారిన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయా చత్తారోతి ఇమే అట్ఠ పచ్చనీయతో న లబ్భన్తి. హేతుపచ్చయాదివసేన హి ఉప్పజ్జమానో ధమ్మో ఇమే అట్ఠ పచ్చయే అలభన్తో నామ నత్థి. ఆరమ్మణఅనన్తరసమనన్తరఉపనిస్సయసమ్పయుత్తనత్థివిగతపచ్చయేసు పన అనులోమతో ఠితేసు అరూపట్ఠానికా పచ్చనీకతో న లబ్భన్తి. న హి ఆరమ్మణపచ్చయాదీహి ఉప్పజ్జమానా అనన్తరసమనన్తరపచ్చయాదయో న లభన్తి. సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయకమ్మాహారిన్ద్రియఅత్థిఅవిగతపచ్చయేసు పన అనులోమతో ఠితేసు చత్తారో సబ్బట్ఠానికాయేవ, పచ్చనీకతో న లబ్భన్తి. ఏతేసఞ్హి పచ్చయానం వసేన ఉప్పజ్జమానో సబ్బట్ఠానికే అలభన్తో నామ నత్థి. పచ్ఛాజాతపచ్చయస్స అనులోమతో ఠానం నామ నత్థి. ఏవం సేసేసు అనులోమతో ఠితేసు యే చ లబ్భన్తి, యే చ న లబ్భన్తి, తే సల్లక్ఖేత్వా సబ్బేసుపి దుమూలకాదీసు నయేసు తేసం తేసం పచ్చయానం సంసన్దనే ఊనతరగణనానంయేవ వసేన గణనా వేదితబ్బాతి.
పచ్చయానులోమపచ్చనీయవణ్ణనా.
పచ్చయపచ్చనీయానులోమవణ్ణనా
౧౯౦. ఇదాని పచ్చనీయానులోమే గణనం దస్సేతుం నహేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే ద్వేతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ హేతుమ్హి పచ్చనీకతో ఠితే ఠపేత్వా అధిపతిం అవసేసా అనులోమతో లబ్భన్తి. పచ్ఛాజాతో పన అనులోమతో సబ్బత్థేవ న లబ్భతి, యే నవ పచ్చయా ‘‘అరూపానఞ్ఞేవా’’తి వుత్తా, తేసు పురేజాతఞ్చ ఆసేవనఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసేసు సత్తసు పచ్చనీకతో ఠితేసు సేసా అరూపట్ఠానికా అనులోమతో న లబ్భన్తి. యో హి ఆరమ్మణాదీహి నుప్పజ్జతి, న సో అనన్తరాదయో లభతి. పటిసన్ధివిపాకో పన పురేజాతతో, సబ్బవిపాకో చ సద్ధిం కిరియమనోధాతుయా ఆసేవనతో అనుప్పజ్జమానోపి అనన్తరాదయో లభతి, తస్మా ‘‘పురేజాతఞ్చ ఆసేవనఞ్చ ఠపేత్వా’’తి వుత్తం.
పురేజాతపచ్ఛాజాతఆసేవనవిపాకవిప్పయుత్తేసు పచ్చనీకతో ఠితేసు ఏకం ఠపేత్వా అవసేసా అనులోమతో లబ్భన్తి. కమ్మపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే ఠపేత్వా విపాకపచ్చయం అవసేసా అనులోమతో లబ్భన్తి. ఆహారిన్ద్రియేసు పచ్చనీకతో ఠితేసు ఠపేత్వా సబ్బట్ఠానికే చేవ అఞ్ఞమఞ్ఞకమ్మాహారిన్ద్రియపచ్చయే చ అవసేసా అనులోమతో న లబ్భన్తి, ఇతరే యుజ్జమానకవసేన లబ్భన్తి. ఝానపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే. హేతాధిపతిఆసేవనమగ్గపచ్చయా అనులోమతో న లబ్భన్తి. మగ్గపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే హేతాధిపతిపచ్చయా అనులోమతో న లబ్భన్తి. విప్పయుత్తపచ్చయే పచ్చనీకతో ఠితే పురేజాతపచ్చయం ఠపేత్వా అవసేసా అనులోమతో లబ్భన్తి. ఏవం తేసు తేసు పచ్చయేసు పచ్చనీకతో ఠితేసు యే యే అనులోమతో న లబ్భన్తి, తే తే ఞత్వా తేసం తేసం పచ్చయానం సంసన్దనే ఊనతరగణనానం వసేన గణనా వేదితబ్బా.
౧౯౧-౧౯౫. దుమూలకాదీసు చ నయేసు యం యం పచ్చయం ఆదిం కత్వా యే యే దుకాదయో దస్సితా, తే తే లబ్భమానాలబ్భమానపచ్చయవసేన యథా యథా దస్సితా, తథా తథా సాధుకం సల్లక్ఖేతబ్బా. తత్థ యం నహేతువసేన దుమూలకాదయో నయే దస్సేన్తేన నహేతుపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయా…పే… నాసేవనపచ్చయాతి వత్వా ‘‘యావ ఆసేవనా సబ్బం సదిస’’న్తి వుత్తం. తస్స, ‘‘నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా సహజాతే ఏక’’న్తిఆదీహి సదిసతా వేదితబ్బా. యం పన ‘‘నకమ్మే గణితే పఞ్చ గణ్హాతీ’’తి సీహళభాసాయ లిఖితం, తస్సత్థో – నహేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా నకమ్మపచ్చయాతి ఏవం నకమ్మపచ్చయేన ఘటితే సహజాతే ఏకన్తి ఏవం దస్సితా పఞ్చేవ పచ్చయా అనులోమతో లబ్భన్తి, న అఞ్ఞేతి. ఏవం అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా అధిప్పేతత్థోయేవ గహేతబ్బో. ఏవరూపఞ్హి బ్యఞ్జనం అత్తనో సఞ్ఞానిబన్ధనత్థం పోరాణేహి సకసకభాసాయ లిఖితం.
అపిచ ఇమస్మిం పచ్చనీయానులోమే పచ్చయుప్పన్నధమ్మేసుపి అత్థి ధమ్మో కమ్మపచ్చయం లభతి, న ఇన్ద్రియపచ్చయం. సో అసఞ్ఞేసు చేవ పఞ్చవోకారే పవత్తే చ రూపజీవితిన్ద్రియవసేన వేదితబ్బో. అత్థి ధమ్మో మగ్గపచ్చయం లభతి, నహేతుపచ్చయం. సో విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహజాతమోహవసేన వేదితబ్బో. అత్థి ధమ్మో ఝానపచ్చయం లభతి, నమగ్గపచ్చయం. సో మనోధాతుఅహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతువసేన వేదితబ్బో. యత్థ కటత్తారూపాని నానాక్ఖణికకమ్మవసేనేవ కమ్మపచ్చయం లభన్తి, తత్థ రూపధమ్మా హేతాధిపతివిపాకిన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయే న లభన్తి, సబ్బట్ఠానికా పచ్చనీయా న హోన్తి. అహేతుకే అధిపతిపచ్చయో నత్థీతి ఇమేసమ్పి పకిణ్ణకానం వసేనేత్థ గణనవారో అసమ్మోహతో వేదితబ్బో.
తత్రాయం నయో – నహేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే ద్వేతి ఏత్థ తావ అహేతుకమోహో చేవ అహేతుకవిపాకకిరియా చ పచ్చయుప్పన్నం, తస్మా అకుసలేనాకుసలం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం సన్ధాయేత్థ ద్వేతి వుత్తం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఆసేవనే పన విపాకం న లబ్భతి, తథా కిరియమనోధాతు. తస్మా కిరియాహేతుమనోవిఞ్ఞాణధాతువసేనేత్థ అబ్యాకతేన అబ్యాకతం వేదితబ్బం. విపాకే ఏకన్తి అబ్యాకతేన అబ్యాకతమేవ. మగ్గే ఏకన్తి అకుసలేన అకుసలమేవ.
౧౯౬-౧౯౭. నారమ్మణమూలకే హేతుయా పఞ్చాతి రూపమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి కుసలం అకుసలం అబ్యాకతం కుసలాబ్యాకతం అకుసలాబ్యాకతఞ్చాతి పఞ్చ కోట్ఠాసే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి. సబ్బపఞ్చకేసు ఏసేవ నయో. అఞ్ఞమఞ్ఞే ఏకన్తి భూతరూపాని చేవ వత్థుఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. తాని హి నారమ్మణపచ్చయా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి. తిమూలకేపి ఏసేవ నయో.
౧౯౮-౨౦౨. నాధిపతిమూలకే హేతుయా నవాతి అనులోమే హేతుమ్హి వుత్తానేవ. తీణీతిఆదీనిపి హేట్ఠా అనులోమే వుత్తసదిసానేవ. తిమూలకే ద్వేతి హేట్ఠా నహేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే వుత్తసదిసానేవ.
౨౦౩-౨౩౩. నపురేజాతమూలకే హేతుయా సత్తాతి హేట్ఠా ‘‘ఆరుప్పే కుసలం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చా’’తిఆదినా నయేన పురేజాతే దస్సితానేవ. సబ్బసత్తకేసు ఏసేవ నయో. నకమ్మమూలకే హేతుయా తీణీతిఆదీసు చేతనావ పచ్చయుప్పన్నా. తస్మా కుసలం అకుసలం అబ్యాకతఞ్చ పటిచ్చ ఉప్పత్తిం సన్ధాయ తీణీతి వుత్తం. ఇమినా నయేన ‘‘ఏకం ద్వే తీణి పఞ్చ సత్త నవా’’తి ఆగతట్ఠానేసు గణనా వేదితబ్బా. ‘‘చత్తారి ఛ అట్ఠా’’తి ఇమా పన తిస్సో గణనా నత్థేవాతి.
పచ్చయపచ్చనీయానులోమవణ్ణనా.
నిట్ఠితా చ పటిచ్చవారస్స అత్థవణ్ణనా.
౨. సహజాతవారవణ్ణనా
౨౩౪-౨౪౨. సహజాతవారే కుసలం ధమ్మం సహజాతోతి కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ తేన సహజాతో హుత్వాతి అత్థో. సేసమేత్థ పటిచ్చవారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అవసానే పనస్స ‘‘పటిచ్చత్తం నామ సహజాతత్తం, సహజాతత్తం నామ పటిచ్చత్త’’న్తి ఇదం ఉభిన్నమ్పి ఏతేసం వారానం అత్థతో నిన్నానాకరణభావదస్సనత్థం వుత్తం. అత్థతో హి ఏతే ద్వేపి నిన్నానాకరణా. ఏవం సన్తేపి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అత్థనియమనత్థం వుత్తా. ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చా’’తిఆదీసు హి అసహజాతమ్పి పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీతి వుచ్చతి. సహజాతమ్పి చ ఉపాదారూపం భూతరూపస్స పచ్చయో న హోతి. ఇతి పటిచ్చవారేన సహజాతపచ్చయభావం, సహజాతవారేన చ పటిచ్చాతి వుత్తస్స సహజాతభావం నియమేతుం ఉభోపేతే వుత్తా. అపిచ తథా బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన దేసనావిలాసేన నిరుత్తిపటిసమ్భిదాప్పభేదజాననవసేన చాపి ఏతే ఉభోపి వుత్తాతి.
సహజాతవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పచ్చయవారవణ్ణనా
౨౪౩. పచ్చయవారే కుసలం ధమ్మం పచ్చయాతి కుసలధమ్మే పతిట్ఠితో హుత్వా కుసలం ధమ్మం నిస్సయట్ఠేన పచ్చయం కత్వాతి అత్థో. కుసలం ఏకం ఖన్ధం పచ్చయాతి కుసలం ఏకం ఖన్ధం నిస్సయపచ్చయం కత్వా తయో ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తి హేతుపచ్చయాతి వుత్తం హోతి. ఇమినావుపాయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. వత్థుం పచ్చయా విపాకాబ్యాకతా కిరియాబ్యాకతా ఖన్ధాతి ఇదం పఞ్చవోకారే పవత్తివసేన వుత్తం. పఞ్చవోకారే పవత్తియఞ్హి ఖన్ధానం పురేజాతం వత్థు నిస్సయపచ్చయో హోతి. పటిచ్చట్ఠస్స పన సహజాతట్ఠత్తా పటిచ్చవారే ఏస నయో న లబ్భతీతి పటిసన్ధియం సహజాతమేవ వత్థుం సన్ధాయ ‘‘వత్థుం పటిచ్చ ఖన్ధా’’తి వుత్తం. కుసలం ఏకం ఖన్ధఞ్చ వత్థుఞ్చ పచ్చయా తయో ఖన్ధాతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.
అబ్యాకతం ధమ్మం పచ్చయా కుసలో చ అబ్యాకతో చాతి కుసలాబ్యాకతానం హేతుపచ్చయవసేన ఏకతో ఉప్పత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. కుసలుప్పత్తిక్ఖణస్మిఞ్హి వత్థుం నిస్సాయ కుసలా ఖన్ధా, చిత్తసముట్ఠానే చ మహాభూతే నిస్సాయ చిత్తసముట్ఠానం ఉపాదారూపం హేతుపచ్చయవసేన ఏకతో ఉప్పజ్జతి. ఇతి పచ్చయభూతస్స అబ్యాకతస్స నానత్తేపి పచ్చయుప్పన్నానం హేతుపచ్చయవసేన ఏకతో ఉప్పత్తిం సన్ధాయేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో. ఏవం ఇమస్మిం హేతుపచ్చయే సహజాతఞ్చ పురేజాతఞ్చ నిస్సయట్ఠేన పచ్చయం కత్వా సత్తరస పఞ్హా విస్సజ్జితా. తత్థ ఖన్ధా చేవ భూతా చ సహజాతవసేన, వత్థు సహజాతపురేజాతవసేన గహితం. పటిచ్చవారే పన సహజాతవసేన పచ్చయో లబ్భతి, తస్మా తత్థ నవేవ పఞ్హా విస్సజ్జితా. యే పనేతే ఏత్థ సత్తరస పఞ్హా విస్సజ్జితా, తేసు ఏకాదికే ఏకావసానే విస్సజ్జనే కుసలాదీసు ఏకపచ్చయతో ఏకో పచ్చయుప్పన్నో. ఏకాదికే దుకావసానే ఏకపచ్చయతో నానాపచ్చయుప్పన్నో. దుకాదికే ఏకావసానే నానాపచ్చయతో ఏకో పచ్చయుప్పన్నో. దుకాదికే దుకావసానే నానాపచ్చయతో నానాపచ్చయుప్పన్నో.
౨౪౮-౨౫౨. ఆరమ్మణపచ్చయాదీసుపి ఇమినావుపాయేన పఞ్హావిస్సజ్జనప్పభేదో వేదితబ్బో. యం పనేతం ఆరమ్మణపచ్చయే వత్థుం పచ్చయా ఖన్ధాతి వుత్తం, తం పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకక్ఖన్ధేయేవ సన్ధాయ వుత్తం. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని అబ్యాకతం నిస్సాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన ఉప్పజ్జన్తానం పభేదదస్సనత్థం వుత్తాని. పున వత్థుం పచ్చయాతి పవత్తే విపాకకిరియాబ్యాకతానం ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. ఏవం ఇమస్మిం ఆరమ్మణపచ్చయే సహజాతఞ్చ పురేజాతఞ్చ పచ్చయం కత్వా సత్త పఞ్హా విస్సజ్జితా. తత్థ ఖన్ధా సహజాతవసేన, వత్థు సహజాతపురేజాతవసేన, చక్ఖాయతనాదీని పురేజాతవసేనేవ గహితాని. పటిచ్చవారే పన సహజాతవసేనేవ పచ్చయో లబ్భతి. తస్మా తత్థ తయోవ పఞ్హా విస్సజ్జితా.
౨౫౩-౨౫౪. అధిపతిపచ్చయే విపాకాబ్యాకతం లోకుత్తరమేవ వేదితబ్బం. అనన్తరసమనన్తరా రూపాభావేన ఆరమ్మణసదిసా. పరతో ఆసేవననత్థివిగతేసుపి ఏసేవ నయో.
౨౫౫. సహజాతపచ్చయే కటత్తారూపం ఉపాదారూపన్తి ఉపాదారూపసఙ్ఖాతం కటత్తారూపం. ఇదం అసఞ్ఞసత్తానఞ్ఞేవ రూపం సన్ధాయ వుత్తం. చక్ఖాయతనాదీని పఞ్చవోకారవసేన వుత్తాని.
౨౫౬-౨౫౭. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే చ యథా ఆరమ్మణపచ్చయా ఏవన్తి విస్సజ్జనసమతం సన్ధాయ వుత్తం. పచ్చయుప్పన్నేసు పన నానత్తం అత్థి.
౨౫౮. ఉపనిస్సయపచ్చయే ఆరమ్మణపచ్చయసదిసన్తి రూపాభావతోపి విస్సజ్జనసమతాయపి వుత్తం.
౨౫౯-౨౬౦. వత్థుం పురేజాతపచ్చయాతిఆదీనం పటిచ్చవారే వుత్తనయేనేవత్థో గహేతబ్బో.
౨౬౧-౨౬౬. కమ్మపచ్చయే తీణీతి కుసలం పచ్చయా కుసలో అబ్యాకతో కుసలాబ్యాకతో చాతి ఏవం తీణి వేదితబ్బాని. అకుసలేపి ఏసేవ నయో.
౨౬౭-౨౬౮. విప్పయుత్తపచ్చయే ఖన్ధే విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధే నిస్సాయ విప్పయుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఖన్ధా వత్థుం విప్పయుత్తపచ్చయాతి ఖన్ధా వత్థుం నిస్సాయ విప్పయుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౨౬౯-౨౭౬. ఇదాని యథాలద్ధాని విస్సజ్జనాని గణనవసేన దస్సేతుం హేతుయా సత్తరసాతిఆదిమాహ. తత్థ హేతుయా సత్తరసాతి కుసలేన కుసలం, కుసలేన అబ్యాకతం, కుసలేన కుసలాబ్యాకతన్తి ఏవం కుసలవసేన ఏకాదికాని ఏకావసానాని ద్వే, దుకావసానం ఏకన్తి తీణి వుత్తాని హోన్తి, తథా అకుసలవసేన. అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, తేనేవ కుసలం, అకుసలం, కుసలాబ్యాకతం అకుసలాబ్యాకతఞ్చ; కుసలాబ్యాకతేహి కుసలం, అబ్యాకతం, కుసలాబ్యాకతం; అకుసలాబ్యాకతేహి అకుసలం, అబ్యాకతం, అకుసలాబ్యాకతన్తి ఏవం సత్తరస వేదితబ్బాని.
ఆరమ్మణే సత్తాతి కుసలేన కుసలం; అకుసలేన అకుసలం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, కుసలం, అకుసలం; కుసలాబ్యాకతేన కుసలం; అకుసలాబ్యాకతేన అకుసలన్తి ఏవం సత్త.
విపాకే ఏకన్తి అబ్యాకతేన అబ్యాకతమేవ. ఏవమేత్థ సత్తరస, సత్త, ఏకన్తి తయో వారపరిచ్ఛేదా హోన్తి. తేసు ద్వాదస సత్తరసకా, దస సత్తకా, ఏకం ఏకకన్తి తే సబ్బే సాధుకం సల్లక్ఖేత్వా పరతో దుకతికాదివసేన పచ్చయసంసన్దనే ఊనతరగణనస్స వసేన గణనా వేదితబ్బా. సక్కా హి ఇమాయ గణనాయ దుకమూలాదీసు వారపరిచ్ఛేదే జానితున్తి పున ‘‘కుసలం ధమ్మం పచ్చయా కుసలో ధమ్మో’’తి అనామసిత్వా గణనవసేనేవ వారపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే సత్తాతిఆది ఆరద్ధం.
తత్థ కుసలం ధమ్మం పచ్చయా కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా. కుసలం ఏకం ఖన్ధం పచ్చయా తయో ఖన్ధాతి ఇమినా నయేన ఆరమ్మణే లద్ధవిస్సజ్జనాని విత్థారేతబ్బాని. అయం తావ అనులోమే నయో.
౨౭౭-౨౮౫. పచ్చనీయే పన కుసలం న లబ్భతీతి అకుసలం ధమ్మం పచ్చయాతి అకుసలమేవ ఆదిం కత్వా విస్సజ్జనం ఆరద్ధం. తం యథాపాళిమేవ నియ్యాతి. యఞ్హేత్థ వత్తబ్బం సియా, తం పటిచ్చవారస్స పచ్చనీయే వుత్తమేవ.
౨౮౬-౨౮౭. యం పనేతం పచ్చనీయే లద్ధవిస్సజ్జనపరిచ్ఛేదం గణనతో దస్సేతుం నహేతుయా చత్తారీతిఆది వుత్తం, తత్థ చత్తారి, సత్తరస, సత్త, పఞ్చ, తీణి, ఏకన్తి ఛ పరిచ్ఛేదా. తేసం వసేన దుకతికాదీసు పచ్చయసంసన్దనే గణనా వేదితబ్బా. యో హి పచ్చయో సత్తరస విస్సజ్జనాని లభతి, తేన సద్ధిం సదిససంసన్దనే సత్తరస, ఊనతరసంసన్దనే సేసా ఛపి పరిచ్ఛేదా లబ్భన్తి. ఏవం సేసేసుపి అధికపరిచ్ఛేదం ఠపేత్వా సమసమా ఊనతరా చ లబ్భన్తీతి.
ఏత్థ చ అధికతరా న లబ్భన్తీతి అయమేత్థ నియమో. సమసమా పన ఊనతరా చ అత్థా విరోధే సతి లబ్భన్తి. తేనేత్థ ‘‘నహేతుపచ్చయా నారమ్మణే ఏక’’న్తిఆది వుత్తం. ఏత్థ హి నహేతుయా చతున్నం, నారమ్మణే పఞ్చన్నం ఆగతత్తా నహేతువసేన చత్తారీతి వత్తబ్బం సియా, నారమ్మణేన సద్ధిం ఘటితత్తా పన ఆరమ్మణధమ్మో విరుజ్ఝతీతి అకుసలం ధమ్మం పచ్చయా అకుసలో ధమ్మో, అబ్యాకతం ధమ్మం పచ్చయా అకుసలో, అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పచ్చయా అకుసలోతి తీణి విస్సజ్జనాని పరిహీనాని. అబ్యాకతం ధమ్మం పచ్చయా అబ్యాకతోతి రూపవసేన ఏకమేవ వుత్తం. ఏవం సబ్బత్థ విరుద్ధావిరుద్ధం ఞత్వా లబ్భమానపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. అపిచేత్థ ఇదం నయమత్తదస్సనం. నాధిపతియా చత్తారీతి నహేతుయా లద్ధానేవ. సేసచతుక్కేసుపి ఏసేవ నయో.
నానన్తరే ఏకన్తి అహేతుకచిత్తసముట్ఠానస్స చేవ సేసరూపస్స చ వసేన అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. ఏవం సబ్బేసు ఏకకేసు యుజ్జమానకరూపం జానితబ్బం. నపురేజాతే ద్వేతి ఇధాపి నహేతువసేన చత్తారీతి వత్తబ్బం సియా, నపురేజాతేన సద్ధిం ఘటితత్తా పన అబ్యాకతం ధమ్మం పచ్చయా అకుసలో, అకుసలఞ్చ అబ్యాకతఞ్చ ధమ్మం పచ్చయా అకుసలోతి వత్థుపురేజాతవసేన ద్వే విస్సజ్జనాని పరిహీనాని. ఆరుప్పే పన అహేతుకమోహస్స అహేతుకకిరియస్స చ వసేన ద్వే వుత్తాని. నవిప్పయుత్తే ద్వేతి ఆరుప్పే అహేతుకాకుసలకిరియవసేన ద్వే. నోనత్థి నోవిగతేసు ఏకన్తి సబ్బస్స రూపస్స వసేన అబ్యాకతేన అబ్యాకతం దట్ఠబ్బం. తికాదీసు అపుబ్బం నత్థి.
౨౮౮. నారమ్మణమూలకే పన నఅధిపతియా పఞ్చాతి నారమ్మణే లద్ధానేవ. నకమ్మే ఏకన్తి ఏత్థ చిత్తసముట్ఠానఞ్చ కటత్తారూపఞ్చ అగ్గహేత్వా సేసరూపవసేన అబ్యాకతేన అబ్యాకతం వేదితబ్బం.
౨౮౯-౨౯౬. నాధిపతిమూలకే నపురేజాతే సత్తాతి నపురేజాతే లద్ధానేవ. నపచ్ఛాజాతే సత్తరసాతి ఇమానిపి తత్థ లద్ధాని సత్తరసేవ. నానన్తరనసమనన్తరనఅఞ్ఞమఞ్ఞనఉపనిస్సయనసమ్పయుత్తనోనత్థినోవిగతమూలకాని నారమ్మణమూలకసదిసానేవ. ఇమినావ నయమత్తదస్సనేన సబ్బత్థ ఆగతానాగతం లబ్భమానాలబ్భమానఞ్చ వేదితబ్బన్తి.
పచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨౯౭-౩౨౮. ఇమినాయేవ పన లక్ఖణేన అనులోమం పురతో కత్వా అనులోమపచ్చనీయే పచ్చనీయం పురతో కత్వా పచ్చనీయానులోమే చ గణనపరిచ్ఛేదో ఆగతానాగతం లబ్భమానాలబ్భమానఞ్చ వేదితబ్బన్తి.
పచ్చయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. నిస్సయవారవణ్ణనా
౩౨౯-౩౩౭. నిస్సయవారే కుసలం ధమ్మం నిస్సాయాతి కుసలం ధమ్మం పతిట్ఠట్ఠేన నిస్సయం కత్వాతి అత్థో. సేసమేత్థ పచ్చయవారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అవసానే పనస్స ‘‘పచ్చయత్తం నామ నిస్సయత్తం, నిస్సయత్తం నామ పచ్చయత్త’’న్తి ఇదం ఉభిన్నమ్పి ఏతేసం వారానం అత్థతో నిన్నానాకరణభావదస్సనత్థం వుత్తం. అత్థతో హి ఏతేపి పటిచ్చసహజాతా వియ నిన్నానాకరణా. ఏవం సన్తేపి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అత్థనియమనత్థం వుత్తా. అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదీసు హి అనిస్సాయ వత్తమానం నానాక్ఖణికమ్పి ‘‘పచ్చయా ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞమఞ్ఞం అల్లీయిత్వా ఠితకట్ఠాదీసు చ ఏకం ఏకస్స నిస్సయపచ్చయో న హోతి, తథా ఉపాదారూపం మహాభూతస్స నిస్సయపచ్చయో న హోతియేవ. ఇతి పచ్చయవారేన నిస్సయపచ్చయభావం నిస్సయవారేన చ పచ్చయాతి వుత్తస్స సహజాతపురేజాతభావం నియమేతుం ఉభోపేతే వుత్తా. అపిచ తథా బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన దేసనావిలాసేన నిరుత్తిపటిసమ్భిదాపభేదజాననవసేన చాపి ఏతే ఉభోపి వుత్తాతి.
నిస్సయవారవణ్ణనా.
౫. సంసట్ఠవారవణ్ణనా
౩౩౮-౩౪౬. సంసట్ఠవారే కుసలం ధమ్మం సంసట్ఠోతి కుసలం ధమ్మం ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణేన సమ్పయోగట్ఠేన పచ్చయం కత్వాతి అత్థో. కుసలం ఏకం ఖన్ధం సంసట్ఠోతి కుసలం ఏకం ఖన్ధం సమ్పయుత్తపచ్చయం కత్వా తయో ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తి హేతుపచ్చయాతి వుత్తం హోతి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పన హేతుపచ్చయే అరూపధమ్మస్సేవ సమ్పయోగట్ఠేన పచ్చయం కత్వా తయో పఞ్హా విస్సజ్జితా. యథా చ హేతుపచ్చయే, తథా ఆరమ్మణపచ్చయాదీసుపి, కేవలం విపాకపచ్చయే ఏకమేవ విస్సజ్జనం.
౩౪౭-౩౫౦. ఇదాని యథాలద్ధాని విస్సజ్జనాని గణనవసేన దస్సేతుం హేతుయా తీణీతిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బతికేసు కుసలేన కుసలం, అకుసలేన అకుసలం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతన్తి అయమేవ నియమో. ఏకకే పన అబ్యాకతేన అబ్యాకతమేవ లబ్భతీతి ఏవమేత్థ బావీసతియా పచ్చయేసు తీణి, విపాకే ఏకన్తి ద్వే పరిచ్ఛేదా. పచ్ఛాజాతే అనులోమం నత్థి. తస్మా తీణి ఏకన్తి ఇమేసఞ్ఞేవ వసేన దుకతికాదీసు పచ్చయసంసన్దనే యత్థ విపాకపచ్చయో పవిసతి; తత్థ ఏకం, సేసేసు తీణీతి ఏవం గణనా వేదితబ్బా. సేసమేత్థ అనులోమే ఉత్తానత్థమేవ.
౩౫౧-౩౫౪. పచ్చనీయే పన కుసలం న లబ్భతీతి అకుసలమేవ ఆదిం కత్వా విస్సజ్జనం కతం, తం ఉత్తానత్థమేవ.
౩౫౯. యం పనేత్థ పచ్చనీయే విస్సజ్జనపరిచ్ఛేదం గణనతో దస్సేతుం నహేతుయా ద్వేతిఆది వుత్తం, తత్థ ద్వే తీణి ఏకన్తి తయో పరిచ్ఛేదా. తేసం వసేన దుకతికాదీసు పచ్చయసంసన్దనే గణనా వేదితబ్బా. ఇధాపి అధికతరగణనానం ఊనతరగణనేన సద్ధిం సంసన్దనే ఊనతరగణనమేవ లబ్భతి, సమగణనేన సద్ధిం సమగణనం. యస్మా చేత్థ అరూపధమ్మాయేవ పచ్చయుప్పన్నా, తస్మా నహేతునాధిపతినపురేజాతనపచ్ఛాజాతనాసేవననకమ్మనవిపాకనఝాననమగ్గనవిప్పయుత్తవసేన దసేవ పచ్చయా పచ్చనీకతో దస్సితా, సేసా చుద్దస న లబ్భన్తి. యేపి లబ్భన్తి, తేసుపి విపాకే పచ్చయుప్పన్నే నకమ్మనవిపాకా న లబ్భన్తి.
౩౬౦-౩౬౮. నహేతుపచ్చయా నాధిపతియా ద్వేతి నహేతుయా లద్ధం ద్వయమేవ. సేసద్వయేసుపి ఏసేవ నయో. నకమ్మే ఏకన్తి అహేతుకకిరియచేతనం పచ్చయుప్పన్నం కత్వా అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. నవిపాకే ద్వేతి అహేతుకమోహకిరియవసేన ద్వే. నఝానే ఏకన్తి అహేతుకపఞ్చవిఞ్ఞాణవసేన అబ్యాకతవిస్సజ్జనం వేదితబ్బం. నమగ్గే ఏకన్తి అహేతుకవిపాకకిరియవసేన అబ్యాకతవిస్సజ్జనం. ఇమినావుపాయేన సబ్బసంసన్దనేసు అత్థో వేదితబ్బోతి.
౩౬౯-౩౮౩. అనులోమపచ్చనీయే హేట్ఠా వుత్తా నహేతుఆదయో దసేవ పచ్చనీయతో లబ్భన్తి, న సేసా. యేపి లబ్భన్తి, తేసు హేతుమ్హి అనులోమతో ఠితే ఝానమగ్గా పచ్చనీయతో న లబ్భన్తీతి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
౩౮౪-౩౯౧. పచ్చనీయానులోమే నహేతుపచ్చయుప్పన్నేసు అహేతుకమోహోవ ఝానమగ్గపచ్చయం లభతి, సేసా న లభన్తి. నఝానపచ్చయే అట్ఠాహేతుకచిత్తానిపి. నకమ్మపచ్చయా నహేతుపచ్చయా నాధిపతిపచ్చయా నపురేజాతపచ్చయా ఆరమ్మణే ఏకన్తి ఆరుప్పే అహేతుకకిరియచేతనావసేన అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. ఇమినా ఉపాయేన యం లబ్భతి, యఞ్చ న లబ్భతి, తస్స వసేన సబ్బత్థ గణనా వేదితబ్బాతి.
సంసట్ఠవారవణ్ణనా.
౬. సమ్పయుత్తవారవణ్ణనా
౩౯౨-౪౦౦. సమ్పయుత్తవారే కుసలం ధమ్మం సమ్పయుత్తోతి కుసలం ధమ్మం సమ్పయుత్తపచ్చయం కత్వాతి అత్థో. సేసమేత్థ సంసట్ఠవారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అవసానే పనస్స ‘‘సంసట్ఠత్తం నామ సమ్పయుత్తత్తం, సమ్పయుత్తత్తం నామ సంసట్ఠత్త’’న్తి ఇదం ఉభిన్నమ్పి ఏతేసం వారానం అత్థతో నిన్నానాకరణభావదస్సనత్థం వుత్తం. అత్థతో హి ఏతేపి పటిచ్చసహజాతా వియ పచ్చయనిస్సయా వియ చ నిన్నానాకరణా. ఏవం సన్తేపి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అత్థనియమనత్థం వుత్తా. ‘‘సంసట్ఠా యోజితా హయా’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౭౦) హి అసమ్పయుత్తమ్పి సంసట్ఠన్తి వుచ్చతి. ‘‘యా సా వీమంసా కోసజ్జసహగతా కోసజ్జసమ్పయుత్తా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౮౩౨) అసంసట్ఠం వోకిణ్ణమ్పి సమ్పయుత్తన్తి. ఇతి సంసట్ఠవారేన ఏకుప్పాదలక్ఖణస్స సమ్పయుత్తస్స సంసట్ఠభావం సమ్పయుత్తవారేన చ సంసట్ఠస్స ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణస్స సమ్పయుత్తభావం నియమేతుం ఉభోపేతే వుత్తా. అపిచ తథా బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన దేసనావిలాసేన నిరుత్తిపటిసమ్భిదాపభేదజాననవసేన చాపి ఏతే ఉభోపి వుత్తాతి.
సమ్పయుత్తవారవణ్ణనా.
ఏతేసు పన ఛసు వారేసు అత్థి కోచి పచ్చయో ఏకన్తం అనులోమతో న తిట్ఠతి, పచ్చనీకతోవ తిట్ఠతి; అత్థి ఏకన్తం పచ్చనీకతో న తిట్ఠతి, అనులోమతోవ తిట్ఠతి; అత్థి అనేకన్తం అనులోమతో చేవ తిట్ఠతి, పచ్చనీకతో చాతి ఇదం పకిణ్ణకం వేదితబ్బం. తత్థ పఠమో పఞ్హో పచ్ఛాజాతస్స, దుతియో మహాచతుక్కస్స, తతియో యుజ్జమానకానం సేసానం వసేన వేదితబ్బోతి.
౭. పఞ్హావారవిభఙ్గవణ్ణనా
౪౦౧-౪౦౩. పఞ్హావారే ‘‘సియా కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా కుసలత్తికే ఉద్ధరితబ్బపుచ్ఛానం లబ్భమానవసేన విస్సజ్జనం దస్సేతుం కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతిఆది వుత్తం. కుసలో చ నామేస సయం ఉప్పజ్జన్తో ఠపేత్వా పచ్ఛాజాతఞ్చ విపాకఞ్చ సేసేహి ద్వావీసతియా పచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి. కుసలస్స పచ్చయో హోన్తో ఠపేత్వా పురేజాతపచ్ఛాజాతవిపాకవిప్పయుత్తే సేసేహి వీసతియా పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. తస్మా యేహి పచ్చయేహి కుసలో కుసలస్స పచ్చయో హోతి, తే పచ్చయే పటిపాటియా దస్సేతుం హేతుపచ్చయేనాతిఆది ఆరద్ధం.
తత్థ యా ఏసా పచ్చయవిభఙ్గవారే వియ ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మాన’’న్తి అకత్వా ‘‘హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధాన’’న్తి దేసనా కతా, తస్సా ఏవ కరణే ఇదం పయోజనం – తత్థ హి సుఞ్ఞట్ఠం దీపేతుం ధమ్మానన్తి వుత్తం. ఇధ పచ్చయతో ఉప్పజ్జమానా ధమ్మా రాసితో ఉప్పజ్జన్తి, న ఏకేకతోతి రాసట్ఠం దీపేతుం ఖన్ధానన్తి వుత్తం. పటిచ్చవారాదీసు వా ఖన్ధవసేన పచ్చయుప్పన్నదేసనా ఆరుళ్హాతి తేనేవానుక్కమేన ఇధాపి ఆరుళ్హాతి. కస్మా పనేతేసు ఏవం ఆరుళ్హాతి? అసఙ్కరతో విభాగదస్సనత్థం. ‘‘ఏకం ధమ్మం పటిచ్చ సేసా ధమ్మా’’తి హి ఆదినా నయేన వుచ్చమానే అసుకధమ్మం నామ నిస్సాయ అసుకధమ్మాతి న సక్కా అసఙ్కరతో పచ్చయే పచ్చయుప్పన్నే చ జానితుం, ఏవం సన్తే ఉద్దేసనిద్దేసా నిబ్బిసేసా సియుం. తస్మా అసఙ్కరతో విభాగదస్సనత్థం ఏవం ఆరుళ్హాతి వేదితబ్బా. చిత్తసముట్ఠానానన్తి ఇదం యస్స అబ్యాకతస్స కుసలో హేతుపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, తమేవ దస్సేతుం వుత్తం. పచ్చయవిభఙ్గే పన కుసలాదివసేన విభాగం అకత్వా సామఞ్ఞతో సబ్బేసం హేతూనం వసేన ఉప్పన్నరూపదస్సనత్థం చిత్తసముట్ఠానానన్తి అవత్వా తంసముట్ఠానానన్తి వుత్తం. తస్మా తత్థ అబ్యాకతహేతుసముట్ఠానరూపం, ఓక్కన్తిక్ఖణే కటత్తారూపమ్పి సఙ్గహం గతం. ఇమినా ఉపాయేన సేసేసుపి ఏవరూపేసు విస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బో.
౪౦౪. దానం దత్వాతి దేయ్యధమ్మం చజిత్వా. యాయ వా చేతనాయ సో దియ్యతి, సా చేతనా దానం. దత్వాతి తం చేతనం పరియోదాపేత్వా విసుద్ధం కత్వా. సీలం సమాదియిత్వాతి పఞ్చఙ్గాదివసేన నిచ్చసీలం గణ్హిత్వా. ఇమినా సమాదానవిరతియేవ దస్సితా. సమ్పత్తవిరతిసముచ్ఛేదవిరతియో పన లోకే సీలన్తి అపాకటత్తా న వుత్తా. కిఞ్చాపి న వుత్తా, ఆరమ్మణపచ్చయా పన హోన్తియేవ. తత్థ సముచ్ఛేదవిరతి సేక్ఖానంయేవ కుసలస్స ఆరమ్మణం హోతి, న ఇతరేసం. ఉపోసథకమ్మం కత్వాతి ‘‘పాణం న హనే, న చాదిన్నమాదియే’’తి (అ. ని. ౩.౭౧) ఏవం వుత్తం ఉపోసథదివసేసు అట్ఠఙ్గఉపోసథకిరియం కత్వా. తం పచ్చవేక్ఖతీతి తం కుసలం సేక్ఖోపి పుథుజ్జనోపి పచ్చవేక్ఖతి, అరహాపి పచ్చవేక్ఖతేవ. అరహతోపి హి పుబ్బే కతం కుసలం కుసలమేవ, యేన పన చిత్తేన పచ్చవేక్ఖతి, తం కిరియచిత్తం నామ హోతి. తస్మా ‘‘ఏతం కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్సా’’తి ఇమస్మిం అధికారే న లబ్భతి. పుబ్బే సుచిణ్ణానీతి ‘‘దత్వా సమాదియిత్వా కత్వా’’తి హి ఆసన్నే కతాని వుత్తాని, ఇమాని న ఆసన్నే కతానీతి వేదితబ్బాని. దానాదీహి వా సేసాని కామావచరకుసలాని దస్సేతుం ఇదం వుత్తం. ఝానా వుట్ఠహిత్వాతి ఝానా వుట్ఠహిత్వా. అయమేవ వా పాళి. సేక్ఖా గోత్రభున్తి సోతాపన్నం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి గోత్రభుం పచ్చవేక్ఖతి. వోదానన్తి ఇదం పన సకదాగామిఅనాగామినో సన్ధాయ వుత్తం. తేసఞ్హి తం చిత్తం వోదానం నామ హోతి. సేక్ఖాతి సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో. మగ్గా వుట్ఠహిత్వాతి మగ్గఫలభవఙ్గాతిక్కమవసేన అత్తనా పటిలద్ధా మగ్గా వుట్ఠహిత్వా, సుద్ధమగ్గతోయేవ పన వుట్ఠాయ పచ్చవేక్ఖణం నామ నత్థి.
కుసలం అనిచ్చతోతి ఏత్థ విపస్సనూపగం తేభూమకకుసలమేవ వేదితబ్బం, విపస్సనాకుసలం పన కామావచరమేవ. చేతోపరియఞాణేనాతి రూపావచరకుసలం దస్సేతి. ఆకాసానఞ్చాయతనన్తిఆదీహి అరూపావచరకుసలారమ్మణవసేన ఉప్పజ్జమానం అరూపావచరకుసలమేవ. కుసలా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్సాతిఆదీహి పుగ్గలం అనామసిత్వా ధమ్మవసేన దస్సేతి. తేనేవేత్థ హేట్ఠా గహితమ్పి చేతోపరియఞాణం పున వుత్తం.
౪౦౫. అస్సాదేతీతి సోమనస్ససహగతలోభసమ్పయుత్తచిత్తేహి అనుభవతి చేవ రజ్జతి చ. అభినన్దతీతి సప్పీతికతణ్హావసేన నన్దతి హట్ఠపహట్ఠో హోతి, దిట్ఠాభినన్దనాయ వా అభినన్దతి. రాగో ఉప్పజ్జతీతి అస్సాదేన్తస్స రాగో ఉప్పజ్జతి నామ. ఇదం అట్ఠపి లోభసహగతాని గహేత్వా వుత్తం. దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీతి అభినన్దన్తస్స అత్తా అత్తనియన్తిఆదివసేన చతూహిపి చిత్తేహి సమ్పయుత్తా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. అసన్నిట్ఠానగతస్స పనేత్థ విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి. విక్ఖేపగతస్స ఉద్ధచ్చం, అకతం వత మే కల్యాణన్తి విప్పటిసారినో దోమనస్సం. తం ఆరబ్భాతి తాని సుచిణ్ణాని ఆరమ్మణం కత్వాతి అత్థో. బహువచనస్స హేస ఏకవచనాదేసో, జాతివసేన వా ఏకవచనమేవేతం.
౪౦౬. అరహా మగ్గా వుట్ఠహిత్వాతి మగ్గవీథియం ఫలానన్తరస్స భవఙ్గస్స అతిక్కమవసేన వుట్ఠహిత్వా. పచ్చవేక్ఖణచిత్తాని పనస్స కిరియాబ్యాకతాని. ఏవం కిరియాబ్యాకతస్స ఆరమ్మణపచ్చయం దస్సేత్వా పున విపాకాబ్యాకతస్స దస్సేతుం సేక్ఖా వాతిఆదిమాహ. కుసలే నిరుద్ధేతి విపస్సనాజవనవీథియా పచ్ఛిన్నాయ. విపాకోతి కామావచరవిపాకో. తదారమ్మణతాతి తదారమ్మణతాయ, తం కుసలస్స జవనస్స ఆరమ్మణభూతం విపస్సితకుసలం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. న కేవలఞ్చ తదారమ్మణవసేనేవ, పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేనాపి. విపాకో హి కమ్మం ఆరమ్మణం కత్వా గహితపటిసన్ధికస్స కుసలారమ్మణో హోతియేవ, సో పన దుబ్బిఞ్ఞేయ్యత్తా ఇధ న దస్సితో.
కుసలం అస్సాదేతీతిఆది అకుసలజవనావసానే కుసలారమ్మణవిపాకం దస్సేతుం వుత్తం. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనవిపాకస్సాతి ఇదం దుబ్బిఞ్ఞేయ్యమ్పి సమానం మహగ్గతవిపాకస్స తదారమ్మణభావేన అనుప్పత్తితో లబ్భమానకవసేన వుత్తం. కిరియస్సాతి అరహత్తం పత్వా అసమాపన్నపుబ్బే ఆకాసానఞ్చాయతనే పటిలోమతో వా ఏకన్తరికవసేన వా సమాపన్నకిరియాయ. చేతోపరియఞాణస్సాతిఆదీని పరతో ఆవజ్జనాయ యోజేతబ్బాని. యా ఏతేసం ఆవజ్జనా, తస్సా కుసలా ఖన్ధా ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతి అయఞ్హేత్థ అత్థో.
౪౦౭-౪౦౯. రాగన్తి అత్తనో వా పరస్స వా రాగం. అత్తనో రాగవసేన పనేత్థ వణ్ణనా పాకటా హోతి. అస్సాదేతీతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. విచికిచ్ఛాదీసు పన తీసు అస్సాదేతబ్బతాయ అభావేన ‘‘అస్సాదేతీ’’తి న వుత్తం. దిట్ఠి పనేత్థ ఉప్పజ్జతి, సా అస్సాదేతీతి పదస్స పరిహీనత్తా ఆగతపటిపాటియా పఠమం న వుత్తా. విచికిచ్ఛాదీసుయేవ తం తం సభాగం పఠమం వత్వా తస్స తస్స అనన్తరా వుత్తా. ఇమేసు చ పన రాగాదీసు ‘‘కిం మే పాపధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి అక్ఖన్తివసేన వా, ‘‘కతం పాపం కతం లుద్ధ’’న్తి విప్పటిసారాదివసేన వా దోమనస్సుప్పత్తి వేదితబ్బా.
౪౧౦. చక్ఖుం అనిచ్చతోతి విపస్సనానుక్కమేన ఓళారికాయతనాని వత్థురూపఞ్చాతి ఏకాదస రూపాని పాకటత్తా గహితాని. పున రూపాయతనాదీని చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఆరమ్మణత్తా గహితాని. యస్మా పనేసా విఞ్ఞాణకాయవసేన దేసనా, న ధాతువసేన, తస్మా మనోధాతు న గహితా. ఏవం సబ్బత్థ గహితాగహితం వేదితబ్బం.
౪౧౧. ఫలం పచ్చవేక్ఖన్తి నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖన్తీతి పచ్చవేక్ఖణకుసలస్స ఆరమ్మణదస్సనత్థం వుత్తం.
౪౧౩-౪౧౬. ఆరమ్మణాధిపతినిద్దేసే సేక్ఖపుథుజ్జనానం వసేన చతుభూమకకుసలం దస్సితం, తథా సహజాతాధిపతినిద్దేసే. అరహతో ఉత్తమధమ్మం అధిగతత్తా లోకియకుసలేసు గరుకారో నత్థీతి అగ్గమగ్గోవ దస్సితో.
౪౧౭. అనన్తరపచ్చయే పురిమా పురిమాతి ఏకభూమకాపి నానాభూమకాపి కుసలా ఏకతో కత్వా వుత్తా. అనులోమం గోత్రభుస్స, అనులోమం వోదానస్సాతి నానారమ్మణవసేన. గోత్రభు మగ్గస్స, వోదానం మగ్గస్సాతి నానాభూమివసేన. కుసలం వుట్ఠానస్సాతి ఏత్థ పన కుసలన్తి తేభూమకకుసలం. వుట్ఠానన్తి తేభూమకవిపాకం. తేహి కుసలజవనవీథితో వుట్ఠహన్తి, తస్మా వుట్ఠానన్తి వుచ్చతి. తం దువిధం హోతి – తదారమ్మణం భవఙ్గఞ్చ. తత్థ కామావచరకుసలస్స ఉభయమ్పి వుట్ఠానం హోతి, మహగ్గతస్స భవఙ్గమేవ. మగ్గో ఫలస్సాతి ఇదం యస్మా లోకుత్తరవిపాకం జవనవీథిపరియాపన్నత్తా వుట్ఠానం నామ న హోతి, తస్మా విసుం వుత్తం. అనులోమం సేక్ఖాయాతి అసేక్ఖాయ కుసలం అనన్తరం న హోతి, తస్మా విభాగం కరోతి. ఫలసమాపత్తియాతి సోతాపత్తిఫలసకదాగామిఫలఅనాగామిఫలసమాపత్తియాపి. ఫలసమాపత్తియాతి అనాగామిఫలసమాపత్తియా. అకుసలే దువిధమ్పి వుట్ఠానం లబ్భతి. విపాకాబ్యాకతా కిరియాబ్యాకతాతి ఏత్థ విపాకాబ్యాకతా విపాకాబ్యాకతానంయేవ, కిరియాబ్యాకతా కిరియాబ్యాకతానంయేవ వేదితబ్బా. భవఙ్గం ఆవజ్జనాయాతిఆది వోమిస్సకవసేన వుత్తం. తత్థ కిరియాతి కామావచరకిరియా. సా దువిధస్సాపి వుట్ఠానస్స అనన్తరపచ్చయో హోతి, మహగ్గతా భవఙ్గస్సేవ. ఇతి యే హేట్ఠా పచ్చయవిభఙ్గనిద్దేసే ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఆరభిత్వా కుసలం కుసలస్స, కుసలం అబ్యాకతస్స, అకుసలం అకుసలస్స, అకుసలం అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతం అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతం కుసలస్స, అబ్యాకతం అకుసలస్సాతి సత్త వారా దస్సితా; తేసం వసేన ఇధ సఙ్ఖేపతో అనన్తరపచ్చయో విభత్తో.
విత్థారతో పనేత్థ –
దసధా సత్తరసధా, సమసట్ఠివిధేన చ;
బహుధాపి చ నిద్దేసం, సాధుకం ఉపలక్ఖయే.
అయఞ్హి అనన్తరపచ్చయో న కేవలం సత్తధావ నిద్దేసం లభతి, కుసలం పన కుసలస్స విపాకస్స; అకుసలం అకుసలస్స విపాకస్స; విపాకం విపాకస్స కిరియస్స; కిరియం కుసలస్స అకుసలస్స విపాకస్స కిరియస్సాతి ఏవం దసధాపి నిద్దేసం లభతి. న కేవలం దసధాయేవ, కుసలం పన కుసలస్స కుసలవిపాకస్స అకుసలవిపాకస్స; అకుసలం అకుసలస్స అకుసలవిపాకస్స కుసలవిపాకస్స; కుసలవిపాకం కుసలవిపాకస్స అకుసలవిపాకస్స కిరియస్స; అకుసలవిపాకం అకుసలవిపాకస్స కుసలవిపాకస్స కిరియస్స; కిరియం కిరియస్స కుసలస్స అకుసలస్స కుసలవిపాకస్స అకుసలవిపాకస్సాతి ఏవం సత్తరసధా నిద్దేసం లభతి.
న కేవలఞ్చ సత్తరసధావ సమసట్ఠివిధేనాపి నిద్దేసం లభతేవ. కథం? కామావచరకుసలఞ్హి భూమిభేదేన చతుబ్బిధస్స కుసలస్స అనన్తరపచ్చయో హోతి, రూపావచరారూపావచరం సకసకభూమికస్సేవాతి కుసలం కుసలస్స ఛబ్బిధేన అనన్తరపచ్చయో. కామావచరకుసలం పన కామావచరకుసలవిపాకస్స అకుసలవిపాకస్స రూపావచరవిపాకస్స అరూపావచరవిపాకస్స లోకుత్తరవిపాకస్స; రూపావచరకుసలం రూపావచరవిపాకస్స కామావచరకుసలవిపాకస్స; అరూపావచరకుసలం కామావచరకుసలవిపాకస్స రూపావచరఅరూపావచరలోకుత్తరవిపాకస్స; లోకుత్తరకుసలం లోకుత్తరవిపాకస్సాతి కుసలం విపాకస్స ద్వాదసవిధేన అనన్తరపచ్చయో. అకుసలం అకుసలస్స అకుసలవిపాకస్స తేభూమకకుసలవిపాకస్సాతి పఞ్చవిధేన అనన్తరపచ్చయో.
కామావచరకుసలవిపాకం కామావచరకుసలవిపాకస్స అకుసలవిపాకస్స రూపావచరవిపాకస్స అరూపావచరవిపాకస్సాతి కామావచరకుసలవిపాకం విపాకస్స చతుబ్బిధేన అనన్తరపచ్చయో. రూపావచరవిపాకం తేభూమకకుసలవిపాకస్సాతి తివిధేన అనన్తరపచ్చయో. అరూపావచరవిపాకం అరూపావచరవిపాకస్స కామావచరకుసలవిపాకస్సాతి దువిధేన అనన్తరపచ్చయో. లోకుత్తరవిపాకం చతుభూమకకుసలవిపాకస్సాతి చతుబ్బిధేన అనన్తరపచ్చయో. ఏవం కుసలవిపాకం విపాకస్స తేరసధాపి అనన్తరపచ్చయో. అకుసలవిపాకం అకుసలవిపాకస్స కామావచరకుసలవిపాకస్సాతి దువిధేన అనన్తరపచ్చయో. ఏవం సబ్బథాపి విపాకం విపాకస్స పఞ్చదసవిధేన అనన్తరపచ్చయో. కామావచరకుసలవిపాకం పన కామావచరకిరియస్స, తథా అకుసలవిపాకం, తథా రూపావచరవిపాకం, తథా అరూపావచరవిపాకఞ్చాతి విపాకం కిరియస్స చ చతుబ్బిధేన అనన్తరపచ్చయో.
కామావచరకిరియం తేభూమకకిరియస్స, రూపావచరారూపావచరకిరియం రూపావచరారూపావచరానఞ్ఞేవాతి కిరియం కిరియస్స పఞ్చవిధేన అనన్తరపచ్చయో. కామావచరకిరియం అకుసలవిపాకస్స చేవ చతుభూమకకుసలవిపాకస్స చ, రూపావచరకిరియం కామావచరకుసలవిపాకరూపావచరవిపాకానం అరూపావచరకిరియం చతుభూమకకుసలవిపాకస్సాపీతి కిరియం విపాకస్స ఏకాదసవిధేన అనన్తరపచ్చయో. కామావచరకిరియం పన కామావచరకుసలస్స అకుసలస్సాతి కుసలాకుసలానం దువిధేన అనన్తరపచ్చయో హోతి. ఏవం సమసట్ఠివిధేనాపి నిద్దేసం లభతి.
న కేవలఞ్చ సమసట్ఠివిధేనేవ, బహువిధేనాపి లభతేవ. కథం? కామావచరపఠమమహాకుసలచిత్తం తావ అత్తనో, చతున్నఞ్చ రూపావచరకుసలానం పాదకయోగేన సోళసన్నం సోమనస్సలోకుత్తరానన్తి ఏకవీసతియా చ కుసలానం, జవనపరియోసానే తదారమ్మణభవఙ్గవసేన ఉప్పజ్జమానానం ఏకాదసన్నం కామావచరవిపాకానం, భవఙ్గవసేనేవ పవత్తానం రూపావచరారూపావచరవిపాకానం, ఫలసమాపత్తివసేన పవత్తానం ద్వాదసన్నం లోకుత్తరవిపాకానన్తి ఏవం ఏకవీసతియా కుసలానం; ద్వత్తింసాయ విపాకానన్తి తేపఞ్ఞాసాయ చిత్తానం అనన్తరపచ్చయో హోతి. తథా దుతియకుసలచిత్తం. తతియచతుత్థాని పన ఠపేత్వా ఉపరిభూమకకుసలాని చ లోకుత్తరవిపాకాని చ సేసఏకవీసతిచిత్తానం. పఞ్చమఛట్ఠాని అత్తనో చ, నవన్నఞ్చ ఉపరిభూమకఉపేక్ఖాకుసలానం, తేవీసతియా చ విపాకానన్తి తేత్తింసాయ. సత్తమఅట్ఠమాని ఏకవీసతియావ.
పఞ్చ రూపావచరకుసలాని అత్తనో అత్తనో పచ్ఛిమానం రూపావచరకుసలానం, చతున్నమ్పి ఞాణసమ్పయుత్తమహావిపాకానం, పఞ్చన్నం రూపావచరవిపాకానఞ్చాతి దసన్నం. ఏతేనేవ చ నయేన అరూపావచరకుసలేసు పఠమం అత్తనో విపాకేన సద్ధిం ఏకాదసన్నం, దుతియం ద్వాదసన్నం, తతియం తేరసన్నం, చతుత్థం చుద్దసన్నం ఫలసమాపత్తియా చాతి పన్నరసన్నం లోకుత్తరకుసలం అత్తనో అత్తనో విపాకస్సేవ. అట్ఠసు లోభసహగతేసు ఏకేకం అకుసలం ఏకాదసన్నం కామావచరవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం నవన్నం, మహగ్గతవిపాకానం అత్తనో అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి ఏకవీసతియా. ద్వే దోమనస్ససహగతాని ఉపేక్ఖాసహగతానం ఛన్నం కామావచరవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి సత్తన్నం. విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతద్వయం సోమనస్ససహగతాహేతుకవిపాకేన సద్ధిం ఏకాదసన్నం కామావచరవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం నవన్నం రూపావచరారూపావచరవిపాకానం అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి ఏకవీసతియా.
కుసలవిపాకపఞ్చవిఞ్ఞాణా కుసలవిపాకమనోధాతుయా, మనోధాతు ద్విన్నం విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం. తాసు ద్వీసు సోమనస్ససహగతా దసన్నం విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం భవఙ్గభూతానం తదారమ్మణకాలే అత్తనో పచ్ఛిమస్స వోట్ఠబ్బనకిరియస్స చాతి ద్వాదసన్నం. ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు పన ఆవజ్జనమనోధాతుయా ద్విట్ఠానికాయ ఆవజ్జనమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా దసన్నఞ్చ విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతూనన్తి ద్వాదసన్నమేవ. తిహేతుకమహావిపాకా సోమనస్ససహగతాహేతుకవజ్జానం దసన్నమ్పి కామావచరవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం రూపావచరారూపావచరవిపాకానం ఆవజ్జనద్వయస్స చాతి ఏకవీసతియా, దుహేతుకవిపాకా ఠపేత్వా మహగ్గతవిపాకే సేసానం ద్వాదసన్నం. పఞ్చ రూపావచరవిపాకా తేభూమకకుసలవిపాకసహేతుకపటిసన్ధిచిత్తానం సత్తరసన్నం ఆవజ్జనద్వయస్స చాతి ఏకూనవీసతియా. అరూపావచరవిపాకేసు పఠమం కామావచరకుసలవిపాకతిహేతుకపటిసన్ధిచిత్తానం, చతున్నం అరూపావచరవిపాకచిత్తానం చతున్నం మనోద్వారావజ్జనస్స చాతి నవన్నం. దుతియం హేట్ఠిమవిపాకం వజ్జేత్వా అట్ఠన్నం, తతియం ద్వే హేట్ఠిమాని వజ్జేత్వా సత్తన్నం, చతుత్థం తీణి హేట్ఠిమాని వజ్జేత్వా ఛన్నం చత్తారి లోకుత్తరవిపాకాని తిహేతుకవిపాకానం తేరసన్నం అత్తనో అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి చుద్దసన్నం.
అకుసలవిపాకపఞ్చవిఞ్ఞాణా అకుసలవిపాకమనోధాతుయా, మనోధాతు అకుసలవిపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా. సా తదారమ్మణకాలే అత్తనో పచ్ఛిమస్స చుతికాలే పటిసన్ధివసేన భవఙ్గవసేన చ పవత్తానం ఇతరేసమ్పి నవన్నం కామావచరవిపాకానం ఉపేక్ఖాసహగతానం ద్విన్నం పరిత్తకిరియానఞ్చాతి ద్వాదసన్నం. కిరియమనోధాతు దసన్నం విఞ్ఞాణానం హసితుప్పాదకిరియా పఞ్చవోకారే భవఙ్గవసేన పవత్తానం నవన్నం తిహేతుకవిపాకానం, తదారమ్మణవసేన పవత్తానం పఞ్చన్నం సోమనస్ససహగతవిపాకానం అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి అగ్గహితగ్గహణేన తేరసన్నం. వోట్ఠబ్బనకిరియా ఠపేత్వా కిరియమనోధాతుం దసన్నం కామావచరకిరియానం, కామావచరకుసలాకుసలానం పఞ్చవోకారే భవఙ్గవసేన పవత్తానం పన్నరసన్నం విపాకచిత్తానఞ్చాతి పఞ్చచత్తాలీసాయ.
కామావచరతిహేతుకసోమనస్ససహగతకిరియద్వయం భవఙ్గవసేన పవత్తానం తేరసన్నం తిహేతుకవిపాకానం తదారమ్మణవసేన పఞ్చన్నం సోమనస్ససహగతవిపాకానం పరికమ్మవసేన పవత్తమానానం చతున్నం రూపావచరకిరియానం అరహత్తఫలసమాపత్తియా అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి అగ్గహితగ్గహణేన ద్వావీసతియా దుహేతుకసోమనస్ససహగతకిరియద్వయం యథావుత్తానం తేరసన్నం భవఙ్గచిత్తానం పఞ్చన్నం తదారమ్మణానం అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి అగ్గహితగ్గహణేన సత్తరసన్నం. కామావచరతిహేతుకఉపేక్ఖాసహగతకిరియద్వయం తేసంయేవ తేరసన్నం భవఙ్గానం, తదారమ్మణవసేన పవత్తానం ఛన్నం ఉపేక్ఖాసహగతవిపాకానం, పరికమ్మవసేన పవత్తానం ఏకిస్సా రూపావచరకిరియాయ చతున్నం అరూపావచరకిరియానం అరహత్తఫలసమాపత్తియా అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి అగ్గహితగ్గహణేన చతువీసతియా. దుహేతుకఉపేక్ఖాసహగతకిరియద్వయం తేసంయేవ తేరసన్నం భవఙ్గానం ఛన్నం తదారమ్మణానం అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి అగ్గహితగ్గహణేన అట్ఠారసన్నం. రూపావచరకిరియేసు ఏకేకం నవన్నం పఞ్చవోకారే తిహేతుకభవఙ్గానం అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి దసన్నం. అరూపావచరకిరియేసు పఠమం పఞ్చవోకారే నవన్నం భవఙ్గానం, చతువోకారే ఏకస్స అత్తనో పచ్ఛిమస్స చాతి ఏకాదసన్నం. దుతియం చతువోకారే ద్వే భవఙ్గాని లభతి. తతియం తీణి, చతుత్థం చత్తారి ఫలసమాపత్తిఞ్చాతి తేసు ఏకేకం యథాపటిపాటియా ఏకాదసన్నం ద్వాదసన్నం తేరసన్నం పఞ్చదసన్నఞ్చ అనన్తరపచ్చయో హోతి. ఏవం బహువిధేనాపి నిద్దేసం లభతి. తేన వుత్తం –
‘‘దసధా సత్తరసధా, సమసట్ఠివిధేన చ;
బహుధాపి చ నిద్దేసం, సాధుకం ఉపలక్ఖయే’’తి.
సమనన్తరపచ్చయాదయో ఉత్తానత్థాయేవ.
౪౨౩. ఉపనిస్సయే సద్ధం ఉపనిస్సాయాతి కమ్మకమ్మఫలఇధలోకపరలోకాదీసు సద్ధం ఉపనిస్సయం కత్వా. యథా హి పురిసో హేట్ఠాపథవియం ఉదకం అత్థీతి సద్దహిత్వా పథవిం ఖనతి, ఏవం సద్ధో కులపుత్తో దానాదీనం ఫలఞ్చ ఆనిసంసఞ్చ సద్దహిత్వా దానాదీని పవత్తేతి. తస్మా ‘‘సద్ధం ఉపనిస్సాయా’’తి వుత్తం.
సీలం ఉపనిస్సాయాతిఆదీసుపి ఇమే సీలాదయో ధమ్మే ఉపనిస్సయం కత్వాతి అత్థో. సీలవా హి సీలానుభావేసు సీలానిసంసేసు చ కుసలో సీలం ఉపనిస్సాయ సీలవన్తానం దానం దేతి, ఉపరూపరి సీలం సమాదియతి సుపరిసుద్ధం అఖణ్డం, చాతుద్దసీఆదీసు పక్ఖదివసేసు ఉపోసథకమ్మం కరోతి, సీలసమ్పదం నిస్సాయ ఝానాదీని ఉప్పాదేతి. బహుస్సుతోపి దానాదిపుఞ్ఞకిరియాయత్తా సబ్బసమ్పత్తియో దానాదీనఞ్చ సఙ్కిలేసవోదానాదిభేదం సుతమయాయ పఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో సుతం ఉపనిస్సాయ దానాదీని పవత్తేతి. చాగవాపి చాగాధిముత్తో అత్తనో చాగసమ్పదం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి, సీలవన్తో హుత్వా దిన్నం మహప్ఫలన్తి సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, తాయ పటిపత్తియా పరిసుద్ధచిత్తో ఝానాదీని ఉప్పాదేతి. పఞ్ఞవాపి ఇధలోకపరలోకహితఞ్చేవ లోకసమతిక్కమనుపాయఞ్చ ఉపపరిక్ఖన్తో ‘‘సక్కా ఇమాయ పటిపత్తియా ఇధలోకహితమ్పి పరలోకహితమ్పి లోకసమతిక్కమనూపాయఞ్చ సమ్పాదేతు’’న్తి పఞ్ఞం ఉపనిస్సాయ దానాదీని పవత్తేతి. యస్మా పన న కేవలం సద్ధాదయో దానాదీనంయేవ ఉపనిస్సయా, అత్తనో అపరభాగే ఉప్పజ్జమానానం సద్ధాదీనమ్పి ఉపనిస్సయా ఏవ, తస్మా సద్ధా సీలం సుతం చాగో పఞ్ఞా సద్ధాయ సీలస్స సుతస్స చాగస్స పఞ్ఞాయాతి వుత్తం.
పరికమ్మన్తి అనన్తరం అగ్గహేత్వా పుబ్బభాగే పరికమ్మం గహేతబ్బం. యథాకమ్మూపగఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్సాతి ఇమేసం ద్విన్నం దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మమేవ, పరికమ్మం విసుం నత్థి. దిబ్బచక్ఖుస్సేవ పరిభణ్డఞాణాని ఏతాని, తస్మిం ఇజ్ఝమానే ఇజ్ఝన్తి ఏవం సన్తేపి తదధిముత్తతాయ సహితం దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మం తేసం పరికమ్మన్తి వేదితబ్బం. న హి ఏతాని సబ్బేసం దిబ్బచక్ఖుకానం సమగతికాని హోన్తి. తస్మా భవితబ్బమేత్థ పరికమ్మవిసేసేనాతి. దిబ్బచక్ఖు దిబ్బాయ సోతధాతుయాతి దూరే రూపాని దిస్వా తేసం సద్దం సోతుకామస్స దిబ్బచక్ఖు సోతధాతువిసుద్ధియా ఉపనిస్సయో హోతి. తేసం పన సద్దం సుత్వా తత్థ గన్తుకామతాదివసేన దిబ్బసోతధాతు ఇద్ధివిధఞాణస్స ఉపనిస్సయో హోతి. ఏవం సబ్బత్థ తస్స తస్స ఉపకారకభావవసేన ఉపనిస్సయపచ్చయతా వేదితబ్బా.
మగ్గం ఉపనిస్సాయ అనుప్పన్నం సమాపత్తిన్తి తేన తేన మగ్గేన సిథిలీకతపారిపన్థకత్తా పహీనపారిపన్థకత్తా చ తం తం సమాపత్తిం ఉప్పాదేన్తీతి తేసం మగ్గో సమాపత్తియా ఉపనిస్సయో హోతి. విపస్సన్తీతి ఉపరూపరిమగ్గత్థాయ విపస్సన్తి. అత్థపటిసమ్భిదాయాతిఆది పటిసమ్భిదానం మగ్గపటిలాభేనేవ ఇజ్ఝనతో వుత్తం. ఏవంఇద్ధానఞ్చ పనేతాసం పచ్ఛా తేసు తేసు ఆరమ్మణేసు పవత్తియా మగ్గోవ ఉపనిస్సయో నామ హోతి.
సద్ధం ఉపనిస్సాయ మానం జప్పేతీతి అహమస్మి సద్ధో పసన్నోతి మానం పవత్తేతి. దిట్ఠిం గణ్హాతీతి తస్మిం తస్మిం వచనే సద్ధావసేనేవ గన్త్వా పఞ్ఞాయ అత్థం అనుపపరిక్ఖన్తో ‘‘అత్థి పుగ్గలో’’తిఆదివసేన దిట్ఠిం గణ్హాతి. సీలం సుతం చాగం పఞ్ఞన్తి అహమస్మి సీలవా సుతవా చాగీ పఞ్ఞాసమ్పన్నోతి మానం జప్పేతి. సీలసుతచాగపఞ్ఞాసు పన మానమఞ్ఞనం వియ దిట్ఠిమఞ్ఞనం ఉప్పాదేన్తో దిట్ఠిం గణ్హాతి. రాగస్సాతిఆదీసు సద్ధాదిసమ్పదం ఉపనిస్సాయ అత్తుక్కంసనకాలే తేసు ఏకేకో ధమ్మో రాగస్స, పరవమ్భనకాలే దోసస్స, ఉభయేన సమ్పయుత్తస్స మోహస్స, వుత్తప్పకారానం మానదిట్ఠీనం, సద్ధాదిసమ్పదం ఉపనిస్సాయ భవభోగసమ్పత్తిపత్థనాయ ఉపనిస్సయో హోతి. ఏవమేత్థ లోకియకుసలఞ్ఞేవ దస్సితం. లోకుత్తరం పన సన్తం పణీతం ఉత్తమం అకుసలవిద్ధంసనం. తస్మా చన్దో వియ అన్ధకారతమానం న అకుసలస్స ఉపనిస్సయో హోతీతి న గహితం.
ఆతాపేతీతిఆది కాయికదుక్ఖవసేన అబ్యాకతధమ్మదస్సనత్థం వుత్తం. సద్ధో హి సద్ధం నిస్సాయ అతిసీతం అతిఉణ్హన్తి అనోసక్కిత్వా నానప్పకారాని నవకమ్మవేయ్యావచ్చాదీని కరోన్తో అత్తానం ఆతాపేతి పరితాపేతి, భోగం ఉప్పాదేత్వా పుఞ్ఞాని కరిస్సామీతి పరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖం పచ్చనుభోతి. సీలవాపి సీలానురక్ఖణత్థం అబ్భోకాసికత్తాదివసేన అత్తానం ఆతాపేతి పరితాపేతి, పిణ్డచారికత్తాదివసేన పరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖం పచ్చనుభోతి. సుతవాపి బాహుస్సచ్చానురూపం పటిపత్తిం పటిపజ్జిస్సామీతి వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జన్తో అత్తానం ఆతాపేతి పరితాపేతి, పరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖం పచ్చనుభోతి. చాగవాపి చాగాధిముత్తతాయ అత్తనో యాపనమత్తేపి పచ్చయే అనవసేసేత్వా పరిచ్చజన్తో, అఙ్గాదిపరిచ్చాగం వా పన కరోన్తో అత్తానం ఆతాపేతి పరితాపేతి, పరిచ్చజితబ్బస్స వత్థునో ఉప్పాదనత్థం పరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖం పచ్చనుభోతి. పఞ్ఞవాపి ఉపరూపరి పఞ్ఞం వడ్ఢేస్సామీతి సప్పఞ్ఞతం నిస్సాయ సీతుణ్హాదీని అగణేత్వా సజ్ఝాయమనసికారేసు యోగం కరోన్తో అత్తానం ఆతాపేతి పరితాపేతి, మిచ్ఛాజీవే ఆదీనవం సమ్మాజీవే చ ఆనిసంసం దిస్వా మిచ్ఛాజీవం పహాయ పరిసుద్ధేన ఆజీవేన జీవితవుత్తిం పరియేసన్తో పరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖం పచ్చనుభోతి.
కాయికస్స సుఖస్సాతి సద్ధాదిసమ్పత్తిం ఉపనిస్సాయ ఉప్పన్నాని సుఖోపకరణాని పరిభుఞ్జనకాలే సద్ధాదిసముట్ఠానపణీతరూపఫుటకాయస్స చ తేసం వసేన అవిప్పటిసారమూలకపామోజ్జపీతిసముట్ఠానరూపఫుటకాయస్స చ సుఖుప్పత్తికాలే తేసం కటత్తా ఉప్పన్నవిపాకసుఖకాలే చ కాయికస్స సుఖస్స, వుత్తనయేనేవ దుక్ఖుప్పత్తికాలే సద్ధాదిగుణసమ్పత్తిం అసహమానేహి పయుత్తవధబన్ధనాదికాలే చ కాయికస్స దుక్ఖస్స, సద్ధాదయో ఉపనిస్సాయ పవత్తితఫలసమాపత్తికాలే పన ఫలసమాపత్తియా ఏతేసు ఏకేకో ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బో. కుసలం కమ్మన్తి కుసలచేతనా అత్తనో విపాకస్స ఉపనిస్సయపచ్చయో, సా పన బలవచేతనావ లబ్భతి, న దుబ్బలా. తత్రిదం వత్థు – ఏకా కిర ఇత్థీ ఉబ్బన్ధితుకామా రుక్ఖే రజ్జుం లగ్గేత్వా సంవిధాతబ్బం సంవిదహతి. అథేకో చోరో రత్తిభాగే తం గేహం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇమాయ రజ్జుయా కిఞ్చిదేవ బన్ధిత్వా హరిస్సామీ’’తి సత్థేన ఛిన్దితుం ఉపగతో. అథ సా రజ్జు ఆసీవిసో హుత్వా సుసూతి అకాసి. చోరో భీతో అపసక్కి. ఇత్థీ అత్తనో నివేసనా నిక్ఖమిత్వా రజ్జుపాసే గీవం పటిముఞ్చిత్వా ఉబ్బన్ధా కాలమకాసి. ఏవం బలవచేతనా అన్తరాయే నివారేత్వా అత్తనో విపాకస్స ఉపనిస్సయో హోతి. న పనేతం ఏకన్తతో గహేతబ్బం. కతోకాసఞ్హి కమ్మం ఏవ విపాకస్స అన్తరాయం పటిబాహిత్వా విపచ్చతి, విపాకజనకం పన కమ్మం విపాకస్స ఉపనిస్సయపచ్చయో న హోతీతి న వత్తబ్బం. కమ్మన్తి ఏత్థ చతుభూమకమ్పి వేదితబ్బం. యం పన పరతో ‘‘మగ్గో ఫలసమాపత్తియా’’తి వుత్తం, తం అచేతనావసేన. తేనేతం దీపేతి – యో కోచి విపాకజనకో ధమ్మో, సో అత్తనో విపాకస్స ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతీతి.