౭. కథావత్థుసుత్తవణ్ణనా

౬౮. సత్తమే కథావత్థూనీతి కథాకారణాని, కథాయ భూమియో పతిట్ఠాయోతి అత్థో. అతీతం వా, భిక్ఖవే, అద్ధానన్తి అతీతమద్ధానం నామ కాలోపి వట్టతి ఖన్ధాపి. అనాగతపచ్చుప్పన్నేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అతీతే కస్సపో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో అహోసి, తస్స కికీ నామ కాసికరాజా అగ్గుపట్ఠాకో అహోసి, వీసతి వస్ససహస్సాని ఆయు అహోసీతి ఇమినా నయేన కథేన్తో అతీతం ఆరబ్భ కథం కథేతి నామ. అనాగతే మేత్తేయ్యో నామ బుద్ధో భవిస్సతి, తస్స సఙ్ఖో నామ రాజా అగ్గుపట్ఠాకో భవిస్సతి, అసీతి వస్ససహస్సాని ఆయు భవిస్సతీతి ఇమినా నయేన కథేన్తో అనాగతం ఆరబ్భ కథం కథేతి నామ. ఏతరహి అసుకో నామ రాజా ధమ్మికోతి ఇమినా నయేన కథేన్తో పచ్చుప్పన్నం ఆరబ్భ కథం కథేతి నామ.

కథాసమ్పయోగేనాతి కథాసమాగమేన. కచ్ఛోతి కథేతుం యుత్తో. అకచ్ఛోతి కథేతుం న యుత్తో. ఏకంసబ్యాకరణీయం పఞ్హన్తిఆదీసు, ‘‘చక్ఖు, అనిచ్చ’’న్తి పుట్ఠేన, ‘‘ఆమ, అనిచ్చ’’న్తి ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బం. ఏసేవ నయో సోతాదీసు. అయం ఏకంసబ్యాకరణీయో పఞ్హో. ‘‘అనిచ్చం నామ చక్ఖూ’’తి పుట్ఠేన పన ‘‘న చక్ఖుమేవ, సోతమ్పి అనిచ్చం, ఘానమ్పి అనిచ్చ’’న్తి ఏవం విభజిత్వా బ్యాకాతబ్బం. అయం విభజ్జబ్యాకరణీయో పఞ్హో. ‘‘యథా చక్ఖు, తథా సోతం. యథా సోతం, తథా చక్ఖూ’’తి పుట్ఠేన ‘‘కేనట్ఠేన పుచ్ఛసీ’’తి పటిపుచ్ఛిత్వా ‘‘దస్సనట్ఠేన పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తే ‘‘న హీ’’తి బ్యాకాతబ్బం. ‘‘అనిచ్చట్ఠేన పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమా’’తి బ్యాకాతబ్బం. అయం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో పఞ్హో. ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తిఆదీని పుట్ఠేన పన ‘‘అబ్యాకతమేతం భగవతా’’తి ఠపేతబ్బో, ఏస పఞ్హో న బ్యాకాతబ్బో. అయం ఠపనీయో పఞ్హో.

ఠానాఠానే న సణ్ఠాతీతి కారణాకారణే న సణ్ఠాతి. తత్రాయం నయో – సస్సతవాదీ యుత్తేన కారణేన పహోతి ఉచ్ఛేదవాదిం నిగ్గహేతుం, ఉచ్ఛేదవాదీ తేన నిగ్గయ్హమానో ‘‘కిం పనాహం ఉచ్ఛేదం వదామీ’’తి సస్సతవాదిభావమేవ దీపేతి, అత్తనో వాదే పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి. ఏవం ఉచ్ఛేదవాదిమ్హి పహోన్తే సస్సతవాదీ, పుగ్గలవాదిమ్హి పహోన్తే సుఞ్ఞతవాదీ, సుఞ్ఞతవాదిమ్హి పహోన్తే పుగ్గలవాదీతి ఏవం ఠానాఠానే న సణ్ఠాతి నామ.

పరికప్పే న సణ్ఠాతీతి ఇదం పఞ్హపుచ్ఛనేపి పఞ్హకథనేపి లబ్భతి. కథం? ఏకచ్చో హి ‘‘పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి కణ్ఠం సోధేతి, సో ఇతరేన ‘‘ఇదం నామ త్వం పుచ్ఛిస్ససీ’’తి వుత్తో ఞాతభావం ఞత్వా ‘‘న ఏతం, అఞ్ఞం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వదతి. పఞ్హం పుట్ఠోపి ‘‘పఞ్హం కథేస్సామీ’’తి హనుం సంసోధేతి, సో ఇతరేన ‘‘ఇదం నామ కథేస్ససీ’’తి వుత్తో ఞాతభావం ఞత్వా ‘‘న ఏతం, అఞ్ఞం కథేస్సామీ’’తి వదతి. ఏవం పరికప్పే న సణ్ఠాతి నామ.

అఞ్ఞాతవాదే న సణ్ఠాతీతి అఞ్ఞాతవాదే జానితవాదే న సణ్ఠాతి. కథం? ఏకచ్చో పఞ్హం పుచ్ఛతి, తం ఇతరో ‘‘మనాపో తయా పఞ్హో పుచ్ఛితో, కహం తే ఏస ఉగ్గహితో’’తి వదతి. ఇతరో పుచ్ఛితబ్బనియామేనేవ పఞ్హం పుచ్ఛిత్వాపి తస్స కథాయ ‘‘అపఞ్హం ను ఖో పుచ్ఛిత’’న్తి విమతిం కరోతి. అపరో పఞ్హం పుట్ఠో కథేతి, తమఞ్ఞో ‘‘సుట్ఠు తే పఞ్హో కథితో, కత్థ తే ఉగ్గహితో, పఞ్హం కథేన్తేన నామ ఏవం కథేతబ్బో’’తి వదతి. ఇతరో కథేతబ్బనియామేనేవ పఞ్హం కథేత్వాపి తస్స కథాయ ‘‘అపఞ్హో ను ఖో మయా కథితో’’తి విమతిం కరోతి.

పటిపదాయ న సణ్ఠాతీతి పటిపత్తియం న తిట్ఠతి, వత్తం అజానిత్వా అపుచ్ఛితబ్బట్ఠానే పుచ్ఛతీతి అత్థో. అయం పఞ్హో నామ చేతియఙ్గణే పుచ్ఛితేన న కథేతబ్బో, తథా భిక్ఖాచారమగ్గే గామం పిణ్డాయ చరణకాలే. ఆసనసాలాయ నిసిన్నకాలే యాగుం వా భత్తం వా గహేత్వా నిసిన్నకాలే పరిభుఞ్జిత్వా నిసిన్నకాలే దివావిహారట్ఠానగమనకాలేపి. దివాట్ఠానే నిసిన్నకాలే పన ఓకాసం కారేత్వావ పుచ్ఛన్తస్స కథేతబ్బో, అకారేత్వా పుచ్ఛన్తస్స న కథేతబ్బో. ఇదం వత్తం అజానిత్వా పుచ్ఛన్తో పటిపదాయ న సణ్ఠాతి నామ. ఏవం సన్తాయం, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అకచ్ఛో హోతీతి, భిక్ఖవే, ఏతం ఇమస్మిం చ కారణే సతి అయం పుగ్గలో న కథేతుం యుత్తో నామ హోతి.

ఠానాఠానే సణ్ఠాతీతి సస్సతవాదీ యుత్తేన కారణేన పహోతి ఉచ్ఛేదవాదిం నిగ్గహేతుం, ఉచ్ఛేదవాదీ తేన నిగ్గయ్హమానోపి ‘‘అహం తయా సతక్ఖత్తుం నిగ్గయ్హమానోపి ఉచ్ఛేదవాదీయేవా’’తి వదతి. ఇమినా నయేన సస్సతపుగ్గలసుఞ్ఞతవాదాదీసుపి నయో నేతబ్బో. ఏవం ఠానాఠానే సణ్ఠాతి నామ. పరికప్పే సణ్ఠాతీతి ‘‘పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి కణ్ఠం సోధేన్తో ‘‘త్వం ఇమం నామ పుచ్ఛిస్ససీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ, ఏతంయేవ పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వదతి. పఞ్హం కథేస్సామీతి హనుం సంసోధేన్తోపి ‘‘త్వం ఇమం నామ కథేస్ససీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ, ఏతంయేవ కథేస్సామీ’’తి వదతి. ఏవం పరికప్పే సణ్ఠాతి నామ.

అఞ్ఞాతవాదే సణ్ఠాతీతి ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ‘‘సుట్ఠు తే పఞ్హో పుచ్ఛితో, పుచ్ఛన్తేన నామ ఏవం పుచ్ఛితబ్బ’’న్తి వుత్తే సమ్పటిచ్ఛతి, విమతిం న ఉప్పాదేతి. పఞ్హం కథేత్వాపి ‘‘సుట్ఠు తే పఞ్హో కథితో, కథేన్తేన నామ ఏవం కథేతబ్బ’’న్తి వుత్తే సమ్పటిచ్ఛతి, విమతిం న ఉప్పాదేతి. పటిపదాయ సణ్ఠాతీతి గేహే నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకాదీని దత్వా యావ భత్తం నిట్ఠాతి, తస్మిం అన్తరే నిసిన్నో పఞ్హం పుచ్ఛతి. సప్పిఆదీని భేసజ్జాని అట్ఠవిధాని పానకాని వత్థచ్ఛాదనమాలాగన్ధాదీని వా ఆదాయ విహారం గన్త్వా తాని దత్వా దివాట్ఠానం పవిసిత్వా ఓకాసం కారేత్వా పఞ్హం పుచ్ఛతి. ఏవఞ్హి వత్తం ఞత్వా పుచ్ఛన్తో పటిపదాయ సణ్ఠాతి నామ. తస్స పఞ్హం కథేతుం వట్టతి.

అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన వచనేన అఞ్ఞం పటిచ్ఛాదేతి, అఞ్ఞం వా పుచ్ఛితో అఞ్ఞం కథేతి. బహిద్ధా కథం అపనామేతీతి ఆగన్తుకకథం ఓతారేన్తో పురిమకథం బహిద్ధా అపనామేతి. తత్రిదం వత్థు – భిక్ఖూ కిర సన్నిపతిత్వా ఏకం దహరం, ‘‘ఆవుసో, త్వం ఇమఞ్చిమఞ్చ ఆపత్తిం ఆపన్నో’’తి ఆహంసు. సో ఆహ – ‘‘భన్తే, నాగదీపం గతోమ్హీ’’తి. ఆవుసో, న మయం తవ నాగదీపగమనేన అత్థికా, ఆపత్తిం పన ఆపన్నోతి పుచ్ఛామాతి. భన్తే, నాగదీపం గన్త్వా మచ్ఛే ఖాదిన్తి. ఆవుసో, తవ మచ్ఛఖాదనేన కమ్మం నత్థి, ఆపత్తిం కిరసి ఆపన్నోతి. సో ‘‘నాతిసుపక్కో మచ్ఛో మయ్హం అఫాసుకమకాసి, భన్తే’’తి. ఆవుసో, తుయ్హం ఫాసుకేన వా అఫాసుకేన వా కమ్మం నత్థి, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీతి. భన్తే, యావ తత్థ వసిం, తావ మే అఫాసుకమేవ జాతన్తి. ఏవం ఆగన్తుకకథావసేన బహిద్ధా కథం అపనామేతీతి వేదితబ్బం.

అభిహరతీతి ఇతో చితో చ సుత్తం ఆహరిత్వా అవత్థరతి. తేపిటకతిస్సత్థేరో వియ. పుబ్బే కిర భిక్ఖూ మహాచేతియఙ్గణే సన్నిపతిత్వా సఙ్ఘకిచ్చం కత్వా భిక్ఖూనం ఓవాదం దత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హసాకచ్ఛం కరోన్తి. తత్థాయం థేరో తీహి పిటకేహి తతో తతో సుత్తం ఆహరిత్వా దివసభాగే ఏకమ్పి పఞ్హం నిట్ఠాపేతుం న దేతి. అభిమద్దతీతి కారణం ఆహరిత్వా మద్దతి. అనుపజగ్ఘతీతి పరేన పఞ్హే పుచ్ఛితేపి కథితేపి పాణిం పహరిత్వా మహాహసితం హసతి, యేన పరస్స ‘‘అపుచ్ఛితబ్బం ను ఖో పుచ్ఛిం, అకథేతబ్బం ను ఖో కథేసి’’న్తి విమతి ఉప్పజ్జతి. ఖలితం గణ్హాతీతి అప్పమత్తకం ముఖదోసమత్తం గణ్హాతి, అక్ఖరే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా దురుత్తే ‘‘ఏవం నామేతం వత్తబ్బ’’న్తి ఉజ్ఝాయమానో విచరతి. సఉపనిసోతి సఉపనిస్సయో సపచ్చయో.

ఓహితసోతోతి ఠపితసోతో. అభిజానాతి ఏకం ధమ్మన్తి ఏకం కుసలధమ్మం అభిజానాతి అరియమగ్గం. పరిజానాతి ఏకం ధమ్మన్తి ఏకం దుక్ఖసచ్చధమ్మం తీరణపరిఞ్ఞాయ పరిజానాతి. పజహతి ఏకం ధమ్మన్తి ఏకం సబ్బాకుసలధమ్మం పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి. సచ్ఛికరోతి ఏకం ధమ్మన్తి ఏకం అరహత్తఫలధమ్మం నిరోధమేవ వా పచ్చక్ఖం కరోతి. సమ్మావిముత్తిం ఫుసతీతి సమ్మా హేతునా నయేన కారణేన అరహత్తఫలవిమోక్ఖం ఞాణఫస్సేన ఫుసతి.

ఏతదత్థా, భిక్ఖవే, కథాతి, భిక్ఖవే, యా ఏసా కథాసమ్పయోగేనాతి కథా దస్సితా, సా ఏతదత్థా, అయం తస్సా కథాయ భూమి పతిట్ఠా. ఇదం వత్థు యదిదం అనుపాదా చిత్తస్స విమోక్ఖోతి ఏవం సబ్బపదేసు యోజనా వేదితబ్బా. ఏతదత్థా మన్తనాతి యా అయం కచ్ఛాకచ్ఛేసు పుగ్గలేసు కచ్ఛేన సద్ధిం మన్తనా, సాపి ఏతదత్థాయేవ. ఏతదత్థా ఉపనిసాతి ఓహితసోతో సఉపనిసోతి ఏవం వుత్తా ఉపనిసాపి ఏతదత్థాయేవ. ఏతదత్థం సోతావధానన్తి తస్సా ఉపనిసాయ సోతావధానం, తమ్పి ఏతదత్థమేవ. అనుపాదాతి చతూహి ఉపాదానేహి అగ్గహేత్వా. చిత్తస్స విమోక్ఖోతి అరహత్తఫలవిమోక్ఖో. అరహత్తఫలత్థాయ హి సబ్బమేతన్తి సుత్తన్తం వినివత్తేత్వా ఉపరి గాథాహి కూటం గణ్హన్తో యే విరుద్ధాతిఆదిమాహ.

తత్థ విరుద్ధాతి విరోధసఙ్ఖాతేన కోపేన విరుద్ధా. సల్లపన్తీతి సల్లాపం కరోన్తి. వినివిట్ఠాతి అభినివిట్ఠా హుత్వా. సముస్సితాతి మానుస్సయేన సుట్ఠు ఉస్సితా. అనరియగుణమాసజ్జాతి అనరియగుణకథం గుణమాసజ్జ కథేన్తి. గుణం ఘట్టేత్వా కథా హి అనరియకథా నామ, న అరియకథా, తం కథేన్తీతి అత్థో. అఞ్ఞోఞ్ఞవివరేసినోతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఛిద్దం అపరాధం గవేసమానా. దుబ్భాసితన్తి దుక్కథితం. విక్ఖలితన్తి అప్పమత్తకం ముఖదోసఖలితం. సమ్పమోహం పరాజయన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అప్పమత్తేన ముఖదోసేన సమ్పమోహఞ్చ పరాజయఞ్చ. అభినన్దన్తీతి తుస్సన్తి. నాచరేతి న చరతి న కథేతి. ధమ్మట్ఠపటిసంయుత్తాతి యా చ ధమ్మే ఠితేన కథితకథా, సా ధమ్మట్ఠా చేవ హోతి తేన చ ధమ్మేన పటిసంయుత్తాతి ధమ్మట్ఠపటిసంయుత్తా. అనున్నతేన మనసాతి అనుద్ధతేన చేతసా. అపళాసోతి యుగగ్గాహపళాసవసేన అపళాసో హుత్వా. అసాహసోతి రాగదోసమోహసాహసానం వసేన అసాహసో హుత్వా.

అనుసూయాయమానోతి న ఉసూయమానో. దుబ్భట్ఠే నాపసాదయేతి దుక్కథితస్మిం న అపసాదేయ్య. ఉపారమ్భం న సిక్ఖేయ్యాతి కారణుత్తరియలక్ఖణం ఉపారమ్భం న సిక్ఖేయ్య. ఖలితఞ్చ న గాహయేతి అప్పమత్తకం ముఖఖలితం ‘‘అయం తే దోసో’’తి న గాహయేయ్య. నాభిహరేతి నావత్థరేయ్య. నాభిమద్దేతి ఏకం కారణం ఆహరిత్వా న మద్దేయ్య. న వాచం పయుతం భణేతి సచ్చాలికపటిసంయుత్తం వాచం న భణేయ్య. అఞ్ఞాతత్థన్తి జాననత్థం. పసాదత్థన్తి పసాదజననత్థం. న సముస్సేయ్య మన్తయేతి న మానుస్సయేన సముస్సితో భవేయ్య. న హి మానుస్సితా హుత్వా పణ్డితా కథయన్తి, మానేన పన అనుస్సితోవ హుత్వా మన్తయే కథేయ్య భాసేయ్యాతి.