౨. వేదనాత్తికవణ్ణనా

౧. వేదనాత్తికే తిస్సో వేదనా రూపం నిబ్బానన్తి ఇమే ధమ్మా న లబ్భన్తి, తస్మా ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ ద్వే ఖన్ధాతిఆది వుత్తం. పటిసన్ధిక్ఖణే సుఖాయ వేదనాయాతి సహేతుకపటిసన్ధివసేన వుత్తం. దుక్ఖవేదనా పటిసన్ధియం న లబ్భతీతి దుతియవారే పటిసన్ధిగ్గహణం న కతం. తతియవారే పటిసన్ధిక్ఖణేతి సహేతుకపటిసన్ధివసేన వుత్తం. సేసమేత్థ ఇతో పరేసు చ పచ్చయేసు యథాపాళిమేవ నియ్యాతి. సబ్బత్థ తయో తయో వారా వుత్తా. తేన వుత్తం హేతుయా తీణి…పే… అవిగతే తీణీతి.

౬. పచ్చయసంసన్దనే పన సహేతుకాయ విపాకదుక్ఖవేదనాయ అభావతో హేతుమూలకనయే విపాకే ద్వేతి వుత్తం. అధిపతిఆదీహి సద్ధిం సంసన్దనేసుపి విపాకే ద్వేయేవ. కస్మా? విపాకే దుక్ఖవేదనాయ అధిపతిఝానమగ్గానం అభావతో. యేహి చ సద్ధిం సంసన్దనే విపాకే ద్వే వారా లబ్భన్తి, విపాకేన సద్ధిం సంసన్దనే తేసుపి ద్వేయేవ.

౧౦. పచ్చనీయే నపురేజాతే ఆరుప్పే చ పటిసన్ధియఞ్చ దుక్ఖవేదనాయ అభావతో ద్వే వారా ఆగతా. నవిప్పయుత్తేపి ఆరుప్పే దుక్ఖాభావతో ద్వేయేవ. సబ్బఅరూపధమ్మపరిగ్గాహకా పన సహజాతాదయో పచ్చయా ఇమస్మిం పచ్చనీయవారే పరిహాయన్తి. కస్మా? వేదనాసమ్పయుత్తస్స ధమ్మస్స వేదనాసమ్పయుత్తం పటిచ్చ సహజాతాదీహి వినా అనుప్పత్తితో పచ్ఛాజాతపచ్చయఞ్చ వినావ ఉప్పత్తితో.

౧౭. పచ్చయసంసన్దనే పన నపురేజాతే ఏకన్తి ఆరుప్పే పటిసన్ధియఞ్చ అహేతుకాదుక్ఖమసుఖవేదనాసమ్పయుత్తం సన్ధాయ వుత్తం. నకమ్మే ద్వేతి అహేతుకకిరియసమ్పయుత్తచేతనావసేన వుత్తం. సుఖాయ హి అదుక్ఖమసుఖాయ చ వేదనాయ సమ్పయుత్తే ధమ్మే పటిచ్చ తాహి వేదనాహి సమ్పయుత్తా అహేతుకకిరియచేతనా ఉప్పజ్జన్తి. నహేతుపచ్చయా నవిపాకేపి ఏసేవ నయో. నవిప్పయుత్తే ఏకన్తి ఆరుప్పే ఆవజ్జనవసేన వుత్తం. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బసంసన్దనేసు గణనా వేదితబ్బా.

౨౫-౩౭. అనులోమపచ్చనీయే పచ్చనీయే లద్ధపచ్చయా ఏవ పచ్చనీయతో తిట్ఠన్తి. పచ్చనీయానులోమే సబ్బా రూపధమ్మపరిగ్గాహకా సహజాతాదయో అనులోమతోవ తిట్ఠన్తి, న పచ్చనీయతో. అహేతుకస్స పన చిత్తుప్పాదస్స అధిపతి నత్థీతి అధిపతిపచ్చయో అనులోమతో న తిట్ఠతి. పటిచ్చవారాదీసు పన పచ్ఛాజాతో అనులోమతో న లబ్భతియేవాతి పరిహీనో. యే చేత్థ అనులోమతో లబ్భన్తి, తే పచ్చనీయతో లబ్భమానేహి సద్ధిం పరివత్తేత్వాపి యోజితాయేవ. తేసు తీణి ద్వే ఏకన్తి తయోవ వారపరిచ్ఛేదా, తే సబ్బత్థ యథానురూపం సల్లక్ఖేతబ్బా. యో చాయం పటిచ్చవారే వుత్తో, సహజాతవారాదీసుపి అయమేవ వణ్ణనానయో.

౩౮. పఞ్హావారే పన సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానన్తి తేన సద్ధిం సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం తేహియేవ వా హేతూహి సుఖవేదనాదీహి వా.

౩౯. విప్పటిసారిస్సాతి దానాదీసు తావ ‘‘కస్మా మయా ఇదం కతం, దుట్ఠు మే కతం, అకతం సేయ్యో సియా’’తి ఏవం విప్పటిసారిస్స. ఝానపరిహానియం పన ‘‘పరిహీనం మే ఝానం, మహాజానియో వతమ్హీ’’తి ఏవం విప్పటిసారిస్స. మోహో ఉప్పజ్జతీతి దోససమ్పయుత్తమోహో. తథా మోహం అరబ్భాతి దోససమ్పయుత్తమోహమేవ.

౪౫. సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం భవఙ్గం అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్స భవఙ్గస్సాతి తదారమ్మణసఙ్ఖాతం పిట్ఠిభవఙ్గం మూలభవఙ్గస్స. వుట్ఠానస్సాతి తదారమ్మణస్స భవఙ్గస్స వా. ఉభయమ్పి హేతం కుసలాకుసలజవనతో వుట్ఠితత్తా వుట్ఠానన్తి వుచ్చతి. కిరియం వుట్ఠానస్సాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఫలం వుట్ఠానస్సాతి ఫలచిత్తం భవఙ్గస్స. భవఙ్గేన హి ఫలతో వుట్ఠితో నామ హోతి. పరతో ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి ఆగతట్ఠానేసుపి ఏసేవ నయో.

౪౬. దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ఖన్ధాతి దోమనస్ససమ్పయుత్తా అకుసలా ఖన్ధా. అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్స వుట్ఠానస్సాతి తదారమ్మణసఙ్ఖాతస్స ఆగన్తుకభవఙ్గస్స వా ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తమూలభవఙ్గస్స వా. సచే పన సోమనస్ససహగతం మూలభవఙ్గం హోతి, తదారమ్మణస్స చ ఉప్పత్తికారణం న హోతి, జవనస్స ఆరమ్మణతో అఞ్ఞస్మిమ్పి ఆరమ్మణే అదుక్ఖమసుఖవేదనం అకుసలవిపాకం ఉప్పజ్జతేవ. తమ్పి హి జవనతో వుట్ఠితత్తా వుట్ఠానన్తి వుచ్చతి. సహజాతపచ్చయాదినిద్దేసా ఉత్తానత్థాయేవ. నహేత్థ కిఞ్చి అత్థి, యం న సక్కా సియా హేట్ఠా వుత్తనయేన వేదేతుం, తస్మా సాధుకం ఉపలక్ఖేతబ్బం.

౬౨. ఇదాని యస్మిం యస్మిం పచ్చయే యే యే వారా లద్ధా, సబ్బే తే సఙ్ఖిపిత్వా గణనాయ దస్సేతుం హేతుయా తీణీతిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బాని తీణి సుద్ధానం తిణ్ణం పదానం వసేన వేదితబ్బాని. ఆరమ్మణే నవ ఏకమూలకేకావసానాని. అధిపతియా పఞ్చ సహజాతాధిపతివసేన అమిస్సాని తీణి, ఆరమ్మణాధిపతివసేన చ ‘‘సుఖాయ సమ్పయుత్తో సుఖాయ సమ్పయుత్తస్స, అదుక్ఖమసుఖాయ సమ్పయుత్తో అదుక్ఖమసుఖాయ సమ్పయుత్తస్సా’’తి ద్వే, తాని న గణేతబ్బాని. సుఖాయ పన సమ్పయుత్తో అదుక్ఖమసుఖాయ, అదుక్ఖమసుఖాయ సమ్పయుత్తో సుఖాయాతి ఇమాని ద్వే గణేతబ్బానీతి ఏవం పఞ్చ. అనన్తరసమనన్తరేసు సత్తాతి సుఖా ద్విన్నం, తథా దుక్ఖా, అదుక్ఖమసుఖా తిణ్ణమ్పీతి ఏవం సత్త. ఉపనిస్సయే నవాతి సుఖసమ్పయుత్తో సుఖసమ్పయుత్తస్స తీహిపి ఉపనిస్సయేహి, దుక్ఖసమ్పయుత్తస్స పకతూపనిస్సయేనేవ, ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తస్స తీహిపి, దుక్ఖసమ్పయుత్తో దుక్ఖసమ్పయుత్తస్స అనన్తరపకతూపనిస్సయేహి, సుఖసమ్పయుత్తస్స పకతూపనిస్సయేన, అదుక్ఖమసుఖసమ్పయుత్తస్స ద్విధా, అదుక్ఖమసుఖసమ్పయుత్తో అదుక్ఖమసుఖసమ్పయుత్తస్స తిధాపి, తథా సుఖసమ్పయుత్తస్స, దుక్ఖసమ్పయుత్తస్స అనన్తరపకతూపనిస్సయేహీతి ఏవం నవ. పచ్చయభేదతో పనేత్థ పకతూపనిస్సయా నవ, అనన్తరూపనిస్సయా సత్త, ఆరమ్మణూపనిస్సయా చత్తారోతి వీసతి ఉపనిస్సయా. పురేజాతపచ్ఛాజాతా పనేత్థ ఛిజ్జన్తి. న హి పురేజాతా పచ్ఛాజాతా వా అరూపధమ్మా అరూపధమ్మానం పచ్చయా హోన్తి.

కమ్మే అట్ఠాతి సుఖసమ్పయుత్తో సుఖసమ్పయుత్తస్స ద్విధాపి, దుక్ఖసమ్పయుత్తస్స నానాక్ఖణికతోవ తథా ఇతరస్స. దుక్ఖసమ్పయుత్తో దుక్ఖసమ్పయుత్తస్స ద్విధాపి, సుఖసమ్పయుత్తస్స నత్థి, ఇతరస్స నానాక్ఖణికతోవ అదుక్ఖమసుఖసమ్పయుత్తో అదుక్ఖమసుఖసమ్పయుత్తస్స ద్విధాపి, ఇతరేసం నానాక్ఖణికతోతి ఏవం అట్ఠ. పచ్చయభేదతో పనేత్థ నానాక్ఖణికా అట్ఠ, సహజాతా తీణీతి ఏకాదస కమ్మపచ్చయా. యథా చ పురేజాతపచ్ఛాజాతా, ఏవం విప్పయుత్తపచ్చయోపేత్థ ఛిజ్జతి. అరూపధమ్మా హి అరూపధమ్మానం విప్పయుత్తపచ్చయో న హోన్తి. నత్థివిగతేసు సత్త అనన్తరసదిసావ. ఏవమేత్థ తీణి పఞ్చ సత్త అట్ఠ నవాతి పఞ్చ గణనపరిచ్ఛేదా. తేసం వసేన పచ్చయసంసన్దనే ఊనతరగణనేన సద్ధిం సంసన్దనేసు అతిరేకఞ్చ అలబ్భమానఞ్చ అపనేత్వా గణనా వేదితబ్బా.

౬౩-౬౪. హేతుయా సద్ధిం ఆరమ్మణం న లబ్భతి, తథా అనన్తరాదయో. అధిపతియా ద్వేతి దుక్ఖపదం ఠపేత్వా సేసాని ద్వే. దుక్ఖసమ్పయుత్తో హి హేతు అధిపతి నామ నత్థి, తస్మా సో న లబ్భతీతి అపనీతో. సేసద్వయేసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి హేతుమూలకే ద్వేయేవ గణనపరిచ్ఛేదా, తేసం వసేన ఛ ఘటనాని వుత్తాని. తేసు పఠమం అవిపాకభూతానం ఞాణవిప్పయుత్తనిరాధిపతిధమ్మానం వసేన వుత్తం, దుతియం తేసఞ్ఞేవ విపాకభూతానం, తతియచతుత్థాని తేసఞ్ఞేవ ఞాణసమ్పయుత్తానం, పఞ్చమం అవిపాకభూతసాధిపతిఅమోహవసేన, ఛట్ఠం విపాకభూతసాధిపతిఅమోహవసేన. పఠమం వా సబ్బహేతువసేన, దుతియం సబ్బవిపాకహేతువసేన, తతియం సబ్బామోహహేతువసేన, చతుత్థం సబ్బవిపాకామోహహేతువసేన. పఞ్చమం సబ్బసాధిపతిఅమోహవసేన, ఛట్ఠం సబ్బసాధిపతివిపాకామోహవసేన.

౬౬. ఆరమ్మణమూలకే అధిపతియా చత్తారీతి ఆరమ్మణాధిపతివసేన సుఖం సుఖస్స, అదుక్ఖమసుఖస్స, అదుక్ఖమసుఖం అదుక్ఖమసుఖస్స, సుఖస్సాతి ఏవం చత్తారి. ఉపనిస్సయేపి ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన చత్తారో వుత్తా. ఘటనాని పనేత్థ ఏకమేవ. అధిపతిమూలకాదీసుపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ యం లబ్భతి యఞ్చ న లబ్భతి, తం సబ్బం సాధుకం సల్లక్ఖేత్వా సంసన్దనఘటనగణనా వేదితబ్బా.

౮౩-౮౭. పచ్చనీయమ్హి కుసలత్తికే వుత్తనయేనేవ అనులోమతో పచ్చయే ఉద్ధరిత్వా తత్థ లద్ధానం వారానం వసేన పచ్చనీయతో గణనవసేన నహేతుయా నవాతి సబ్బపచ్చయేసు నవ వారా దస్సితా. తే ఏకమూలకేకావసానానం నవన్నం విస్సజ్జనానం వసేన ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తో ధమ్మో సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తస్స ధమ్మస్స నహేతుపచ్చయేన పచ్చయో, సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తేన చిత్తేన దానం దత్వా’’తిఆదినా నయేన పాళిం ఉద్ధరిత్వా దస్సేతబ్బా. పచ్చయసంసన్దనే పనేత్థ నహేతుపచ్చయా…పే… నఉపనిస్సయే అట్ఠాతి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయవసేన వేదితబ్బా. దుబ్బలకమ్మఞ్హి విపాకస్స న ఉపనిస్సయో హోతి. కేవలం పన నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయేనేవ పచ్చయో హోతి. సేసమేత్థ అనులోమపచ్చనీయపచ్చనీయానులోమేసు చ తేసం తేసం పచ్చయానం యోగే లద్ధవారవసేన సక్కా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ గణేతుం, తస్మా న విత్థారితన్తి.

వేదనాత్తికవణ్ణనా.