(౨.) సఙ్ఖ్యావారో

౭౩. ఇదాని యే ఏత్థ హేతుపచ్చయాదీసు ఏకేకస్మిం పచ్చయే విస్సజ్జనవారా లద్ధా, తే గణనవసేన దస్సేతుం హేతుయా నవాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ హేతుయా నవాతి హేతుపచ్చయే నవ పుచ్ఛావిస్సజ్జనవారా హోన్తి. సేయ్యథిదం – కుసలేన కుసలం, కుసలేన అబ్యాకతం, కుసలేన కుసలాబ్యాకతం; అకుసలేన అకుసలం, అకుసలేన అబ్యాకతం, అకుసలేన అకుసలాబ్యాకతం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, కుసలాబ్యాకతేన అబ్యాకతం, అకుసలాబ్యాకతేన అబ్యాకతన్తి.

ఆరమ్మణే తీణీతి కుసలేన కుసలం, అకుసలేన అకుసలం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. అధిపతియా నవాతి హేతుయా వుత్తసదిసావ. ద్వాదససు హి పచ్చయేసు నవ నవాతి వుత్తం. సబ్బేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని హేతుపచ్చయసదిసానేవ. విభఙ్గే పన అత్థి విసేసో. దససు పచ్చయేసు తీణి తీణీతి వుత్తం. సబ్బేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని ఆరమ్మణసదిసానేవ. విభఙ్గే పన అత్థి విసేసో. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయస్మిఞ్హి అబ్యాకతపదస్స విస్సజ్జనే రూపమ్పి లబ్భతి, తథా పురేజాతపచ్చయే. ఆసేవనపచ్చయే విపాకాని చేవ వీథిచిత్తాని చ న లబ్భన్తి. విపాకే ఏకన్తి అబ్యాకతమేవ. ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపతో నవ తీణి ఏకన్తి, తివిధోవ వారపరిచ్ఛేదో. విత్థారతో ద్వాదస నవకా, దస తికా, ఏకం ఏకకన్తి సబ్బేసుపి తేవీసతియా పచ్చయేసు ఏకూనచత్తాలీసాధికం వారసతం హోతి, ఏకూనచత్తాలీసాధికఞ్చ పుచ్ఛాసతం. ఏకూనచత్తాలీసాధికం పుచ్ఛావిస్సజ్జనసతన్తిపి తస్సేవ నామం.

౭౪. ఏవం హేతుపచ్చయాదికే ఏకమూలకే గణనం దస్సేత్వా ఇతో పరేసు దుమూలకాదీసు విత్థారదేసనం సఙ్ఖిపిత్వా ఏకమూలకే దస్సితాయ దేసనాయ లబ్భమానగణనఞ్ఞేవ ఆదాయ వారపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం దుమూలకే తావ హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీతిఆదిమాహ. తత్రిదం లక్ఖణం – బహుగణనోపి పచ్చయో అబహుగణనేన సద్ధిం యుత్తో తేన సమానగణనోవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీ’’తి. హేతుఆరమ్మణదుకే ఆరమ్మణే వుత్తాని తీణేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తీతి అత్థో. సమానగణనో పన సమానగణనేన సద్ధిం యుత్తో అపరిహీనగణనోవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘హేతుపచ్చయా అధిపతియా నవా’’తి. హేతాధిపతిదుకే నవేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తీతి అత్థో. విపాకే ఏకన్తి హేతువిపాకదుకే విపాకే వుత్తం ఏకమేవ విస్సజ్జనం లబ్భతీతి ఏవం తావ దుమూలకే వారపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.

౭౫. తిమూలకాదీసుపి ఇదమేవ లక్ఖణం. తేనేవాహ – హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతియా తీణీతి. హేతారమ్మణాధిపతి తికే ఆరమ్మణే వుత్తాని తీణేవ విస్సజ్జనాని లబ్భన్తీతి అత్థో. ఏవం సబ్బత్థ నయో నేతబ్బో.

౭౬-౭౯. ద్వాదసమూలకే పన విపాకపచ్చయో న లబ్భతి, తస్మా ఆసేవనపచ్చయా కమ్మే తీణీతి వత్వా విపాకం అపరామసిత్వా ఆహారే తీణీతి వుత్తం. తేరసమూలకాదీసుపి ఏసేవ నయో. తే పన సఙ్ఖిపిత్వా తేవీసతిమూలకోవేత్థ దస్సితో. సో దువిధో హోతి – సాసేవనో వా సవిపాకో వా. తత్థ పఠమం సాసేవనో దస్సితో, సో తీణేవ విస్సజ్జనాని లభతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసేవనపచ్చయా అవిగతే తీణీ’’తి. సవిపాకో పన ఆసేవనం న లభతి, తస్మా తం పహాయ విపాకవసేన గణనాయ దస్సనత్థం అనన్తరాయేవ ‘‘హేతుపచ్చయా…పే… విపాకపచ్చయా ఆహారే ఏక’’న్తి ఏకం నయం దస్సేత్వా పచ్ఛా తేవీసతిమూలకోవ దస్సితో. ఏతేసు పన ద్వీసు తేవీసతిమూలకేసు కిఞ్చాపి ఏకస్మిం విపాకపచ్చయో నత్థి, ఏకస్మిం ఆసేవనపచ్చయో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో పన ఉభయత్థాపి. రుళ్హీసద్దేన పనేతే తేవీసతిమూలకాత్వేవ వేదితబ్బా. తేసు సాసేవనే ఆసేవనస్స వసేన సబ్బత్థ తీణేవ విస్సజ్జనాని, సవిపాకే విపాకపచ్చయస్స వసేన ఏకమేవాతి అయం హేతుపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకాదీసు గణనా.

యం పనేతం హేతుమూలకానన్తరం ‘‘ఆరమ్మణే ఠితేన సబ్బత్థ తీణేవ పఞ్హా’’తి వుత్తం, తం ఆరమ్మణపచ్చయం ఆదిం కత్వా ఏకమూలకేపి దుమూలకాదీసుపి సబ్బత్థ ఆరమ్మణపదే చేవ ఆరమ్మణేన సద్ధిం సేసపచ్చయయోజనాసు చ యత్థ నవహి భవితబ్బం, తత్థ తయోవ పఞ్హా హోన్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. విపాకపదే పన విపాకపదేన సద్ధిం సేసపచ్చయయోజనాసు చ ఏకోవ పఞ్హో హోతీతి. ఇతి యం హేట్ఠా అవోచుమ్హ ‘‘బహుగణనోపి పచ్చయో అబహుగణనేన సద్ధిం యుత్తో తేన సమానగణనో హోతీ’’తి, తం సువుత్తమేవ.

౮౦-౮౫. ఇదాని యే ఆరమ్మణాదీనం పచ్చయానం వసేన ఏకమూలకాదయో దస్సేతబ్బా, తేసు ఏకమూలకో తావ హేతుఏకమూలకేనేవ సదిసోతి ఏకస్మిమ్పి పచ్చయే న దస్సితో. ఆరమ్మణపచ్చయవసేన పన దుమూలకే గణనం దస్సేతుం ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుయా తీణి, అధిపతియా తీణి…పే… అవిగతే తీణీతి వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతియా తీణి…పే… అవిగతే తీణీ’’తి వత్తబ్బే యే హేతుపచ్చయాదయో పచ్చయా బహుగణనా, తేసం ఊనతరగణనేహి చ సమానగణనేహి చ సద్ధిం సంసన్దనే యా గణనా లబ్భతి, తం దస్సేతుం ఆరమ్మణపచ్చయస్స పురిమభాగే ఠితమ్పి హేతుపచ్చయం పచ్ఛిమభాగేవ ఠపేత్వా ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుయా తీణీ’’తి వుత్తం. తేనేతం ఆవి కరోతి – ఆరమ్మణపచ్చయో యేన యేన బహుతరగణనేన వా సమానగణనేన వా పచ్చయేన సద్ధిం దుకతికాదిభేదం గచ్ఛతి, సబ్బత్థ తీణేవ పఞ్హావిస్సజ్జనాని వేదితబ్బాని. విపాకపచ్చయేన పన సద్ధిం సంసన్దనే ఏకమేవ లబ్భతి, తం విపాకపచ్చయాదికాయ గణనాయ ఆవి భవిస్సతీతి ఇధ న దస్సితం. యా చేసా దుమూలకే గణనా దస్సితా, తిమూలకాదీసుపి ఏసావ గణనాతి ఆరమ్మణపచ్చయవసేన తిమూలకాదయో న విత్థారితా.

ఇదాని అధిపతిపచ్చయాదివసేన దుమూలకాదీసు గణనం దస్సేతుం అధిపతిపచ్చయా హేతుయా నవాతిఆది వుత్తం. తత్థాపి వుత్తనయేనేవ పచ్చయసన్నివేసో వేదితబ్బో. యథా చ అధిపతిపచ్చయా హేతుయా నవ, ఏవం సేసేసుపి హేతునా సమానగణనాసు నవేవ. ఇతి యో యో పచ్చయో ఆదిమ్హి తిట్ఠతి, తేన తేన సద్ధిం సమానగణనానం సంసన్దనే ఆదిమ్హి ఠితస్స వసేన గణనా హోతి. తేన పన సద్ధిం ఊనతరగణనానం సంసన్దనే ఊనతరగణనానంయేవ వసేన గణనా హోతీతి వేదితబ్బో. యథా చ ఆరమ్మణపచ్చయవసేన ఏవం అధిపతిపచ్చయవసేనాపి తతో పరేసం అనన్తరాదీనం వసేనాపి తిమూలకాదయో న విత్థారితా. తస్మా దుమూలకే దస్సితగణనావసేనేవ సబ్బత్థ సాధేతబ్బా. తేనేవ వుత్తం ‘‘ఏకేకం పచ్చయం మూలకం కాతున సజ్ఝాయమగ్గేన గణేతబ్బా’’తి.

పచ్చయానులోమవణ్ణనా.