పచ్చయనిద్దేసో
౧. హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧. ఇదాని సబ్బేపి తే పచ్చయే ఉద్దిట్ఠపటిపాటియా నిద్దిసిత్వా దస్సేతుం హేతుపచ్చయోతి హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతిఆదిమాహ. తత్థ హేతుపచ్చయోతి చతువీసతియా పచ్చయేసు నిక్ఖిత్తపటిపాటియా సబ్బపఠమం భాజేతబ్బస్స పదుద్ధారో. సేసపచ్చయేసుపి ఇమినావ నయేన పఠమం భాజేతబ్బపదం ఉద్ధరిత్వా విస్సజ్జనం కతన్తి వేదితబ్బం. అయం పనేత్థ సమ్బన్ధో – యో పచ్చయుద్దేసే హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠో, సో నిద్దేసతో ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం వేదితబ్బో. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపచ్చయేసు భాజేతబ్బస్స పదస్స విస్సజ్జనేన సద్ధిం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.
ఇదాని హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి ఏత్థ ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి అవత్వా ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి కస్మా వుత్తన్తి? పచ్చయస్స చేవ పచ్చయుప్పన్నానఞ్చ వవత్థాపనతో. హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి హి వుత్తే హేతునా సమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో భవేయ్య. ఏవం సన్తే అసుకో నామ ధమ్మో హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి పచ్చయవవత్థానం న పఞ్ఞాయేయ్య. అథాపి హేతునా సమ్పయుత్తకానం హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి అత్థం అగ్గహేత్వావ యేసం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తకానం హేతూ హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో భవేయ్య, ఏవం సన్తే హేతునా విప్పయుత్తా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయోపి సమ్పయుత్తకాయేవ, హేతునా సమ్పయుత్తా కుసలాదయోపి. తత్థ అయం హేతు అసుకస్స నామ సమ్పయుత్తకధమ్మస్స పచ్చయోతి పచ్చయుప్పన్నవవత్థానం న పఞ్ఞాయేయ్య. తస్మా పచ్చయఞ్చేవ పచ్చయుప్పన్నఞ్చ వవత్థాపేన్తో ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఆహ. తస్సత్థో – హేతుసమ్పయుత్తకానం కుసలాదిధమ్మానం యో హేతు సమ్పయుత్తకో, సో హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి. తత్రాపి ‘‘పచ్చయో’’తి అవత్వా ‘‘హేతుపచ్చయేనా’’తి వచనం హేతునో అఞ్ఞథా పచ్చయభావపటిసేధనత్థం. అయఞ్హి హేతు హేతుపచ్చయేనాపి పచ్చయో హోతి, సహజాతాదిపచ్చయేనాపి. తత్రాస్స య్వాయం సహజాతాదిపచ్చయవసేన అఞ్ఞథాపి పచ్చయభావో, తస్స పటిసేధనత్థం హేతుపచ్చయేనాతి వుత్తం. ఏవం సన్తేపి ‘‘తంసమ్పయుత్తకాన’’న్తి అవత్వా కస్మా ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తన్తి? నిద్దిసితబ్బస్స అపాకటత్తా. తంసమ్పయుత్తకానన్తి హి వుత్తే యేన తే తంసమ్పయుత్తకా నామ హోన్తి, అయం నామ సోతి నిద్దిసితబ్బో అపాకటో. తస్స అపాకటత్తా యేన సమ్పయుత్తా తే తంసమ్పయుత్తకాతి వుచ్చన్తి, తం సరూపతోవ దస్సేతుం ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తం.
తంసముట్ఠానానన్తి ఏత్థ పన నిద్దిసితబ్బస్స పాకటత్తా తం-గహణం కతం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – తే హేతూ చేవ హేతుసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా సముట్ఠానం ఏతేసన్తి తంసముట్ఠానాని. తేసం తంసముట్ఠానానం, హేతుతో చేవ హేతుసమ్పయుత్తధమ్మేహి చ నిబ్బత్తానన్తి అత్థో. ఇమినా చిత్తసముట్ఠానరూపం గణ్హాతి. కిం పన తం చిత్తతో అఞ్ఞేనపి సముట్ఠాతీతి? ఆమ, సముట్ఠాతి. సబ్బేపి హి చిత్తచేతసికా ఏకతో హుత్వా రూపం సముట్ఠాపేన్తి. లోకియధమ్మదేసనాయం పన చిత్తస్స అధికభావతో తథావిధం రూపం చిత్తసముట్ఠానన్తి వుచ్చతి. తేనేవాహ చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి.
యది ఏవం ఇధాపి ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి అవత్వా చిత్తసముట్ఠానానన్తి కస్మా న వుత్తన్తి? అచిత్తసముట్ఠానానమ్పి సఙ్గణ్హనతో. పఞ్హావారస్మిఞ్హి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి ఆగతం’’. తస్స సఙ్గణ్హనత్థం ఇధ చిత్తసముట్ఠానానన్తి అవత్వా తంసముట్ఠానానన్తి వుత్తం. తస్సత్థో – చిత్తజరూపం అజనయమానాపి తే హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకా ధమ్మా సహజాతాదిపచ్చయవసేన సముట్ఠానం ఏతేసన్తి తంసముట్ఠానాని. తేసం తంసముట్ఠానానం పవత్తే చిత్తజానం పటిసన్ధియఞ్చ కటత్తారూపానమ్పి హేతూ హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి. ఇమినా ఉపాయేన అఞ్ఞేసుపి తంసముట్ఠానానన్తి ఆగతట్ఠానేసు అత్థో వేదితబ్బో.
కస్మా పనాయం హేతు పటిసన్ధియమేవ కటత్తారూపానం హేతుపచ్చయో హోతి, న పవత్తేతి? పటిసన్ధియం కమ్మజరూపానం చిత్తపటిబద్ధవుత్తితాయ. పటిసన్ధియఞ్హి కమ్మజరూపానం చిత్తపటిబద్ధా పవత్తి, చిత్తవసేన ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ. తస్మిఞ్హి ఖణే చిత్తం చిత్తజరూపం జనేతుం న సక్కోతి, తానిపి వినా చిత్తేన ఉప్పజ్జితుం వా ఠాతుం వా న సక్కోన్తి. తేనేవాహ – ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, తస్మిం పతిట్ఠితే విఞ్ఞాణే నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౩౯). పవత్తియం పన తేసం చిత్తే విజ్జమానేపి కమ్మపటిబద్ధావ పవత్తి, న చిత్తపటిబద్ధా. అవిజ్జమానే చాపి చిత్తే నిరోధసమాపన్నానం ఉప్పజ్జన్తియేవ.
కస్మా పన పటిసన్ధిక్ఖణే చిత్తం చిత్తజరూపం జనేతుం న సక్కోతీతి? కమ్మవేగక్ఖిత్తతాయ చేవ అప్పతిట్ఠితవత్థుతాయ చ దుబ్బలత్తా. తఞ్హి తదా కమ్మవేగక్ఖిత్తం అపురేజాతవత్థుకత్తా చ అప్పతిట్ఠితవత్థుకన్తి దుబ్బలం హోతి. తస్మా పపాతే పతితమత్తో పురిసో కిఞ్చి సిప్పం కాతుం వియ రూపం జనేతుం న సక్కోతి; కమ్మజరూపమేవ పనస్స చిత్తసముట్ఠానరూపట్ఠానే తిట్ఠతి. తఞ్చ కమ్మజరూపస్సేవ బీజట్ఠానే తిట్ఠతి. కమ్మం పనస్స ఖేత్తసదిసం, కిలేసా ఆపసదిసా. తస్మా సన్తేపి ఖేత్తే ఆపే చ పఠముప్పత్తియం బీజానుభావేన రుక్ఖుప్పత్తి వియ పటిసన్ధిక్ఖణే చిత్తానుభావేన రూపకాయస్స ఉప్పత్తి. బీజే పన విగతేపి పథవీఆపానుభావేన రుక్ఖస్స ఉపరూపరి పవత్తి వియ; వినా చిత్తేన కమ్మతోవ కటత్తారూపానం పవత్తి హోతీతి వేదితబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘కమ్మం ఖేత్తం విఞ్ఞాణం బీజం తణ్హా స్నేహో’’తి (అ. ని. ౩.౭౭).
అయఞ్చ పనత్థో ఓకాసవసేనేవ గహేతబ్బో. తయో హి ఓకాసా – నామోకాసో, రూపోకాసో, నామరూపోకాసోతి. తత్థ అరూపభవో నామోకాసో నామ. తత్ర హి హదయవత్థుమత్తమ్పి రూపపచ్చయం వినా అరూపధమ్మావ ఉప్పజ్జన్తి. అసఞ్ఞభవో రూపోకాసో నామ. తత్ర హి పటిసన్ధిచిత్తమత్తమ్పి అరూపపచ్చయం వినా రూపధమ్మావ ఉప్పజ్జన్తి. పఞ్చవోకారభవో నామరూపోకాసో నామ. తత్ర హి వత్థురూపమత్తమ్పి వినా పటిసన్ధియం అరూపధమ్మా, పటిసన్ధిచిత్తఞ్చ వినా కమ్మజాపి రూపధమ్మా నుప్పజ్జన్తి. యుగనద్ధావ రూపారూపానం ఉప్పత్తి. యథా హి సస్సామికే సరాజకే గేహే సద్వారపాలకే రాజాణత్తిం వినా పఠమప్పవేసో నామ నత్థి, అపరభాగే పన వినాపి ఆణత్తిం పురిమాణత్తిఆనుభావేనేవ హోతి, ఏవమేవ పఞ్చవోకారే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణరాజస్స సహజాతాదిపచ్చయతం వినా రూపస్స పటిసన్ధివసేన పఠముప్పత్తి నామ నత్థి. అపరభాగే పన వినాపి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స సహజాతాదిపచ్చయానుభావం పురిమానుభావవసేన లద్ధప్పవేసస్స కమ్మతో పవత్తి హోతి. అసఞ్ఞభవో పన యస్మా అరూపోకాసో న హోతి, తస్మా తత్థ వినావ అరూపపచ్చయా అసఞ్ఞోకాసత్తా రూపం పవత్తతి, అస్సామికే సుఞ్ఞగేహే అత్తనో గేహే చ పురిసస్స పవేసో వియ. అరూపభవోపి యస్మా రూపోకాసో న హోతి, తస్మా తత్థ వినావ రూపపచ్చయా అఞ్ఞోకాసత్తా అరూపధమ్మా పవత్తన్తి. పఞ్చవోకారభవో పన రూపారూపోకాసోతి నత్థేత్థ అరూపపచ్చయం వినా పటిసన్ధిక్ఖణే రూపానం ఉప్పత్తీతి. ఇతి అయం హేతు పటిసన్ధియమేవ కటత్తారూపానం పచ్చయో హోతి, న పవత్తేతి.
నను ‘‘హేతూ సహజాతానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తే సబ్బోపి అయమత్థో గహితో హోతి, అథ కస్మా ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపాన’’న్తి ఇదం గహితన్తి? పవత్తియం కటత్తారూపాదీనం పచ్చయభావపటిబాహనతో. ఏవఞ్హి సతి యాని పవత్తియం హేతునా సహ ఏకక్ఖణే కటత్తారూపాని చేవ ఉతుఆహారసముట్ఠానాని చ జాయన్తి, తేసమ్పి హేతూ హేతుపచ్చయోతి ఆపజ్జేయ్య, న చ సో తేసం పచ్చయో. తస్మా తేసం పచ్చయభావస్స పటిబాహనత్థమేతం గహితన్తి వేదితబ్బం.
ఇదాని ‘‘నానప్పకారభేదతో పచ్చయుప్పన్నతో’’తి ఇమేసం పదానం వసేనేత్థ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. తేసు నానప్పకారభేదతోతి అయఞ్హి హేతు నామ జాతితో కుసలాకుసలవిపాకకిరియభేదతో చతుబ్బిధో. తత్థ కుసలహేతు భూమన్తరతో కామావచరాదిభేదేన చతుబ్బిధో, అకుసలహేతు కామావచరోవ విపాకహేతు కామావచరాదిభేదేన చతుబ్బిధో, కిరియహేతు కామావచరో రూపావచరో అరూపావచరోతి తివిధో. తత్థ కామావచరకుసలహేతు నామతో అలోభాదివసేన తివిధో. రూపావచరాదికుసలహేతూసుపి ఏసేవ నయో. అకుసలహేతు లోభాదివసేన తివిధో. విపాకకిరియహేతూ పన అలోభాదివసేన తయో తయో హోన్తి. తంతంచిత్తసమ్పయోగవసేన పన తేసం తేసం హేతూనం నానప్పకారభేదోయేవాతి ఏవం తావేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
పచ్చయుప్పన్నతోతి ఇమినా పచ్చయేన ఇమే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఇమేసం నామ ధమ్మానం అయం పచ్చయోతి ఏవమ్పి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి అత్థో. తత్థ ఇమస్మిం తావ హేతుపచ్చయే కామావచరకుసలహేతు కామభవరూపభవేసు అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయో హోతి, అరూపభవే సమ్పయుత్తధమ్మానంయేవ. రూపావచరకుసలహేతు కామభవరూపభవేసుయేవ సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయో. అరూపావచరకుసలహేతు కామావచరకుసలహేతుసదిసోవ. తథా అపరియాపన్నకుసలహేతు, తథా అకుసలహేతు. కామావచరవిపాకహేతు పన కామభవస్మింయేవ అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం, పటిసన్ధియం కటత్తారూపానం, పవత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ హేతుపచ్చయో. రూపావచరవిపాకహేతు రూపభవే వుత్తప్పకారానఞ్ఞేవ హేతుపచ్చయో. అరూపావచరవిపాకహేతు అరూపభవే సమ్పయుత్తకానఞ్ఞేవ హేతుపచ్చయో. అపరియాపన్నవిపాకహేతు కామభవరూపభవేసు సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ అరూపభవే అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ హేతుపచ్చయో. కిరియహేతూసు పన తేభూమకేసుపి కుసలహేతుసదిసోవ పచ్చయోతి. ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౨. ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨. ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసే రూపాయతనన్తి రూపసఙ్ఖాతం ఆయతనం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతాయ ధాతుయా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తంసమ్పయుత్తకానన్తి తాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా సమ్పయుత్తకానం తిణ్ణం ఖన్ధానం, సబ్బేసమ్పి చక్ఖుపసాదవత్థుకానం చతున్నం ఖన్ధానం రూపాయతనం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. మనోధాతుయాతి ససమ్పయుత్తధమ్మాయ తివిధాయపి మనోధాతుయా రూపాయతనాదీని పఞ్చ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, నో చ ఖో ఏకక్ఖణే. సబ్బే ధమ్మాతి ఏతాని చ రూపాయతనాదీని పఞ్చ అవసేసా చ సబ్బేపి ఞేయ్యధమ్మా ఇమా ఛ ధాతుయో ఠపేత్వా సేసాయ ససమ్పయుత్తధమ్మాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతి అత్థో. యం యం ధమ్మం ఆరబ్భాతి ఇమినా యే ఏతే ఏతాసం సత్తన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం ఆరమ్మణధమ్మా వుత్తా, తే తాసం ధాతూనం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జనక్ఖణేయేవ ఆరమ్మణపచ్చయో హోన్తీతి దీపేతి. ఏవం హోన్తాపి చ న ఏకతో హోన్తి, యం యం ఆరబ్భ యే యే ఉప్పజ్జన్తి, తేసం తేసం తే తే విసుం విసుం ఆరమ్మణపచ్చయో హోన్తీతిపి దీపేతి. ఉప్పజ్జన్తీతి ఇదం యథా నజ్జో సన్దన్తి, పబ్బతా తిట్ఠన్తీతి సబ్బకాలసఙ్గహవసేన, ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తేన యేపి ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జింసు, యేపి ఉప్పజ్జిస్సన్తి, తే సబ్బే ఆరమ్మణపచ్చయేనేవ ఉప్పజ్జింసు చ ఉప్పజ్జిస్సన్తి చాతి సిద్ధం హోతి. చిత్తచేతసికా ధమ్మాతి ఇదం ‘‘యే యే ధమ్మా’’తి వుత్తానం సరూపతో నిదస్సనం. తే తే ధమ్మాతి తే తే ఆరమ్మణధమ్మా. తేసం తేసన్తి తేసం తేసం చిత్తచేతసికధమ్మానం. అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
ఇదం పన ఆరమ్మణం నామ రూపారమ్మణం సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మారమ్మణన్తి కోట్ఠాసతో ఛబ్బిధం హోతి. తత్థ ఠపేత్వా పఞ్ఞత్తిం అవసేసం భూమితో కామావచరం…పే… అపరియాపన్నన్తి చతుబ్బిధం హోతి. తత్థ కామావచరం కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపభేదతో పఞ్చవిధం; రూపావచరం కుసలవిపాకకిరియతో తివిధం, తథా అరూపావచరం, అపరియాపన్నం కుసలవిపాకనిబ్బానవసేన తివిధం హోతి. సబ్బమేవ వా ఏతం కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపనిబ్బానపఞ్ఞత్తిభేదతో సత్తవిధం హోతి. తత్థ కుసలం భూమిభేదతో చతుబ్బిధం హోతి, అకుసలం కామావచరమేవ, విపాకం చతుభూమకం, కిరియం తిభూమకం, రూపం ఏకభూమకం కామావచరమేవ, నిబ్బానమ్పి ఏకభూమకం అపరియాపన్నమేవ, పఞ్ఞత్తి భూమివినిముత్తాతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేతస్మిం ఆరమ్మణే కామావచరకుసలారమ్మణం కామావచరకుసలస్స, రూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరవిపాకస్స, కామావచరకిరియస్స, రూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. రూపావచరకుసలారమ్మణం తేసు ఛసు రాసీసు కామావచరవిపాకవజ్జానం పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అరూపావచరకుసలారమ్మణం కామావచరకుసలస్స, రూపావచరకుసలస్స, అరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, అరూపావరచరవిపాకస్స, కామావచరకిరియస్స, రూపావచరకిరియస్స, అరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం అట్ఠన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అపరియాపన్నకుసలారమ్మణం కామావచరరూపావచరతో కుసలకిరియానమేవ ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అకుసలారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరవిపాకస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి.
కామావచరవిపాకారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరవిపాకస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. రూపావచరవిపాకారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అరూపావచరవిపాకారమ్మణమ్పి ఇమేసంయేవ పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అపరియాపన్నవిపాకారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలకిరియానఞ్ఞేవ ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి.
కామావచరకిరియారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అకుసలస్స, కామావచరవిపాకస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. రూపావచరకిరియారమ్మణం ఇమేసు ఛసు రాసీసు కామావచరవిపాకవజ్జానం పఞ్చన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. అరూపావచరకిరియారమ్మణం తేసం పఞ్చన్నం అరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. చతుసముట్ఠానం రూపక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం రూపారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స అకుసలస్స కామావచరవిపాకస్స కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. నిబ్బానారమ్మణం కామావచరరూపావచరకుసలస్స, అపరియాపన్నతో కుసలవిపాకస్స, కామావచరరూపావచరకిరియస్స చాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. రూపావచరకుసలకిరియానం కేచి నిచ్ఛన్తి, తం యుత్తితో ఉపధారేతబ్బం. నానప్పకారకం పన పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణం తేభూమకకుసలస్స, అకుసలస్స, రూపావచరవిపాకస్స, అరూపావచరవిపాకస్స, తేభూమకకిరియస్స చాతి ఇమేసం నవన్నం రాసీనం ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి. తత్థ యం యం ఆరమ్మణం యేసం యేసం పచ్చయో, తే తే తంతంపచ్చయుప్పన్నా నామ హోన్తీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౩. అధిపతిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౩. అధిపతిపచ్చయనిద్దేసే ఛన్దాధిపతీతి ఛన్దసఙ్ఖాతో అధిపతి. ఛన్దం ధురం కత్వా ఛన్దం జేట్ఠకం కత్వా చిత్తుప్పత్తికాలే ఉప్పన్నస్స కత్తుకమ్యతాఛన్దస్సేతం నామం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. కస్మా పన యథా హేతుపచ్చయనిద్దేసే హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తం, ఏవమిధ ‘‘అధిపతీ అధిపతిసమ్పయుత్తకానన్తి అవత్వా ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకాన’’న్తిఆదినా నయేన దేసనా కతాతి? ఏకక్ఖణే అభావతో. పురిమనయస్మిఞ్హి ద్వే తయో హేతూ ఏకక్ఖణేపి హేతుపచ్చయో హోన్తి మూలట్ఠేన. ఉపకారకభావస్స అవిజహనతో. అధిపతి పన జేట్ఠకట్ఠేన ఉపకారకో, న చ ఏకక్ఖణే బహూ జేట్ఠకా నామ హోన్తి. తస్మా ఏకతో ఉప్పన్నానమ్పి నేసం ఏకక్ఖణే అధిపతిపచ్చయభావో నత్థి. తస్స అధిపతిపచ్చయభావస్స ఏకక్ఖణే అభావతో ఇధ ఏవం దేసనా కతాతి.
ఏవం సహజాతాధిపతిం దస్సేత్వా ఇదాని ఆరమ్మణాధిపతిం దస్సేతుం యం యం ధమ్మం గరుం కత్వాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం యం ధమ్మన్తి యం యం ఆరమ్మణధమ్మం. గరుం కత్వాతి గరుకారచిత్తీకారవసేన వా అస్సాదవసేన వా గరుం భారియం లద్ధబ్బం అవిజహితబ్బం అనవఞ్ఞాతం కత్వా. తే తే ధమ్మాతి తే తే గరుకాతబ్బధమ్మా. తేసం తేసన్తి తేసం తేసం గరుకారకధమ్మానం. అధిపతిపచ్చయేనాతి ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో హోతీతి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన అధిపతి నామ సహజాతారమ్మణవసేన దువిధో. తత్థ సహజాతో ఛన్దాదివసేన చతుబ్బిధో. తేసు ఏకేకో కామావచరాదివసేన భూమితో చతుబ్బిధో. తత్థ కామావచరో కుసలాకుసలకిరియవసేన తివిధో. అకుసలం పత్వా పనేత్థ వీమంసాధిపతి న లబ్భతి. రూపారూపావచరో కుసలకిరియవసేన దువిధో, అపరియాపన్నో కుసలవిపాకవసేన దువిధో. ఆరమ్మణాధిపతి పన జాతిభేదతో కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపనిబ్బానానం వసేన ఛబ్బిధోతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ సహజాతాధిపతిమ్హి తావ కామావచరకుసలకిరియసఙ్ఖాతో అధిపతి దుహేతుకతిహేతుకేసు చిత్తుప్పాదేసు ఛన్దాదీనం అఞ్ఞతరం జేట్ఠకం కత్వా ఉప్పత్తికాలే అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ అధిపతిపచ్చయో హోతి. రూపావచరకుసలకిరియసఙ్ఖాతేపి ఏసేవ నయో. అయం పన ఏకన్తేనేవ లబ్భతి. న హి తే ధమ్మా సహజాతాధిపతిం వినా ఉప్పజ్జన్తి. అరూపావచరకుసలకిరియసఙ్ఖాతో పన పఞ్చవోకారే రూపావచరఅధిపతిసదిసోవ చతువోకారే పన సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ అధిపతిపచ్చయో హోతి. తథా తత్థుప్పన్నో సబ్బోపి కామావచరాధిపతి. అపరియాపన్నో కుసలతోపి విపాకతోపి పఞ్చవోకారే ఏకన్తేనేవ సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ అధిపతిపచ్చయో హోతి, చతువోకారే అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ. అకుసలో కామభవే మిచ్ఛత్తనియతచిత్తేసు ఏకన్తేనేవ సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ అధిపతిపచ్చయో హోతి. అనియతో కామభవరూపభవేసు అత్తనో అధిపతికాలే తేసఞ్ఞేవ. అరూపభవే అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ అధిపతిపచ్చయో హోతి. అయం తావ సహజాతాధిపతిమ్హి నయో.
ఆరమ్మణాధిపతిమ్హి పన కామావచరకుసలో ఆరమ్మణాధిపతి కామావచరకుసలస్స లోభసహగతాకుసలస్సాతి ఇమేసం ద్విన్నం రాసీనం ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. రూపావచరారూపావచరేపి కుసలారమ్మణాధిపతిమ్హి ఏసేవ నయో. అపరియాపన్నకుసలో పన ఆరమ్మణాధిపతి కామావచరతో ఞాణసమ్పయుత్తకుసలస్స చేవ ఞాణసమ్పయుత్తకిరియస్స చ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. అకుసలో పన ఆరమ్మణాధిపతి నామ లోభసహగతచిత్తుప్పాదో వుచ్చతి. సో లోభసహగతాకుసలస్సేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. కామావచరో పన విపాకారమ్మణాధిపతి లోభసహగతాకుసలస్సేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. తథా రూపావచరారూపావచరవిపాకారమ్మణాధిపతి. లోకుత్తరో పన విపాకారమ్మణాధిపతి కామావచరతో ఞాణసమ్పయుత్తకుసలకిరియానఞ్ఞేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. కామావచరాదిభేదతో పన తివిధోపి కిరియారమ్మణాధిపతి లోభసహగతాకుసలస్సేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. చతుసముట్ఠానికరూపసఙ్ఖాతో రూపక్ఖన్ధో ఆరమ్మణాధిపతి లోభసహగతాకుసలస్సేవ ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతి. నిబ్బానం కామావచరతో ఞాణసమ్పయుత్తకుసలస్స ఞాణసమ్పయుత్తకిరియస్స లోకుత్తరకుసలస్స లోకుత్తరవిపాకస్స చాతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో హోతీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
అధిపతిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౪. అనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౪. అనన్తరపచ్చయనిద్దేసే మనోధాతుయాతి విపాకమనోధాతుయా. మనోవిఞ్ఞాణధాతుయాతి సన్తీరణకిచ్చాయ అహేతుకవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా. తతో పరం పన వోట్ఠబ్బనజవనతదారమ్మణభవఙ్గకిచ్చా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో వత్తబ్బా సియుం, తా అవుత్తాపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బాతి నయం దస్సేత్వా దేసనా సఙ్ఖిత్తా. ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా’’తిఆదికే చ ఛట్ఠనయే తా సఙ్గహితాతిపి ఇధ న వుత్తాతి వేదితబ్బా. తత్థ పురిమా పురిమాతి ఛసు ద్వారేసుపి అనన్తరాతీతా కుసలజవనధమ్మా దట్ఠబ్బా. పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానన్తి అనన్తరఉప్పజ్జమానానఞ్ఞేవ. కుసలానన్తి సదిసకుసలానం. అబ్యాకతానన్తి ఇదం పన కుసలానన్తరం తదారమ్మణభవఙ్గఫలసమాపత్తివసేన వుత్తం. అకుసలమూలకే అబ్యాకతానన్తి తదారమ్మణభవఙ్గసఙ్ఖాతానఞ్ఞేవ. అబ్యాకతమూలకే అబ్యాకతానన్తి ఆవజ్జనజవనవసేన వా భవఙ్గవసేన వా పవత్తానం కిరియవిపాకాబ్యాకతానం కిరియమనోధాతుతో పట్ఠాయ పన యావ వోట్ఠబ్బనకిచ్చా మనోవిఞ్ఞాణధాతు, తావ పవత్తేసు వీథిచిత్తేసుపి అయం నయో లబ్భతేవ. కుసలానన్తి పఞ్చద్వారే వోట్ఠబ్బనానన్తరానం మనోద్వారే ఆవజ్జనాన్తరానం పఠమజవనకుసలానం. అకుసలానన్తి పదేపి ఏసేవ నయో. యేసం యేసన్తి ఇదం సబ్బేసమ్పి అనన్తరపచ్చయధమ్మానం. సఙ్ఖేపలక్ఖణన్తి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన అనన్తరపచ్చయో నామ ఠపేత్వా నిబ్బానం చతుభూమకో అరూపధమ్మరాసియేవాతి వేదితబ్బో. సో జాతివసేన కుసలాకుసలవిపాకకిరియతో చతుధా భిజ్జతి. తత్థ కుసలో కామావచరాదిభేదతో చతుబ్బిధో హోతి, అకుసలో కామావచరోవ విపాకో చతుభూమకో, కిరియానన్తరపచ్చయో పన తే భూమకోతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ కామావచరకుసలో అత్తనా సదిసస్సేవ కామావచరకుసలస్స అనన్తరపచ్చయో హోతి. ఞాణసమ్పయుత్తకామావచరకుసలో పన రూపావచరకుసలస్స అరూపావచరకుసలస్స లోకుత్తరకుసలస్సాతి ఇమేసం తిణ్ణం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. కామావచరకుసలో చ కామావచరవిపాకస్స, రూపావచరారూపావచరవిపాకస్స, ఞాణసమ్పయుత్తో లోకుత్తరవిపాకస్సాపీతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. రూపావచరకుసలో రూపావచరకుసలస్స, ఞాణసమ్పయుత్తకామావచరవిపాకస్స, రూపావచరవిపాకస్సాతి ఇమేసం తిణ్ణం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. అరూపావచరకుసలో తేసం ద్విన్నం విపాకానం అత్తనో కుసలస్స విపాకస్స చాతి అవిసేసేన చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. విసేసేన పనేత్థ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలో అనాగామిఫలసఙ్ఖాతస్స లోకుత్తరవిపాకస్సపి అనన్తరపచ్చయో హోతి. లోకుత్తరకుసలో లోకుత్తరవిపాకస్సేవ అనన్తరపచ్చయో హోతి. అకుసలో అవిసేసేన అకుసలస్స చేవ కుసలాకుసలవిపాకస్స చ. విసేసేన పనేత్థ సుఖమజ్ఝత్తవేదనాసమ్పయుత్తో అకుసలో రూపావచరారూపావచరవిపాకస్సాపీతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి.
కామావచరవిపాకస్స ఞాణసమ్పయుత్తో వా ఞాణవిప్పయుత్తో వా విపాకో కామావచరకిరియావజ్జనస్స, ఞాణసమ్పయుత్తవిపాకో పనేత్థ పటిసన్ధివసేన ఉప్పజ్జమానస్స రూపావచరారూపావచరవిపాకస్సాపీతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. రూపావచరవిపాకో సహేతుకకామావచరవిపాకస్స రూపావచరారూపావచరవిపాకస్స కామావచరకిరియావజ్జనస్సాతి ఇమేసం చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. అరూపావచరవిపాకో తిహేతుకకామావచరవిపాకస్స అరూపావచరవిపాకస్స కామావచరకిరియావజ్జనస్సాతి తిణ్ణం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. లోకుత్తరవిపాకో తిహేతుకకామావచరవిపాకస్స రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరవిపాకస్సాతి చతున్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి.
కామావచరకిరియం కామావచరకుసలాకుసలస్స చతుభూమకవిపాకస్స తేభూమకకిరియస్సాతి నవన్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. రూపావచరకిరియం తిహేతుకకామావచరవిపాకస్స రూపావచరవిపాకస్స రూపావచరకిరియస్సాతి తిణ్ణం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతి. అరూపావచరకిరియం తిహేతుకకామావచరవిపాకస్స రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరవిపాకస్స అరూపావచరకిరియస్సాతి పఞ్చన్నం రాసీనం అనన్తరపచ్చయో హోతీతి. ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
అనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౫. సమనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౫. సమనన్తరపచ్చయనిద్దేసోపి ఇమినా సమానగతికోవ. ఇమే పన ద్వే పచ్చయా మహావిత్థారా, తస్మా సబ్బచిత్తుప్పత్తివసేన తేసం ఉపపరిక్ఖిత్వా విత్థారో గహేతబ్బోతి.
సమనన్తరపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౬. సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౬. సహజాతపచ్చయనిద్దేసే అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స. ఇమినా ఏతేసం ధమ్మానం ఏకక్ఖణే పచ్చయభావఞ్చేవ పచ్చయుప్పన్నభావఞ్చ దీపేతి. ఓక్కన్తిక్ఖణేతి పఞ్చవోకారభవే పటిసన్ధిక్ఖణే. తస్మిఞ్హి ఖణే నామరూపం ఓక్కన్తం వియ పక్ఖన్దన్తం వియ పరలోకతో ఇమం లోకం ఆగన్త్వా పవిసన్తం వియ ఉప్పజ్జతి, తస్మా సో ఖణో ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణో’’తి వుచ్చతి. ఏత్థ చ రూపన్తి హదయవత్థుమత్తమేవ అధిప్పేతం. తఞ్హి నామస్స, నామఞ్చ తస్స అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయట్ఠం ఫరతి. చిత్తచేతసికాతి పవత్తియం చత్తారో ఖన్ధా. సహజాతపచ్చయేనాతి ఏత్థ చిత్తసముట్ఠానరూపా చిత్తచేతసికానం పచ్చయట్ఠం న ఫరన్తి, తస్మా ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి న వుత్తం. తథా ఉపాదారూపా భూతానం. రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానన్తి హదయవత్థు చతున్నం ఖన్ధానం. కిఞ్చి కాలేతి కిస్మిఞ్చి కాలే. సహజాతపచ్చయేనాతి పటిసన్ధిం సన్ధాయ వుత్తం. న సహజాతపచ్చయేనాతి పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం.
అయం పన ‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’తి ఏవం ఛహి కోట్ఠాసేహి ఠితో. తత్థ తయో కోట్ఠాసా అఞ్ఞమఞ్ఞవసేన వుత్తా, తయో న అఞ్ఞమఞ్ఞవసేన. తత్థ పఠమకోట్ఠాసే అరూపమేవ పచ్చయో చేవ పచ్చయుప్పన్నఞ్చ, దుతియే రూపమేవ, తతియే నామరూపం, చతుత్థే పచ్చయో అరూపం, పచ్చయుప్పన్నం రూపం; పఞ్చమే పచ్చయోపి పచ్చయుప్పన్నమ్పి రూపమేవ; ఛట్ఠే పచ్చయో రూపం, పచ్చయుప్పన్నం అరూపన్తి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన సహజాతపచ్చయో జాతివసేన కుసలో అకుసలో విపాకో కిరియం రూపన్తి పఞ్చధా భిజ్జతి. తత్థ కుసలో భూమితో చతుబ్బిధో హోతి, అకుసలో ఏకవిధోవ విపాకో చతుబ్బిధో, కిరియసఙ్ఖాతో తివిధో, రూపం ఏకవిధం కామావచరమేవాతి ఏవం తావేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ చతుభూమకమ్పి కుసలం పఞ్చవోకారభవే అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ సహజాతపచ్చయో హోతి, తథా అకుసలం. యం పనేత్థ అరూపే ఉప్పజ్జతి, తం అరూపధమ్మానంయేవ సహజాతపచ్చయో హోతి.
కామావచరరూపావచరవిపాకం చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చేవ సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ సహజాతపచ్చయో హోతి. యం పనేత్థ రూపం న సముట్ఠాపేతి, తం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ. యం పటిసన్ధియం ఉప్పజ్జతి, తం కటత్తారూపానఞ్చాపి సహజాతపచ్చయో హోతి. అరూపావచరవిపాకం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ. లోకుత్తరవిపాకం పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ, చతువోకారే అరూపానఞ్ఞేవ. కామావచరఅరూపావచరకిరియా పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ సహజాతపచ్చయో హోతి, చతువోకారే అరూపానఞ్ఞేవ. రూపావచరకిరియా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ ఏకన్తేన సహజాతపచ్చయో హోతి.
చతుసముట్ఠానికస్స రూపస్స కమ్మసముట్ఠానరూపే ఏకం మహాభూతం తిణ్ణం, తీణి ఏకస్స, ద్వే ద్విన్నం మహాభూతానం, మహాభూతా ఉపాదారూపస్స సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో. కామావచరరూపావచరపటిసన్ధిక్ఖణే వత్థురూపం విపాకక్ఖన్ధానం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో. ఉతుచిత్తాహారసముట్ఠానేసు పన మహాభూతాని అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చేవ ఉపాదారూపస్స చ సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౭. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౭. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయనిద్దేసే సహజాతపచ్చయనిద్దేసస్స పురిమానం తిణ్ణం కోట్ఠాసానం వసేన పాళి ఆగతా. తస్సా తత్థ వుత్తసదిసావ వణ్ణనాతి పున న గహితా. అయమ్పి చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో జాతివసేన కుసలో అకుసలో విపాకో కిరియం రూపన్తి పఞ్చధా భిన్నో. తత్థ కుసలో భూమితో చతుబ్బిధో. సబ్బం పురిమసదిసమేవాతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ సబ్బమ్పి చతుభూమకం కుసలం అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో. తథా అకుసలం. విపాకే పన కామావచరరూపావచరవిపాకం పటిసన్ధియం వత్థురూపస్స, పవత్తే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ. అరూపావచరలోకుత్తరవిపాకం అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో. సబ్బమ్పి కిరియం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో. చతుసముట్ఠానికరూపస్స కమ్మసముట్ఠానే ఏకం మహాభూతం తిణ్ణం, తీణి ఏకస్స, ద్వే ద్విన్నం మహాభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో. కామావచరరూపావచరపటిసన్ధియం వత్థురూపం విపాకక్ఖన్ధానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో. ఉతుచిత్తాహారసముట్ఠానేసు మహాభూతానేవ మహాభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౮. నిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౮. నిస్సయపచ్చయనిద్దేసే సహజాతపచ్చయనిద్దేసస్స పురిమానం పఞ్చన్నం కోట్ఠాసానం వసేన సహజాతనిస్సయనయం దస్సేత్వా పున ఛట్ఠేన కోట్ఠాసేన పురేజాతనిస్సయనయం దస్సేతుం చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం రూపం నిస్సాయాతి వత్థురూపం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి నిస్సాయ తివిధా మనోధాతు, ఠపేత్వా అరూపవిపాకం ద్వాసత్తతివిధా మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఇమాని పఞ్చసత్తతి చిత్తాని వత్తన్తీతి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా. అయమ్పి నిస్సయపచ్చయో జాతివసేన కుసలాదిభేదతో పఞ్చధావ భిజ్జతి. తత్థ కుసలో భూమితో చతుబ్బిధోవ అకుసలో ఏకవిధో విపాకో చతుబ్బిధో, కిరియసఙ్ఖాతో తివిధో, రూపం ఏకవిధమేవాతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ చతుభూమకమ్పి కుసలం పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. తథా అకుసలం. యం పనేత్థ ఆరుప్పే ఉప్పజ్జతి, తం అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ నిస్సయపచ్చయో హోతి. కామావచరరూపావచరవిపాకం పవత్తే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, పటిసన్ధియం కటత్తారూపస్సాపి నిస్సయపచ్చయో హోతి. అరూపావచరవిపాకం సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానంయేవ హోతి. లోకుత్తరవిపాకం పఞ్చవోకారే; సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, చతువోకారే అరూపస్సేవ నిస్సయపచ్చయో హోతి. కామావచరఅరూపావచరకిరియా పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ నిస్సయపచ్చయో హోతి, చతువోకారే అరూపానఞ్ఞేవ. రూపావచరకిరియా సమ్పయుత్తకానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ ఏకన్తేన నిస్సయపచ్చయో హోతి.
చతుసముట్ఠానికరూపస్స చ కమ్మసముట్ఠానరూపే ఏకం మహాభూతం తిణ్ణం, తీణి ఏకస్స, ద్వే ద్విన్నం మహాభూతానం, మహాభూతా ఉపాదారూపానం, వత్థురూపం పఞ్చవోకారభవే చతుభూమకకుసలస్స, అకుసలస్స, ఠపేత్వా ఆరుప్పవిపాకఞ్చేవ ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణాని చ సేసతేభూమకవిపాకస్స, తేభూమకకిరియస్సాతి ఇమేసం చతున్నం ధమ్మరాసీనం నిస్సయపచ్చయో హోతి. చక్ఖాయతనాదీని పఞ్చ ససమ్పయుత్తానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం నిస్సయపచ్చయో హోతి. ఉతుచిత్తాహారసముట్ఠానేసు పన మహాభూతా మహాభూతానఞ్చేవ ఉపాదారూపస్స చ నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
నిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౯. ఉపనిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౯. ఉపనిస్సయపచ్చయనిద్దేసే పురిమా పురిమాతి అనన్తరూపనిస్సయే సమనన్తరాతీతా లబ్భన్తి, ఆరమ్మణూపనిస్సయపకతూపనిస్సయేసు నానావీథివసేన పురిమతరా. తే తయోపి రాసయో కుసలవసేన కుసలపదే లబ్భన్తి, కుసలేన పన అకుసలే సమనన్తరాతీతా న లబ్భన్తి. తేనేవ వుత్తం – ‘‘అకుసలానం ధమ్మానం కేసఞ్చి ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. ఇదఞ్హి – ‘‘కుసలో ధమ్మో అకుసలస్స ధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో; ఆరమ్మణూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో. ఆరమ్మణూపనిస్సయో – దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తం గరుం కత్వా అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం గరుం కత్వా రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, పుబ్బే సుచిణ్ణాని గరుం కత్వా అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం గరుం కత్వా రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. ఝానా వుట్ఠహిత్వా ఝానం గరుం కత్వా అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం గరుం కత్వా రాగో ఉప్పజ్జతి దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి. పకతూపనిస్సయో – సద్ధం ఉపనిస్సాయ మానం జప్పేతి, దిట్ఠిం గణ్హాతి. సీలం సుతం చాగం పఞ్ఞం ఉపనిస్సాయ మానం జప్పేతి, దిట్ఠిం గణ్హాతి. సద్ధా సీలం సుతం చాగో పఞ్ఞా రాగస్స దోసస్స మోహస్స మానస్స దిట్ఠియా పత్థనాయ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఇమం నయం సన్ధాయ వుత్తం. కుసలేన అబ్యాకతే తయోపి లబ్భన్తి, తథా అకుసలేన అకుసలే.
అకుసలేన పన కుసలే సమనన్తరాతీతా న లబ్భన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘కుసలానం ధమ్మానం కేసఞ్చి ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. ఇదమ్పి హి – ‘‘అకుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. పకతూపనిస్సయో – రాగం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, ఝానం ఉప్పాదేతి విపస్సనం ఉప్పాదేతి, మగ్గం ఉప్పాదేతి, అభిఞ్ఞం ఉప్పాదేతి, సమాపత్తిం ఉప్పాదేతి; దోసం మోహం మానం దిట్ఠిం పత్థనం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి…పే… సమాపత్తిం ఉప్పాదేతి. రాగో దోసో మోహో మానో దిట్ఠి పత్థనా సద్ధాయ సీలస్స సుతస్స చాగస్స పఞ్ఞాయ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. పాణం హన్త్వా తస్స పటిఘాతత్థాయ దానం దేతీ’’తిఆదినా నయేన పఞ్హావారే ఆగతం పకతూపనిస్సయమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అకుసలం పన కుసలస్స ఆరమ్మణూపనిస్సయో న హోతి. కస్మా? తం గరుం కత్వా తస్స అప్పవత్తనతోతి యథా అనన్తరూపనిస్సయో, ఏవం ఆరమ్మణూపనిస్సయోపేత్థ న లబ్భతీతి వేదితబ్బో. అకుసలేన అబ్యాకతపదే ఆరమ్మణూపనిస్సయోవ న లబ్భతి. న హి అబ్యాకతా ధమ్మా అకుసలం గరుం కరోన్తి. యస్మా పన అనన్తరతా లబ్భతి, తస్మా ఏత్థ ‘‘కేసఞ్చీ’’తి న వుత్తం. అబ్యాకతేన పన అబ్యాకతే కుసలే అకుసలేతి తీసు నయేసు తయోపి ఉపనిస్సయా లబ్భన్తేవ. పుగ్గలోపి సేనాసనమ్పీతి ఇదం ద్వయం పకతూపనిస్సయవసేన వుత్తం. ఇదఞ్హి ద్వయం కుసలాకుసలపవత్తియా బలవపచ్చయో హోతి. పచ్చయభావో చస్స పనేత్థ పరియాయవసేన వేదితబ్బోతి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన ఉపనిస్సయపచ్చయో నామ సద్ధిం ఏకచ్చాయ పఞ్ఞత్తియా సబ్బేపి చతుభూమకధమ్మా. విభాగతో పన ఆరమ్మణూపనిస్సయాదివసేన తివిధో హోతి. తత్థ ఆరమ్మణూపనిస్సయో ఆరమ్మణాధిపతినా నిన్నానాకరణోతి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ నానప్పకారభేదతో గహేతబ్బో. అనన్తరూపనిస్సయో అనన్తరపచ్చయేన నిన్నానాకరణో, సోపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ నానప్పకారభేదతో వేదితబ్బో. పచ్చయుప్పన్నతోపి నేసం తత్థ వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. పకతూపనిస్సయో పన జాతివసేన కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపభేదతో పఞ్చవిధో హోతి, కుసలాదీనం పన భూమిభేదతో అనేకవిధోతి ఏవం తావేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ తేభూమకకుసలో చతుభూమకస్సాపి కుసలస్స అకుసలస్స విపాకకిరియస్సాతి చతున్నం రాసీనం పకతూపనిస్సయో హోతి. లోకుత్తరో అకుసలస్సేవ న హోతి. అమ్హాకం ఆచరియేన ‘‘లోకుత్తరధమ్మో నిబ్బత్తితో’’తి ఇమినా పన నయేన అఞ్ఞేసం అకుసలస్సాపి హోతి. యస్స వా ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్సాపి అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో ఇమినా నయేన హోతియేవ. అకుసలో సబ్బేసమ్పి చతుభూమకానం ఖన్ధానం పకతూపనిస్సయో హోతి, తథా తేభూమకవిపాకో. లోకుత్తరవిపాకే హేట్ఠిమాని తీణి ఫలాని అకుసలస్సేవ న హోన్తి, ఉపరిట్ఠిమం కుసలస్సాపి. పురిమనయేన పన అఞ్ఞేసం వా యస్స వా ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స సన్తానే సబ్బోపి లోకుత్తరవిపాకో సబ్బేసం కుసలాదీనం అరూపక్ఖన్ధానం పకతూపనిస్సయో హోతి. కిరియసఙ్ఖాతోపి పకతూపనిస్సయో చతుభూమకానం అకుసలాదిఖన్ధానం హోతియేవ, తథా రూపసఙ్ఖాతో. సయం పన రూపం ఇమస్మిం పట్ఠానమహాపకరణే ఆగతనయేన ఉపనిస్సయపచ్చయం న లభతి, సుత్తన్తికపరియాయేన పన లభతీతి వత్తుం వట్టతి. ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
ఉపనిస్సయపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౦. పురేజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౦. పురేజాతపచ్చయనిద్దేసే పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏత్థ పురేజాతం నామ యస్స పచ్చయో హోతి, తతో పురిమతరం జాతం జాతిక్ఖణం అతిక్కమిత్వా ఠితిక్ఖణప్పత్తం. చక్ఖాయతనన్తిఆది వత్థుపురేజాతవసేన వుత్తం. రూపాయతనన్తిఆది ఆరమ్మణపురేజాతవసేన. కిఞ్చికాలే పురేజాతపచ్చయేనాతి పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. కిఞ్చికాలే న పురేజాతపచ్చయేనాతి పటిసన్ధిం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవం సబ్బథాపి పఞ్చద్వారే వత్థారమ్మణవసేన, మనోద్వారే వత్థువసేనేవాయం పాళి ఆగతా, పఞ్హావారే పన ‘‘ఆరమ్మణపురేజాతం – సేక్ఖా వా పుథుజ్జనా వా చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తీ’’తి ఆగతత్తా మనోద్వారేపి ఆరమ్మణపురేజాతం లబ్భతేవ. ఇధ పన సావసేసవసేన దేసనా కతాతి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన పురేజాతపచ్చయో సుద్ధరూపమేవ హోతి. తఞ్చ ఖో ఉప్పాదక్ఖణం అతిక్కమిత్వా ఠితిప్పత్తం అట్ఠారసవిధం రూపరూపమేవ. తం సబ్బమ్పి వత్థుపురేజాతం ఆరమ్మణపురేజాతన్తి ద్విధా ఠితం. తత్థ చక్ఖాయతనం…పే… కాయాయతనం వత్థురూపన్తి ఇదం వత్థుపురేజాతం నామ. సేసం ఇమాయ పాళియా ఆగతఞ్చ అనాగతఞ్చ వణ్ణో సద్దో గన్ధో రసో చతస్సో ధాతుయో తీణి ఇన్ద్రియాని కబళీకారో ఆహారోతి ద్వాదసవిధం రూపం ఆరమ్మణపురేజాతపచ్చయో నామాతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ చక్ఖాయతనం ద్విన్నం చక్ఖువిఞ్ఞాణానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో, తథా ఇతరాని చత్తారి సోతవిఞ్ఞాణాదీనం. వత్థురూపం పన ఠపేత్వా ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని చత్తారో చ ఆరుప్పవిపాకే సేసానం సబ్బేసమ్పి చతుభూమకానం కుసలాకుసలాబ్యాకతానం చిత్తచేతసికానం పురేజాతపచ్చయో హోతి. రూపాదీని పన పఞ్చారమ్మణాని ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణానఞ్చేవ మనోధాతూనఞ్చ ఏకన్తేనేవ పురేజాతపచ్చయా హోన్తి. అట్ఠారసవిధమ్పి పనేతం రూపరూపం కామావచరకుసలస్స రూపావచరతో అభిఞ్ఞాకుసలస్స అకుసలస్స తదారమ్మణభావినో కామావచరవిపాకస్స కామావచరకిరియస్స రూపావచరతో అభిఞ్ఞాకిరియస్సాతి ఇమేసం ఛన్నం రాసీనం పురేజాతపచ్చయో హోతీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
పురేజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౧. పచ్ఛాజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౧. పచ్ఛాజాతపచ్చయనిద్దేసే పచ్ఛాజాతాతి యస్స కాయస్స పచ్చయా హోన్తి, తస్మిం ఉప్పజ్జిత్వా ఠితే జాతా. పురేజాతస్సాతి తేసం ఉప్పాదతో పఠమతరం జాతస్స జాతిక్ఖణం అతిక్కమిత్వా ఠితిప్పత్తస్స. ఇమస్స కాయస్సాతి ఇమస్స చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికభూతఉపాదారూపసఙ్ఖాతస్స కాయస్స. ఏత్థ చ తిసముట్ఠానికకాయోతి ఆహారసముట్ఠానస్స అభావతో బ్రహ్మపారిసజ్జాదీనం కాయో వేదితబ్బో. అయమేత్థ పాళివణ్ణనా. అయం పన పచ్ఛాజాతపచ్చయో నామ సఙ్ఖేపతో ఠపేత్వా ఆరుప్పవిపాకే అవసేసా చతుభూమకా అరూపక్ఖన్ధా. సో జాతివసేన కుసలాకుసలవిపాకకిరియభేదేన చతుధా భిజ్జతీతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ పఞ్చవోకారభవే ఉప్పన్నం చతుభూమకకుసలఞ్చ అకుసలఞ్చ ఉప్పాదక్ఖణం అతిక్కమిత్వా ఠితిప్పత్తస్స చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికరూపకాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయో హోతి. విపాకేపి ఠపేత్వా పటిసన్ధివిపాకం అవసేసో కామావచరరూపావచరవిపాకో తస్సేవ ఏకన్తేన పచ్ఛాజాతపచ్చయో హోతి. లోకుత్తరోపి పఞ్చవోకారే ఉప్పన్నవిపాకో తస్సేవ పచ్ఛాజాతపచ్చయో హోతి. తేభూమకకిరియాపి పఞ్చవోకారే ఉప్పన్నావ వుత్తప్పకారస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయో హోతీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
పచ్ఛాజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౨. ఆసేవనపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౨. ఆసేవనపచ్చయనిద్దేసే పురిమా పురిమాతి సబ్బనయేసు సమనన్తరాతీతావ దట్ఠబ్బా. కస్మా పనేత్థ అనన్తరపచ్చయే వియ ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం అబ్యాకతానం ధమ్మాన’’న్తిఆదినా నయేన భిన్నజాతికేహి సద్ధిం నిద్దేసో న కతోతి? అత్తనో గతిం గాహాపేతుం అసమత్థతాయ. భిన్నజాతికా హి భిన్నజాతికానం అరూపధమ్మానం ఆసేవనగుణేన పగుణబలవభావం సాధయమానా అత్తనో కుసలాదిభావసఙ్ఖాతం గతిం గాహాపేతుం న సక్కోన్తి. తస్మా తేహి సద్ధిం నిద్దేసం అకత్వా యే యేసం వాసనాసఙ్ఖాతేన ఆసేవనేన పగుణతరబలవతరభావవిసిట్ఠం అత్తనో కుసలాదిభావసఙ్ఖాతం గతిం గాహాపేతుం సక్కోన్తి, తేసం తేహి సమానజాతికేహేవ సద్ధిం నిద్దేసో కతోతి వేదితబ్బో. అథ విపాకాబ్యాకతం కస్మా న గహితన్తి? ఆసేవనాభావేన. విపాకఞ్హి కమ్మవసేన విపాకభావప్పత్తం కమ్మపరిణామితం హుత్వా వత్తతి నిరుస్సాహం దుబ్బలన్తి తం ఆసేవనగుణేన అత్తనో సభావం గాహాపేత్వా పరిభావేత్వా నేవ అఞ్ఞం విపాకం ఉప్పాదేతుం సక్కోతి, న పురిమవిపాకానుభావం గహేత్వా ఉప్పజ్జితున్తి. కమ్మవేగక్ఖిత్తం పన పతితం వియ హుత్వా ఉప్పజ్జతీతి సబ్బథాపి విపాకే ఆసేవనం నత్థీతి ఆసేవనాభావేన విపాకం న గహితం. కుసలాకుసలకిరియానన్తరం ఉప్పజ్జమానమ్పి చేతం కమ్మపటిబద్ధవుత్తితాయ ఆసేవనగుణం న గణ్హాతీతి కుసలాదయోపిస్స ఆసేవనపచ్చయా న హోన్తి. అపిచ నానాజాతికత్తాపేతే న హోన్తియేవ. భూమితో పన ఆరమ్మణతో వా నానాజాతికత్తం నామ నత్థి. తస్మా కామావచరకుసలకిరియామహగ్గతకుసలకిరియానమ్పి, సఙ్ఖారారమ్మణఞ్చ అనులోమకుసలం నిబ్బానారమ్మణస్స గోత్రభుకుసలస్స ఆసేవనపచ్చయో హోతియేవాతి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా. అయం పన ఆసేవనపచ్చయో జాతితో తావ కుసలో అకుసలో కిరియాబ్యాకతోతి తిధా ఠితో. తత్థ కుసలో భూమితో కామావచరో రూపావచరో అరూపావచరోతి తివిధో హోతి, అకుసలో కామావచరోవ కిరియాబ్యాకతో కామావచరో రూపావచరో అరూపావచరోతి తివిధోవ, లోకుత్తరో ఆసేవనపచ్చయో నామ నత్థీతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ కామావచరకుసలం అత్తనో అనన్తరస్స కామావచరకుసలస్సేవ. యం పనేత్థ ఞాణసమ్పయుత్తం, తం అత్తనా సదిసవేదనస్స రూపావచరకుసలస్స అరూపావచరకుసలస్స లోకుత్తరకుసలస్సాతి ఇమేసం రాసీనం ఆసేవనపచ్చయో హోతి. రూపావచరకుసలం పన రూపావచరకుసలస్సేవ. అరూపావచరకుసలం అరూపావచరకుసలస్సేవ. అకుసలం పన అకుసలస్సేవ ఆసేవనపచ్చయో హోతి. కిరియతో పన కామావచరకిరియసఙ్ఖాతో తావ కామావచరకిరియస్సేవ. యో పనేత్థ ఞాణసమ్పయుత్తో, సో అత్తనా సదిసవేదనస్స రూపావచరకిరియస్స అరూపావచరకిరియస్సాతి ఇమేసం రాసీనం ఆసేవనపచ్చయో హోతి. రూపావచరకిరియసఙ్ఖాతో పన రూపావచరకిరియస్సేవ, అరూపావచరకిరియసఙ్ఖాతో అరూపావచరకిరియస్సేవ ఆసేవనపచ్చయో హోతి. విపాకో పన ఏకధమ్మస్సాపి ఏకధమ్మోపి వా కోచి విపాకస్స ఆసేవనపచ్చయో నత్థీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
ఆసేవనపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౩. కమ్మపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౩. కమ్మపచ్చయనిద్దేసే కమ్మన్తి చేతనాకమ్మమేవ. కటత్తా చ రూపానన్తి కమ్మస్స కటత్తా ఉప్పన్నరూపానం. కమ్మపచ్చయేనాతి అనేకానమ్పి కప్పకోటీనం మత్థకే అత్తనో ఫలం ఉప్పాదేతుం సమత్థేన నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయేనాతి అత్థో. కుసలాకుసలఞ్హి కమ్మం అత్తనో పవత్తిక్ఖణే ఫలం న దేతి. యది దదేయ్య, యం మనుస్సో దేవలోకూపగం కుసలకమ్మం కరోతి, తస్సానుభావేన తస్మింయేవ ఖణే దేవో భవేయ్య. యస్మిం పన ఖణే తం కతం, తతో అఞ్ఞస్మిం ఖణే అవిజ్జమానమ్పి కేవలం కటత్తాయేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే ఉపపజ్జే వా అపరే వా పరియాయే అవసేసపచ్చయసమాయోగే సతి ఫలం ఉప్పాదేతి నిరుద్ధాపి పురిమసిప్పాదికిరియా వియ కాలన్తరే పచ్ఛిమసిప్పాదికిరియాయ. తస్మా నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయోతి వుచ్చతి. చేతనా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానన్తి యా కాచి చేతనా అత్తనా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం. తంసముట్ఠానానన్తి ఇమినా పటిసన్ధిక్ఖణే కటత్తారూపమ్పి గణ్హాతి. కమ్మపచ్చయేనాతి ఇదం సహజాతచేతనం సన్ధాయ వుత్తం. కుసలాదీసు హి యా కాచి సహజాతచేతనా సేసధమ్మానం చిత్తపయోగసఙ్ఖాతేన కిరియాభావేన ఉపకారికా హోతి. తస్మా సహజాతకమ్మపచ్చయోతి వుచ్చతి. అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన కమ్మపచ్చయో అత్థతో చతుభూమికచేతనామత్తమేవ. సో హి జాతిభేదతో కుసలో అకుసలో విపాకో కిరియాతి చతుధా భిజ్జతి. తత్థ కుసలో భూమితో కామావచరాదివసేన చతుధా భిజ్జతి. అకుసలో ఏకధావ విపాకో చతుధా, కిరియా తిధావాతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ సహజాతా కామావచరకుసలచేతనా పఞ్చవోకారే అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, చతువోకారే సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ సహజాతకమ్మపచ్చయో హోతి. ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా పన అత్తనో విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. సా చ ఖో పఞ్చవోకారేయేవ, న అఞ్ఞత్థ. సహజాతా రూపావచరకుసలచేతనా అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ ఏకన్తేనేవ సహజాతకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా పన అత్తనో విపాకానఞ్చేవ కటత్తారూపానఞ్చ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. అరూపావచరా పన లోకుత్తరా చ సహజాతా కుసలచేతనా పఞ్చవోకారే అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ, చతువోకారే సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ సహజాతకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా పనేసా దువిధాపి అత్తనో అత్తనో విపాకక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. సహజాతా అకుసలచేతనా పఞ్చవోకారే అత్తనా సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ చతువోకారే అరూపక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ సహజాతకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా పన విపాకక్ఖన్ధానఞ్చేవ కటత్తారూపానఞ్చ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో.
కామావచరరూపావచరతో విపాకచేతనా అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం పవత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపానం, పటిసన్ధియం కటత్తారూపానఞ్చ సహజాతకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. అరూపావచరవిపాకచేతనా అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ సహజాతకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. లోకుత్తరవిపాకచేతనా పఞ్చవోకారే అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, చతువోకారే అరూపస్సేవ సహజాతకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. తేభూమికా కిరియచేతనా పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ సహజాతకమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. యా పనేత్థ ఆరుప్పే ఉప్పజ్జతి, సా అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ సహజాతకమ్మపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
కమ్మపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౪. విపాకపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౪. విపాకపచ్చయనిద్దేసే విపాకా చత్తారో ఖన్ధాతి యస్మా కమ్మసముట్ఠానాపి రూపా విపాకా న హోన్తి, తస్మా ‘‘విపాకా’’తి వత్వా ‘‘చత్తారో ఖన్ధా’’తి వుత్తం. ఏవం అయం పాళి అరూపధమ్మానఞ్ఞేవ విపాకపచ్చయవసేన ఆగతా. పఞ్హావారే పన ‘‘విపాకాబ్యాకతో ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం విపాకపచ్చయేన పచ్చయో. పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతో ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణన్నం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం విపాకపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఆగతత్తా చిత్తసముట్ఠానకమ్మసముట్ఠానరూపానమ్పి విపాకపచ్చయో లబ్భతి. ఇధ పన సావసేసవసేన దేసనా కతాతి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా. అయం పన విపాకపచ్చయో విపాకభావేన జాతితో ఏకవిధో, భూమిభేదతో కామావచరాదివసేన చతుధా భిజ్జతీతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ కామావచరరూపావచరవిపాకో అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం పవత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపానం పటిసన్ధియం కటత్తారూపానఞ్చ విపాకపచ్చయో హోతి. అరూపావచరవిపాకో సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ. లోకుత్తరవిపాకో పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, చతువోకారే సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ విపాకపచ్చయో హోతీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
విపాకపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౫. ఆహారపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౫. ఆహారపచ్చయనిద్దేసే కబళీకారో ఆహారోతి చతుసన్తతిసముట్ఠానే రూపే ఓజా ఆహారో నామ. సో పన యస్మా కబళం కరిత్వా అజ్ఝోహరితోవ ఆహారకిచ్చం కరోతి, న బహి ఠితో, తస్మా ఆహారోతి అవత్వా ‘‘కబళీకారో ఆహారో’’తి వుత్తం. కబళం కరిత్వా అజ్ఝోహరితబ్బవత్థుకత్తా వా కబళీకారోతి నామమేతం తస్స. అరూపినో ఆహారాతి ఫస్సచేతనావిఞ్ఞాణాహారా. తంసముట్ఠానానన్తి ఇధాపి కమ్మసముట్ఠానాని గహితానేవ. వుత్తఞ్హేతం పఞ్హావారే – పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయోతి. అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన ఆహారపచ్చయో సఙ్ఖేపతో కబళీకారో ఆహారో, ఫస్సో, చేతనా, విఞ్ఞాణన్తి చత్తారోవ ధమ్మా హోన్తి. తత్థ ఠపేత్వా కబళీకారాహారం సేసా తయో అరూపాహారా జాతివసేన కుసలాకుసలవిపాకకిరియభేదతో చతుధా భిజ్జన్తి. పున భూమిభేదేన కుసలో చతుధా, అకుసలో ఏకధా, విపాకో చతుధా, కిరియా తిధాతి ఏవం అనేకధా భిజ్జన్తి. కబళీకారాహారో పన జాతితో అబ్యాకతో, భూమితో కామావచరోవాతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ చతుభూమకాపి తయో కుసలాహారా పఞ్చవోకారే అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో, ఠపేత్వా పన రూపావచరం అవసేసా ఆరుప్పే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో. అకుసలాహారేసుపి ఏసేవ నయో. చతుభూమకవిపాకాహారా పన సబ్బత్థ సమ్పయుత్తకానం ఆహారపచ్చయా హోన్తి. కామావచరరూపావచరవిపాకా పనేత్థ పఞ్చవోకారే ఉప్పజ్జమానా పవత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపస్స పటిసన్ధియం కటత్తారూపస్సాపి ఆహారపచ్చయా హోన్తి. లోకుత్తరా పన చిత్తసముట్ఠానరూపస్సేవ, ఆరుప్పే ఉప్పన్నా రూపస్స పచ్చయా న హోన్తి. తేభూమకాపి తయో కిరియాహారా పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, కామావచరారూపావచరా పన ఆరుప్పే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో. చతుసన్తతిసముట్ఠానో కబళీకారాహారో కిఞ్చాపి ‘‘ఇమస్స కాయస్సా’’తి అవిసేసతో వుత్తో, విసేసతో పనాయమేత్థ ఆహారసముట్ఠానరూపస్స జనకో చేవ అనుపాలకో చ హుత్వా ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, సేసతిసన్తతిసముట్ఠానస్స అనుపాలకోవ హుత్వా ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో హోతీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
ఆహారపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౬. ఇన్ద్రియపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౬. ఇన్ద్రియపచ్చయనిద్దేసే చక్ఖున్ద్రియన్తి చక్ఖుసఙ్ఖాతం ఇన్ద్రియం. ఇన్ద్రియపచ్చయేనాతి సయం పురేజాతో హుత్వా అరూపధమ్మానం ఉప్పాదతో పట్ఠాయ యావ భఙ్గా ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. సోతిన్ద్రియాదీసుపి ఏసేవ నయో. అరూపినో ఇన్ద్రియాతి ఏత్థ అరూపజీవితిన్ద్రియమ్పి సఙ్గహితం. తంసముట్ఠానానన్తి ఏత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ కటత్తారూపమ్పి సఙ్గహితం. వుత్తఞ్హేతం పఞ్హావారే – పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయోతి. ఏవం తావేత్థ పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా.
అయం పన ఇన్ద్రియపచ్చయో ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియవజ్జానం సమవీసతియా ఇన్ద్రియానం వసేన ఠితో. ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియాని హి కిఞ్చాపి ఇత్థిలిఙ్గపురిసలిఙ్గాదీనం బీజభూతాని, కలలాదికాలే పన విజ్జమానేసుపి తేసు ఇత్థిలిఙ్గపురిసలిఙ్గాదీనం అభావా తాని నేవ తేసం, న అఞ్ఞేసం ఇన్ద్రియపచ్చయతం ఫరన్తి. ఇన్ద్రియపచ్చయో హి అత్తనో విజ్జమానక్ఖణే అవినిబ్భుత్తధమ్మానం ఇన్ద్రియపచ్చయతం అఫరన్తో నామ నత్థి, తస్మా తాని ఇన్ద్రియపచ్చయా న హోన్తి. యేసం పనేతాని బీజభూతాని, తేసం తాని సుత్తన్తికపరియాయేన పకతూపనిస్సయభావం భజన్తి. ఇతి ఇన్ద్రియపచ్చయో సమవీసతియా ఇన్ద్రియానం వసేన ఠితోతి వేదితబ్బో. సో జాతితో కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపవసేన పఞ్చధా భిజ్జతి. తత్థ కుసలో భూమివసేన చతుధా, అకుసలో కామావచరోవ విపాకో చతుధావ కిరియాసఙ్ఖాతో తిధా, రూపం కామావచరమేవాతి ఏవం అనేకధా భిజ్జతీతి ఏవం తావేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ చతుభూమకోపి కుసలిన్ద్రియపచ్చయో పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో, తథా అకుసలో. ఠపేత్వా పన రూపావచరకుసలం అవసేసా కుసలాకుసలా ఆరుప్పే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో. చతుభూమకో విపాకిన్ద్రియపచ్చయో ఏకన్తేనేవ సమ్పయుత్తకానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో. కామావచరరూపావచరా పనేత్థ పఞ్చవోకారే ఉప్పజ్జనతో పవత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపస్స, పటిసన్ధియం కటత్తారూపస్సాపి ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయా హోన్తి. లోకుత్తరా చిత్తసముట్ఠానరూపస్సేవ. ఆరుప్పే ఉప్పన్నా లోకుత్తరవిపాకా ఇన్ద్రియా రూపస్స పచ్చయా న హోన్తి. తేభూమకా కిరియిన్ద్రియా పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, కామావచరారూపావచరా పన ఆరుప్పే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ ఇన్ద్రియపచ్చయతం ఫరన్తి. చక్ఖున్ద్రియాదివసేన ఛబ్బిధే రూపిన్ద్రియే చక్ఖున్ద్రియం కుసలాకుసలవిపాకతో సమ్పయుత్తధమ్మానం ద్విన్నం చక్ఖువిఞ్ఞాణానం, సోతిన్ద్రియాదీని తథావిధానఞ్ఞేవ సోతవిఞ్ఞాణాదీనం, రూపజీవితిన్ద్రియం అత్తనా సహజాతరూపానం ఠితిక్ఖణే ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో. సహజాతపచ్చయతా పన తస్స నత్థీతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
ఇన్ద్రియపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౭. ఝానపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౭. ఝానపచ్చయనిద్దేసే ఝానఙ్గానీతి ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జేసు సేసచిత్తేసు ఉప్పన్నాని వితక్కవిచారపీతిసోమనస్సదోమనస్సుపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసఙ్ఖాతాని సత్త అఙ్గాని. పఞ్చన్నం పన విఞ్ఞాణకాయానం అభినిపాతమత్తత్తా తేసు విజ్జమానానిపి ఉపేక్ఖాసుఖదుక్ఖాని ఉపనిజ్ఝానాకారస్స అభావతో ఝానఙ్గానీతి న ఉద్ధటాని. తత్థ పచ్ఛిన్నత్తా పన సేసాహేతుకేసుపి ఝానఙ్గం న ఉద్ధటమేవ. తంసముట్ఠానానన్తి ఇధాపి కటత్తారూపం సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పఞ్హావారే – ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతాని ఝానఙ్గాని సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా. అయం పన ఝానపచ్చయో సత్తన్నం ఝానఙ్గానం వసేన ఠితోపి జాతిభేదతో కుసలాకుసలవిపాకకిరియవసేన చతుధా భిజ్జతి, పున భూమివసేన చతుధా; ఏకధా, చతుధా, తిధాతి ద్వాదసధా భిజ్జతీతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ చతుభూమకమ్పి కుసలఝానఙ్గం పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, ఠపేత్వా రూపావచరం అవసేసం ఆరుప్పే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ ఝానపచ్చయేన పచ్చయో. అకుసలేపి ఏసేవ నయో. కామావచరరూపావచరవిపాకం పవత్తే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, పటిసన్ధియం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ కటత్తారూపస్స చ, ఆరుప్పవిపాకం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ, యఞ్చ ఆరుప్పే లోకుత్తరవిపాకం ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ. పఞ్చవోకారే పన తం చిత్తసముట్ఠానరూపస్సపి ఝానపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. తేభూమకమ్పి కిరియఝానఙ్గం పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ. యం పనేత్థ ఆరుప్పే ఉప్పజ్జతి, తం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ ఝానపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
ఝానపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౮. మగ్గపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౮. మగ్గపచ్చయనిద్దేసే మగ్గఙ్గానీతి అహేతుకచిత్తుప్పాదవజ్జేసు సేసచిత్తేసు ఉప్పన్నాని పఞ్ఞా, వితక్కో, సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా, వీరియం, సతి, సమాధి, మిచ్ఛాదిట్ఠి, మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవాతి ఇమాని ద్వాదసఙ్గాని. మగ్గస్స పన హేతుపచ్ఛిమకత్తా అహేతుకచిత్తేసు మగ్గఙ్గాని న ఉద్ధటాని. తంసముట్ఠానానన్తి ఇధాపి కటత్తారూపం సఙ్గహితమేవ. వుత్తఞ్హేతం పఞ్హావారే – ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతాని మగ్గఙ్గాని సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం మగ్గపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన మగ్గపచ్చయో ద్వాదసన్నం మగ్గఙ్గానం వసేన ఠితోపి జాతిభేదతో కుసలాదివసేన చతుధా, కుసలాదీనఞ్చ కామావచరాదిభూమిభేదతో ద్వాదసధా భిజ్జతీతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. ఏవం భిన్నే పనేత్థ చతుభూమకమ్పి కుసలమగ్గఙ్గం పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, ఠపేత్వా రూపావచరం అవసేసం ఆరుప్పే సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్ఞేవ మగ్గపచ్చయేన పచ్చయోతి సబ్బం ఝానపచ్చయే వియ విత్థారేతబ్బన్తి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
మగ్గపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౧౯. సమ్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౧౯. సమ్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసే పాళి ఉత్తానత్థా ఏవ. అయం పన సమ్పయుత్తపచ్చయో నామ సఙ్ఖేపతో సబ్బేపి అరూపినో ఖన్ధా. పభేదతో పనేస జాతితో కుసలాదీనం, భూమితో చ కామావచరాదీనం వసేన అనేకధా భిజ్జతీతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. ఏవం భిన్నే పనేత్థ చతుభూమకేసుపి కుసలక్ఖన్ధేసు ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణం ఖన్ధానం, తయో ఏకస్స, ద్వే ద్విన్నన్తి ఏవం సబ్బేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. అకుసలవిపాకకిరియక్ఖన్ధేసుపి ఏసేవ నయోతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
సమ్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౨౦. విప్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౦. విప్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసే రూపినో ధమ్మా అరూపీనన్తి ఇదం తావ హదయవత్థునో చేవ చక్ఖున్ద్రియాదీనఞ్చ వసేన వేదితబ్బం. రూపధమ్మేసు హి ఏతేయేవ ఛ కోట్ఠాసా అరూపక్ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయా హోన్తి. రూపాయతనాదయో పన ఆరమ్మణధమ్మా కిఞ్చాపి విప్పయుత్తధమ్మా, విప్పయుత్తపచ్చయా పన న హోన్తి. కిం కారణా? సమ్పయోగాసఙ్కాయ అభావతో. అరూపినో హి ఖన్ధా చక్ఖాదీనం వత్థూనం అబ్భన్తరతో నిక్ఖమన్తా వియ ఉప్పజ్జన్తి. తత్థ ఆసఙ్కా హోతి – ‘‘కిం ను ఖో ఏతే ఏతేహి సమ్పయుత్తా, ఉదాహు విప్పయుత్తా’’తి. ఆరమ్మణధమ్మా పన వత్థునిస్సయేన ఉప్పజ్జమానానం ఆరమ్మణమత్తా హోన్తీతి నత్థి తేసు సమ్పయోగాసఙ్కా. ఇతి సమ్పయోగాసఙ్కాయ అభావతో న తే విప్పయుత్తపచ్చయా. హదయవత్థుఆదీసు ఏవ పనాయం విప్పయుత్తపచ్చయతా వేదితబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం పఞ్హావారే – వత్థు కుసలానం ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. వత్థు అకుసలానం ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. సోత… ఘాన… జివ్హా… కాయాయతనం కాయవిఞ్ఞాణస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. వత్థు విపాకాబ్యాకతానం కిరియాబ్యాకతానం ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయోతి.
అరూపినో ధమ్మా రూపీనన్తి ఇదం పన చతున్నం ఖన్ధానం వసేన వేదితబ్బం. అరూపధమ్మేసు హి చత్తారో ఖన్ధావ సహజాతపురేజాతానం రూపధమ్మానం విప్పయుత్తపచ్చయా హోన్తి, నిబ్బానం పన అరూపమ్పి సమానం రూపస్స విప్పయుత్తపచ్చయో న హోతి. ‘‘చతూహి సమ్పయోగో చతూహి విప్పయోగో’’తి హి వుత్తం. ఇతి చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానంయేవ విప్పయుత్తపచ్చయతా వేదితబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం పఞ్హావారే – సహజాతా కుసలా ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. పచ్ఛాజాతా కుసలా ఖన్ధా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఖన్ధా కటత్తారూపానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో, ఖన్ధా వత్థుస్సాతి. ఏవం తావేత్థ పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా.
అయం పన విప్పయుత్తపచ్చయో నామ సఙ్ఖేపతో పఞ్చవోకారభవే వత్తమానా రూపారూపధమ్మా. తేసు రూపం వత్థునో చక్ఖాదీనఞ్చ వసేన ఛధా భిన్నం, అరూపం పఞ్చవోకారభవే ఉప్పన్నకుసలాకుసలవిపాకకిరియవసేన చతుధా భిన్నం. తస్స భూమితో కామావచరాదివసేన చతుధా, ఏకధా, తిధా, తిధాతి ఏకదసధా భేదో హోతి. ఆరుప్పవిపాకఞ్హి విప్పయుత్తపచ్చయో న హోతీతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ పఞ్చవోకారభవే ఉప్పన్నం చతుభూమకమ్పి కుసలం అకుసలఞ్చ అత్తనా సముట్ఠాపితచిత్తసముట్ఠానరూపస్స సహజాతవిప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. ఉప్పాదక్ఖణం పన అతిక్కమిత్వా ఠితిక్ఖణం పత్తస్స పురేజాతస్స చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికరూపకాయస్స పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. ఏత్థ చ తిసముట్ఠానికకాయోతి ఆహారసముట్ఠానస్స అభావతో బ్రహ్మపారిసజ్జాదీనం కాయో వేదితబ్బో. కామావచరరూపావచరవిపాకం పన పవత్తే చిత్తసముట్ఠానరూపస్స, పటిసన్ధియం కటత్తారూపస్స చ సహజాతవిప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. లోకుత్తరవిపాకం చిత్తసముట్ఠానరూపస్సేవ. తివిధమ్పి పనేతం పురేజాతస్స చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికకాయస్స పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. తేభూమకమ్పి కిరియం చిత్తసముట్ఠానస్స సహజాతవిప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో, పురేజాతస్స చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికకాయస్స పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. ఛధా ఠితేసు పన రూపేసు వత్థురూపం పటిసన్ధిక్ఖణే కామావచరరూపావచరవిపాకానం సహజాతవిప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో, పవత్తే ఉప్పజ్జమానానం చతుభూమకకుసలానం అకుసలానం ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవజ్జానం తేభూమకవిపాకానం తేభూమకకిరియానఞ్చ పురేజాతవిప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. చక్ఖాయతనాదీని చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పురేజాతవిప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
విప్పయుత్తపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౨౧. అత్థిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౧. అత్థిపచ్చయనిద్దేసే చత్తారో ఖన్ధాతిఆదీహి సహజాతవసేన అత్థిపచ్చయో నిద్దిట్ఠో. చక్ఖాయతనన్తిఆదీహి పురేజాతవసేన. యం రూపం నిస్సాయాతి ఏత్థ సహజాతపురేజాతవసేన అత్థిపచ్చయో నిద్దిట్ఠో. ఏవమయం పాళి సహజాతపురేజాతానఞ్ఞేవ అత్థిపచ్చయానం వసేన ఆగతా. పఞ్హావారే పన సహజాతం, పురేజాతం, పచ్ఛాజాతం, ఆహారం, ఇన్ద్రియన్తి ఇమేసం వసేన ఆగతత్తా పచ్ఛాజాతఆహారిన్ద్రియవసేనాపి అత్థిపచ్చయో లబ్భతి. ఇధ పన సావసేసవసేన దేసనా కతాతి అయం తావేత్థ పాళివణ్ణనా.
అయం పన అత్థిపచ్చయో నామ దువిధో – అఞ్ఞమఞ్ఞతో, న అఞ్ఞమఞ్ఞతో. తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞం తివిధం – అరూపం అరూపేన, రూపం రూపేన, రూపారూపం రూపారూపేన. ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో’’తి ఏత్థ హి సబ్బచిత్తుప్పత్తివసేన అరూపం అరూపేన వుత్తం. ‘‘చత్తారో మహాభూతా’’తి ఏత్థ సబ్బసన్తతివసేన రూపం రూపేన. ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూప’’న్తి ఏత్థ పటిసన్ధిఖన్ధానఞ్చేవ వత్థునో చ వసేన రూపారూపం రూపారూపేన వుత్తం. న అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి తివిధం – ‘‘అరూపం రూపస్స, రూపం రూపస్స, రూపం అరూపస్స చిత్తచేతసికా ధమ్మా’’తి ఏత్థ హి పఞ్చవోకారవసేన అరూపం రూపస్స వుత్తం. ‘‘మహాభూతా ఉపాదారూపాన’’న్తి ఏత్థ సబ్బసన్తతివసేన రూపం రూపస్స. ‘‘చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా’’తిఆదీసు వత్థారమ్మణవసేన రూపం అరూపస్స అత్థిపచ్చయోతి వుత్తం.
అపిచేస అత్థిపచ్చయో నామ సఙ్ఖేపతో ఖణత్తయప్పత్తం నామఞ్చేవ రూపఞ్చ, వత్తమానా పఞ్చక్ఖన్ధాతిపి వత్తుం వట్టతి. సో జాతిభేదతో కుసలాకుసలవిపాకకిరియరూపవసేన పఞ్చధా భిజ్జతి. తత్థ కుసలో సహజాతపచ్ఛాజాతవసేన దువిధో హోతి, తథా అకుసలో విపాకకిరియసఙ్ఖాతో చ. తేసు కుసలో కామావచరాదిభేదేన చతుధా భిజ్జతి, అకుసలో కామావచరోవ విపాకో చతుభూమకో, కిరియాసఙ్ఖాతో తిభూమకో. రూపసఙ్ఖాతో అత్థిపచ్చయో కామావచరోవ. సో పన సహజాతపురేజాతవసేన దువిధో. తత్థ పఞ్చ వత్థూని ఆరమ్మణాని చ పురేజాతానేవ, హదయవత్థు సహజాతం వా హోతి పురేజాతం వా. పఞ్హావారే పన ఆగతో ఆహారో ఇన్ద్రియఞ్చ సహజాతాదిభేదం న లభతీతి ఏవమేత్థ నానప్పకారభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏవం భిన్నే పనేత్థ చతుభూమకకుసలోపి సహజాతో అత్థిపచ్చయో పఞ్చవోకారే ‘‘ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణన్నం ఖన్ధాన’’న్తిఆదినా నయేన అఞ్ఞమఞ్ఞం ఖన్ధానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ ఠపేత్వా పన రూపావచరకుసలం అవసేసో ఆరుప్పే సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ సహజాతకుసలో అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. చతుభూమకో పనేస పఞ్చవోకారే చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికకాయస్స పచ్ఛాజాతో కుసలో అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. అకుసలేపి ఏసేవ నయో. సోపి హి పఞ్చవోకారే సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ, చతువోకారే సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ సహజాతాకుసలో అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. పఞ్చవోకారే చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికకాయస్స పచ్ఛాజాతాకుసలో అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో.
విపాకతో పన కామావచరరూపావచరో అత్థిపచ్చయో నియమేనేవ పటిసన్ధిక్ఖణే ఖన్ధానఞ్చేవ కటత్తారూపస్స చ సహజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. పవత్తే పన సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ సహజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో, ఠితిప్పత్తస్స చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికకాయస్స పచ్ఛాజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. అరూపావచరవిపాకో పన ఆరుప్పే ఉప్పన్నలోకుత్తరవిపాకో చ అత్తనా సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ సహజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. పఞ్చవోకారే లోకుత్తరవిపాకో సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ సహజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో, చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికకాయస్స పచ్ఛాజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. కిరియతో రూపావచరో అత్థిపచ్చయో సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపస్స చ సహజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో, చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికకాయస్స పచ్ఛాజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. కామావచరారూపావచరో పన ఆరుప్పే సమ్పయుత్తక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ, పఞ్చవోకారే చిత్తసముట్ఠానరూపస్సాపి సహజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో, చతుసముట్ఠానికతిసముట్ఠానికకాయస్స పచ్ఛాజాతత్థి పచ్చయేన పచ్చయో.
రూపసఙ్ఖాతో పన అత్థిపచ్చయో సహజాతో, పురేజాతో, ఆహారో, ఇన్ద్రియన్తి చతుబ్బిధో. తత్థ సహజాతరూపత్థిపచ్చయో చతుసముట్ఠానవసేన చతుధా ఠితో. తత్థ కమ్మసముట్ఠానో ఏకం మహాభూతం తిణ్ణన్నం మహాభూతానం, తీణి ఏకస్స, ద్వే ద్విన్నం, మహాభూతా ఉపాదారూపానన్తి ఏవం సహజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థురూపం కామావచరరూపావచరవిపాకక్ఖన్ధానం సహజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. తేసమ్పి తిసముట్ఠానికరూపం ఏకం మహాభూతం తిణ్ణన్నం మహాభూతానం, తీణి ఏకస్స, ద్వే ద్విన్నం, మహాభూతా ఉపాదారూపానన్తి ఏవం సహజాతత్థిపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. పురేజాతత్థిపచ్చయో పన వత్థుపురేజాతఆరమ్మణపురేజాతవసేన దువిధో హోతి. సో దువిధోపి హేట్ఠా పురేజాతపచ్చయే వుత్తనయేనేవ యోజేత్వా గహేతబ్బో. ఆహారత్థిపచ్చయోపి హేట్ఠా కబళీకారాహారపచ్చయే యోజితనయేనేవ యోజేతబ్బో. ఇధ పనేస అత్తనో అనిరుద్ధక్ఖణే పచ్చయభావేన అత్థిపచ్చయోతి వుత్తో. రూపజీవితిన్ద్రియమ్పి హేట్ఠా ఇన్ద్రియపచ్చయే రూపజీవితిన్ద్రియయోజనాయం వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. ఇధ పనేతమ్పి అత్తనో అనిరుద్ధక్ఖణేయేవ పచ్చయభావేన అత్థిపచ్చయోతి వుత్తన్తి ఏవమేత్థ పచ్చయుప్పన్నతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
అత్థిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౨౨. నత్థిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౨. నత్థిపచ్చయనిద్దేసే సమనన్తరనిరుద్ధాతి అఞ్ఞేన చిత్తుప్పాదేన అనన్తరికా హుత్వా సమనన్తరనిరుద్ధా. పటుప్పన్నానన్తి పచ్చుప్పన్నానం. ఇమినా నత్థిపచ్చయస్స ఓకాసదానట్ఠేన నత్థిపచ్చయభావం సాధేతి. పురిమేసు హి నిరోధవసేన పచ్ఛిమానం పవత్తనోకాసం అదేన్తేసు తేసం పటుప్పన్నభావో న సియాతి అయమేత్థ పాళివణ్ణనా. సేసం సబ్బం అనన్తరపచ్చయే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. పచ్చయలక్ఖణమేవ హేత్థ నానం, పచ్చయానం పన పచ్చయుప్పన్నానఞ్చ నానాకరణం నత్థి. కేవలం పన తత్థ ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు తంసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా మనోధాతుయా’’తిఆదినా నయేన పచ్చయా చ పచ్చయుప్పన్నా చ సరూపతో దస్సితా. ఇధ పన ‘‘సమనన్తరనిరుద్ధా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పటుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మాన’’న్తి సబ్బేపి తే నిరోధుప్పాదవసేన సామఞ్ఞతో దస్సితాతి.
నత్థిపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౨౩. విగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౩. విగతపచ్చయనిద్దేసే సమనన్తరవిగతాతి సమనన్తరమేవ విగతా. ఇమినా విగతపచ్చయస్స విగచ్ఛమానభావేనేవ పచ్చయభావం దస్సేతి. ఇతి నత్థిపచ్చయస్స చ ఇమస్స చ బ్యఞ్జనమత్తేయేవ నానత్తం, న అత్థేతి.
విగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
౨౪. అవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా
౨౪. అవిగతపచ్చయనిద్దేసే చత్తారో ఖన్ధాతిఆదీనం సబ్బాకారేన అత్థిపచ్చయనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఇమస్సపి హి పచ్చయస్స అత్థిపచ్చయేన సద్ధిం బ్యఞ్జనమత్తేయేవ నానత్తం, న అత్థేతి.
అవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా.
పచ్చయనిద్దేసపకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథా
ఇదాని ఏవం ఉద్దేసనిద్దేసతో దస్సితేసు ఇమేసు చతువీసతియా పచ్చయేసు ఞాణచారస్స విసదభావత్థం అనేకధమ్మానం ఏకపచ్చయభావతో, ఏకధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావతో, ఏకపచ్చయస్స అనేకపచ్చయభావతో, పచ్చయసభాగతో, పచ్చయవిసభాగతో, యుగళకతో, జనకాజనకతో, సబ్బట్ఠానికాసబ్బట్ఠానికతో, రూపం రూపస్సాతిఆదివికప్పతో, భవభేదతోతి ఇమేసం దసన్నం పదానం వసేన పకిణ్ణకవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్థ అనేకధమ్మానం ఏకపచ్చయభావతోతి ఏతేసు హి ఠపేత్వా కమ్మపచ్చయం అవసేసేసు తేవీసతియా పచ్చయేసు అనేకధమ్మా ఏకతో పచ్చయా హోన్తి. కమ్మపచ్చయో పన ఏకో చేతనాధమ్మోయేవాతి ఏవం తావేత్థ అనేకధమ్మానం ఏకపచ్చయభావతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
ఏకధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావతోతి హేతుపచ్చయే తావ అమోహో ఏకో ధమ్మో. సో పురేజాతకమ్మాహారఝానపచ్చయోవ న హోతి, సేసానం వీసతియా పచ్చయానం వసేన పచ్చయో హోతి. అలోభాదోసా ఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయాపి న హోన్తి, సేసానం అట్ఠారసన్నం పచ్చయానం వసేన పచ్చయా హోన్తి. లోభమోహా విపాకపచ్చయాపి న హోన్తి, సేసానం సత్తరసన్నం పచ్చయానం వసేన పచ్చయా హోన్తి. దోసో అధిపతిపచ్చయోపి న హోతి, సేసానం సోళసన్నం పచ్చయానం వసేన పచ్చయో హోతి. ఆరమ్మణపచ్చయే రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణపురేజాతఅత్థిఅవిగతవసేన చతుధా పచ్చయో; తథా మనోధాతుయా అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ. సహేతుకాయ పన ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయవసేనాపి పచ్చయో హోతి. ఇమినా నయేన సబ్బేసం ఆరమ్మణపచ్చయధమ్మానం అనేకపచ్చయభావో వేదితబ్బో.
అధిపతిపచ్చయే ఆరమ్మణాధిపతినో ఆరమ్మణపచ్చయే వుత్తనయేనేవ అనేకపచ్చయభావో వేదితబ్బో. సహజాతాధిపతీసు వీమంసా అమోహహేతు వియ వీసతిధా పచ్చయో హోతి. ఛన్దో హేతుపురేజాతకమ్మఆహారఇన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయో న హోతి, సేసానం సత్తరసన్నం పచ్చయానం వసేన పచ్చయో హోతి. చిత్తం హేతుపురేజాతకమ్మఝానమగ్గపచ్చయో న హోతి, సేసానం ఏకూనవీసతియా పచ్చయానం వసేన పచ్చయో హోతి. వీరియం హేతుపురేజాతకమ్మాహారఝానపచ్చయో న హోతి, సేసానం ఏకూనవీసతియా వసేన పచ్చయో హోతి.
అనన్తరపచ్చయే ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతూ’’తిఆదినా నయేన వుత్తేసు చతూసు ఖన్ధేసు వేదనాక్ఖన్ధో హేతుపురేజాతకమ్మాహారమగ్గపచ్చయో న హోతి, సేసానం ఏకూనవీసతియా వసేన పచ్చయో హోతి. సఞ్ఞాక్ఖన్ధో ఇన్ద్రియఝానపచ్చయోపి న హోతి, సేసానం సత్తరసన్నం వసేన పచ్చయో హోతి. సఙ్ఖారక్ఖన్ధే హేతూ హేతుపచ్చయే వుత్తనయేన, ఛన్దవీరియాని అధిపతిపచ్చయే వుత్తనయేనేవ పచ్చయా హోన్తి. ఫస్సో హేతుపురేజాతకమ్మఇన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయో న హోతి, సేసానం అట్ఠారసన్నం వసేన పచ్చయో హోతి. చేతనా హేతుపురేజాతఇన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయో న హోతి. సేసానం ఏకూనవీసతియా వసేన పచ్చయో హోతి. వితక్కో హేతుపురేజాతకమ్మాహారిన్ద్రియపచ్చయో న హోతి, సేసానం ఏకూనవీసతియా వసేన పచ్చయో హోతి. విచారో మగ్గపచ్చయోపి న హోతి, సేసానం అట్ఠారసన్నం వసేన పచ్చయో హోతి. పీతి తేసఞ్ఞేవ వసేన పచ్చయో హోతి. చిత్తేకగ్గతా హేతుపురేజాతకమ్మాహారపచ్చయో న హోతి, సేసానం వీసతియా వసేన పచ్చయో హోతి. సద్ధా హేతుపురేజాతకమ్మాహారఝానమగ్గపచ్చయో న హోతి, సేసానం అట్ఠారసన్నం వసేన పచ్చయో హోతి. సతి తేహి చేవ మగ్గపచ్చయేన చాతి ఏకూనవీసతియా వసేన పచ్చయో హోతి. జీవితిన్ద్రియం సద్ధాయ వుత్తానం అట్ఠారసన్నం వసేన పచ్చయో హోతి. హిరోత్తప్పం తతో ఇన్ద్రియపచ్చయం అపనేత్వా సేసానం సత్తరసన్నం వసేన పచ్చయో హోతి. తథా కాయపస్సద్ధాదీని యుగళకాని, యేవాపనకేసు అధిమోక్ఖమనసికారతత్రమజ్ఝత్తతా కరుణాముదితా చ. విరతియో పన తేహి చేవ మగ్గపచ్చయేన చాతి అట్ఠారసధా పచ్చయా హోన్తి. మిచ్ఛాదిట్ఠి తతో విపాకపచ్చయం అపనేత్వా సత్తరసధా, మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవా తేహి చేవ కమ్మాహారపచ్చయేహి చాతి ఏకూనవీసతిధా. అహిరికం అనోత్తప్పం మానో థినం మిద్ధం ఉద్ధచ్చన్తి ఇమే హేతుపురేజాతకమ్మవిపాకాహారిన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయా న హోన్తి, సేసానం పన సోళసన్నం పచ్చయానం వసేన పచ్చయా హోన్తి. విచికిచ్ఛాఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చాని తతో అధిపతిపచ్చయం అపనేత్వా పన్నరసధా విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స. అధిపతిపచ్చయే వుత్తనయేనేవ అనేకపచ్చయభావో వేదితబ్బో. సమనన్తరపచ్చయేపి ఏసేవ నయో.
సహజాతపచ్చయే చతూసు తావ ఖన్ధేసు ఏకేకస్స ధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. చత్తారి మహాభూతాని ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఉపనిస్సయపురేజాతఅత్థిఅవిగతవసేన నవధా పచ్చయా హోన్తి. హదయవత్థు తేసఞ్చేవ విప్పయుత్తస్స చ వసేన దసధా పచ్చయో హోతి. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయే అపుబ్బం నత్థి. నిస్సయపచ్చయే చక్ఖాయతనాదీని ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతినిస్సయఉపనిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన నవధా పచ్చయా హోన్తి. ఉపనిస్సయే అపుబ్బం నత్థి. పురేజాతపచ్చయే రూపసద్దగన్ధరసాయతనాని ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయపురేజాతఅత్థిఅవిగతవసేన ఛధా పచ్చయా హోన్తి. ఏత్తకమేవేత్థ అపుబ్బం. పచ్ఛాజాతాదీసు అపుబ్బం నత్థి. ఆహారపచ్చయే కబళీకారాహారో ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయఆహారఅత్థిఅవిగతవసేన ఛధా పచ్చయో హోతి. ఇన్ద్రియాదీసు అపుబ్బం నత్థి. ఏవమేత్థ ఏకధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
ఏకపచ్చయస్స అనేకపచ్చయభావతోతి హేతుపచ్చయాదీసు యస్స కస్సచి ఏకస్స పచ్చయస్స యేనాకారేన యేనత్థేన యో పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయో హోతి, తం ఆకారం తం అత్థం అవిజహిత్వావ అఞ్ఞేహిపి యేహాకారేహి యేహి అత్థేహి సో తస్మిఞ్ఞేవ ఖణే తేసం ధమ్మానం అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి, తతో అనేకపచ్చయభావతో తస్స వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి అత్థో. సేయ్యథిదం – అమోహో హేతుపచ్చయో, సో హేతుపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ అధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకఇన్ద్రియమగ్గసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి ఏకాదసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. అలోభాదోసా తతో అధిపతిఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయే తయో అపనేత్వా సేసానం వసేన అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛన్తి. ఇదం విపాకహేతూసుయేవ లబ్భతి, కుసలకిరియేసు పన విపాకపచ్చయతా పరిహాయతి. లోభదోసమోహా తే తయో విపాకఞ్చాతి చత్తారో అపనేత్వా సేసానం వసేన అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛన్తి.
ఆరమ్మణపచ్చయో తం ఆరమ్మణపచ్చయత్తం అవిజహన్తంయేవ ఆరమ్మణాధిపతినిస్సయఉపనిస్సయపురేజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి సత్తహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. అయమేత్థ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో, అరూపధమ్మానం పన అతీతానాగతానం వా రూపధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయభావే సతి ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయమత్తఞ్ఞేవ ఉత్తరి లబ్భతి. అధిపతిపచ్చయే వీమంసా అమోహసదిసా. ఛన్దో అధిపతిపచ్చయో అధిపతిపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి అట్ఠహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. వీరియం తేసఞ్చేవ ఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయానఞ్చాతి ఇమేసం వసేన అపరేహిపి దసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. చిత్తం తతో మగ్గపచ్చయం అపనేత్వా ఆహారపచ్చయం పక్ఖిపిత్వా ఇమేసం వసేన అధిపతిపచ్చయతో ఉత్తరి దసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. ఆరమ్మణాధిపతినో పన హేట్ఠా ఆరమ్మణపచ్చయే వుత్తనయేనేవ అనేకపచ్చయభావో వేదితబ్బో.
అనన్తరసమనన్తరపచ్చయా అనన్తరసమనన్తరపచ్చయత్తం అవిజహన్తావ ఉపనిస్సయకమ్మఆసేవననత్థివిగతానం వసేన అపరేహిపి పఞ్చహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛన్తి. అరియమగ్గచేతనాయేవ చేత్థ కమ్మపచ్చయతం లభతి, న సేసధమ్మా. సహజాతపచ్చయో సహజాతపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ హేతుఅధిపతిఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయకమ్మవిపాకఆహారఇన్ద్రియఝానమగ్గసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహి చుద్దసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. అయమ్పి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో వత్థుసహజాతాదీనం పన వసేనేత్థ హేతుపచ్చయాదీనం అభావోపి వేదితబ్బో. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేపి ఏసేవ నయో.
నిస్సయపచ్చయో నిస్సయపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ చతువీసతియా పచ్చయేసు అత్తనో నిస్సయపచ్చయత్తఞ్చేవ అనన్తరసమనన్తరపచ్ఛాజాతఆసేవననత్థివిగతపచ్చయే చ ఛ అపనేత్వా సేసానం వసేన అపరేహిపి సత్తరసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. అయమ్పి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదోవ వత్థునిస్సయాదీనం పన వసేనేత్థ హేతుపచ్చయాదీనం ఆభావోపి వేదితబ్బో.
ఉపనిస్సయపచ్చయే ఆరమ్మణూపనిస్సయో ఆరమ్మణాధిపతిసదిసో. అనన్తరూపనిస్సయో అనన్తరూపనిస్సయపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ అనన్తరసమనన్తరకమ్మఆసేవననత్థివిగతానం వసేన అపరేహిపి ఛహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. అరియమగ్గచేతనాయేవ చేత్థ కమ్మపచ్చయతం లభతి, న సేసధమ్మా. పకతూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయోవ. పురేజాతపచ్చయో అత్తనో పురేజాతపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతినిస్సయఉపనిస్సయఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి అట్ఠహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. అయమ్పి ఉక్కట్ఠనిద్దేసోవ ఆరమ్మణపురేజాతే పనేత్థ నిస్సయఇన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయతా న లబ్భతి. ఇతో ఉత్తరిపి లబ్భమానాలబ్భమానం వేదితబ్బం. పచ్ఛాజాతపచ్చయో అత్తనో పచ్ఛాజాతపచ్చయభావం అవిజహన్తోవ విప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి తీహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. ఆసేవనపచ్చయో ఆసేవనపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ అనన్తరసమనన్తరఉపనిస్సయనత్థివిగతానం వసేన అపరేహిపి పఞ్చహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి.
కమ్మపచ్చయో కమ్మపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ ఏకక్ఖణికో తావ సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకఆహారసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి నవహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. నానాక్ఖణికో ఉపనిస్సయఅనన్తరసమనన్తరనత్థివిగతానం వసేన అపరేహిపి పఞ్చహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. విపాకపచ్చయో విపాకపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ హేతుఅధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయకమ్మఆహారఇన్ద్రియఝానమగ్గసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి చుద్దసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. ఆహారపచ్చయే కబళీకారో ఆహారో ఆహారపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ అత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి ద్వీహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. సేసా తయో ఆహారపచ్చయత్తం అవిజహన్తావ యథానురూపం అధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయకమ్మవిపాకఇన్ద్రియసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి ఏకాదసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛన్తి.
ఇన్ద్రియపచ్చయే రూపినో పఞ్చిన్ద్రియా ఇన్ద్రియపచ్చయత్తం అవిజహన్తావ నిస్సయపురేజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి పఞ్చహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛన్తి. రూపజీవితిన్ద్రియమ్పి ఇన్ద్రియపచ్చయత్తం అవిజహన్తఞ్ఞేవ అత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి ద్వీహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. అరూపినో ఇన్ద్రియానిపి యథానురూపం ఇన్ద్రియపచ్చయత్తం అవిజహన్తానేవ హేతుఅధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకఆహారఝానమగ్గసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి తేరసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛన్తి. ఝానపచ్చయో ఝానపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ యథానురూపం సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకఇన్ద్రియమగ్గసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి దసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. మగ్గపచ్చయో మగ్గపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ యథానురూపం ఝానపచ్చయే వుత్తానం దసన్నం హేతుఅధిపతీనఞ్చాతి ఇమేసం వసేన అపరేహిపి ద్వాదసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి.
సమ్పయుత్తపచ్చయో సమ్పయుత్తపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ యథానురూపం హేతుఅధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయకమ్మవిపాకఆహారఇన్ద్రియఝానమగ్గఅత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి తేరసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. విప్పయుత్తపచ్చయో విప్పయుత్తపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ అనన్తరసమనన్తరఆసేవనసమ్పయుత్తనత్థివిగతసఙ్ఖాతే ఛ పచ్చయే అపనేత్వా సేసానం వసేన యథానురూపం అపరేహిపి సత్తరసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. తత్థ రూపస్స చ అరూపస్స చ పచ్చయవిభాగో వేదితబ్బో. అత్థిపచ్చయో అత్థిపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ అనన్తరసమనన్తరఆసేవననత్థివిగతసఙ్ఖాతే పఞ్చ పచ్చయే అపనేత్వా సేసానం వసేన యథానురూపం అపరేహి అట్ఠారసహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతి. నత్థిపచ్చయవిగతపచ్చయా అనన్తరపచ్చయసదిసా. అవిగతపచ్చయో అత్థిపచ్చయసదిసోయేవాతి ఏవమేత్థ ఏకపచ్చయస్స అనేకపచ్చయభావతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
పచ్చయసభాగతోతి ఏతేసు హి చతువీసతియా పచ్చయేసు అనన్తరసమనన్తరఅనన్తరూపనిస్సయఆసేవననత్థివిగతా సభాగా, తథా ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయాతి ఇమినా ఉపాయేనేత్థ పచ్చయసభాగతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
పచ్చయవిసభాగతోతి పురేజాతపచ్చయో పనేత్థ పచ్ఛాజాతపచ్చయేన విసభాగో, తథా సమ్పయుత్తపచ్చయో విప్పయుత్తపచ్చయేన, అత్థిపచ్చయో నత్థిపచ్చయేన, విగతపచ్చయో అవిగతపచ్చయేనాతి ఇమినా ఉపాయేనేత్థ పచ్చయవిసభాగతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
యుగళకతోతి ఏతేసు చ అత్థసరిక్ఖతాయ, సద్దసరిక్ఖతాయ, కాలపటిపక్ఖతాయ, హేతుఫలతాయ, అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖతాయాతి ఇమేహి కారణేహి యుగళకతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. అనన్తరసమనన్తరా హి అత్థసరిక్ఖతాయ ఏకం యుగళకం నామ; నిస్సయూపనిస్సయా సద్దసరిక్ఖతాయ, పురేజాతపచ్ఛాజాతా కాలపటిపక్ఖతాయ, కమ్మపచ్చయవిపాకపచ్చయా హేతుఫలతాయ, సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపచ్చయా అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖతాయ ఏకం యుగళకం నామ, తథా అత్థినత్థిపచ్చయా, విగతావిగతపచ్చయా చాతి ఏవమేత్థ యుగళకతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. జనకాజనకతోతి ఏతేసు చ అనన్తరసమనన్తరానన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయాసేవనపచ్చయా నానాక్ఖణికో, కమ్మపచ్చయో, నత్థివిగతపచ్చయాతి ఇమే పచ్చయా జనకాయేవ, న అజనకా. పచ్ఛాజాతపచ్చయో కేవలం ఉపత్థమ్భకోయేవ, న జనకో. సేసా జనకా చ అజనకా చ ఉపత్థమ్భకా చాతి అత్థో. ఏవమేత్థ జనకాజనకతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
సబ్బట్ఠానికాసబ్బట్ఠానికతోతి ఏతేసు చ సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయా సబ్బట్ఠానికా నామ, సబ్బేసం సఙ్ఖతానం రూపారూపధమ్మానం ఠానభూతా కారణభూతాతి అత్థో. ఏతేహి వినా ఉప్పజ్జమానో ఏకధమ్మోపి నత్థీతి. ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఅనన్తరసమనన్తరానన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయాసేవనసమ్పయుత్తనత్థివిగతపచ్చయా అసబ్బట్ఠానికా నామ. న సబ్బేసం రూపారూపధమ్మానం ఠానభూతా, అరూపక్ఖన్ధానఞ్ఞేవ పన ఠానభూతా కారణభూతాతి అత్థో. అరూపధమ్మాయేవ హి ఏతేహి ఉప్పజ్జన్తి, న రూపధమ్మా. పురేజాతపచ్ఛాజాతాపి అసబ్బట్ఠానికా అరూపరూపానఞ్ఞేవ యథాక్కమేన పచ్చయభావతో. వుత్తావసేసాపి ఏకచ్చానం రూపారూపధమ్మానం ఉప్పత్తిహేతుతో న సబ్బట్ఠానికాతి ఏవమేత్థ సబ్బట్ఠానికా సబ్బట్ఠానికతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
రూపం రూపస్సాతిఆదివికప్పతోతి ఏతేసు చ చతువీసతియా పచ్చయేసు ఏకపచ్చయోపి ఏకన్తేన రూపమేవ హుత్వా రూపస్సేవ పచ్చయో నామ నత్థి, ఏకన్తేన పన రూపం హుత్వా అరూపస్సేవ పచ్చయో నామ అత్థి. కతరో పనేసోతి? పురేజాతపచ్చయో. పురేజాతపచ్చయో హి ఏకన్తేన రూపమేవ హుత్వా అరూపస్సేవ పచ్చయో హోతి. ఏకన్తేన రూపమేవ హుత్వా రూపారూపస్సేవ పచ్చయో నామాతిపి నత్థి, ఏకన్తేన పన అరూపం హుత్వా అరూపస్సేవ పచ్చయో నామ అత్థి. కతరో పనేసోతి? అనన్తరసమనన్తరఆసేవనసమ్పయుత్తనత్థివిగతవసేన ఛబ్బిధో. సో హి సబ్బోపి ఏకన్తేన అరూపమేవ హుత్వా అరూపస్సేవ పచ్చయో హోతి. ఏకన్తేన అరూపమేవ హుత్వాపి ఏకన్తేన రూపస్సేవ పచ్చయో నామాతిపి అత్థి. కతరో పనేసోతి? పచ్ఛాజాతపచ్చయో. సో హి ఏకన్తేన అరూపం హుత్వా రూపస్సేవ పచ్చయో హోతి; ఏకన్తేన పన అరూపధమ్మోవ హుత్వా రూపారూపానం పచ్చయోపి అత్థి. కతరో పనేసోతి? హేతుకమ్మవిపాకఝానమగ్గవసేన పఞ్చవిధో. సో హి సబ్బోపి ఏకన్తేన అరూపమేవ హుత్వా రూపధమ్మానం అరూపధమ్మానమ్పి పచ్చయో హోతి. ఏకన్తేన పన రూపారూపమేవ హుత్వా రూపస్సేవ పచ్చయో నామాతిపి నత్థి, అరూపస్సేవ పన హోతి. కతరో పనేసోతి? ఆరమ్మణపచ్చయో చేవ ఉపనిస్సయపచ్చయో చ. ఇదఞ్హి ద్వయం ఏకన్తేన రూపారూపమేవ హుత్వా అరూపస్సేవ పచ్చయో హోతి. ఏకన్తేన రూపారూపమేవ హుత్వా పన రూపారూపస్సేవ పచ్చయో నామాతిపి అత్థి. కతరో పనేసోతి? అధిపతిసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఆహారఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన నవవిధో. సో హి సబ్బోపి ఏకన్తేన రూపారూపమేవ హుత్వా రూపారూపస్సేవ పచ్చయో హోతీతి ఏవమేత్థ రూపం రూపస్సాతిఆదివికప్పతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.
భవభేదతోతి ఇమేసు పన చతువీసతియా పచ్చయేసు పఞ్చవోకారభవే తావ న కోచి పచ్చయో న లబ్భతి నామ. చతువోకారభవే పన తయో పురేజాతపచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తపచ్చయే అపనేత్వా సేసా ఏకవీసతిమేవ లబ్భన్తి. ఏకవోకారభవే సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయకమ్మఇన్ద్రియఅత్థిఅవిగతవసేన సత్తేవ లబ్భన్తి. బాహిరే పన అనిన్ద్రియబద్ధరూపే సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఅత్థిఅవిగతవసేన పఞ్చేవ లబ్భన్తీతి ఏవమేత్థ భవభేదతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.
పచ్చయనిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.