౧. హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా

౧. ఇదాని సబ్బేపి తే పచ్చయే ఉద్దిట్ఠపటిపాటియా నిద్దిసిత్వా దస్సేతుం హేతుపచ్చయోతి హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతిఆదిమాహ. తత్థ హేతుపచ్చయోతి చతువీసతియా పచ్చయేసు నిక్ఖిత్తపటిపాటియా సబ్బపఠమం భాజేతబ్బస్స పదుద్ధారో. సేసపచ్చయేసుపి ఇమినావ నయేన పఠమం భాజేతబ్బపదం ఉద్ధరిత్వా విస్సజ్జనం కతన్తి వేదితబ్బం. అయం పనేత్థ సమ్బన్ధో – యో పచ్చయుద్దేసే హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠో, సో నిద్దేసతో ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం వేదితబ్బో. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపచ్చయేసు భాజేతబ్బస్స పదస్స విస్సజ్జనేన సద్ధిం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

ఇదాని హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి ఏత్థ ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి అవత్వా ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి కస్మా వుత్తన్తి? పచ్చయస్స చేవ పచ్చయుప్పన్నానఞ్చ వవత్థాపనతో. హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి హి వుత్తే హేతునా సమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో భవేయ్య. ఏవం సన్తే అసుకో నామ ధమ్మో హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి పచ్చయవవత్థానం న పఞ్ఞాయేయ్య. అథాపి హేతునా సమ్పయుత్తకానం హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి అత్థం అగ్గహేత్వావ యేసం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తకానం హేతూ హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో భవేయ్య, ఏవం సన్తే హేతునా విప్పయుత్తా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయోపి సమ్పయుత్తకాయేవ, హేతునా సమ్పయుత్తా కుసలాదయోపి. తత్థ అయం హేతు అసుకస్స నామ సమ్పయుత్తకధమ్మస్స పచ్చయోతి పచ్చయుప్పన్నవవత్థానం న పఞ్ఞాయేయ్య. తస్మా పచ్చయఞ్చేవ పచ్చయుప్పన్నఞ్చ వవత్థాపేన్తో ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఆహ. తస్సత్థో – హేతుసమ్పయుత్తకానం కుసలాదిధమ్మానం యో హేతు సమ్పయుత్తకో, సో హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి. తత్రాపి ‘‘పచ్చయో’’తి అవత్వా ‘‘హేతుపచ్చయేనా’’తి వచనం హేతునో అఞ్ఞథా పచ్చయభావపటిసేధనత్థం. అయఞ్హి హేతు హేతుపచ్చయేనాపి పచ్చయో హోతి, సహజాతాదిపచ్చయేనాపి. తత్రాస్స య్వాయం సహజాతాదిపచ్చయవసేన అఞ్ఞథాపి పచ్చయభావో, తస్స పటిసేధనత్థం హేతుపచ్చయేనాతి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ‘‘తంసమ్పయుత్తకాన’’న్తి అవత్వా కస్మా ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తన్తి? నిద్దిసితబ్బస్స అపాకటత్తా. తంసమ్పయుత్తకానన్తి హి వుత్తే యేన తే తంసమ్పయుత్తకా నామ హోన్తి, అయం నామ సోతి నిద్దిసితబ్బో అపాకటో. తస్స అపాకటత్తా యేన సమ్పయుత్తా తే తంసమ్పయుత్తకాతి వుచ్చన్తి, తం సరూపతోవ దస్సేతుం ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తం.

తంసముట్ఠానానన్తి ఏత్థ పన నిద్దిసితబ్బస్స పాకటత్తా తం-గహణం కతం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – తే హేతూ చేవ హేతుసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా సముట్ఠానం ఏతేసన్తి తంసముట్ఠానాని. తేసం తంసముట్ఠానానం, హేతుతో చేవ హేతుసమ్పయుత్తధమ్మేహి చ నిబ్బత్తానన్తి అత్థో. ఇమినా చిత్తసముట్ఠానరూపం గణ్హాతి. కిం పన తం చిత్తతో అఞ్ఞేనపి సముట్ఠాతీతి? ఆమ, సముట్ఠాతి. సబ్బేపి హి చిత్తచేతసికా ఏకతో హుత్వా రూపం సముట్ఠాపేన్తి. లోకియధమ్మదేసనాయం పన చిత్తస్స అధికభావతో తథావిధం రూపం చిత్తసముట్ఠానన్తి వుచ్చతి. తేనేవాహ చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి.

యది ఏవం ఇధాపి ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి అవత్వా చిత్తసముట్ఠానానన్తి కస్మా న వుత్తన్తి? అచిత్తసముట్ఠానానమ్పి సఙ్గణ్హనతో. పఞ్హావారస్మిఞ్హి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి ఆగతం’’. తస్స సఙ్గణ్హనత్థం ఇధ చిత్తసముట్ఠానానన్తి అవత్వా తంసముట్ఠానానన్తి వుత్తం. తస్సత్థో – చిత్తజరూపం అజనయమానాపి తే హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకా ధమ్మా సహజాతాదిపచ్చయవసేన సముట్ఠానం ఏతేసన్తి తంసముట్ఠానాని. తేసం తంసముట్ఠానానం పవత్తే చిత్తజానం పటిసన్ధియఞ్చ కటత్తారూపానమ్పి హేతూ హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి. ఇమినా ఉపాయేన అఞ్ఞేసుపి తంసముట్ఠానానన్తి ఆగతట్ఠానేసు అత్థో వేదితబ్బో.

కస్మా పనాయం హేతు పటిసన్ధియమేవ కటత్తారూపానం హేతుపచ్చయో హోతి, న పవత్తేతి? పటిసన్ధియం కమ్మజరూపానం చిత్తపటిబద్ధవుత్తితాయ. పటిసన్ధియఞ్హి కమ్మజరూపానం చిత్తపటిబద్ధా పవత్తి, చిత్తవసేన ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ. తస్మిఞ్హి ఖణే చిత్తం చిత్తజరూపం జనేతుం న సక్కోతి, తానిపి వినా చిత్తేన ఉప్పజ్జితుం వా ఠాతుం వా న సక్కోన్తి. తేనేవాహ – ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౩౯). పవత్తియం పన తేసం చిత్తే విజ్జమానేపి కమ్మపటిబద్ధావ పవత్తి, న చిత్తపటిబద్ధా. అవిజ్జమానే చాపి చిత్తే నిరోధసమాపన్నానం ఉప్పజ్జన్తియేవ.

కస్మా పన పటిసన్ధిక్ఖణే చిత్తం చిత్తజరూపం జనేతుం న సక్కోతీతి? కమ్మవేగక్ఖిత్తతాయ చేవ అప్పతిట్ఠితవత్థుతాయ చ దుబ్బలత్తా. తఞ్హి తదా కమ్మవేగక్ఖిత్తం అపురేజాతవత్థుకత్తా చ అప్పతిట్ఠితవత్థుకన్తి దుబ్బలం హోతి. తస్మా పపాతే పతితమత్తో పురిసో కిఞ్చి సిప్పం కాతుం వియ రూపం జనేతుం న సక్కోతి; కమ్మజరూపమేవ పనస్స చిత్తసముట్ఠానరూపట్ఠానే తిట్ఠతి. తఞ్చ కమ్మజరూపస్సేవ బీజట్ఠానే తిట్ఠతి. కమ్మం పనస్స ఖేత్తసదిసం, కిలేసా ఆపసదిసా. తస్మా సన్తేపి ఖేత్తే ఆపే చ పఠముప్పత్తియం బీజానుభావేన రుక్ఖుప్పత్తి వియ పటిసన్ధిక్ఖణే చిత్తానుభావేన రూపకాయస్స ఉప్పత్తి. బీజే పన విగతేపి పథవీఆపానుభావేన రుక్ఖస్స ఉపరూపరి పవత్తి వియ; వినా చిత్తేన కమ్మతోవ కటత్తారూపానం పవత్తి హోతీతి వేదితబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘కమ్మం ఖేత్తం విఞ్ఞాణం బీజం తణ్హా స్నేహో’’తి (అ. ని. ౩.౭౭).

అయఞ్చ పనత్థో ఓకాసవసేనేవ గహేతబ్బో. తయో హి ఓకాసా – నామోకాసో, రూపోకాసో, నామరూపోకాసోతి. తత్థ అరూపభవో నామోకాసో నామ. తత్ర హి హదయవత్థుమత్తమ్పి రూపపచ్చయం వినా అరూపధమ్మావ ఉప్పజ్జన్తి. అసఞ్ఞభవో రూపోకాసో నామ. తత్ర హి పటిసన్ధిచిత్తమత్తమ్పి అరూపపచ్చయం వినా రూపధమ్మావ ఉప్పజ్జన్తి. పఞ్చవోకారభవో నామరూపోకాసో నామ. తత్ర హి వత్థురూపమత్తమ్పి వినా పటిసన్ధియం అరూపధమ్మా, పటిసన్ధిచిత్తఞ్చ వినా కమ్మజాపి రూపధమ్మా నుప్పజ్జన్తి. యుగనద్ధావ రూపారూపానం ఉప్పత్తి. యథా హి సస్సామికే సరాజకే గేహే సద్వారపాలకే రాజాణత్తిం వినా పఠమప్పవేసో నామ నత్థి, అపరభాగే పన వినాపి ఆణత్తిం పురిమాణత్తిఆనుభావేనేవ హోతి, ఏవమేవ పఞ్చవోకారే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణరాజస్స సహజాతాదిపచ్చయతం వినా రూపస్స పటిసన్ధివసేన పఠముప్పత్తి నామ నత్థి. అపరభాగే పన వినాపి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స సహజాతాదిపచ్చయానుభావం పురిమానుభావవసేన లద్ధప్పవేసస్స కమ్మతో పవత్తి హోతి. అసఞ్ఞభవో పన యస్మా అరూపోకాసో న హోతి, తస్మా తత్థ వినావ అరూపపచ్చయా అసఞ్ఞోకాసత్తా రూపం పవత్తతి, అస్సామికే సుఞ్ఞగేహే అత్తనో గేహే చ పురిసస్స పవేసో వియ. అరూపభవోపి యస్మా రూపోకాసో న హోతి, తస్మా తత్థ వినావ రూపపచ్చయా అఞ్ఞోకాసత్తా అరూపధమ్మా పవత్తన్తి. పఞ్చవోకారభవో పన రూపారూపోకాసోతి నత్థేత్థ అరూపపచ్చయం వినా పటిసన్ధిక్ఖణే రూపానం ఉప్పత్తీతి. ఇతి అయం హేతు పటిసన్ధియమేవ కటత్తారూపానం పచ్చయో హోతి, న పవత్తేతి.

నను ‘‘హేతూ సహజాతానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తే సబ్బోపి అయమత్థో గహితో హోతి, అథ కస్మా ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపాన’’న్తి ఇదం గహితన్తి? పవత్తియం కటత్తారూపాదీనం పచ్చయభావపటిబాహనతో. ఏవఞ్హి సతి యాని పవత్తియం హేతునా సహ ఏకక్ఖణే కటత్తారూపాని చేవ ఉతుఆహారసముట్ఠానాని చ జాయన్తి, తేసమ్పి హేతూ హేతుపచ్చయోతి ఆపజ్జేయ్య, న చ సో తేసం పచ్చయో. తస్మా తేసం పచ్చయభావస్స పటిబాహనత్థమేతం గహితన్తి వేదితబ్బం.

ఇదాని ‘‘నానప్పకారభేదతో పచ్చయుప్పన్నతో’’తి ఇమేసం పదానం వసేనేత్థ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. తేసు నానప్పకారభేదతోతి అయఞ్హి హేతు నామ జాతితో కుసలాకుసలవిపాకకిరియభేదతో చతుబ్బిధో. తత్థ కుసలహేతు భూమన్తరతో కామావచరాదిభేదేన చతుబ్బిధో, అకుసలహేతు కామావచరోవ విపాకహేతు కామావచరాదిభేదేన చతుబ్బిధో, కిరియహేతు కామావచరో రూపావచరో అరూపావచరోతి తివిధో. తత్థ కామావచరకుసలహేతు నామతో అలోభాదివసేన తివిధో. రూపావచరాదికుసలహేతూసుపి ఏసేవ నయో. అకుసలహేతు లోభాదివసేన తివిధో. విపాకకిరియహేతూ పన అలోభాదివసేన తయో తయో హోన్తి. తంతంచిత్తసమ్పయోగవసేన పన తేసం తేసం హేతూనం నానప్పకారభేదోయేవాతి ఏవం తావేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

పచ్చయుప్పన్నతోతి ఇమినా పచ్చయేన ఇమే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఇమేసం నామ ధమ్మానం అయం పచ్చయోతి ఏవమ్పి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి అత్థో. తత్థ ఇమస్మిం తావ హేతుపచ్చయే కామావచరకుసలహేతు కామభవరూపభవేసు అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయో హోతి, అరూపభవే సమ్పయుత్తధమ్మానంయేవ. రూపావచరకుసలహేతు కామభవరూపభవేసుయేవ సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయో. అరూపావచరకుసలహేతు కామావచరకుసలహేతుసదిసోవ. తథా అపరియాపన్నకుసలహేతు, తథా అకుసలహేతు. కామావచరవిపాకహేతు పన కామభవస్మింయేవ అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం, పటిసన్ధియం కటత్తారూపానం, పవత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయో. రూపావచరవిపాకహేతు రూపభవే వుత్తప్పకారానఞ్ఞేవ హేతుపచ్చయో. అరూపావచరవిపాకహేతు అరూపభవే సమ్పయుత్తకానఞ్ఞేవ హేతుపచ్చయో. అపరియాపన్నవిపాకహేతు కామభవరూపభవేసు సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ అరూపభవే అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ హేతుపచ్చయో. కిరియహేతూసు పన తేభూమకేసుపి కుసలహేతుసదిసోవ పచ్చయోతి. ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.

హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.