౧౦. ఇన్ద్రియయమకం
ఇదాని తేసఞ్ఞేవ మూలయమకే దేసితానం కుసలాదిధమ్మానం లబ్భమానవసేన ఏకదేసం సంగణ్హిత్వా ధమ్మయమకానన్తరం దేసితస్స ఇన్ద్రియయమకస్స వణ్ణనా హోతి. తత్థ ఖన్ధయమకాదీసు వుత్తనయేనేవ పాళివవత్థానం వేదితబ్బం. ఇధాపి హి పణ్ణత్తివారాదయో తయో మహావారా అవసేసా అన్తరవారా చ సద్ధిం కాలప్పభేదాదీహి ఖన్ధయమకాదీసు ఆగతసదిసావ. ఇన్ద్రియానం పన బహుతాయ ధాతుయమకతోపి బహుతరాని యమకాని హోన్తి. యథా పన హేట్ఠా పుగ్గలవారాదీసు చక్ఖాయతనచక్ఖుధాతుమూలకే నయే చక్ఖాయతనచక్ఖుధాతూహి సద్ధిం జివ్హాయతనకాయాయతనాని న యోజితాని. జివ్హాయతనకాయాయతనమూలకాని చ యమకానేవ న గహితాని, తథా ఇధాపి చక్ఖున్ద్రియమూలకే నయే జివ్హిన్ద్రియకాయిన్ద్రియాని న యోజితాని, జివ్హిన్ద్రియకాయిన్ద్రియమూలకాని చ యమకానేవ న గహితాని. తేసం అగ్గహణే కారణం తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. మనిన్ద్రియం పన యథా చక్ఖున్ద్రియాదిమూలకేహి తథేవ ఇత్థిన్ద్రియాదిమూలకేహిపి సద్ధిం యస్మా యోజనం గచ్ఛతి, తస్మా నిక్ఖిత్తపటిపాటియా అయోజేత్వా సబ్బేహిపి చక్ఖున్ద్రియమూలకాదీహి సద్ధిం పరియోసానే యోజితన్తి వేదితబ్బం. చక్ఖున్ద్రియేన సద్ధిం ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియాని యోజితాని సుఖిన్ద్రియదుక్ఖిన్ద్రియదోమనస్సిన్ద్రియాని పటిసన్ధియం నత్థీతి న గహితాని. సోమనస్సిన్ద్రియఉపేక్ఖిన్ద్రియాని పటిసన్ధియం ఉప్పత్తిసబ్భావతో గహితాని. తథా సద్ధిన్ద్రియాదీని పఞ్చ. లోకుత్తరాని తీణి పటిసన్ధియం అభావేనేవ న గహితాని. ఇతి యాని గహితాని, తేసం వసేనేత్థ చక్ఖున్ద్రియమూలకే నయే యమకగణనా వేదితబ్బా. యథా చేత్థ, ఏవం సబ్బత్థ. యాని పన న గహితాని, తేసం వసేన యమకాని న గణేతబ్బాని. గణేన్తేన వా మోఘపుచ్ఛావసేన గణేతబ్బానీతి ఏవం తావ సబ్బవారేసు పాళివవత్థానమేవ వేదితబ్బం.
పవత్తివారవణ్ణనా
౧-౮౬. అత్థవినిచ్ఛయే పనేత్థ ఇదం నయముఖం – సచక్ఖుకానం న ఇత్థీనన్తి బ్రహ్మపారిసజ్జాదీనఞ్చేవ రూపీనం పురిసనపుంసకానఞ్చ వసేన వుత్తం. తేసఞ్హి ఇత్థిన్ద్రియం నుప్పజ్జతి. సచక్ఖుకానం న పురిసానన్తి రూపీబ్రహ్మానఞ్చేవ ఇత్థినపుంసకానఞ్చ వసేన వుత్తం. తేసఞ్హి పురిసిన్ద్రియం నుప్పజ్జతి. అచక్ఖుకానం ఉపపజ్జన్తానం తేసం జీవితిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి ఏకవోకారచతువోకారకామధాతుసత్తే సన్ధాయ వుత్తం. సచక్ఖుకానం వినా సోమనస్సేనాతి ఉపేక్ఖాసహగతానం చతున్నం మహావిపాకపటిసన్ధీనం వసేన వుత్తం. సచక్ఖుకానం వినా ఉపేక్ఖాయాతి సోమనస్ససహగతపటిసన్ధికానం వసేన వుత్తం. ఉపేక్ఖాయ అచక్ఖుకానన్తి అహేతుకపటిసన్ధివసేన వుత్తం. అహేతుకానన్తి అహేతుకపటిసన్ధిచిత్తేన సద్ధిం సద్ధిన్ద్రియాదీనం అభావతో వుత్తం. తత్థ హి ఏకన్తేనేవ సద్ధాసతిపఞ్ఞాయో నత్థి. సమాధివీరియాని పన ఇన్ద్రియప్పత్తాని న హోన్తి. సహేతుకానం అచక్ఖుకానన్తి గబ్భసేయ్యకవసేన చేవ అరూపీవసేన చ వుత్తం. అఞ్ఞో హి సహేతుకో అచక్ఖుకో నామ నత్థి. సచక్ఖుకానం అహేతుకానన్తి అపాయే ఓపపాతికవసేన వుత్తం. సచక్ఖుకానం ఞాణవిప్పయుత్తానన్తి కామధాతుయం దుహేతుకపటిసన్ధికానం వసేన వుత్తం. సచక్ఖుకానం ఞాణసమ్పయుత్తానన్తి రూపీబ్రహ్మానో చేవ కామావచరదేవమనుస్సే చ సన్ధాయ వుత్తం. ఞాణసమ్పయుత్తానం అచక్ఖుకానన్తి అరూపినో చ తిహేతుకగబ్భసేయ్యకే చ సన్ధాయ వుత్తం.
౧౯౦. జీవితిన్ద్రియమూలకే వినా సోమనస్సేన ఉపపజ్జన్తానన్తి ద్వేపి జీవితిన్ద్రియాని సన్ధాయ వుత్తం. పవత్తే సోమనస్సవిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి అరూపజీవితిన్ద్రియం సన్ధాయ వుత్తం. ఇమినా నయేన సబ్బత్థాపి పటిసన్ధిపవత్తివసేన జీవితిన్ద్రియయోజనా వేదితబ్బా. సోమనస్సిన్ద్రియాదిమూలకేసుపి పటిసన్ధిపవత్తివసేనేవత్థో గహేతబ్బో. పటిలోమనయే పన నిరోధవారే చ ఏతేసఞ్చేవ అఞ్ఞేసఞ్చ ధమ్మానం యథాలాభవసేన చుతిపటిసన్ధిపవత్తేసు తీసుపి అనుప్పాదనిరోధా వేదితబ్బా.
౨౮౧. అనాగతవారే ఏతేనేవ భావేనాతి ఏతేన పురిసభావేనేవ, అన్తరా ఇత్థిభావం అనాపజ్జిత్వా పురిసపటిసన్ధిగ్గహణేనేవాతి అత్థో. కతిచి భవే దస్సేత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తీతి కతిచి పటిసన్ధియో గహేత్వా ఇత్థిభావం అప్పత్వావ పరినిబ్బాయిస్సన్తీతి అత్థో. దుతియపుచ్ఛాయపి ఏసేవ నయో.
౩౬౧. పచ్చుప్పన్నేన అతీతవారే సుద్ధావాసానం ఉపపత్తిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే మనిన్ద్రియఞ్చ నుప్పజ్జిత్థాతి చిత్తయమకే వియ ఉప్పాదక్ఖణాతిక్కమవసేన అత్థం అగ్గహేత్వా తస్మిం భవే అనుప్పన్నపుబ్బవసేన గహేతబ్బోతి. ఇమినా నయముఖేన సబ్బస్మిమ్పి పవత్తివారే అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
పవత్తివారవణ్ణనా.
పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా
౪౩౫-౪౮౨. పరిఞ్ఞావారే పన చక్ఖుమూలకాదీసు ఏకమేవ చక్ఖుసోతయమకం దస్సితం. యస్మా పన సేసానిపి లోకియఅబ్యాకతాని చేవ లోకియఅబ్యాకతమిస్సకాని చ పరిఞ్ఞేయ్యానేవ, తస్మా తాని అనుపదిట్ఠానిపి ఇమినావ దస్సితాని హోన్తి. యస్మా పన అకుసలం ఏకన్తతో పహాతబ్బమేవ, ఏకన్తం కుసలం భావేతబ్బమేవ, లోకుత్తరాబ్యాకతం సచ్ఛికాతబ్బం, తస్మా ‘‘దోమనస్సిన్ద్రియం పజహతీ’’తి ‘‘అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం భావేతీ’’తి ‘‘అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం సచ్ఛికరోతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞిన్ద్రియం పన భావేతబ్బమ్పి అత్థి సచ్ఛికాతబ్బమ్పి, తం భావనావసేనేవ గహితం. తత్థ ద్వే పుగ్గలాతి సకదాగామిమగ్గసమఙ్గీ చ, అరహత్తమగ్గసమఙ్గీ చ. తేసు ఏకో సముచ్ఛిన్దితుం అసమత్థత్తా దోమనస్సిన్ద్రియం న పజహతి నామ. ఏకో పహీనదోసత్తా చక్ఖున్ద్రియం న పరిజానాతీతి అనుప్పాదం ఆపాదేతుం అసమత్థతాయ న పరిజానాతి. ఇమినా నయేన సబ్బవిస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బోతి.
పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా.
ఇన్ద్రియయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిగమనకథా
ఏత్తావతా చ –
యస్సోవాదే ఠత్వా, నిట్ఠితకిచ్చస్స కిచ్చసమ్పన్నో;
యువతిజనోపి అతీతో, సువిహితనియమో యమస్సాణం.
దేవపరిసాయ మజ్ఝే, దేవపురే సబ్బదేవదేవేన;
యమకం నామ పకాసితం, యమామలలోమేన యం తేన.
పాళివవత్థానవిధిం, పుచ్ఛావిస్సజ్జనే చ అత్థనయం;
దస్సేతుం ఆరద్ధా, యమకఅట్ఠకథా మయా తస్స.
సా సుబహుఅన్తరాయే, లోకమ్హి యథా అనన్తరాయేన;
అయమజ్జ పఞ్చమత్తేహి, తన్తియా భాణవారేహి.
నిట్ఠం పత్తా ఏవం, నిట్ఠానం పాపుణన్తు సబ్బేపి;
హితసుఖనిబ్బత్తికరా, మనోరథా సబ్బసత్తానన్తి.
యమకప్పకరణ-అట్ఠకథా నిట్ఠితా.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
అభిధమ్మపిటకే
పట్ఠానప్పకరణ-అట్ఠకథా
దేవాతిదేవో దేవానం, దేవదానవపూజితో,
దేసయిత్వా పకరణం, యమకం సుద్ధసంయమో.
అత్థతో ధమ్మతో చేవ, గమ్భీరస్సాథ తస్స యం,
అనన్తరం మహావీరో, సత్తమం ఇసిసత్తమో.
పట్ఠానం నామ నామేన, నామరూపనిరోధనో,
దేసేసి అతిగమ్భీర-నయమణ్డితదేసనం.
ఇదాని తస్స సమ్పత్తో, యస్మా సంవణ్ణనాక్కమో,
తస్మా నం వణ్ణయిస్సామి, తం సుణాథ సమాహితాతి.
పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా
సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి అనులోమపట్ఠానే ద్వావీసతి తికే నిస్సాయ తికపట్ఠానం నామ నిద్దిట్ఠం, సతం దుకే నిస్సాయ దుకపట్ఠానం నామ నిద్దిట్ఠం. తతో పరం ద్వావీసతి తికే గహేత్వా దుకసతే పక్ఖిపిత్వా దుకతికపట్ఠానం నామ దస్సితం. తతో పరం దుకసతం గహేత్వా ద్వావీసతియా తికేసు పక్ఖిపిత్వా తికదుకపట్ఠానం నామ దస్సితం. తికే పన తికేసుయేవ పక్ఖిపిత్వా తికతికపట్ఠానం నామ దస్సితం. దుకే చ దుకేసుయేవ పక్ఖిపిత్వా దుకదుకపట్ఠానం నామ దస్సితం. ఏవం –
తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,
దుకం తికఞ్చేవ తికం దుకఞ్చ;
తికం తికఞ్చేవ దుకం దుకఞ్చ,
ఛ అనులోమమ్హి నయా సుగమ్భీరాతి.
పచ్చనీయపట్ఠానేపి ద్వావీసతి తికే నిస్సాయ తికపట్ఠానం నామ. దుకసతం నిస్సాయ దుకపట్ఠానం నామ. ద్వావీసతి తికే దుకసతే పక్ఖిపిత్వా దుకతికపట్ఠానం నామ. దుకసతం ద్వావీసతియా తికేసు పక్ఖిపిత్వా తికదుకపట్ఠానం నామ. తికే తికేసుయేవ పక్ఖిపిత్వా తికతికపట్ఠానం నామ. దుకే దుకేసుయేవ పక్ఖిపిత్వా దుకదుకపట్ఠానం నామాతి ఏవం పచ్చనీయేపి ఛహి నయేహి పట్ఠానం నిద్దిట్ఠం. తేన వుత్తం –
‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,
దుకం తికఞ్చేవ తికం దుకఞ్చ;
తికం తికఞ్చేవ దుకం దుకఞ్చ,
ఛ పచ్చనీయమ్హి నయా సుగమ్భీరా’’తి.
తతో పరం అనులోమపచ్చనీయేపి ఏతేనేవుపాయేన ఛ నయా దస్సితా. తేనాహ –
‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,
దుకం తికఞ్చేవ తికం దుకఞ్చ;
తికం తికఞ్చేవ దుకం దుకఞ్చ,
ఛ అనులోమపచ్చనీయమ్హి నయా సుగమ్భీరా’’తి.
తదనన్తరం పచ్చనీయానులోమమ్హి ఏతేహేవ ఛహి నయేహి నిద్దిట్ఠం. తేనాహ –
‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,
దుకం తికఞ్చేవ తికం దుకఞ్చ;
తికం తికఞ్చేవ దుకం దుకఞ్చ,
ఛ పచ్చనీయానులోమమ్హి నయా సుగమ్భీరా’’తి.
ఏవం అనులోమే ఛ పట్ఠానాని, పచ్చనీయే ఛ, అనులోమపచ్చనీయే ఛ, పచ్చనీయానులోమే ఛ పట్ఠానానీతి ఇదం ‘‘చతువీసతిసమన్తపట్ఠానసమోధానపట్ఠానమహాపకరణం నామా’’తి హి వుత్తం.
తత్థ యేసం చతువీసతియా సమన్తపట్ఠానానం సమోధానవసేనేతం చతువీసతిసమన్తపట్ఠానసమోధానం పట్ఠానమహాపకరణం నామాతి వుత్తం, తేసఞ్చేవ ఇమస్స చ పకరణస్స నామత్థో తావ ఏవం వేదితబ్బో. కేనట్ఠేన పట్ఠానన్తి? నానప్పకారపచ్చయట్ఠేన. ‘ప-కారో’ హి నానప్పకారత్థం దీపేతి, ఠానసద్దో పచ్చయత్థం. ఠానాట్ఠానకుసలతాతిఆదీసు హి పచ్చయో ఠానన్తి వుత్తో. ఇతి నానప్పకారానం పచ్చయానం వసేన దేసితత్తా ఇమేసు చతువీసతియా పట్ఠానేసు ఏకేకం పట్ఠానం నామ. ఇమేసం పన పట్ఠానానం సమూహతో సబ్బమ్పేతం పకరణం పట్ఠానన్తి వేదితబ్బం.
అపరో నయో – కేనట్ఠేన పట్ఠానన్తి? విభజనట్ఠేన. ‘‘పఞ్ఞాపనా పట్ఠపనా వివరణా విభజనా ఉత్తానీకమ్మ’’న్తి (మ. ని. ౧.౩౭౧) ఆగతట్ఠానస్మిఞ్హి విభజనట్ఠేన పట్ఠానం పఞ్ఞాయతి. ఇతి కుసలాదీనం ధమ్మానం హేతుపచ్చయాదివసేన విభత్తత్తా ఇమేసు చతువీసతియా పట్ఠానేసు ఏకేకం పట్ఠానం నామ. ఇమేసం పన పట్ఠానానం సమూహతో సబ్బమ్పేతం పకరణం పట్ఠానం నామాతి వేదితబ్బం.
అపరో నయో – కేనట్ఠేన పట్ఠానన్తి? పట్ఠితత్థేన. గమనట్ఠేనాతి అత్థో. ‘‘గోట్ఠా పట్ఠితగావో’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౬) ఆగతట్ఠానస్మిఞ్హి యేన పట్ఠానేన పట్ఠితగావోతి వుత్తో, తం అత్థతో గమనం హోతి. ఇతి నాతివిత్థారితనయేసు ధమ్మసఙ్గణీఆదీసు అనిస్సఙ్గగమనస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స హేతుపచ్చయాదిభేదభిన్నేసు కుసలాదీసు విత్థారితనయలాభతో నిస్సఙ్గవసేన పవత్తగమనత్తా ఇమేసు చతువీసతియా పట్ఠానేసు ఏకేకం పట్ఠానం నామ. ఇమేసం పన పట్ఠానానం సమూహతో సబ్బమ్పేతం పకరణం పట్ఠానం నామాతి వేదితబ్బం.
తత్థ అనులోమమ్హి తావ పఠమం తికవసేన దేసితత్తా తికపట్ఠానం నామ. తస్స పదచ్ఛేదో – తికానం పట్ఠానం ఏత్థ అత్థీతి తికపట్ఠానం. తికానం నానప్పకారకా పచ్చయా ఏతిస్సా దేసనాయ అత్థీతి అత్థో. దుతియవికప్పేపి తికానం పట్ఠానన్త్వేవ తికపట్ఠానం. హేతుపచ్చయాదివసేన తికానం విభజనాతి అత్థో. తతియవికప్పే హేతుపచ్చయాదిభేదభిన్నతాయ లద్ధవిత్థారా తికా ఏవ పట్ఠానం తికపట్ఠానం. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స నిస్సఙ్గగమనభూమీతి అత్థో. దుకపట్ఠానాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం అనులోమే ఛపట్ఠానాని విదిత్వా పచ్చనీయాదీసుపి ఇమినావుపాయేన వేదితబ్బాని.
యస్మా పనేతాని అనులోమే, పచ్చనీయే, అనులోమపచ్చనీయే, పచ్చనీయానులోమేతి సమన్తా ఛ ఛ హుత్వా చతువీసతి హోన్తి; తస్మా ‘‘చతువీసతి సమన్తపట్ఠానానీ’’తి వుచ్చన్తి. ఇతి ఇమేసం చతువీసతియా ఖుద్దకపట్ఠానసఙ్ఖాతానం సమన్తపట్ఠానానం సమోధానవసేనేతం చతువీసతిసమన్తపట్ఠానసమోధానం పట్ఠానమహాపకరణం నామ.
తం పనేతం యే తికాదయో నిస్సాయ నిద్దిట్ఠత్తా ‘‘తికపట్ఠానం దుకపట్ఠానం…పే… దుకదుకపట్ఠాన’’న్తి వుత్తం, తే అనామసిత్వా యేసం పచ్చయానం వసేన తే తికాదయో విభత్తా తే పచ్చయే దస్సేతుం ఆదితో తావస్స మాతికానిక్ఖేపవారో నామ వుత్తో; పచ్చయవిభఙ్గవారోతిపి తస్సేవ నామం. సో ఉద్దేసనిద్దేసతో దువిధో. తస్స హేతుపచ్చయో…పే… అవిగతపచ్చయోతి అయం ఉద్దేసో.
తత్థ హేతు చ సో పచ్చయో చాతి హేతుపచ్చయో. హేతు హుత్వా పచ్చయో, హేతుభావేన పచ్చయోతి వుత్తం హోతి. ఆరమ్మణపచ్చయాదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ హేతూతి వచనావయవకారణమూలానమేతం అధివచనం. ‘‘పటిఞ్ఞా హేతూ’’తిఆదీసు హి లోకే వచనావయవో హేతూతి, వుచ్చతి. సాసనే పన ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తిఆదీసు (మహావ. ౬౦) కారణం. ‘‘తయో కుసలా హేతూ, తయో అకుసలా హేతూ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౫౯) మూలం హేతూతి వుచ్చతి. తం ఇధ అధిప్పేతం. పచ్చయోతి ఏత్థ పన అయం వచనత్థో – పటిచ్చ ఏతస్మా ఏతీతి పచ్చయో, అప్పచ్చక్ఖాయ నం వత్తతీతి అత్థో. యో హి ధమ్మో యం ధమ్మం అప్పచ్చక్ఖాయ తిట్ఠతి వా ఉప్పజ్జతి వా, సో తస్స పచ్చయోతి వుత్తం హోతి.
లక్ఖణతో పన ఉపకారకలక్ఖణో పచ్చయో, యో హి ధమ్మో యస్స ధమ్మస్స ఠితియా వా ఉప్పత్తియా వా ఉపకారకో హోతి, సో తస్స పచ్చయోతి వుచ్చతి. పచ్చయో, హేతు; కారణం నిదానం సమ్భవో, పభవోతి అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనతో నానం. ఇతి మూలట్ఠేన హేతు, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయోతి సఙ్ఖేపతో మూలట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో హేతుపచ్చయో. సో హి సాలిఆదీనం సాలిబీజాదీని వియ, మణిప్పభాదీనం వియ చ మణివణ్ణాదయో కుసలాదీనం కుసలాదిభావసాధకోతి ఆచరియానం అధిప్పాయో. ఏవం సన్తే పన తంసముట్ఠానరూపేసు హేతుపచ్చయతా న సమ్పజ్జతి. న హి సో తేసం కుసలాదిభావం సాధేతి, న చ పచ్చయో న హోతీతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. అహేతుకచిత్తానఞ్చ వినా ఏతేన అబ్యాకతభావో సిద్ధో.
సహేతుకానమ్పి చ యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధో కుసలాదిభావో న సమ్పయుత్తహేతుపటిబద్ధో. యది చ సమ్పయుత్తహేతూసు సభావతోవ కుసలాదిభావో సియా, తంసమ్పయుత్తేసు హేతుపటిబద్ధో అలోభో కుసలో వా సియా అబ్యాకతో వా. యస్మా పన ఉభయథాపి హోతి, తస్మా యథా సమ్పయుత్తేసు, ఏవం హేతూసుపి కుసలాదితా పరియేసితబ్బా. కుసలాదిభావసాధనవసేన పన హేతూనం మూలట్ఠం అగ్గహేత్వా సుప్పతిట్ఠితభావసాధనవసేన గయ్హమానే న కిఞ్చి విరుజ్ఝతి. లద్ధహేతుపచ్చయా హి ధమ్మా విరుళ్హమూలా వియ పాదపా థిరా హోన్తి సుప్పతిట్ఠితా, అహేతుకా పన తిలబీజకాదిసేవాలా వియ న సుప్పతిట్ఠితా. ఇతి మూలట్ఠేన ఉపకారకోతి సుప్పతిట్ఠితభావసాధనేన ఉపకారకో ధమ్మో హేతుపచ్చయోతి వేదితబ్బో.
తతో పరేసు ఆరమ్మణవసేన ఉపకారకో ధమ్మో ఆరమ్మణపచ్చయో. సో ‘‘రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా’’తి ఆరభిత్వాపి ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భ యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఓసాపితత్తా న కోచి ధమ్మో న హోతి. యథా హి దుబ్బలో పురిసో దణ్డం వా రజ్జుం వా ఆలమ్బిత్వావ ఉట్ఠహతి చేవ తిట్ఠతి చ, ఏవం చిత్తచేతసికా ధమ్మా రూపాదిఆరమ్మణం ఆరబ్భేవ ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ. తస్మా సబ్బేపి చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఆరమ్మణభూతా ధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయోతి వేదితబ్బా.
జేట్ఠకట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో అధిపతిపచ్చయో. సో సహజాతారమ్మణవసేన దువిధో. తత్థ ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదివచనతో ఛన్దవీరియచిత్తవీమంససఙ్ఖాతా చత్తారో ధమ్మా సహజాతాధిపతిపచ్చయోతి వేదితబ్బా, నో చ ఖో ఏకతో. యదా హి ఛన్దం ధురం జేట్ఠకం కత్వా చిత్తం పవత్తతి, తదా ఛన్దోవ అధిపతి, న ఇతరే. ఏస నయో సేసేసుపి. యం పన ధమ్మం గరుం కత్వా అరూపధమ్మా పవత్తన్తి, సో నేసం ఆరమ్మణాధిపతి. తేన వుత్తం – ‘‘యం యం ధమ్మం గరుం కత్వా యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి.
అనన్తరభావేన ఉపకారకో ధమ్మో అనన్తరపచ్చయో. సమనన్తరభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సమనన్తరపచ్చయో. ఇదఞ్చ పచ్చయద్వయం బహుధా పపఞ్చయన్తి. అయం పనేత్థ సారో – యో హి ఏస చక్ఖువిఞ్ఞాణానన్తరా మనోధాతు, మనోధాతుఅనన్తరా మనోవిఞ్ఞాణధాతూతిఆది చిత్తనియమో, సో యస్మా పురిమచిత్తవసేనేవ ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞథా. తస్మా అత్తనో అత్తనో అనన్తరం అనురూపస్స చిత్తుప్పాదస్స ఉప్పాదనసమత్థోవ ధమ్మో అనన్తరపచ్చయో. తేనేవాహ – ‘‘అనన్తరపచ్చయోతి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు తంసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది.
యో అనన్తరపచ్చయో, స్వేవ సమనన్తరపచ్చయో. బ్యఞ్జనమత్తమేవ హేత్థ నానం, ఉపచయసన్తతిఆదీసు వియ, అధివచననిరుత్తిదుకాదీసు వియ చ, అత్థతో పన నానం నత్థి. యమ్పి ‘‘అద్ధానన్తరతాయ అనన్తరపచ్చయో, కాలానన్తరతాయ సమనన్తరపచ్చయో’’తి ఆచరియానం మతం, తం ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలం ఫలసమాపత్తియా సమనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదీహి విరుజ్ఝతి. యమ్పి తత్థ వదన్తి – ‘‘ధమ్మానం సముట్ఠాపనసమత్థతా న పరిహాయతి, భావనాబలేన పన వారితత్తా ధమ్మా సమనన్తరం నుప్పజ్జన్తీ’’తి, తమ్పి కాలానన్తరతాయ అభావమేవ సాధేతి. భావనాబలేన హి తత్థ కాలానన్తరతా నత్థీతి, మయమ్పి ఏతదేవ వదామ. యస్మా చ కాలానన్తరతా నత్థి, తస్మా సమనన్తరపచ్చయతా న యుజ్జతి. కాలానన్తరతాయ హి తేసం సమనన్తరపచ్చయో హోతీతి లద్ధి. తస్మా అభినివేసం అకత్వా బ్యఞ్జనమత్తతోవేత్థ నానాకరణం పచ్చేతబ్బం, న అత్థతో. కథం? నత్థి ఏతేసం అన్తరన్తి హి అనన్తరా. సణ్ఠానాభావతో సుట్ఠు అనన్తరాతి సమనన్తరా.
ఉప్పజ్జమానో సహ ఉప్పజ్జమానభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సహజాతపచ్చయో, పకాసస్స పదీపో వియ. సో అరూపక్ఖన్ధాదివసేన ఛబ్బిధో హోతి. యథాహ – చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో. చత్తారో మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం…పే… ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞం…పే… చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం…పే… మహాభూతా ఉపాదారూపానం…పే… రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానం కిఞ్చికాలే సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో; కిఞ్చి కాలే న సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి. ఇదం హదయవత్థుమేవ సన్ధాయ వుత్తం.
అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉప్పాదనుపత్థమ్భనభావేన ఉపకారకో ధమ్మో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో. అఞ్ఞమఞ్ఞుపత్థమ్భకం తిదణ్డం వియ. సో అరూపక్ఖన్ధాదివసేన తివిధో హోతి. యథాహ – చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో. చత్తారో మహాభూతా…పే… ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయోతి.
అధిట్ఠానాకారేన నిస్సయాకారేన చ ఉపకారకో ధమ్మో నిస్సయపచ్చయో, తరుచిత్తకమ్మాదీనం పథవీపటాదయో వియ. సో ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం సహజాతే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఛట్ఠో పనేత్థ కోట్ఠాసో ‘‘చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా, సోతఘానజివ్హాకాయాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తి, తం రూపం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం విభత్తో.
ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఇధ పన అయం తావ వచనత్థో – తదధీనవుత్తితాయ అత్తనో ఫలేన నిస్సితో, న పటిక్ఖిత్తోతి నిస్సయో. యథా పన భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో, ఏవం భుసో నిస్సయో ఉపనిస్సయో. బలవకారణస్సేతం అధివచనం. తస్మా బలవకారణభావేన ఉపకారకో ధమ్మో ఉపనిస్సయపచ్చయోతి వేదితబ్బో. సో ఆరమ్మణూపనిస్సయో, అనన్తరూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయోతి తివిధో హోతి. తత్థ ‘‘దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖతి, పుబ్బే సుచిణ్ణాని గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖతి, ఝానా వుట్ఠహిత్వా ఝానం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖతి, సేక్ఖా గోత్రభుం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తి, వోదానం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తి, సేక్ఖా మగ్గా వుట్ఠహిత్వా మగ్గం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తీ’’తి ఏవమాదినా నయేన ఆరమ్మణూపనిస్సయో తావ ఆరమ్మణాధిపతినా సద్ధిం నానత్తం అకత్వా విభత్తో. తత్థ యం ఆరమ్మణం గరుం కత్వా చిత్తచేతసికా ఉప్పజ్జన్తి, తం నియమతో తేసం ఆరమ్మణేసు బలవారమ్మణం హోతి. ఇతి గరుకాతబ్బమత్తట్ఠేన ఆరమ్మణాధిపతి, బలవకారణట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిస్సయోతి ఏవమేతేసం నానత్తం వేదితబ్బం.
అనన్తరూపనిస్సయోపి ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ఖన్ధా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ఖన్ధానం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా నయేన అనన్తరపచ్చయేన సద్ధిం నానత్తం అకత్వావ విభత్తో. మాతికానిక్ఖేపే పన నేసం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు తంసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా నయేన అనన్తరస్స చ ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా నయేన ఉపనిస్సయస్స చ ఆగతత్తా నిక్ఖేపవిసేసో అత్థి, సోపి అత్థతో ఏకీభావమేవ గచ్ఛతి. ఏవం సన్తేపి అత్తనో అత్తనో అనన్తరం అనురూపస్స చిత్తుప్పాదస్స పవత్తనసమత్థతాయ అనన్తరతా పురిమచిత్తస్స చ పచ్ఛిమచిత్తుప్పాదనే బలవతాయ అనన్తరూపనిస్సయతా వేదితబ్బా. యథా హి హేతుపచ్చయాదీసు కఞ్చి ధమ్మం వినాపి చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న ఏవం అనన్తరచిత్తం, వినా చిత్తస్స ఉప్పత్తి నామ అత్థి, తస్మా బలవపచ్చయో హోతి. ఇతి అత్తనో అత్తనో అనన్తరం అనురూపచిత్తుప్పాదవసేన అనన్తరపచ్చయో, బలవకారణవసేన అనన్తరూపనిస్సయోతి ఏవమేతేసం నానత్తం వేదితబ్బం.
పకతూపనిస్సయో పన పకతో ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో. పకతో నామ అత్తనో సన్తానే నిప్ఫాదితో వా సద్ధాసీలాది; ఉపసేవితో వా ఉతుభోజనాది. పకతియాయేవ వా ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో, ఆరమ్మణానన్తరేహి అసమ్మిస్సోతి అత్థో. తస్స ‘‘పకతూపనిస్సయో – సద్ధం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, ఝానం ఉప్పాదేతి, విపస్సనం ఉప్పాదేతి, మగ్గం ఉప్పాదేతి, అభిఞ్ఞం ఉప్పాదేతి, సమాపత్తిం ఉప్పాదేతి, సీలం… సుతం… చాగం… పఞ్ఞం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి…పే… సమాపత్తిం ఉప్పాదేతి. సద్ధా… సీలం… సుతం… చాగో… పఞ్ఞా సద్ధాయ… సీలస్స… సుతస్స… చాగస్స… పఞ్ఞాయ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా నయేన అనేకప్పకారకో పభేదో వేదితబ్బో. ఇతి ఇమే సద్ధాదయో పకతా చేవ బలవకారణట్ఠేన ఉపనిస్సయా చాతి పకతూపనిస్సయోతి.
పఠమతరం ఉప్పజ్జిత్వా వత్తమానభావేన ఉపకారకో ధమ్మో పురేజాతపచ్చయో. సో పఞ్చద్వారే వత్థారమ్మణహదయవత్థువసేన ఏకాదసవిధో హోతి. యథాహ – చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో. సోత… ఘాన… జివ్హా… కాయాయతనం, రూపాయతనం, సద్ద… గన్ధ… రస… ఫోట్ఠబ్బాయతనం, కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో. రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనం మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో. యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తి, తం రూపం మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో, మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం కిఞ్చి కాలే పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో, కిఞ్చి కాలే న పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి.
పురేజాతానం రూపధమ్మానం ఉపత్థమ్భకట్ఠేన ఉపకారకో అరూపధమ్మో పచ్ఛాజాతపచ్చయో, గిజ్ఝపోతకసరీరానం ఆహారాసాచేతనా వియ. తేన వుత్తం – ‘‘పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి.
ఆసేవనట్ఠేన అనన్తరానం పగుణబలవభావాయ ఉపకారకో ధమ్మో ఆసేవనపచ్చయో, గన్థాదీసు పురిమాపురిమాభియోగో వియ. సో కుసలాకుసలకిరియజవనవసేన తివిధో హోతి. యథాహ – పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో. పురిమా పురిమా అకుసలా…పే… కిరియాబ్యాకతా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కిరియాబ్యాకతానం ధమ్మానం ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయోతి.
చిత్తపయోగసఙ్ఖాతేన కిరియాభావేన ఉపకారకో ధమ్మో కమ్మపచ్చయో. సో నానాక్ఖణికాయ చేవ కుసలాకుసలచేతనాయ సహజాతాయ చ సబ్బాయపి చేతనాయ వసేన దువిధో హోతి. యథాహ – కుసలాకుసలం కమ్మం విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. చేతనా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తం సముట్ఠానానఞ్చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయోతి.
నిరుస్సాహసన్తభావేన నిరుస్సాహసన్తభావాయ ఉపకారకో విపాకధమ్మో విపాకపచ్చయో. సో పవత్తే చిత్తసముట్ఠానానం, పటిసన్ధియం కటత్తా చ రూపానం, సబ్బత్థ చ సమ్పయుత్తధమ్మానం విపాకపచ్చయో హోతి. యథాహ – విపాకాబ్యాకతో ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణం ఖన్ధానం, చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం, విపాకపచ్చయేన పచ్చయో…పే… పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతో ఏకో ఖన్ధో…పే… ద్వే ఖన్ధా ద్విన్నం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం విపాకపచ్చయేన పచ్చయో. ఖన్ధా వత్థుస్స విపాకపచ్చయేన పచ్చయోతి.
రూపారూపానం ఉపత్థమ్భకట్ఠేన ఉపకారకా చత్తారో ఆహారా ఆహారపచ్చయో. యథాహ – కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో. అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయోతి. పఞ్హావారే పన ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వుత్తం.
అధిపతియట్ఠేన ఉపకారకా ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియవజ్జా వీసతిన్ద్రియా ఇన్ద్రియపచ్చయో. తత్థ చక్ఖున్ద్రియాదయో పఞ్చ అరూపధమ్మానంయేవ, సేసా రూపారూపానం పచ్చయా హోన్తి. యథాహ – చక్ఖున్ద్రియం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా, సోత… ఘాన… జివ్హా… కాయిన్ద్రియం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో. రూపజీవితిన్ద్రియం కటత్తారూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో. అరూపినో ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయోతి. పఞ్హావారే పన ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వుత్తం.
ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన ఉపకారకాని ఠపేత్వా ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణేసు కాయికసుఖదుక్ఖవేదనాద్వయం సబ్బానిపి కుసలాదిభేదాని సత్త ఝానఙ్గాని ఝానపచ్చయో. యథాహ – ఝానఙ్గాని ఝానసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయోతి. పఞ్హావారే పన పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతాని ఝానఙ్గాని సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి వుత్తం.
యతో తతో వా నియ్యానట్ఠేన ఉపకారకాని కుసలాదిభేదాని ద్వాదస మగ్గఙ్గాని మగ్గపచ్చయో. యథాహ – ‘‘మగ్గఙ్గాని మగ్గసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం మగ్గపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. పఞ్హావారే పన ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతాని మగ్గఙ్గాని సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం మగ్గపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం. న ఏతే పన ద్వేపి ఝానమగ్గపచ్చయా యథాసఙ్ఖ్యం ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాహేతుకచిత్తేసు లబ్భన్తీతి వేదితబ్బా.
ఏకవత్థుకఏకారమ్మణఏకుప్పాదేకనిరోధసఙ్ఖాతేన సమ్పయుత్తభావేన ఉపకారకా అరూపధమ్మా సమ్పయుత్తపచ్చయో. యథాహ – ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి.
ఏకవత్థుకాదిభావానుపగమేన ఉపకారకా రూపినో ధమ్మా అరూపీనం, అరూపినో ధమ్మా రూపీనం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. సో సహజాతపచ్ఛాజాతపురేజాతవసేన తివిధో హోతి. వుత్తఞ్హేతం – సహజాతా కుసలా ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. పచ్ఛాజాతా కుసలా ఖన్ధా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయోతి. అబ్యాకతపదస్స పన సహజాతవిభఙ్గే ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఖన్ధా కటత్తారూపానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. ఖన్ధా వత్థుస్స, వత్థు ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వుత్తం. పురేజాతం పన చక్ఖున్ద్రియాదివత్థువసేనేవ వేదితబ్బం. యథాహ – పురేజాతం చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స…పే… కాయాయతనం కాయవిఞ్ఞాణస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. వత్థు విపాకాబ్యాకతానం కిరియాబ్యాకతానం ఖన్ధానం వత్థు కుసలానం ఖన్ధానం, వత్థు అకుసలానం ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయోతి.
పచ్చుప్పన్నలక్ఖణేన అత్థిభావేన తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స ఉపత్థమ్భకట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో అత్థిపచ్చయో. తస్స అరూపక్ఖన్ధమహాభూతనామరూపచిత్తచేతసికమహాభూతాయతనవత్థువసేన సత్తధా మాతికా నిక్ఖిత్తా. యథాహ – చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో; చత్తారో మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం, ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞం, చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం మహాభూతా ఉపాదారూపానం, చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… కాయాయతనం…పే… రూపాయతనం…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. రూపాయతనం…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తి, తం రూపం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయోతి. పఞ్హావారే పన సహజాతం, పురేజాతం, పచ్ఛాజాతం, ఆహారం, ఇన్ద్రియన్తిపి నిక్ఖిపిత్వా సహజాతే తావ ‘‘ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా నయేన నిద్దేసో కతో. పురేజాతే పురేజాతానం చక్ఖాదీనం వసేన నిద్దేసో కతో. పచ్ఛాజాతే పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతానం చిత్తచేతసికానం పచ్చయవసేన నిద్దేసో కతో. ఆహారిన్ద్రియేసు పన ‘‘కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. రూపజీవితిన్ద్రియం కటత్తారూపానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం నిద్దేసో కతోతి.
అత్తనో అనన్తరం ఉప్పజ్జమానానం అరూపధమ్మానం పవత్తిఓకాసస్స దానేన ఉపకారకా సమనన్తరనిరుద్ధా అరూపధమ్మా నత్థిపచ్చయో. యథాహ – సమనన్తరనిరుద్ధా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పటుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం నత్థిపచ్చయేన పచ్చయోతి.
తే ఏవ విగతభావేన ఉపకారకత్తా విగతపచ్చయో. యథాహ – సమనన్తరవిగతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పటుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం విగతపచ్చయేన పచ్చయోతి.
అత్థిపచ్చయధమ్మా ఏవ అవిగతభావేన ఉపకారకత్తా అవిగతపచ్చయోతి వేదితబ్బా. దేసనావిలాసేన పన తథా వినేతబ్బవేనేయ్యవసేన వా అయం దుకో వుత్తో; సహేతుకదుకం వత్వాపి హేతుసమ్పయుత్తదుకో వియాతి.
ఇమేసు పన చతువీసతియా పచ్చయేసు అసమ్మోహత్థం –
ధమ్మతో కాలతో చేవ, నానప్పకారభేదతో;
పచ్చయుప్పన్నతో చేవ, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
తత్థ ధమ్మతోతి – ఇమేసు హి పచ్చయేసు హేతుపచ్చయో తావ నామరూపధమ్మేసు నామధమ్మేకదేసో. ఆరమ్మణపచ్చయో సద్ధిం పఞ్ఞత్తియా చ అభావేన సబ్బేపి నామరూపధమ్మా. అధిపతిపచ్చయే సహజాతాధిపతి నామధమ్మేకదేసో, తథా కమ్మఝానమగ్గపచ్చయా. ఆరమ్మణాధిపతి సబ్బేపి గరుకాతబ్బా ఆరమ్మణధమ్మా. అనన్తరసమనన్తరపచ్ఛాజాతఆసేవనవిపాకసమ్పయుత్తనత్థివిగతపచ్చయా నామధమ్మావ. నిబ్బానస్స అసఙ్గహితత్తా నామధమ్మేకదేసోతిపి వత్తుం వట్టతి. పురేజాతపచ్చయో రూపేకదేసో. సేసా యథాలాభవసేన నామరూపధమ్మాతి ఏవం తావేత్థ ధమ్మతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
కాలతోతి –
పచ్చుప్పన్నావ హోన్తేత్థ, పచ్చయా దస పఞ్చ చ;
అతీతా ఏవ పఞ్చేకో, తే కాలే ద్వేపి నిస్సితో;
తయో తికాలికా చేవ, విముత్తా చాపి కాలతోతి.
ఏతేసు హి హేతుపచ్చయో సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయపురేజాతపచ్ఛాజాతవిపాకఆహారఇన్ద్రియఝానమగ్గసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయోతి ఇమే పన్నరస పచ్చయా పచ్చుప్పన్నధమ్మావ హోన్తి. అనన్తరపచ్చయో సమనన్తరఆసేవననత్థివిగతపచ్చయోతి ఇమే పఞ్చ అతీతాయేవ హోన్తి. ఏకో పన కమ్మపచ్చయో, సో పచ్చుప్పన్నాతీతే ద్వేపి కాలే నిస్సితో హోతి. సేసా ఆరమ్మణపచ్చయో అధిపతిపచ్చయో ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఇమే తయో పచ్చయా తేకాలికాపి హోన్తి, పఞ్ఞత్తియా సద్ధిం నిబ్బానస్స సఙ్గహితత్తా కాలవిముత్తాపీతి. ఏవమేత్థ కాలతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
నానప్పకారభేదతో పచ్చయుప్పన్నతోతి ఇమేసం పన ద్విన్నం పదానం అత్థో నిద్దేసవారే ఆవిభవిస్సతీతి.
పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా.
పచ్చయనిద్దేసో
౧. హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧. ఇదాని సబ్బేపి తే పచ్చయే ఉద్దిట్ఠపటిపాటియా నిద్దిసిత్వా దస్సేతుం హేతుపచ్చయోతి హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతిఆదిమాహ. తత్థ హేతుపచ్చయోతి చతువీసతియా పచ్చయేసు నిక్ఖిత్తపటిపాటియా సబ్బపఠమం భాజేతబ్బస్స పదుద్ధారో. సేసపచ్చయేసుపి ఇమినావ నయేన పఠమం భాజేతబ్బపదం ఉద్ధరిత్వా విస్సజ్జనం కతన్తి వేదితబ్బం. అయం పనేత్థ సమ్బన్ధో – యో పచ్చయుద్దేసే హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠో, సో నిద్దేసతో ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం వేదితబ్బో. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపచ్చయేసు భాజేతబ్బస్స పదస్స విస్సజ్జనేన సద్ధిం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.
ఇదాని హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి ఏత్థ ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి అవత్వా ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి కస్మా వుత్తన్తి? పచ్చయస్స చేవ పచ్చయుప్పన్నానఞ్చ వవత్థాపనతో. హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి హి వుత్తే హేతునా సమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో భవేయ్య. ఏవం సన్తే అసుకో నామ ధమ్మో హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి పచ్చయవవత్థానం న పఞ్ఞాయేయ్య. అథాపి హేతునా సమ్పయుత్తకానం హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి అత్థం అగ్గహేత్వావ యేసం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తకానం హేతూ హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో భవేయ్య, ఏవం సన్తే హేతునా విప్పయుత్తా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయోపి సమ్పయుత్తకాయేవ, హేతునా సమ్పయుత్తా కుసలాదయోపి. తత్థ అయం హేతు అసుకస్స నామ సమ్పయుత్తకధమ్మస్స పచ్చయోతి పచ్చయుప్పన్నవవత్థానం న పఞ్ఞాయేయ్య. తస్మా పచ్చయఞ్చేవ పచ్చయుప్పన్నఞ్చ వవత్థాపేన్తో ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఆహ. తస్సత్థో – హేతుసమ్పయుత్తకానం కుసలాదిధమ్మానం యో హేతు సమ్పయుత్తకో, సో హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి. తత్రాపి ‘‘పచ్చయో’’తి అవత్వా ‘‘హేతుపచ్చయేనా’’తి వచనం హేతునో అఞ్ఞథా పచ్చయభావపటిసేధనత్థం. అయఞ్హి హేతు హేతుపచ్చయేనాపి పచ్చయో హోతి, సహజాతాదిపచ్చయేనాపి. తత్రాస్స య్వాయం సహజాతాదిపచ్చయవసేన అఞ్ఞథాపి పచ్చయభావో, తస్స పటిసేధనత్థం హేతుపచ్చయేనాతి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ‘‘తంసమ్పయుత్తకాన’’న్తి అవత్వా కస్మా ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తన్తి? నిద్దిసితబ్బస్స అపాకటత్తా. తంసమ్పయుత్తకానన్తి హి వుత్తే యేన తే తంసమ్పయుత్తకా నామ హోన్తి, అయం నామ సోతి నిద్దిసితబ్బో అపాకటో. తస్స అపాకటత్తా యేన సమ్పయుత్తా తే తంసమ్పయుత్తకాతి వుచ్చన్తి, తం సరూపతోవ దస్సేతుం ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తం.
తంసముట్ఠానానన్తి ఏత్థ పన నిద్దిసితబ్బస్స పాకటత్తా తం-గహణం కతం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – తే హేతూ చేవ హేతుసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా సముట్ఠానం ఏతేసన్తి తంసముట్ఠానాని. తేసం తంసముట్ఠానానం, హేతుతో చేవ హేతుసమ్పయుత్తధమ్మేహి చ నిబ్బత్తానన్తి అత్థో. ఇమినా చిత్తసముట్ఠానరూపం గణ్హాతి. కిం పన తం చిత్తతో అఞ్ఞేనపి సముట్ఠాతీతి? ఆమ, సముట్ఠాతి. సబ్బేపి హి చిత్తచేతసికా ఏకతో హుత్వా రూపం సముట్ఠాపేన్తి. లోకియధమ్మదేసనాయం పన చిత్తస్స అధికభావతో తథావిధం రూపం చిత్తసముట్ఠానన్తి వుచ్చతి. తేనేవాహ చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి.
యది ఏవం ఇధాపి ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి అవత్వా చిత్తసముట్ఠానానన్తి కస్మా న వుత్తన్తి? అచిత్తసముట్ఠానానమ్పి సఙ్గణ్హనతో. పఞ్హావారస్మిఞ్హి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి ఆగతం’’. తస్స సఙ్గణ్హనత్థం ఇధ చిత్తసముట్ఠానానన్తి అవత్వా తంసముట్ఠానానన్తి వుత్తం. తస్సత్థో – చిత్తజరూపం అజనయమానాపి తే హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకా ధమ్మా సహజాతాదిపచ్చయవసేన సముట్ఠానం ఏతేసన్తి తంసముట్ఠానాని. తేసం తంసముట్ఠానానం పవత్తే చిత్తజానం పటిసన్ధియఞ్చ కటత్తారూపానమ్పి హేతూ హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి. ఇమినా ఉపాయేన అఞ్ఞేసుపి తంసముట్ఠానానన్తి ఆగతట్ఠానేసు అత్థో వేదితబ్బో.
కస్మా పనాయం హేతు పటిసన్ధియమేవ కటత్తారూపానం హేతుపచ్చయో హోతి, న పవత్తేతి? పటిసన్ధియం కమ్మజరూపానం చిత్తపటిబద్ధవుత్తితాయ. పటిసన్ధియఞ్హి కమ్మజరూపానం చిత్తపటిబద్ధా పవత్తి, చిత్తవసేన ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ. తస్మిఞ్హి ఖణే చిత్తం చిత్తజరూపం జనేతుం న సక్కోతి, తానిపి వినా చిత్తేన ఉప్పజ్జితుం వా ఠాతుం వా న సక్కోన్తి. తేనేవాహ – ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౩౯). పవత్తియం పన తేసం చిత్తే విజ్జమానేపి కమ్మపటిబద్ధావ పవత్తి, న చిత్తపటిబద్ధా. అవిజ్జమానే చాపి చిత్తే నిరోధసమాపన్నానం ఉప్పజ్జన్తియేవ.
కస్మా పన పటిసన్ధిక్ఖణే చిత్తం చిత్తజరూపం జనేతుం న సక్కోతీతి? కమ్మవేగక్ఖిత్తతాయ చేవ అప్పతిట్ఠితవత్థుతాయ చ దుబ్బలత్తా. తఞ్హి తదా కమ్మవేగక్ఖిత్తం అపురేజాతవత్థుకత్తా చ అప్పతిట్ఠితవత్థుకన్తి దుబ్బలం హోతి. తస్మా పపాతే పతితమత్తో పురిసో కిఞ్చి సిప్పం కాతుం వియ రూపం జనేతుం న సక్కోతి; కమ్మజరూపమేవ పనస్స చిత్తసముట్ఠానరూపట్ఠానే తిట్ఠతి. తఞ్చ కమ్మజరూపస్సేవ బీజట్ఠానే తిట్ఠతి. కమ్మం పనస్స ఖేత్తసదిసం, కిలేసా ఆపసదిసా. తస్మా సన్తేపి ఖేత్తే ఆపే చ పఠముప్పత్తియం బీజానుభావేన రుక్ఖుప్పత్తి వియ పటిసన్ధిక్ఖణే చిత్తానుభావేన రూపకాయస్స ఉప్పత్తి. బీజే పన విగతేపి పథవీఆపానుభావేన రుక్ఖస్స ఉపరూపరి పవత్తి వియ; వినా చిత్తేన కమ్మతోవ కటత్తారూపానం పవత్తి హోతీతి వేదితబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘కమ్మం ఖేత్తం విఞ్ఞాణం బీజం తణ్హా స్నేహో’’తి (అ. ని. ౩.౭౭).
అయఞ్చ పనత్థో ఓకాసవసేనేవ గహేతబ్బో. తయో హి ఓకాసా – నామోకాసో, రూపోకాసో, నామరూపోకాసోతి. తత్థ అరూపభవో నామోకాసో నామ. తత్ర హి హదయవత్థుమత్తమ్పి రూపపచ్చయం వినా అరూపధమ్మావ ఉప్పజ్జన్తి. అసఞ్ఞభవో రూపోకాసో నామ. తత్ర హి పటిసన్ధిచిత్తమత్తమ్పి అరూపపచ్చయం వినా రూపధమ్మావ ఉప్పజ్జన్తి. పఞ్చవోకారభవో నామరూపోకాసో నామ. తత్ర హి వత్థురూపమత్తమ్పి వినా పటిసన్ధియం అరూపధమ్మా, పటిసన్ధిచిత్తఞ్చ వినా కమ్మజాపి రూపధమ్మా నుప్పజ్జన్తి. యుగనద్ధావ రూపారూపానం ఉప్పత్తి. యథా హి సస్సామికే సరాజకే గేహే సద్వారపాలకే రాజాణత్తిం వినా పఠమప్పవేసో నామ నత్థి, అపరభాగే పన వినాపి ఆణత్తిం పురిమాణత్తిఆనుభావేనేవ హోతి, ఏవమేవ పఞ్చవోకారే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణరాజస్స సహజాతాదిపచ్చయతం వినా రూపస్స పటిసన్ధివసేన పఠముప్పత్తి నామ నత్థి. అపరభాగే పన వినాపి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స సహజాతాదిపచ్చయానుభావం పురిమానుభావవసేన లద్ధప్పవేసస్స కమ్మతో పవత్తి హోతి. అసఞ్ఞభవో పన యస్మా అరూపోకాసో న హోతి, తస్మా తత్థ వినావ అరూపపచ్చయా అసఞ్ఞోకాసత్తా రూపం పవత్తతి, అస్సామికే సుఞ్ఞగేహే అత్తనో గేహే చ పురిసస్స పవేసో వియ. అరూపభవోపి యస్మా రూపోకాసో న హోతి, తస్మా తత్థ వినావ రూపపచ్చయా అఞ్ఞోకాసత్తా అరూపధమ్మా పవత్తన్తి. పఞ్చవోకారభవో పన రూపారూపోకాసోతి నత్థేత్థ అరూపపచ్చయం వినా పటిసన్ధిక్ఖణే రూపానం ఉప్పత్తీతి. ఇతి అయం హేతు పటిసన్ధియమేవ కటత్తారూపానం పచ్చయో హోతి, న పవత్తేతి.
నను ‘‘హేతూ సహజాతానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తే సబ్బోపి అయమత్థో గహితో హోతి, అథ కస్మా ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపాన’’న్తి ఇదం గహితన్తి? పవత్తియం కటత్తారూపాదీనం పచ్చయభావపటిబాహనతో. ఏవఞ్హి సతి యాని పవత్తియం హేతునా సహ ఏకక్ఖణే కటత్తారూపాని చేవ ఉతుఆహారసముట్ఠానాని చ జాయన్తి, తేసమ్పి హేతూ హేతుపచ్చయోతి ఆపజ్జేయ్య, న చ సో తేసం పచ్చయో. తస్మా తేసం పచ్చయభావస్స పటిబాహనత్థమేతం గహితన్తి వేదితబ్బం.
ఇదాని ‘‘నానప్పకారభేదతో పచ్చయుప్పన్నతో’’తి ఇమేసం పదానం వసేనేత్థ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. తేసు నానప్పకారభేదతోతి అయఞ్హి హేతు నామ జాతితో కుసలాకుసలవిపాకకిరియభేదతో చతుబ్బిధో. తత్థ కుసలహేతు భూమన్తరతో కామావచరాదిభేదేన చతుబ్బిధో, అకుసలహేతు కామావచరోవ విపాకహేతు కామావచరాదిభేదేన చతుబ్బిధో, కిరియహేతు కామావచరో రూపావచరో అరూపావచరోతి తివిధో. తత్థ కామావచరకుసలహేతు నామతో అలోభాదివసేన తివిధో. రూపావచరాదికుసలహేతూసుపి ఏసేవ నయో. అకుసలహేతు లోభాదివసేన తివిధో. విపాకకిరియహేతూ పన అలోభాదివసేన తయో తయో హోన్తి. తంతంచిత్తసమ్పయోగవసేన పన తేసం తేసం హేతూనం నానప్పకారభేదోయేవాతి ఏవం తావేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
పచ్చయుప్పన్నతోతి ఇమినా పచ్చయేన ఇమే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఇమేసం నామ ధమ్మానం అయం పచ్చయోతి ఏవమ్పి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి అత్థో. తత్థ ఇమస్మిం తావ హేతుపచ్చయే కామావచరకుసలహేతు కామభవరూపభవేసు అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయో హోతి, అరూపభవే సమ్పయుత్తధమ్మానంయేవ. రూపావచరకుసలహేతు కామభవరూపభవేసుయేవ సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయో. అరూపావచరకుసలహేతు కామావచరకుసలహేతుసదిసోవ. తథా అపరియాపన్నకుసలహేతు, తథా అకుసలహేతు. కామావచరవిపాకహేతు పన కామభవస్మింయేవ అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం, పటిసన్ధియం కటత్తారూపానం, పవత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయో. రూపావచరవిపాకహేతు రూపభవే వుత్తప్పకారానఞ్ఞేవ హేతుపచ్చయో. అరూపావచరవిపాకహేతు అరూపభవే సమ్పయుత్తకానఞ్ఞేవ హేతుపచ్చయో. అపరియాపన్నవిపాకహేతు కామభవరూపభవేసు సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ అరూపభవే అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ హేతుపచ్చయో. కిరియహేతూసు పన తేభూమకేసుపి కుసలహేతుసదిసోవ పచ్చయోతి. ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౨. ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨. ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసే రూపాయతనన్తి రూపసఙ్ఖాతం ఆయతనం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతాయ ధాతుయా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తంసమ్పయుత్తకానన్తి తాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా సమ్పయుత్తకానం తిణ్ణం ఖన్ధానం, సబ్బేసమ్పి చక్ఖుపసాదవత్థుకానం చతున్నం ఖన్ధానం రూపాయతనం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. మనోధాతుయాతి ససమ్పయుత్తధమ్మాయ తివిధాయపి మనోధాతుయా రూపాయతనాదీని పఞ్చ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, నో చ ఖో ఏకక్ఖణే. సబ్బే ధమ్మాతి ఏతాని చ రూపాయతనాదీని పఞ్చ అవసేసా చ సబ్బేపి ఞేయ్యధమ్మా ఇమా ఛ ధాతుయో ఠపేత్వా సేసాయ ససమ్పయుత్తధమ్మాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో. యం యం ధమ్మం ఆరబ్భాతి ఇమినా యే ఏతే ఏతాసం సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం ఆరమ్మణధమ్మా వుత్తా, తే తాసం ధాతూనం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జనక్ఖణేయేవ ఆరమ్మణపచ్చయో హోన్తీతి దీపేతి. ఏవం హోన్తాపి చ న ఏకతో హోన్తి, యం యం ఆరబ్భ యే యే ఉప్పజ్జన్తి, తేసం తేసం తే తే విసుం విసుం ఆరమ్మణపచ్చయో హోన్తీతిపి దీపేతి. ఉప్పజ్జన్తీతి ఇదం యథా నజ్జో సన్దన్తి, పబ్బతా తిట్ఠన్తీతి సబ్బకాలసఙ్గహవసేన, ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తేన యేపి ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జింసు, యేపి ఉప్పజ్జిస్సన్తి, తే సబ్బే ఆరమ్మణపచ్చయేనేవ ఉప్పజ్జింసు చ ఉప్పజ్జిస్సన్తి చాతి సిద్ధం హోతి. చిత్తచేతసికా ధమ్మాతి ఇదం ‘‘యే యే ధమ్మా’’తి వుత్తానం సరూపతో నిదస్సనం. తే తే ధమ్మాతి తే తే ఆరమ్మణధమ్మా. తేసం తేసన్తి తేసం తేసం చిత్తచేతసికధమ్మానం. అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
ఇదం పన ఆరమ్మణం నామ రూపారమ్మణం సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మారమ్మణన్తి కోట్ఠాసతో ఛబ్బిధం హోతి. తత్థ ఠపేత్వా పఞ్ఞత్తిం అవసేసం భూమితో కామావచరం…పే… అపరియాపన్నన్తి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ కామావచరం కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపభేదతో పఞ్చవిధం; రూపావచరం కుసలవిపాకకిరియతో తివిధం, తథా అరూపావచరం, అపరియాపన్నం కుసలవిపాకనిబ్బానవసేన తివిధం హోతి. సబ్బమేవ వా ఏతం కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపనిబ్బానపఞ్ఞత్తిభేదతో సత్తవిధం హోతి. తత్థ కుసలం భూమిభేదతో చతుబ్బిధం హోతి, అకుసలం కామావచరమేవ, విపాకం చతుభూమకం, కిరియం తిభూమకం, రూపం ఏకభూమకం కామావచరమేవ, నిబ్బానమ్పి ఏకభూమకం అపరియాపన్నమేవ, పఞ్ఞత్తి భూమివినిముత్తాతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేతస్మిం ఆరమ్మణే కామావచరకుసలారమ్మణం కామావచరకుసలస్స, రూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరవిపాకస్స, కామావచరకిరియస్స, రూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. రూపావచరకుసలారమ్మణం తేసు ఛసు రాసీసు కామావచరవిపాకవజ్జానం పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అరూపావచరకుసలారమ్మణం కామావచరకుసలస్స, రూపావచరకుసలస్స, అరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, అరూపావరచరవిపాకస్స, కామావచరకిరియస్స, రూపావచరకిరియస్స, అరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం అట్ఠన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అపరియాపన్నకుసలారమ్మణం కామావచరరూపావచరతో కుసలకిరియానమేవ ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అకుసలారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరవిపాకస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి.
కామావచరవిపాకారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరవిపాకస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. రూపావచరవిపాకారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అరూపావచరవిపాకారమ్మణమ్పి ఇమేసంయేవ పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అపరియాపన్నవిపాకారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలకిరియానఞ్ఞేవ ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి.
కామావచరకిరియారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరవిపాకస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. రూపావచరకిరియారమ్మణం ఇమేసు ఛసు రాసీసు కామావచరవిపాకవజ్జానం పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అరూపావచరకిరియారమ్మణం తేసం పఞ్చన్నం అరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. చతుసముట్ఠానం రూపక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం రూపారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స అకుసలస్స కామావచరవిపాకస్స కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. నిబ్బానారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అపరియాపన్నతో కుసలవిపాకస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. రూపావచరకుసలకిరియానం కేచి నిచ్ఛన్తి, తం యుత్తితో ఉపధారేతబ్బం. నానప్పకారకం పన పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణం తేభూమకకుసలస్స, అకుసలస్స, రూపావచరవిపాకస్స, అరూపావచరవిపాకస్స, తేభూమకకిరియస్స చాతి ఇమేసం నవన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. తత్థ యం యం ఆరమ్మణం యేసం యేసం పచ్చయో, తే తే తంతంపచ్చయుప్పన్నా నామ హోన్తీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౩. అధిపతిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౩. అధిపతిపచ్చయనిద్దేసే ఛన్దాధిపతీతి ఛన్దసఙ్ఖాతో అధిపతి. ఛన్దం ధురం కత్వా ఛన్దం జేట్ఠకం కత్వా చిత్తుప్పత్తికాలే ఉప్పన్నస్స కత్తుకమ్యతాఛన్దస్సేతం నామం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. కస్మా పన యథా హేతుపచ్చయనిద్దేసే హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తం, ఏవమిధ ‘‘అధిపతీ అధిపతిసమ్పయుత్తకానన్తి అవత్వా ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకాన’’న్తిఆదినా నయేన దేసనా కతాతి? ఏకక్ఖణే అభావతో. పురిమనయస్మిఞ్హి ద్వే తయో హేతూ ఏకక్ఖణేపి హేతుపచ్చయో హోన్తి మూలట్ఠేన. ఉపకారకభావస్స అవిజహనతో. అధిపతి పన జేట్ఠకట్ఠేన ఉపకారకో, న చ ఏకక్ఖణే బహూ జేట్ఠకా నామ హోన్తి. తస్మా ఏకతో ఉప్పన్నానమ్పి నేసం ఏకక్ఖణే అధిపతిపచ్చయభావో నత్థి. తస్స అధిపతిపచ్చయభావస్స ఏకక్ఖణే అభావతో ఇధ ఏవం దేసనా కతాతి.
ఏవం సహజాతాధిపతిం దస్సేత్వా ఇదాని ఆరమ్మణాధిపతిం దస్సేతుం యం యం ధమ్మం గరుం కత్వాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం యం ధమ్మన్తి యం యం ఆరమ్మణధమ్మం. గరుం కత్వాతి గరుకారచిత్తీకారవసేన వా అస్సాదవసేన వా గరుం భారియం లద్ధబ్బం అవిజహితబ్బం అనవఞ్ఞాతం కత్వా. తే తే ధమ్మాతి తే తే గరుకాతబ్బధమ్మా. తేసం తేసన్తి తేసం తేసం గరుకారకధమ్మానం. అధిపతిపచ్చయేనాతి ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో హోతీతి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన అధిపతి నామ సహజాతారమ్మణవసేన దువిధో. తత్థ సహజాతో ఛన్దాదివసేన చతుబ్బిధో. తేసు ఏకేకో కామావచరాదివసేన భూమితో చతుబ్బిధో. తత్థ కామావచరో కుసలాకుసలకిరియవసేన తివిధో. అకుసలం పత్వా పనేత్థ వీమంసాధిపతి న లబ్భతి. రూపారూపావచరో కుసలకిరియవసేన దువిధో, అపరియాపన్నో కుసలవిపాకవసేన దువిధో. ఆరమ్మణాధిపతి పన జాతిభేదతో కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపనిబ్బానానం వసేన ఛబ్బిధోతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ సహజాతాధిపతిమ్హి తావ కామావచరకుసలకిరియసఙ్ఖాతో అధిపతి దుహేతుకతిహేతుకేసు చిత్తుప్పాదేసు ఛన్దాదీనం అఞ్ఞతరం జేట్ఠకం కత్వా ఉప్పత్తికాలే అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ అధిపతిపచ్చయో హోతి. రూపావచరకుసలకిరియసఙ్ఖాతేపి ఏసేవ నయో. అయం పన ఏకన్తేనేవ లబ్భతి. న హి తే ధమ్మా సహజాతాధిపతిం వినా ఉప్పజ్జన్తి. అరూపావచరకుసలకిరియసఙ్ఖాతో పన పఞ్చవోకారే రూపావచరఅధిపతిసదిసోవ చతువోకారే పన సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ అధిపతిపచ్చయో హోతి. తథా తత్థుప్పన్నో సబ్బోపి కామావచరాధిపతి. అపరియాపన్నో కుసలతోపి విపాకతోపి పఞ్చవోకారే ఏకన్తేనేవ సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ అధిపతిపచ్చయో హోతి, చతువోకారే అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ. అకుసలో కామభవే మిచ్ఛత్తనియతచిత్తేసు ఏకన్తేనేవ సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ అధిపతిపచ్చయో హోతి. అనియతో కామభవరూపభవేసు అత్తనో అధిపతికాలే తేసఞ్ఞేవ. అరూపభవే అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ అధిపతిపచ్చయో హోతి. అయం తావ సహజాతాధిపతిమ్హి నయో.
ఆరమ్మణాధిపతిమ్హి పన కామావచరకుసలో ఆరమ్మణాధిపతి కామావచరకుసలస్స లోభసహగతాకుసలస్సాతి ఇమేసం ద్విన్నం రాసీనం ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. రూపావచరారూపావచరేపి కుసలారమ్మణాధిపతిమ్హి ఏసేవ నయో. అపరియాపన్నకుసలో పన ఆరమ్మణాధిపతి కామావచరతో ఞాణసమ్పయుత్తకుసలస్స చేవ ఞాణసమ్పయుత్తకిరియస్స చ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. అకుసలో పన ఆరమ్మణాధిపతి నామ లోభసహగతచిత్తుప్పాదో వుచ్చతి. సో లోభసహగతాకుసలస్సేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. కామావచరో పన విపాకారమ్మణాధిపతి లోభసహగతాకుసలస్సేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. తథా రూపావచరారూపావచరవిపాకారమ్మణాధిపతి. లోకుత్తరో పన విపాకారమ్మణాధిపతి కామావచరతో ఞాణసమ్పయుత్తకుసలకిరియానఞ్ఞేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. కామావచరాదిభేదతో పన తివిధోపి కిరియారమ్మణాధిపతి లోభసహగతాకుసలస్సేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. చతుసముట్ఠానికరూపసఙ్ఖాతో రూపక్ఖన్ధో ఆరమ్మణాధిపతి లోభసహగతాకుసలస్సేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. నిబ్బానం కామావచరతో ఞాణసమ్పయుత్తకుసలస్స ఞాణసమ్పయుత్తకిరియస్స లోకుత్తరకుసలస్స లోకుత్తరవిపాకస్స చాతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
అధిపతిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౪. అనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౪. అనన్తరపచ్చయనిద్దేసే మనోధాతుయాతి విపాకమనోధాతుయా. మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాతి సన్తీరణకిచ్చాయ అహేతుకవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా. తతో పరం పన వోట్ఠబ్బనజవనతదారమ్మణభవఙ్గకిచ్చా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో వత్తబ్బా సియుం, తా అవుత్తాపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బాతి నయం దస్సేత్వా దేసనా సఙ్ఖిత్తా. ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా’’తిఆదికే చ ఛట్ఠనయే తా సఙ్గహితాతిపి ఇధ న వుత్తాతి వేదితబ్బా. తత్థ పురిమా పురిమాతి ఛసు ద్వారేసుపి అనన్తరాతీతా కుసలజవనధమ్మా దట్ఠబ్బా. పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానన్తి అనన్తరఉప్పజ్జమానానఞ్ఞేవ. కుసలానన్తి సదిసకుసలానం. అబ్యాకతానన్తి ఇదం పన కుసలానన్తరం తదారమ్మణభవఙ్గఫలసమాపత్తివసేన వుత్తం. అకుసలమూలకే అబ్యాకతానన్తి తదారమ్మణభవఙ్గసఙ్ఖాతానఞ్ఞేవ. అబ్యాకతమూలకే అబ్యాకతానన్తి ఆవజ్జనజవనవసేన వా భవఙ్గవసేన వా పవత్తానం కిరియవిపాకాబ్యాకతానం కిరియమనోధాతుతో పట్ఠాయ పన యావ వోట్ఠబ్బనకిచ్చా మనోవిఞ్ఞాణధాతు, తావ పవత్తేసు వీథిచిత్తేసుపి అయం నయో లబ్భతేవ. కుసలానన్తి పఞ్చద్వారే వోట్ఠబ్బనానన్తరానం మనోద్వారే ఆవజ్జనాన్తరానం పఠమజవనకుసలానం. అకుసలానన్తి పదేపి ఏసేవ నయో. యేసం యేసన్తి ఇదం సబ్బేసమ్పి అనన్తరపచ్చయధమ్మానం. సఙ్ఖేపలక్ఖణన్తి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన అనన్తరపచ్చయో నామ ఠపేత్వా నిబ్బానం చతుభూమకో అరూపధమ్మరాసియేవాతి వేదితబ్బో. సో జాతివసేన కుసలాకుసలవిపాకకిరియతో చతుధా భిజ్జతి. తత్థ కుసలో కామావచరాదిభేదతో చతుబ్బిధో హోతి, అకుసలో కామావచరోవ విపాకో చతుభూమకో, కిరియానన్తరపచ్చయో పన తే భూమకోతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ కామావచరకుసలో అత్తనా సదిసస్సేవ కామావచరకుసలస్స అనన్తరపచ్చయో హోతి. ఞాణసమ్పయుత్తకామావచరకుసలో పన రూపావచరకుసలస్స అరూపావచరకుసలస్స లోకుత్తరకుసలస్సాతి ఇమేసం తిణ్ణం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. కామావచరకుసలో చ కామావచరవిపాకస్స, రూపావచరారూపావచరవిపాకస్స, ఞాణసమ్పయుత్తో లోకుత్తరవిపాకస్సాపీతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. రూపావచరకుసలో రూపావచరకుసలస్స, ఞాణసమ్పయుత్తకామావచరవిపాకస్స, రూపావచరవిపాకస్సాతి ఇమేసం తిణ్ణం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. అరూపావచరకుసలో తేసం ద్విన్నం విపాకానం అత్తనో కుసలస్స విపాకస్స చాతి అవిసేసేన చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. విసేసేన పనేత్థ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలో అనాగామిఫలసఙ్ఖాతస్స లోకుత్తరవిపాకస్సపి అనన్తరపచ్చయో హోతి. లోకుత్తరకుసలో లోకుత్తరవిపాకస్సేవ అనన్తరపచ్చయో హోతి. అకుసలో అవిసేసేన అకుసలస్స చేవ కుసలాకుసలవిపాకస్స చ. విసేసేన పనేత్థ సుఖమజ్ఝత్తవేదనాసమ్పయుత్తో అకుసలో రూపావచరారూపావచరవిపాకస్సాపీతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి.
కామావచరవిపాకస్స ఞాణసమ్పయుత్తో వా ఞాణవిప్పయుత్తో వా విపాకో కామావచరకిరియావజ్జనస్స, ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకో పనేత్థ పటిసన్ధివసేన ఉప్పజ్జమానస్స రూపావచరారూపావచరవిపాకస్సాపీతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. రూపావచరవిపాకో సహేతుకకామావచరవిపాకస్స రూపావచరారూపావచరవిపాకస్స కామావచరకిరియావజ్జనస్సాతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. అరూపావచరవిపాకో తిహేతుకకామావచరవిపాకస్స అరూపావచరవిపాకస్స కామావచరకిరియావజ్జనస్సాతి తిణ్ణం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. లోకుత్తరవిపాకో తిహేతుకకామావచరవిపాకస్స రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరవిపాకస్సాతి చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి.
కామావచరకిరియం కామావచరకుసలాకుసలస్స చతుభూమకవిపాకస్స తేభూమకకిరియస్సాతి నవన్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. రూపావచరకిరియం తిహేతుకకామావచరవిపాకస్స రూపావచరవిపాకస్స రూపావచరకిరియస్సాతి తిణ్ణం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. అరూపావచరకిరియం తిహేతుకకామావచరవిపాకస్స రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరవిపాకస్స అరూపావచరకిరియస్సాతి పఞ్చన్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతీతి. ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
అనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౫. సమనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౫. సమనన్తరపచ్చయనిద్దేసోపి ఇమినా సమానగతికోవ. ఇమే పన ద్వే పచ్చయా మహావిత్థారా, తస్మా సబ్బచిత్తుప్పత్తివసేన తేసం ఉపపరిక్ఖిత్వా విత్థారో గహేతబ్బోతి.
సమనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౬. సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౬. సహజాతపచ్చయనిద్దేసే అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స. ఇమినా ఏతేసం ధమ్మానం ఏకక్ఖణే పచ్చయభావఞ్చేవ పచ్చయుప్పన్నభావఞ్చ దీపేతి. ఓక్కన్తిక్ఖణేతి పఞ్చవోకారభవే పటిసన్ధిక్ఖణే. తస్మిఞ్హి ఖణే నామరూపం ఓక్కన్తం వియ పక్ఖన్దన్తం వియ పరలోకతో ఇమం లోకం ఆగన్త్వా పవిసన్తం వియ ఉప్పజ్జతి, తస్మా సో ఖణో ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణో’’తి వుచ్చతి. ఏత్థ చ రూపన్తి హదయవత్థుమత్తమేవ అధిప్పేతం. తఞ్హి నామస్స, నామఞ్చ తస్స అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయట్ఠం ఫరతి. చిత్తచేతసికాతి పవత్తియం చత్తారో ఖన్ధా. సహజాతపచ్చయేనాతి ఏత్థ చిత్తసముట్ఠానరూపా చిత్తచేతసికానం పచ్చయట్ఠం న ఫరన్తి, తస్మా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి న వుత్తం. తథా ఉపాదారూపా భూతానం. రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానన్తి హదయవత్థు చతున్నం ఖన్ధానం. కిఞ్చి కాలేతి కిస్మిఞ్చి కాలే. సహజాతపచ్చయేనాతి పటిసన్ధిం సన్ధాయ వుత్తం. న సహజాతపచ్చయేనాతి పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం.
అయం పన ‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’తి ఏవం ఛహి కోట్ఠాసేహి ఠితో. తత్థ తయో కోట్ఠాసా అఞ్ఞమఞ్ఞవసేన వుత్తా, తయో న అఞ్ఞమఞ్ఞవసేన. తత్థ పఠమకోట్ఠాసే అరూపమేవ పచ్చయో చేవ పచ్చయుప్పన్నఞ్చ, దుతియే రూపమేవ, తతియే నామరూపం, చతుత్థే పచ్చయో అరూపం, పచ్చయుప్పన్నం రూపం; పఞ్చమే పచ్చయోపి పచ్చయుప్పన్నమ్పి రూపమేవ; ఛట్ఠే పచ్చయో రూపం, పచ్చయుప్పన్నం అరూపన్తి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన సహజాతపచ్చయో జాతివసేన కుసలో అకుసలో విపాకో కిరియం రూపన్తి పఞ్చధా భిజ్జతి. తత్థ కుసలో భూమితో చతుబ్బిధో హోతి, అకుసలో ఏకవిధోవ విపాకో చతుబ్బిధో, కిరియసఙ్ఖాతో తివిధో, రూపం ఏకవిధం కామావచరమేవాతి ఏవం తావేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ చతుభూమకమ్పి కుసలం పఞ్చవోకారభవే అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ సహజాతపచ్చయో హోతి, తథా అకుసలం. యం పనేత్థ అరూపే ఉప్పజ్జతి, తం అరూపధమ్మానంయేవ సహజాతపచ్చయో హోతి.
కామావచరరూపావచరవిపాకం చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చేవ సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ సహజాతపచ్చయో హోతి. యం పనేత్థ రూపం న సముట్ఠాపేతి, తం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ. యం పటిసన్ధియం ఉప్పజ్జతి, తం కటత్తారూపానఞ్చాపి సహజాతపచ్చయో హోతి. అరూపావచరవిపాకం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ. లోకుత్తరవిపాకం పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ, చతువోకారే అరూపానఞ్ఞేవ. కామావచరఅరూపావచరకిరియా పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ సహజాతపచ్చయో హోతి, చతువోకారే అరూపానఞ్ఞేవ. రూపావచరకిరియా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ ఏకన్తేన సహజాతపచ్చయో హోతి.
చతుసముట్ఠానికస్స రూపస్స కమ్మసముట్ఠానరూపే ఏకం మహాభూతం తిణ్ణం, తీణి ఏకస్స, ద్వే ద్విన్నం మహాభూతానం, మహాభూతా ఉపాదారూపస్స సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో. కామావచరరూపావచరపటిసన్ధిక్ఖణే వత్థురూపం విపాకక్ఖన్ధానం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో. ఉతుచిత్తాహారసముట్ఠానేసు పన మహాభూతాని అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చేవ ఉపాదారూపస్స చ సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౭. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౭. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయనిద్దేసే సహజాతపచ్చయనిద్దేసస్స పురిమానం తిణ్ణం కోట్ఠాసానం వసేన పాళి ఆగతా. తస్సా తత్థ వుత్తసదిసావ వణ్ణనాతి పున న గహితా. అయమ్పి చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో జాతివసేన కుసలో అకుసలో విపాకో కిరియం రూపన్తి పఞ్చధా భిన్నో. తత్థ కుసలో భూమితో చతుబ్బిధో. సబ్బం పురిమసదిసమేవాతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.