(౭) ౨. మహావగ్గో
౧. తిత్థాయతనసుత్తవణ్ణనా
౬౨. దుతియస్స పఠమే తిత్థాయతనానీతి తిత్థభూతాని ఆయతనాని, తిత్థియానం వా ఆయతనాని. తత్థ తిత్థం జానితబ్బం, తిత్థకరా జానితబ్బా, తిత్థియా జానితబ్బా, తిత్థియసావకా జానితబ్బా. తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. తిత్థికరా నామ తాసం దిట్ఠీనం ఉప్పాదకా. తిత్థియా నామ యేసం తా దిట్ఠియో రుచ్చన్తి ఖమన్తి. తిత్థియసావకా నామ తేసం పచ్చయదాయకా. ఆయతనన్తి ‘‘కమ్బోజో అస్సానం ఆయతనం, గున్నం దక్ఖిణాపథో ఆయతన’’న్తి ఏత్థ సఞ్జాతిట్ఠానం ఆయతనం నామ.
‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విహఙ్గమా;
ఛాయం ఛాయత్థినో యన్తి, ఫలత్థం ఫలభోజినో’’తి. (అ. ని. ౫.౩౮) –
ఏత్థ సమోసరణట్ఠానం. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, విముత్తాయతనానీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౬) ఏత్థ కారణం. తం ఇధ సబ్బమ్పి లబ్భతి. సబ్బేపి హి దిట్ఠిగతికా సఞ్జాయమానా ఇమేసుయేవ తీసు ఠానేసు సఞ్జాయన్తి, సమోసరణమానాపి ఏతేసుయేవ తీసు ఠానేసు సమోసరన్తి సన్నిపతన్తి, దిట్ఠిగతికభావే చ నేసం ఏతానేవ తీణి కారణానీతి తిత్థభూతాని సఞ్జాతిఆదినా అత్థేన ఆయతనానీతిపి తిత్థాయతనాని. తేనేవత్థేన తిత్థియానం ఆయతనానీతిపి తిత్థాయతనాని. సమనుయుఞ్జియమానానీతి కా నామేతా దిట్ఠియోతి ఏవం పుచ్ఛియమానాని. సమనుగాహియమానానీతి కింకారణా ఏతా దిట్ఠియో ఉప్పన్నాతి ఏవం సమ్మా అనుగ్గాహియమానాని. సమనుభాసియమానానీతి పటినిస్సజ్జేథ ఏతాని పాపకాని దిట్ఠిగతానీతి ఏవం సమ్మా అనుసాసియమానాని. అపిచ తీణిపి ఏతాని అనుయోగపుచ్ఛావేవచనానేవ. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం – ‘‘సమనుయుఞ్జతీతి వా సమనుగ్గాహతీతి వా సమనుభాసతీతి వా ఏసేసే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవా’’తి.
పరమ్పి గన్త్వాతి ఆచరియపరమ్పరా లద్ధిపరమ్పరా అత్తభావపరమ్పరాతి ఏతేసు యంకిఞ్చి పరమ్పరం గన్త్వాపి. అకిరియాయ సణ్ఠహన్తీతి అకిరియమత్తే సంతిట్ఠన్తి. ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో పుబ్బేకతవాదీ, అమ్హాకం పాచరియో పుబ్బేకతవాదీ, అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో పుబ్బేకతవాదీ. అమ్హాకం ఆచరియో ఇస్సరనిమ్మానవాదీ, అమ్హాకం పాచరియో ఇస్సరనిమ్మానవాదీ, అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో ఇస్సరనిమ్మానవాదీ. అమ్హాకం ఆచరియో అహేతుఅపచ్చయవాదీ, అమ్హాకం పాచరియో అహేతుఅపచ్చయవాదీ, అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో అహేతుఅపచ్చయవాదీ’’తి ఏవం గచ్ఛన్తాని హి ఏతాని ఆచరియపరమ్పరం గచ్ఛన్తి నామ. ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో పుబ్బేకతలద్ధికో, అమ్హాకం పాచరియో…పే… అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో అహేతుఅపచ్చయలద్ధికో’’తి ఏవం గచ్ఛన్తాని లద్ధిపరమ్పరం గచ్ఛన్తి నామ. ‘‘అమ్హాకం ఆచరియస్స అత్తభావో పుబ్బేకతహేతు, అమ్హాకం పాచరియస్స…పే… అమ్హాకం ఆచరియపాచరియస్స అత్తభావో అహేతు అపచ్చయో’’తి ఏవం గచ్ఛన్తాని అత్తభావపరమ్పరం గచ్ఛన్తి నామ. ఏవం పన సువిదూరమ్పి గచ్ఛన్తాని అకిరియమత్తేయేవ సణ్ఠహన్తి, ఏకోపి ఏతేసం దిట్ఠిగతికానం కత్తా వా కారేతా వా న పఞ్ఞాయతి.
పురిసపుగ్గలోతి సత్తో. కామఞ్చ పురిసోతిపి వుత్తే పుగ్గలోతిపి వుత్తే సత్తోయేవ వుత్తో హోతి, అయం పన సమ్ముతికథా నామ యో యథా జానాతి, తస్స తథా వుచ్చతి. పటిసంవేదేతీతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పన్నం జానాతి పటిసంవిదితం కరోతి, అనుభవతి వా. పుబ్బేకతహేతూతి పుబ్బేకతకారణా, పుబ్బేకతకమ్మపచ్చయేనేవ పటిసంవేదేతీతి అత్థో. ఇమినా కమ్మవేదనఞ్చ కిరియవేదనఞ్చ పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం విపాకవేదనమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యే వా ఇమే పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా వాతసముట్ఠానా సన్నిపాతికా ఉతుపరిణామజా విసమపరిహారజా ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధాతి అట్ఠ రోగా వుత్తా, తేసు సత్త పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం విపాకవేదనంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యేపిమే దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయం అపరపరియాయవేదనీయన్తి తయో కమ్మరాసయో వుత్తా, తేసుపి ద్వే పటిబాహిత్వా ఏకం అపరపరియాయకమ్మంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యేపిమే దిట్ఠధమ్మవేదనీయో విపాకో ఉపపజ్జవేదనీయో అపరపరియాయవేదనీయోతి తయో విపాకరాసయో వుత్తా, తేసుపి ద్వే పటిబాహిత్వా ఏకం అపరపరియాయవిపాకమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యేపిమే కుసలచేతనా అకుసలచేతనా విపాకచేతనా కిరియచేతనాతి చత్తారో చేతనారాసయో వుత్తా, తేసుపి తయో పటిబాహిత్వా ఏకం విపాకచేతనంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి.
ఇస్సరనిమ్మానహేతూతి ఇస్సరనిమ్మానకారణా, ఇస్సరేన నిమ్మితత్తా పటిసంవేదేతీతి అత్థో. అయం హి తేసం అధిప్పాయో – ఇమా తిస్సో వేదనా పచ్చుప్పన్నే అత్తనా కతమూలకేన వా ఆణత్తిమూలకేన వా పుబ్బేకతేన వా అహేతుఅపచ్చయా వా పటిసంవేదితుం నామ న సక్కా, ఇస్సరనిమ్మానకారణాయేవ పన ఇమా పటిసంవేదేతీతి. ఏవంవాదినో పనేతే హేట్ఠా వుత్తేసు అట్ఠసు రోగేసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బే పటిబాహన్తి, హేట్ఠా వుత్తేసు చ తీసు కమ్మరాసీసు తీసు విపాకరాసీసు చతూసు చేతనారాసీసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బేపి పటిబాహన్తి.
అహేతుఅపచ్చయాతి హేతుఞ్చ పచ్చయఞ్చ వినా, అకారణేనేవ పటిసంవేదేతీతి అత్థో. అయఞ్హి నేసం అధిప్పాయో – ఇమా తిస్సో వేదనా పచ్చుప్పన్నే అత్తనా కతమూలకేన వా ఆణత్తిమూలకేన వా పుబ్బేకతేన వా ఇస్సరనిమ్మానహేతునా వా పటిసంవేదితుం నామ న సక్కా, అహేతుఅపచ్చయాయేవ పన ఇమా పటిసంవేదేతీతి. ఏవంవాదినో పనేతే హేట్ఠా వుత్తేసు రోగాదీసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బం పటిబాహన్తి.
ఏవం సత్థా మాతికం నిక్ఖిపిత్వా ఇదాని తం విభజిత్వా దస్సేతుం తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ ఏవం వదామీతి లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థం ఏవం వదామీతి దస్సేతి. లద్ధిఞ్హి అప్పతిట్ఠాపేత్వా నిగ్గయ్హమానా లద్ధితో లద్ధిం సఙ్కమన్తి, భో గోతమ, న మయం పుబ్బేకతవాదం వదామాతిఆదీని వదన్తి. లద్ధియా పన పతిట్ఠాపితాయ సఙ్కమితుం అలభన్తా సునిగ్గహితా హోన్తి, ఇతి నేసం లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థం ఏవం వదామీతి ఆహ. తేనహాయస్మన్తోతి తేన హి ఆయస్మన్తో. కిం వుత్తం హోతి – యది ఏతం సచ్చం, ఏవం సన్తే తేన తుమ్హాకం వాదేన. పాణాతిపాతినో భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతూతి యే కేచి లోకే పాణం అతిపాతేన్తి, సబ్బే తే పుబ్బేకతహేతు పాణాతిపాతినో భవిస్సన్తి. కింకారణా? న హి పాణాతిపాతకమ్మం అత్తనా కతమూలకేన న ఆణత్తిమూలకేన న ఇస్సరనిమ్మానహేతునా న అహేతుఅపచ్చయా సక్కా పటిసంవేదేతుం, పుబ్బేకతహేతుయేవ పటిసంవేదేతీతి అయం వో లద్ధి. యథా చ పాణాతిపాతినో, ఏవం పాణాతిపాతా విరమన్తాపి పుబ్బేకతహేతుయేవ విరమిస్సన్తీతి. ఇతి భగవా తేసంయేవ లద్ధిం గహేత్వా తేసం నిగ్గహం ఆరోపేతి. ఇమినా నయేన అదిన్నాదాయినోతిఆదీసుపి యోజనా వేదితబ్బా.
సారతో పచ్చాగచ్ఛతన్తి సారభావేన గణ్హన్తానం. ఛన్దోతి కత్తుకమ్యతాఛన్దో. ఇదం వా కరణీయం ఇదం వా అకరణీయన్తి ఏత్థ అయం అధిప్పాయో – ఇదం వా కరణీయన్తి కత్తబ్బస్స కరణత్థాయ, ఇదం వా అకరణీయన్తి అకత్తబ్బస్స అకరణత్థాయ కత్తుకమ్యతా వా పచ్చత్తపురిసకారో వా న హోతి. ఛన్దవాయామేసు వా అసన్తేసు ‘‘ఇదం కత్తబ్బ’’న్తిపి ‘‘ఇదం న కత్తబ్బ’’న్తిపి న హోతి. ఇతి కరణీయాకరణీయే ఖో పన సచ్చతో థేతతో అనుపలబ్భియమానేతి ఏవం కత్తబ్బే చ అకత్తబ్బే చ భూతతో థిరతో అపఞ్ఞాయమానే అలబ్భమానే. యది హి కత్తబ్బం కాతుం అకత్తబ్బతో చ విరమితుం లభేయ్య, కరణీయాకరణీయం సచ్చతో థేతతో ఉపలబ్భేయ్య. యస్మా పన ఉభయమ్పి తం ఏస నుపలబ్భతి, తస్మా తం సచ్చతో థేతతో న ఉపలబ్భతి, ఏవం తస్మిం చ అనుపలబ్భియమానేతి అత్థో. ముట్ఠస్సతీనన్తి నట్ఠస్సతీనం విస్సట్ఠస్సతీనం. అనారక్ఖానం విహరతన్తి ఛసు ద్వారేసు నిరారక్ఖానం విహరన్తానం. న హోతి పచ్చత్తం సహధమ్మికో సమణవాదోతి ఏవం భూతానం తుమ్హాకం వా అఞ్ఞేసం వా మయం సమణాతి పచ్చత్తం సకారణో సమణవాదో న హోతి న ఇజ్ఝతి. సమణాపి హి పుబ్బేకతకారణాయేవ హోన్తి, అస్సమణాపి పుబ్బేకతకారణాయేవాతి. సహధమ్మికోతి సకారణో. నిగ్గహో హోతీతి మమ నిగ్గహో హోతి, తే పన నిగ్గహితా హోన్తీతి.
ఏవం పుబ్బేకతవాదినో నిగ్గహేత్వా ఇదాని ఇస్సరనిమ్మానవాదినో నిగ్గహేతుం తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తస్సత్థో పుబ్బేకతవాదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో, తథా అహేతుకవాదేపి.
ఏవం ఇమేసం తిత్థాయతనానం పరమ్పి గన్త్వా అకిరియాయ సణ్ఠహనభావేన తుచ్ఛభావం అనియ్యానికభావం, అసారభావేన థుసకోట్టనసదిసతం ఆపజ్జనభావేన అగ్గిసఞ్ఞాయ ధమమానఖజ్జుపనకసరిక్ఖతం తందిట్ఠికానం పురిమస్సపి మజ్ఝిమస్సపి పచ్ఛిమస్సపి అత్థదస్సనతాయ అభావేన అన్ధవేణూపమతం సద్దమత్తేనేవ తాని గహేత్వా సారదిట్ఠికానం పథవియం పతితస్స బేలువపక్కస్స దద్దభాయితసద్దం సుత్వా ‘‘పథవీ సంవట్టమానా ఆగచ్ఛతీ’’తి సఞ్ఞాయ పలాయన్తేన ససకేన సరిక్ఖభావఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనా దేసితస్స ధమ్మస్స సారభావఞ్చేవ నియ్యానికభావఞ్చ దస్సేతుం అయం ఖో పన, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అనిగ్గహితోతి అఞ్ఞేహి అనిగ్గహితో నిగ్గహేతుం అసక్కుణేయ్యో. అసంకిలిట్ఠోతి నిక్కిలేసో పరిసుద్ధో, ‘‘సంకిలిట్ఠం నం కరిస్సామా’’తి పవత్తేహిపి తథా కాతుం అసక్కుణేయ్యో. అనుపవజ్జోతి ఉపవాదవినిముత్తో. అప్పటికుట్ఠోతి ‘‘కిం ఇమినా హరథ న’’న్తి ఏవం అప్పటిబాహితో, అనుపక్కుట్ఠో వా. విఞ్ఞూహీతి పణ్డితేహి. అపణ్డితానఞ్హి అజానిత్వా కథేన్తానం వచనం అప్పమాణం. తస్మా విఞ్ఞూహీతి ఆహ.
ఇదాని తస్స ధమ్మస్స దస్సనత్థం ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే’’తి పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమా ఛ ధాతుయో’’తిఆదినా నయేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వా యథాపటిపాటియా విభజిత్వా దస్సేన్తో పున ఇమా ఛ ధాతుయోతిఆదిమాహ. తత్థ ధాతుయోతి సభావా. నిజ్జీవనిస్సత్తభావప్పకాసకో హి సభావట్ఠో ధాత్వట్ఠో నామ. ఫస్సాయతనానీతి విపాకఫస్సానం ఆకరట్ఠేన ఆయతనాని. మనోపవిచారాతి వితక్కవిచారపాదేహి అట్ఠారససు ఠానేసు మనస్స ఉపవిచారా.
పథవీధాతూతి పతిట్ఠాధాతు. ఆపోధాతూతి ఆబన్ధనధాతు. తేజోధాతూతి పరిపాచనధాతు. వాయోధాతూతి విత్థమ్భనధాతు. ఆకాసధాతూతి అసమ్ఫుట్ఠధాతు. విఞ్ఞాణధాతూతి విజాననధాతు. ఏవమిదం ధాతుకమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం ఖో పనేతం సఙ్ఖేపతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి. విత్థారతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతో కథేతుం న వట్టతి, విత్థారతోవ వట్టతి. ఇమస్మిం పన తిత్థాయతనసుత్తే ఇదం సఙ్ఖేపతో ఛధాతువసేన కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం ఉభయథాపి కథేతుం వట్టతి.
సఙ్ఖేపతో ఛధాతువసేన కమ్మట్ఠానం పరిగ్గణ్హన్తోపి ఏవం పరిగ్గణ్హాతి – పథవీధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతూతి ఇమాని చత్తారి మహాభూతాని, ఆకాసధాతు ఉపాదారూపం. ఏకస్మిం చ ఉపాదారూపే దిట్ఠే సేసాని తేవీసతి దిట్ఠానేవాతి సల్లక్ఖేతబ్బాని. విఞ్ఞాణధాతూతి చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో హోతి, తేన సహజాతా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఫస్సో చ చేతనా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా నామ. చత్తారి పన మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదారూపం రూపక్ఖన్ధో నామ. తత్థ చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా నామం, రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వేయేవ ధమ్మా హోన్తి, తతో ఉద్ధం సత్తో వా జీవో వా నత్థీతి ఏవం ఏకస్స భిక్ఖునో సఙ్ఖేపతో ఛధాతువసేన అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.
విత్థారతో పరిగ్గణ్హన్తో పన చత్తారి మహాభూతాని పరిగ్గణ్హిత్వా ఆకాసధాతుపరిగ్గహానుసారేన తేవీసతి ఉపాదారూపాని పరిగ్గణ్హాతి. అథ నేసం పచ్చయం ఉపపరిక్ఖన్తో పున చత్తారేవ మహాభూతాని దిస్వా తేసు పథవీధాతు వీసతికోట్ఠాసా, ఆపోధాతు ద్వాదస, తేజోధాతు చత్తారో, వాయోధాతు ఛకోట్ఠాసాతి కోట్ఠాసవసేన సమోధానేత్వా ద్వాచత్తాలీస మహాభూతాని చ వవత్థపేత్వా తేసు తేవీసతి ఉపాదారూపాని పక్ఖిపిత్వా పఞ్చసట్ఠి రూపాని వవత్థపేతి. తాని చ వత్థురూపేన సద్ధిం ఛసట్ఠి హోన్తీతి ఛసట్ఠి రూపాని పస్సతి. విఞ్ఞాణధాతు పన లోకియచిత్తవసేన ఏకాసీతి చిత్తాని. తాని సబ్బానిపి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామ హోతి. తేహి సహజాతా వేదనాదయోపి తత్తకాయేవాతి ఏకాసీతి వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, ఏకాసీతి సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఏకాసీతి చేతనా సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా తేభూమకవసేన గయ్హమానా చతువీసాధికాని తీణి ధమ్మసతాని హోన్తీతి ఇతి ఇమే చ అరూపధమ్మా ఛసట్ఠి చ రూపధమ్మాతి సబ్బేపి సమోధానేత్వా నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వేవ ధమ్మా హోన్తి, తతో ఉద్ధం సత్తో వా జీవో వా నత్థీతి నామరూపవసేన పఞ్చక్ఖన్ధే వవత్థపేత్వా తేసం పచ్చయం పరియేసన్తో అవిజ్జాపచ్చయా తణ్హాపచ్చయా కమ్మపచ్చయా ఆహారపచ్చయాతి ఏవం పచ్చయం దిస్వా ‘‘అతీతేపి ఇమేహి పచ్చయేహి ఇదం వట్టం పవత్తిత్థ, అనాగతేపి ఏతేహి పచ్చయేహి పవత్తిస్సతి, ఏతరహిపి ఏతేహియేవ పవత్తతీ’’తి తీసు కాలేసు కఙ్ఖం వితరిత్వా అనుక్కమేన పటిపజ్జమానో అరహత్తం పాపుణాతి. ఏవం విత్థారతోపి ఛధాతువసేన అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.
చక్ఖు ఫస్సాయతనన్తి సువణ్ణాదీనం సువణ్ణాదిఆకరో వియ ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణాని ద్వే సమ్పటిచ్ఛనాని తీణి సన్తీరణానీతి ఇమేహి సత్తహి విఞ్ఞాణేహి సహజాతానం సత్తన్నం ఫస్సానం సముట్ఠానట్ఠేన ఆకరోతి ఆయతనం. సోతం ఫస్సాయతనన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. మనో ఫస్సాయతనన్తి ఏత్థ పన ద్వావీసతి విపాకఫస్సా యోజేతబ్బా. ఇతి హిదం ఛఫస్సాయతనానం వసేన కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతబ్బం. సఙ్ఖేపతో తావ – ఏత్థ హి పురిమాని పఞ్చ ఆయతనాని ఉపాదారూపం, తేసు దిట్ఠేసు అవసేసం ఉపాదారూపం దిట్ఠమేవ హోతి. ఛట్ఠం ఆయతనం చిత్తం, తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో హోతి, తేన సహజాతా వేదనాదయో సేసా తయో అరూపక్ఖన్ధాతి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సఙ్ఖేపతో చ విత్థారతో చ అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.
చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం పస్సిత్వా. సోమనస్సట్ఠానియన్తి సోమనస్సస్స కారణభూతం. ఉపవిచరతీతి తత్థ మనం చారేన్తో ఉపవిచరతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ ఇట్ఠం వా హోతు అనిట్ఠం వా, యం రూపం దిస్వా సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తం సోమనస్సట్ఠానియం నామ. యం దిస్వా దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తం దోమనస్సట్ఠానియం నామ. యం దిస్వా ఉపేక్ఖా ఉప్పజ్జతి, తం ఉపేక్ఖాట్ఠానియం నామాతి వేదితబ్బం. సద్దాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఇదం సఙ్ఖేపతో కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం ఖో పనేతం సఙ్ఖేపతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి. విత్థారతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతో కథేతుం న వట్టతి. ఇమస్మిం పన తిత్థాయతనసుత్తే ఇదం సఙ్ఖేపతో అట్ఠారసమనోపవిచారవసేన కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి.
తత్థ సఙ్ఖేపతో తావ – చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో, రూపం సద్దో గన్ధో రసోతి ఇమాని నవ ఉపాదారూపాని, తేసు దిట్ఠేసు సేసం ఉపాదారూపం దిట్ఠమేవ హోతి. ఫోట్ఠబ్బం తీణి మహాభూతాని, తేహి దిట్ఠేహి చతుత్థం దిట్ఠమేవ హోతి. మనో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తేన సహజాతా వేదనాదయో తయో అరూపక్ఖన్ధాతి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సఙ్ఖేపతో చ విత్థారతో చ అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.
అరియసచ్చానీతి అరియభావకరాని, అరియపటివిద్ధాని వా సచ్చాని. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం పదం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౨౯) పకాసితం. ఛన్నం, భిక్ఖవే, ధాతూనన్తి ఇదం కిమత్థం ఆరద్ధం? సుఖావబోధనత్థం. యస్స హి తథాగతో ద్వాదసపదం పచ్చయావట్టం కథేతుకామో హోతి, తస్స గబ్భావక్కన్తి వట్టం దస్సేతి. గబ్భావక్కన్తి వట్టస్మిం హి దస్సితే కథేతుమ్పి సుఖం హోతి పరం అవబోధే ఉతుమ్పీతి సుఖావబోధనత్థం ఇదమారద్ధన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ఛన్నం ధాతూనన్తి హేట్ఠా వుత్తానంయేవ పథవీధాతుఆదీనం. ఉపాదాయాతి పటిచ్చ. ఏతేన పచ్చయమత్తం దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘ఛధాతుపచ్చయా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతీ’’తి. కస్స ఛన్నం ధాతూనం పచ్చయేన, కిం మాతు, ఉదాహు పితూతి? న మాతు న పితు, పటిసన్ధిగ్గణ్హనకసత్తస్సేవ పన ఛన్నం ధాతూనం పచ్చయేన గబ్భస్సావక్కన్తి నామ హోతి. గబ్భో చ నామేస నిరయగబ్భో తిరచ్ఛానయోనిగబ్భో పేత్తివిసయగబ్భో మనుస్సగబ్భో దేవగబ్భోతి నానప్పకారో హోతి. ఇమస్మిం పన ఠానే మనుస్సగబ్భో అధిప్పేతో. అవక్కన్తి హోతీతి ఓక్కన్తి నిబ్బత్తి పాతుభావో హోతి, కథం హోతీతి? తిణ్ణం సన్నిపాతేన. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘తిణ్ణం ఖో పన, భిక్ఖవే, సన్నిపాతా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి. కతమేసం తిణ్ణం? ఇధ మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ న ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ న పచ్చుపట్ఠితో హోతి. నేవ తావ గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి. ఇధ మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ న పచ్చుపట్ఠితో హోతి, నేవ తావ గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ పచ్చుపట్ఠితో హోతి. ఏవం తిణ్ణం సన్నిపాతా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮).
ఓక్కన్తియా సతి నామరూపన్తి ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి వుత్తట్ఠానే వత్థుదసకం కాయదసకం భావదసకం తయో అరూపినో ఖన్ధాతి తేత్తింస ధమ్మా గహితా, ఇమస్మిం పన ‘‘ఓక్కన్తియా సతి నామరూప’’న్తి వుత్తట్ఠానే విఞ్ఞాణక్ఖన్ధమ్పి పక్ఖిపిత్వా గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధిక్ఖణే చతుత్తింస ధమ్మా గహితాతి వేదితబ్బా. నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తిఆదీహి యథేవ ఓక్కన్తియా సతి నామరూపపాతుభావో దస్సితో, ఏవం నామరూపే సతి సళాయతనపాతుభావో, సళాయతనే సతి ఫస్సపాతుభావో, ఫస్సే సతి వేదనాపాతుభావో దస్సితో.
వేదియమానస్సాతి ఏత్థ వేదనం అనుభవన్తోపి వేదియమానోతి వుచ్చతి జానన్తోపి. ‘‘వేదియామహం, భన్తే, వేదియతీతి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) ఏత్థ హి అనుభవన్తో వేదియమానో నామ, ‘‘సుఖం వేదనం వేదియమానో సుఖం వేదనం వేదియామీతి పజానాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౧౩; దీ. ని. ౨.౩౮౦; విభ. ౩౬౩) ఏత్థ జానన్తో. ఇధాపి జానన్తోవ అధిప్పేతో. ఇదం దుక్ఖన్తి పఞ్ఞపేమీతి ఏవం జానన్తస్స సత్తస్స ‘‘ఇదం దుక్ఖం ఏత్తకం దుక్ఖం, నత్థి ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖ’’న్తి పఞ్ఞపేమి బోధేమి జానాపేమి. అయం దుక్ఖసముదయోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
తత్థ దుక్ఖాదీసు అయం సన్నిట్ఠానకథా – ఠపేత్వా హి తణ్హం తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖం నామ, తస్సేవ పభావికా పుబ్బతణ్హా దుక్ఖసముదయో నామ, తేసం ద్విన్నమ్పి సచ్చానం అనుప్పత్తినిరోధో దుక్ఖనిరోధో నామ, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా నామ. ఇతి భగవా ఓక్కన్తియా సతి నామరూపన్తి కథేన్తోపి వేదియమానస్స జానమానస్సేవ కథేసి, నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి కథేన్తోపి, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి కథేన్తోపి, ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి కథేన్తోపి, వేదియమానస్స ఖో పనాహం, భిక్ఖవే, ఇదం దుక్ఖన్తి పఞ్ఞపేమీతి కథేన్తోపి, అయం దుక్ఖసముదయోతి, అయం దుక్ఖనిరోధోతి, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి పఞ్ఞపేమీతి కథేన్తోపి వేదియమానస్స జానమానస్సేవ కథేసి.
ఇదాని తాని పటిపాటియా ఠపితాని సచ్చాని విత్థారేన్తో కతమఞ్చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తం సబ్బం సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౩౭) విత్థారితమేవ. తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – తత్థ ‘‘దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౩; దీ. ని. ౨.౪౦౦; విభ. ౨౦౩) ఇమాయ తన్తియా ఆగతం, ఇధ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి పచ్చయాకారవసేన. తత్థ చ దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం ‘‘యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౪; దీ. ని. ౨.౪౦౧; విభ. ౨౦౪) ఇమాయ తన్తియా ఆగతం, ఇధ ‘‘అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తి పచ్చయాకారనిరోధవసేన.
తత్థ అసేసవిరాగనిరోధాతి అసేసవిరాగేన చ అసేసనిరోధేన చ. ఉభయమ్పేతం అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనమేవ. సఙ్ఖారనిరోధోతి సఙ్ఖారానం అనుప్పత్తినిరోధో హోతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమేహి పన పదేహి యం ఆగమ్మ అవిజ్జాదయో నిరుజ్ఝన్తి, అత్థతో తం నిబ్బానం దీపితం హోతి. నిబ్బానఞ్హి అవిజ్జానిరోధోతిపి సఙ్ఖారనిరోధోతిపి ఏవం తేసం తేసం ధమ్మానం నిరోధనామేన కథీయతి. కేవలస్సాతి సకలస్స. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి వట్టదుక్ఖరాసిస్స. నిరోధో హోతీతి అప్పవత్తి హోతి. తత్థ యస్మా అవిజ్జాదీనం నిరోధో నామ ఖీణాకారోపి వుచ్చతి అరహత్తమ్పి నిబ్బానమ్పి, తస్మా ఇధ ఖీణాకారదస్సనవసేన ద్వాదససు ఠానేసు అరహత్తం, ద్వాదససుయేవ నిబ్బానం కథితన్తి వేదితబ్బం. ఇదం వుచ్చతీతి ఏత్థ నిబ్బానమేవ సన్ధాయ ఇదన్తి వుత్తం. అట్ఠఙ్గికోతి న అట్ఠహి అఙ్గేహి వినిముత్తో అఞ్ఞో మగ్గో నామ అత్థి. యథా పన పఞ్చఙ్గికం తూరియన్తి వుత్తే పఞ్చఙ్గమత్తమేవ తూరియన్తి వుత్తం హోతి, ఏవమిధాపి అట్ఠఙ్గికమత్తమేవ మగ్గో హోతీతి వేదితబ్బో. అనిగ్గహితోతి న నిగ్గహితో. నిగ్గణ్హన్తో హి హాపేత్వా వా దస్సేతి వడ్ఢేత్వా వా తం పరివత్తేత్వా వా. తత్థ యస్మా చత్తారి అరియసచ్చాని ‘‘న ఇమాని చత్తారి, ద్వే వా తీణి వా’’తి ఏవం హాపేత్వాపి ‘‘పఞ్చ వా ఛ వా’’తి ఏవం వడ్ఢేత్వాపి ‘‘న ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని, అఞ్ఞానేవ చత్తారి అరియసచ్చానీ’’తి దస్సేతుం న సక్కా. తస్మా అయం ధమ్మో అనిగ్గహితో నామ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
౨. భయసుత్తవణ్ణనా
౬౩. దుతియే అమాతాపుత్తికానీతి మాతా చ పుత్తో చ మాతాపుత్తం, పరిత్తాతుం సమత్థభావేన నత్థి ఏత్థ మాతాపుత్తన్తి అమాతాపుత్తికాని. యన్తి యస్మిం సమయే. తత్థ మాతాపి పుత్తం నప్పటిలభతీతి తస్మిం అగ్గిభయే ఉప్పన్నే మాతాపి పుత్తం పస్సితుం న లభతి, పుత్తోపి మాతరం పస్సితుం న లభతీతి అత్థో. భయం హోతీతి చిత్తుత్రాసభయం హోతి. అటవిసఙ్కోపోతి అటవియా సఙ్కోపో. అటవీతి చేత్థ అటవివాసినో చోరా వేదితబ్బా. యదా హి తే అటవితో జనపదం ఓతరిత్వా గామనిగమరాజధానియో పహరిత్వా విలుమ్పన్తి, తదా అటవిసఙ్కోపో నామ హోతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. చక్కసమారూళ్హాతి ఏత్థ ఇరియాపథచక్కమ్పి వట్టతి యానచక్కమ్పి. భయస్మిం హి సమ్పత్తే యేసం యానకాని అత్థి, తే అత్తనో పరిక్ఖారభణ్డం తేసు ఆరోపేత్వా పలాయన్తి. యేసం నత్థి, తే కాజేన వా ఆదాయ సీసేన వా ఉక్ఖిపిత్వా పలాయన్తియేవ. తే చక్కసమారూళ్హా నామ హోన్తి. పరియాయన్తీతి ఇతో చితో చ గచ్ఛన్తి. కదాచీతి కిస్మిఞ్చిదేవ కాలే. కరహచీతి తస్సేవ వేవచనం. మాతాపి పుత్తం పటిలభతీతి ఆగచ్ఛన్తం వా గచ్ఛన్తం వా ఏకస్మిం ఠానే నిలీనం వా పస్సితుం లభతి. ఉదకవాహకోతి నదీపూరో. మాతాపి పుత్తం పటిలభతీతి కుల్లే వా ఉళుమ్పే వా మత్తికాభాజనే వా దారుక్ఖణ్డే వా లగ్గం వుయ్హమానం పస్సితుం పటిలభతి, సోత్థినా వా పున ఉత్తరిత్వా గామే వా అరఞ్ఞే వా ఠితం పస్సితుం లభతీతి.
ఏవం పరియాయతో అమాతాపుత్తికాని భయాని దస్సేత్వా ఇదాని నిప్పరియాయేన దస్సేన్తో తీణిమానీతిఆదిమాహ. తత్థ జరాభయన్తి జరం పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకభయం. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘జరం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉత్రాసో. బ్యాధిం పటిచ్చ, మరణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉత్రాసో’’తి (విభ. ౯౨౧). సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
౩. వేనాగపురసుత్తవణ్ణనా
౬౪. తతియే కోసలేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. చారికం చరమానోతి అద్ధానగమనం గచ్ఛన్తో. చారికా చ నామేసా భగవతో దువిధా హోతి తురితచారికా చ అతురితచారికా చాతి. తత్థ దూరేపి బోధనేయ్యపుగ్గలం దిస్వా తస్స బోధనత్థాయ సహసా గమనం తురితచారికా నామ. సా మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదీసు దట్ఠబ్బా. యం పన గామనిగమపటిపాటియా దేవసికం యోజనఅద్ధయోజనవసేన పిణ్డపాతచరియాదీహి లోకం అనుగ్గణ్హన్తస్స గమనం, అయం అతురితచారికా నామ. ఇమం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘చారికం చరమానో’’తి. విత్థారేన పన చారికాకథా సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ అమ్బట్ఠసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౪) వుత్తా. బ్రాహ్మణగామోతి బ్రాహ్మణానం సమోసరణగామోపి బ్రాహ్మణగామోతి వుచ్చతి, బ్రాహ్మణానం భోగగామోపి. ఇధ సమోసరణగామో బ్రాహ్మణవసనగామోతి అధిప్పేతో. తదవసరీతి తత్థ అవసరి, సమ్పత్తోతి అత్థో. విహారో పనేత్థ అనియామితో. తస్మా తస్స అవిదూరే బుద్ధానం అనుచ్ఛవికో ఏకో వనసణ్డో అత్థి, సత్థా తం వనసణ్డం గతోతి వేదితబ్బో.
అస్సోసున్తి సుణింసు ఉపలభింసు, సోతద్వారసమ్పత్తవచననిగ్ఘోసానుసారేన జానింసు. ఖోతి అవధారణత్థే, పదపూరణమత్తే వా నిపాతో. తత్థ అవధారణత్థేన ‘‘అస్సోసుం ఏవ, న తేసం కోచి సవనన్తరాయో అహోసీ’’తి అయమత్థో వేదితబ్బో. పదపూరణేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవ.
ఇదాని యమత్థం అస్సోసుం, తం పకాసేతుం సమణో ఖలు, భో, గోతమోతిఆది వుత్తం. తత్థ సమితపాపత్తా సమణోతి వేదితబ్బో. ఖలూతి అనుస్సవత్థే నిపాతో. భోతి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలపనమత్తం. గోతమోతి భగవతో గోత్తవసేన పరిదీపనం, తస్మా ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో’’తి ఏత్థ సమణో కిర, భో, గోతమగోత్తోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. సక్యపుత్తోతి ఇదం పన భగవతో ఉచ్చాకులపరిదీపనం. సక్యకులా పబ్బజితోతి సద్ధాపబ్బజితభావపరిదీపనం, కేనచి పారిజుఞ్ఞేన అనభిభూతో అపరిక్ఖీణంయేవ తం కులం పహాయ సద్ధాయ పబ్బజితోతి వుత్తం హోతి. తం ఖో పనాతి ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనం, తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో. కల్యాణోతి కల్యాణగుణసమన్నాగతో, సేట్ఠోతి వుత్తం హోతి. కిత్తిసద్దోతి కిత్తియేవ, థుతిఘోసో వా. అబ్భుగ్గతోతి సదేవకం లోకం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఉగ్గతో. కిన్తి? ఇతిపి సో భగవా…పే… బుద్ధో భగవాతి. తత్రాయం పదసమ్బన్ధో – సో భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవాతి. ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతి.
తత్థ ‘‘ఆరకత్తా, అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి కారణేహి సో భగవా అరహన్తి వేదితబ్బో’’తిఆదినా నయేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వా సబ్బానేవ ఏతాని పదాని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౫-౧౨౭) బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే విత్థారితానీతి తతో నేసం విత్థారో గహేతబ్బో.
సో ఇమం లోకన్తి సో భవం గోతమో ఇమం లోకం, ఇదాని వత్తబ్బం నిదస్సేతి. సదేవకన్తి సహ దేవేహి సదేవకం. ఏవం సహ మారేన సమారకం. సహ బ్రహ్మునా సబ్రహ్మకం. సహ సమణబ్రాహ్మణేహి సస్సమణబ్రాహ్మణిం. పజాతత్తా పజా, తం పజం. సహ దేవమనుస్సేహి సదేవమనుస్సం. తత్థ సదేవకవచనేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం వేదితబ్బం, సమారకవచనేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం, సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం, సస్సమణబ్రాహ్మణివచనేన సాసనస్స పచ్చత్థికపచ్చామిత్తసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం, సమితపాపబాహితపాపసమణబ్రాహ్మణగ్గహణఞ్చ, పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం, సదేవమనుస్సవచనేన సమ్ముతిదేవఅవసేసమనుస్సగ్గహణం. ఏవమేత్థ తీహి పదేహి ఓకాసలోకేన సద్ధిం సత్తలోకో, ద్వీహి పజావసేన సత్తలోకోవ గహితోతి వేదితబ్బో.
అపరో నయో – సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరలోకో గహితో, సమారకగ్గహణేన ఛకామావచరదేవలోకో, సబ్రహ్మకగ్గహణేన రూపీబ్రహ్మలోకో, సస్సమణబ్రాహ్మణాదిగ్గహణేన చతుపరిసవసేన, సమ్ముతిదేవేహి వా సహ మనుస్సలోకో, అవసేససబ్బసత్తలోకో వా. పోరాణా పనాహు – సదేవకన్తి దేవతాహి సద్ధిం అవసేసలోకం. సమారకన్తి మారేన సద్ధిం అవసేసలోకం. సబ్రహ్మకన్తి బ్రహ్మేహి సద్ధిం అవసేసలోకం. ఏవం సబ్బేపి తిభవూపగే సత్తే తీహాకారేహి తీసు పదేసు పక్ఖిపిత్వా పున ద్వీహి పదేహి పరియాదాతుం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సన్తి వుత్తం. ఏవం పఞ్చహి పదేహి తేన తేనాకారేన తేధాతుకమేవ పరియాదిన్నన్తి.
సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతీతి సయన్తి సామం, అపరనేయ్యో హుత్వా. అభిఞ్ఞాతి అభిఞ్ఞాయ, అధికేన ఞాణేన ఞత్వాతి అత్థో. సచ్ఛికత్వాతి పచ్చక్ఖం కత్వా, ఏతేన అనుమానాదిపటిక్ఖేపో కతో. పవేదేతీతి బోధేతి ఞాపేతి పకాసేతి.
సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… పరియోసానకల్యాణన్తి సో భగవా సత్తేసు కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ హిత్వాపి అనుత్తరం వివేకసుఖం ధమ్మం దేసేతి. తఞ్చ ఖో అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ దేసేతి, ఆదిమ్హిపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా దేసేతి, మజ్ఝేపి, పరియోసానేపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా దేసేతీతి వుత్తం హోతి.
తత్థ అత్థి దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం, అత్థి సాసనస్స. దేసనాయ తావ చతుప్పదికాయపి గాథాయ పఠమపాదో ఆది నామ, తతో ద్వే మజ్ఝం నామ, అన్తే ఏకో పరియోసానం నామ. ఏకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స నిదానం ఆది, ఇదమవోచాతి పరియోసానం, ఉభిన్నం అన్తరా మజ్ఝం. అనేకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స పఠమానుసన్ధి ఆది, అన్తే అనుసన్ధి పరియోసానం, మజ్ఝే ఏకో వా ద్వే వా బహూ వా మజ్ఝమేవ.
సాసనస్స సీలసమాధివిపస్సనా ఆది నామ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘కో చాది కుసలానం ధమ్మానం, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯). ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం వుత్తో పన అరియమగ్గో మజ్ఝం నామ. ఫలఞ్చేవ నిబ్బానఞ్చ పరియోసానం నామ. ‘‘తస్మాతిహ త్వం, బ్రాహ్మణ, బ్రహ్మచరియం ఏతంపారం ఏతంపరియోసాన’’న్తి ఏత్థ ఫలం పరియోసనన్తి వుత్తం. ‘‘నిబ్బానోగధఞ్హి, ఆవుసో విసాఖ, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి నిబ్బానపరాయణం నిబ్బానపరియోసాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౬౬) ఏత్థ నిబ్బానం పరియోసానన్తి వుత్తం. ఇధ పన దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం అధిప్పేతం. భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో ఆదిమ్హి సీలం దస్సేత్వా మజ్ఝే మగ్గం పరియోసానే నిబ్బానం దస్సేతి. తేన వుత్తం – ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణ’’న్తి. తస్మా అఞ్ఞోపి ధమ్మకథికో ధమ్మం కథేన్తో –
‘‘ఆదిమ్హి సీలం దస్సేయ్య, మజ్ఝే మగ్గం విభావయే;
పరియోసానమ్హి నిబ్బానం, ఏసా కథికసణ్ఠితీ’’తి.
సాత్థం సబ్యఞ్జనన్తి యస్స హి యాగుభత్తఇత్థిపురిసాదివణ్ణనానిస్సితా దేసనా హోతి, న సో సాత్థం దేసేతి. భగవా పన తథారూపం దేసనం పహాయ చతుసతిపట్ఠానాదినిస్సితం దేసనం దేసేతి. తస్మా ‘‘సాత్థం దేసేతీ’’తి వుచ్చతి. యస్స పన దేసనా ఏకబ్యఞ్జనాదియుత్తా వా సబ్బనిరోట్ఠబ్యఞ్జనా వా సబ్బవిస్సట్ఠబ్యఞ్జనా వా సబ్బనిగ్గహితబ్యఞ్జనా వా, తస్స దమిళకిరాతయవనాదిమిలక్ఖానం భాసా వియ బ్యఞ్జనపారిపూరియా అభావతో అబ్యఞ్జనా నామ దేసనా హోతి. భగవా పన –
‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం, లహుకం గరుకఞ్చ నిగ్గహీతం;
సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం, దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి. –
ఏవం వుత్తం దసవిధం బ్యఞ్జనం అమక్ఖేత్వా పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనమేవ కత్వా ధమ్మం దేసేతి. తస్మా ‘‘సబ్యఞ్జనం కత్వా దేసేతీ’’తి వుచ్చతి. కేవలపరిపుణ్ణన్తి ఏత్థ కేవలన్తి సకలాధివచనం. పరిపుణ్ణన్తి అనూనాధికవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – సకలపరిపుణ్ణమేవ దేసేతి, ఏకదేసనాపి అపరిపుణ్ణా నత్థీతి. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. యో హి ‘‘ఇమం ధమ్మదేసనం నిస్సాయ లాభం వా సక్కారం వా లభిస్సామీ’’తి దేసేతి, తస్స అపరిసుద్ధా దేసనా నామ హోతి. భగవా పన లోకామిసనిరపేక్ఖో హితఫరణేనేవ మేత్తాభావనాయ ముదుహదయో ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితేన చిత్తేన దేసేతి. తస్మా పరిసుద్ధం దేసేతీతి వుచ్చతి. బ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సకలం సాసనం. తస్మా బ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… పరిసుద్ధం, ఏవం దేసేన్తో చ సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సకలసాసనబ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. బ్రహ్మచరియన్తి సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతం చరియం, బ్రహ్మభూతానం వా బుద్ధాదీనం చరియన్తి వుత్తం హోతి.
సాధు ఖో పనాతి సున్దరం ఖో పన, అత్థావహం సుఖావహన్తి వుత్తం హోతి. తథారూపానం అరహతన్తి యథారూపో సో భవం గోతమో, ఏవరూపానం అనేకేహిపి కప్పకోటిసతసహస్సేహి దుల్లభదస్సనానం బ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తేహి అసీతిఅనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితేహి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవరేహి సమాకిణ్ణమనోరమసరీరానం అనప్పకదస్సనానం అతిమధురధమ్మనిగ్ఘోసానం యథాభూతగుణాధిగమేన లోకే అరహన్తోతి లద్ధసద్దానం అరహతం. దస్సనం హోతీతి పసాదసోమ్మాని అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతి. సచే పన అట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన బ్రహ్మస్సరేన ధమ్మం దేసేన్తస్స ఏకపదమ్పి సోతుం లభిస్సామ, సాధుతరంయేవ భవిస్సతీతి ఏవం అజ్ఝాసయం కత్వా. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి సబ్బకిచ్చాని పహాయ తుట్ఠమానసా అగమంసు. అఞ్జలిం పణామేత్వాతి ఏతే ఉభతోపక్ఖికా, తే ఏవం చిన్తేసుం – ‘‘సచే నో మిచ్ఛాదిట్ఠికా చోదేస్సన్తి ‘కస్మా తుమ్హే సమణం గోతమం వన్దిత్థా’తి, తేసం ‘కిం అఞ్జలికరణమత్తేనాపి వన్దితం హోతీ’తి వక్ఖామ. సచే నో సమ్మాదిట్ఠికా చోదేస్సన్తి ‘కస్మా భగవన్తం న వన్దిత్థా’తి, ‘కిం సీసేన భూమిం పహరన్తేనేవ వన్దితం హోతి. నను అఞ్జలికమ్మమ్పి వన్దనా ఏవా’తి వక్ఖామా’’తి.
నామగోత్తన్తి, ‘‘భో గోతమ, అహం అసుకస్స పుత్తో దత్తో నామ మిత్తో నామ ఇధాగతో’’తి వదన్తా నామం సావేన్తి నామ. ‘‘భో గోతమ, అహం వాసేట్ఠో నామ కచ్చానో నామ ఇధాగతో’’తి వదన్తా గోత్తం సావేన్తి నామ. ఏతే కిర దలిద్దా జిణ్ణకులపుత్తా ‘‘పరిసమజ్ఝే నామగోత్తవసేన పాకటా భవిస్సామా’’తి ఏవం అకంసు. యే పన తుణ్హీభూతా నిసీదింసు, తే కేరాటికా చేవ అన్ధబాలా చ. తత్థ కేరాటికా ‘‘ఏకం ద్వే కథాసల్లాపే కరోన్తే విస్సాసికో హోతి, అథ విస్సాసే సతి ఏకం ద్వే భిక్ఖా అదాతుం న యుత్త’’న్తి తతో అత్తానం మోచేన్తా తుణ్హీభూతా నిసీదన్తి. అన్ధబాలా అఞ్ఞాణతాయేవ అవక్ఖిత్తమత్తికాపిణ్డా వియ యత్థ కత్థచి తుణ్హీభూతా నిసీదన్తి.
వేనాగపురికోతి వేనాగపురవాసీ. ఏతదవోచాతి పాదన్తతో పట్ఠాయ యావ కేసగ్గా తథాగతస్స సరీరం ఓలోకేన్తో అసీతిఅనుబ్యఞ్జనసముజ్జలేహి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి పటిమణ్డితం సరీరా నిక్ఖమిత్వా సమన్తతో అసీతిహత్థప్పదేసం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితాహి ఛబ్బణ్ణాహి ఘనబుద్ధరంసీహి సమ్పరివారితం తథాగతస్స సరీరం దిస్వా సఞ్జాతవిమ్హయో వణ్ణం భణన్తో ఏతం ‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమా’’తిఆదివచనం అవోచ.
తత్థ యావఞ్చిదన్తి అధిమత్తప్పమాణపరిచ్ఛేదవచనమేతం. తస్స విప్పసన్నపదేన సద్ధిం సమ్బన్ధో. యావఞ్చ విప్పసన్నాని అధిమత్తవిప్పసన్నానీతి అత్థో. ఇన్ద్రియానీతి చక్ఖాదీని ఛ ఇన్ద్రియాని. తస్స హి పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పతిట్ఠితోకాసస్స విప్పసన్నతం దిస్వా తేసం విప్పసన్నతా పాకటా అహోసి. యస్మా పన సా మనే విప్పసన్నేయేవ హోతి, అవిప్పసన్నచిత్తానఞ్హి ఇన్ద్రియప్పసాదో నామ నత్థి, తస్మాస్స మనిన్ద్రియప్పసాదోపి పాకటో అహోసి. తం ఏస విప్పసన్నతం గహేత్వా ‘‘విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియానీ’’తి ఆహ. పరిసుద్ధోతి నిమ్మలో. పరియోదాతోతి పభస్సరో. సారదం బదరపణ్డున్తి సరదకాలే జాతం నాతిసుపరిపక్కం బదరం. తఞ్హి పరిసుద్ధఞ్చేవ హోతి పరియోదాతఞ్చ. తాలపక్కన్తి సుపరిపక్కతాలఫలం. సమ్పతి బన్ధనా పముత్తన్తి తంఖణఞ్ఞేవ బన్ధనా పముత్తం. తస్స హి బన్ధనమూలం అపనేత్వా పరముఖం కత్వా ఫలకే ఠపితస్స చతురఙ్గులమత్తం ఠానం ఓలోకేన్తానం పరిసుద్ధం పరియోదాతం హుత్వా ఖాయతి. తం సన్ధాయేవమాహ. నేక్ఖం జమ్బోనదన్తి సురత్తవణ్ణస్స జమ్బోనదసువణ్ణస్స ఘటికా. దక్ఖకమ్మారపుత్తసుపరికమ్మకతన్తి దక్ఖేన సువణ్ణకారపుత్తేన సుట్ఠు కతపరికమ్మం. ఉక్కాముఖే సుకుసలసమ్పహట్ఠన్తి సువణ్ణకారఉద్ధనే పచిత్వా సుకుసలేన సువణ్ణకారేన ఘట్టనపరిమజ్జనహంసనేన సుట్ఠు పహట్ఠం సుపరిమద్దితన్తి అత్థో. పణ్డుకమ్బలే నిక్ఖిత్తన్తి అగ్గినా పచిత్వా దీపిదాఠాయ ఘంసిత్వా గేరుకపరికమ్మం కత్వా రత్తకమ్బలే ఠపితం. భాసతేతి సఞ్జాతఓభాసతాయ భాసతే. తపతేతి అన్ధకారవిద్ధంసనతాయ తపతే. విరోచతీతి విజ్జోతమానం హుత్వా విరోచతి, సోభతీతి అత్థో.
ఉచ్చాసయనమహాసయనానీతి ఏత్థ అతిక్కన్తప్పమాణం ఉచ్చాసయనం నామ, ఆయతవిత్థతం అకప్పియభణ్డం మహాసయనం నామ. ఇదాని తాని దస్సేన్తో సేయ్యథిదం, ఆసన్దీతిఆదిమాహ. తత్థ ఆసన్దీతి అతిక్కన్తప్పమాణం ఆసనం. పల్లఙ్కోతి పాదేసు వాళరూపాని ఠపేత్వా కతో. గోనకోతి దీఘలోమకో మహాకోజవో. చతురఙ్గులాధికాని కిర తస్స లోమాని. చిత్తకోతి వానచిత్తం ఉణ్ణామయత్థరణం. పటికాతి ఉణ్ణామయో సేతత్థరకో. పటలికాతి ఘనపుప్ఫో ఉణ్ణామయత్థరకో, యో ఆమలకపట్టోతిపి వుచ్చతి. తూలికాతి తిణ్ణం తూలానం అఞ్ఞతరపుణ్ణా తూలికా. వికతికాతి సీహబ్యగ్ఘాదిరూపవిచిత్రో ఉణ్ణామయత్థరకో. ఉద్దలోమీతి ఉభతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణం. కేచి ఏకతో ఉగ్గతపుప్ఫన్తి వదన్తి. ఏకన్తలోమీతి ఏకతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణం. కేచి ఉభతో ఉగ్గతపుప్ఫన్తి వదన్తి. కట్టిస్సన్తి రతనపరిసిబ్బితం కోసేయ్యకట్టిస్సమయం పచ్చత్థరణం. కోసేయ్యన్తి రతనపరిసిబ్బితమేవ కోసియసుత్తమయం పచ్చత్థరణం. కుత్తకన్తి సోళసన్నం నాటకిత్థీనం ఠత్వా నచ్చనయోగ్గం ఉణ్ణామయత్థరణం. హత్థత్థరాదయో హత్థిపిట్ఠాదీసు అత్థరణకఅత్థరకా చేవ హత్థిరూపాదీని దస్సేత్వా కతఅత్థరకా చ. అజినప్పవేణీతి అజినచమ్మేహి మఞ్చప్పమాణేన సిబ్బిత్వా కతప్పవేణీ. సేసం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.
నికామలాభీతి అతికామలాభీ ఇచ్ఛితిచ్ఛితలాభీ. అకిచ్ఛలాభీతి అదుక్ఖలాభీ. అకసిరలాభీతి విపులలాభీ మహన్తలాభీ, ఉళారుళారానేవ లభతి మఞ్ఞేతి సన్ధాయ వదతి. అయం కిర బ్రాహ్మణో సయనగరుకో, సో భగవతో విప్పసన్నిన్ద్రియాదితం దిస్వా ‘‘అద్ధా ఏస ఏవరూపేసు ఉచ్చాసయనమహాసయనేసు నిసీదతి చేవ నిపజ్జతి చ. తేనస్స విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియాని, పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో’’తి మఞ్ఞమానో ఇమం సేనాసనవణ్ణం కథేసి.
లద్ధా చ పన న కప్పన్తీతి ఏత్థ కిఞ్చి కిఞ్చి కప్పతి. సుద్ధకోసేయ్యఞ్హి మఞ్చేపి అత్థరితుం వట్టతి, గోనకాదయో చ భూమత్థరణపరిభోగేన, ఆసన్దియా పాదే ఛిన్దిత్వా, పల్లఙ్కస్స వాళే భిన్దిత్వా, తూలికం విజటేత్వా ‘‘బిమ్బోహనఞ్చ కాతు’’న్తి (చూళవ. ౨౯౭) వచనతో ఇమానిపి ఏకేన విధానేన కప్పన్తి. అకప్పియం పన ఉపాదాయ సబ్బానేవ న కప్పన్తీతి వుత్తాని.
వనన్తఞ్ఞేవ పవిసామీతి అరఞ్ఞంయేవ పవిసామి. యదేవాతి యానియేవ. పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాతి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేన్తో ఉజుం కాయం ఠపేత్వా. పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి కమ్మట్ఠానాభిముఖం సతిం ఠపేత్వా, పరిగ్గహితనియ్యానం వా కత్వాతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పరీతి పరిగ్గహట్ఠో. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో. సతీతి ఉపట్ఠానట్ఠో. తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౬౪). ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పటిలభిత్వా పచ్చక్ఖం కత్వా విహరామి. ఏవంభూతోతి ఏవం పఠమజ్ఝానాదీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ హుత్వా. దిబ్బో మే ఏసో తస్మిం సమయే చఙ్కమో హోతీతి చత్తారి హి రూపజ్ఝానాని సమాపజ్జిత్వా చఙ్కమన్తస్స చఙ్కమో దిబ్బచఙ్కమో నామ హోతి, సమాపత్తితో వుట్ఠాయ చఙ్కమన్తస్సాపి చఙ్కమో దిబ్బచఙ్కమోయేవ. ఠానాదీసుపి ఏసేవ నయో. తథా ఇతరేసు ద్వీసు విహారేసు.
సో ఏవం పజానామి ‘‘రాగో మే పహీనో’’తి మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గేన పహీనరాగమేవ దస్సేన్తో ‘‘సో ఏవం పజానామి రాగో మే పహీనో’’తి ఆహ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమినా పన కిం కథితం హోతీతి? పచ్చవేక్ఖణా కథితా, పచ్చవేక్ఖణాయ ఫలసమాపత్తి కథితా. ఫలసమాపత్తిఞ్హి సమాపన్నస్సపి సమాపత్తితో వుట్ఠితస్సాపి చఙ్కమాదయో అరియచఙ్కమాదయో హోన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౪. సరభసుత్తవణ్ణనా
౬౫. చతుత్థే రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే. గిజ్ఝకూటే పబ్బతేతి గిజ్ఝసదిసానిస్స కూటాని, గిజ్ఝా వా తస్స కూటేసు వసన్తీతి గిజ్ఝకూటో, తస్మిం గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. ఏతేనస్స రాజగహం గోచరగామం కత్వా విహరన్తస్స వసనట్ఠానం దస్సితం. గిజ్ఝకూటస్మిఞ్హి తథాగతం ఉద్దిస్స విహారో కారితో, గిజ్ఝకూటవిహారోత్వేవస్స నామం. తత్థాయం తస్మిం సమయే విహరతీతి. సరభో నామ పరిబ్బాజకో అచిరపక్కన్తో హోతీతి సరభోతి ఏవంనామకో పరిబ్బాజకో ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ పక్కన్తో హోతి, అధునా విబ్భన్తోతి అత్థో. సమ్మాసమ్బుద్ధే హి లోకే ఉప్పన్నే తిత్థియా నట్ఠలాభసక్కారా అహేసుం, తిణ్ణం రతనానం మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. యథాహ –
‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. అఞ్ఞతిత్థియా పన పరిబ్బాజకా అసక్కతా హోన్తి అగరుకతా అమానితా అపూజితా న లాభినో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా.౧౪; సం.ని.౧.౨.౭౦).
తే ఏవం పరిహీనలాభసక్కారా పఞ్చసతమత్తా ఏకస్మిం పరిబ్బాజకారామే సన్నిపతిత్వా సమ్మన్తయింసు – ‘‘భో, మయం సమణస్స గోతమస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ హతలాభసక్కారా జాతా, సమణస్స గోతమస్స సావకానఞ్చస్స ఏకం అవణ్ణం ఉపధారేథ, అవణ్ణం పత్థరిత్వా ఏతస్స సాసనం గరహిత్వా అమ్హాకం లాభసక్కారం ఉప్పాదేస్సామా’’తి. తే వజ్జం ఓలోకేన్తా – ‘‘తీసు ద్వారేసు ఆజీవే చాతి చతూసుపి ఠానేసు సమణస్స గోతమస్స వజ్జం పస్సితుం న సక్కా, ఇమాని చత్తారి ఠానాని ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ ఓలోకేథా’’తి ఆహంసు. అథ నేసం అన్తరే ఏకో ఏవమాహ – ‘‘అహం అఞ్ఞం న పస్సామి, ఇమే అన్వడ్ఢమాసం సన్నిపతిత్వా ద్వారవాతపానాని పిధాయ సామణేరానమ్పి పవేసనం న దేన్తి. జీవితసదిసాపి ఉపట్ఠాకా దట్ఠుం న లభన్తి, ఆవట్టనిమాయం ఓసారేత్వా ఓసారేత్వా జనం ఆవట్టేత్వా ఆవట్టేత్వా ఖాదన్తి. సచే తం మయం ఆహరితుం సక్ఖిస్సామ, ఏవం నో లాభసక్కారఉళారో భవిస్సతీ’’తి. అపరోపి ఏవమేవ వదన్తో ఉట్ఠాసి. సబ్బే ఏకవాదా అహేసుం. తతో ఆహంసు – ‘‘యో తం ఆహరితుం సక్ఖిస్సతి, తం మయం అమ్హాకం సమయే జేట్ఠకం కరిస్సామా’’తి.
తతో కోటితో పట్ఠాయ ‘‘త్వం సక్ఖిస్ససి, త్వం సక్ఖిస్ససీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అహం న సక్ఖిస్సామి, అహం న సక్ఖిస్సామీ’’తి బహూహి వుత్తే సరభం పుచ్ఛింసు – ‘‘త్వం సక్ఖిస్ససి ఆచరియా’’తి. సో ఆహ – ‘‘అగరు ఏతం ఆహరితుం, సచే తుమ్హే అత్తనో కథాయ ఠత్వా మం జేట్ఠకం కరిస్సథా’’తి. అగరు ఏతమాచరియ ఆహర, త్వం కతోయేవాసి అమ్హేహి జేట్ఠకోతి. సో ఆహ – ‘‘తం ఆహరన్తేన థేనేత్వా వా విలుమ్పిత్వా వా ఆహరితుం న సక్కా, సమణస్స పన గోతమస్స సావకసదిసేన హుత్వా తస్స సావకే వన్దిత్వా వత్తపటివత్తం కత్వా తేసం పత్తే భత్తం భుఞ్జిత్వా ఆహరితుం సక్కా. రుచ్చతి వో ఏతస్స ఏత్తకస్స కిరియా’’తి. యంకిఞ్చి కత్వా ఆహరిత్వా చ నో దేహీతి. తేన హి మం దిస్వా అపస్సన్తా వియ భవేయ్యాథాతి పరిబ్బాజకానం సఞ్ఞం దత్వా దుతియదివసే పాతోవ ఉట్ఠాయ గిజ్ఝకూటమహావిహారం గన్త్వా దిట్ఠదిట్ఠానం భిక్ఖూనం పఞ్చపతిట్ఠితేన పాదే వన్ది. భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘అఞ్ఞే పరిబ్బాజకా చణ్డా ఫరుసా, అయం పన సద్ధో భవిస్సతి పసన్నో’’తి. భన్తే, తుమ్హే ఞత్వా యుత్తట్ఠానస్మింయేవ పబ్బజితా, మయం పన అనుపధారేత్వా అతిత్థేనేవ పక్ఖన్తా అనియ్యానికమగ్గే విచరామాతి. సో ఏవం వత్వా దిట్ఠే దిట్ఠే భిక్ఖూ పునప్పునం వన్దతి, న్హానోదకాదీని పటియాదేతి, దన్తకట్ఠం కప్పియం కరోతి, పాదే ధోవతి మక్ఖేతి, అతిరేకభత్తం లభిత్వా భుఞ్జతి.
తం ఇమినా నీహారేన వసన్తం ఏకో మహాథేరో దిస్వా, ‘‘పరిబ్బాజక, త్వం సద్ధో పసన్నో, కిం న పబ్బజసీ’’తి. కో మం, భన్తే, పబ్బాజేస్సతి. మయఞ్హి చిరకాలం భదన్తానం పచ్చత్థికా హుత్వా విచరిమ్హాతి. థేరో ‘‘సచే త్వం పబ్బజితుకామో, అహం తం పబ్బాజేస్సామీ’’తి వత్వా పబ్బాజేసి. సో పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ నిరన్తరం వత్తపటివత్తమకాసి. అథ నం థేరో వత్తే పసీదిత్వా నచిరస్సేవ ఉపసమ్పాదేసి. సో ఉపోసథదివసే భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉపోసథగ్గం పవిసిత్వా భిక్ఖూ మహన్తేన ఉస్సాహేన పాతిమోక్ఖం పగ్గణ్హన్తే దిస్వా ‘‘ఇమినా నీహారేన ఓసారేత్వా ఓసారేత్వా లోకం ఖాదన్తి, కతిపాహేన హరిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. సో పరివేణం గన్త్వా ఉపజ్ఝాయం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, కో నామో అయం ధమ్మో’’తి పుచ్ఛి. పాతిమోక్ఖో నామ, ఆవుసోతి. ఉత్తమధమ్మో ఏస, భన్తే, భవిస్సతీతి. ఆమ, ఆవుసో, సకలసాసనధారణీ అయం సిక్ఖాతి. భన్తే, సచే ఏస సిక్ఖాధమ్మో ఉత్తమో, ఇమమేవ పఠమం గణ్హామీతి. గణ్హావుసోతి థేరో సమ్పటిచ్ఛి. సో గణ్హన్తో పరిబ్బాజకే పస్సిత్వా ‘‘కీదిసం ఆచరియా’’తి పుచ్ఛితో, ‘‘ఆవుసో, మా చిన్తయిత్థ, కతిపాహేన ఆహరిస్సామీ’’తి వత్వా నచిరస్సేవ ఉగ్గణ్హిత్వా ఉపజ్ఝాయం ఆహ – ‘‘ఏత్తకమేవ, భన్తే, ఉదాహు అఞ్ఞమ్పి అత్థీ’’తి. ఏత్తకమేవ, ఆవుసోతి.
సో పునదివసే యథానివత్థపారుతోవ గహితనీహారేనేవ పత్తం గహేత్వా గిజ్ఝకూటా నిక్ఖమ్మ పరిబ్బాజకారామం అగమాసి. పరిబ్బాజకా దిస్వా ‘‘కీదిసం, ఆచరియ, నాసక్ఖిత్థ మఞ్ఞే ఆవట్టనిమాయం ఆహరితు’’న్తి తం పరివారయింసు. మా చిన్తయిత్థ, ఆవుసో, ఆహటా మే ఆవట్టనిమాయా, ఇతో పట్ఠాయ అమ్హాకం లాభసక్కారో మహా భవిస్సతి. తుమ్హే అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గా హోథ, మా వివాదం అకత్థాతి. సచే తే, ఆచరియ, సుగ్గహితా, అమ్హేపి నం వాచేహీతి. సో ఆదితో పట్ఠాయ పాతిమోక్ఖం ఓసారేసి. అథ తే సబ్బేపి – ‘‘ఏథ, భో, నగరే విచరన్తా సమణస్స గోతమస్స అవణ్ణం కథేస్సామా’’తి అనుగ్ఘాటితేసుయేవ నగరద్వారేసు ద్వారసమీపం గన్త్వా వివటేన ద్వారేన సబ్బపఠమం పవిసింసు. ఏవం సలిఙ్గేనేవ అపక్కన్తం తం పరిబ్బాజకం సన్ధాయ – ‘‘సరభో నామ పరిబ్బాజకో అచిరపక్కన్తో హోతీ’’తి వుత్తం.
తం దివసం పన భగవా పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో ఇదం అద్దస – ‘‘అజ్జ సరభో పరిబ్బాజకో నగరే విచరిత్వా పకాసనీయకమ్మం కరిస్సతి, తిణ్ణం రతనానం అవణ్ణం కథేన్తో విసం సిఞ్చిత్వా పరిబ్బాజకారామం గమిస్సతి, అహమ్పి తత్థేవ గమిస్సామి, చతస్సోపి పరిసా తత్థేవ ఓసరిస్సన్తి. తస్మిం సమాగమే చతురాసీతి పాణసహస్సాని అమతపానం పివిస్సన్తీ’’తి. తతో ‘‘తస్స ఓకాసో హోతు, యథారుచియా అవణ్ణం పత్థరతూ’’తి చిన్తేత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆనన్ద, అట్ఠారససు మహావిహారేసు భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మయా సద్ధింయేవ పిణ్డాయ చరితుం ఆరోచేహీ’’తి. థేరో తథా అకాసి. భిక్ఖూ పత్తచీవరమాదాయ సత్థారమేవ పరివారయింసు. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఆదాయ ద్వారగామసమీపేయేవ పిణ్డాయ చరి. సరభోపి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం నగరం పవిట్ఠో తత్థ తత్థ పరిసమజ్ఝే రాజద్వారవీథిచతుక్కాదీసు చ గన్త్వా ‘‘అఞ్ఞాతో మయా సమణానం సక్యపుత్తియానం ధమ్మో’’తిఆదీని అభాసి. తం సన్ధాయ సో రాజగహే పరిసతి ఏవం వాచం భాసతీతిఆది వుత్తం. తత్థ అఞ్ఞాతోతి ఞాతో అవబుద్ధో, పాకటం కత్వా ఉగ్గహితోతి దీపేతి. అఞ్ఞాయాతి జానిత్వా. అపక్కన్తోతి సలిఙ్గేనేవ అపక్కన్తో. సచే హి సమణస్స గోతమస్స సాసనే కోచి సారో అభవిస్స, నాహం అపక్కమిస్సం. తస్స పన సాసనం అసారం నిస్సారం, ఆవట్టనిమాయం ఓసారేత్వా సమణా లోకం ఖాదన్తీతి ఏవమత్థం దీపేన్తో ఏవమాహ.
అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూతి అథ ఏవం తస్మిం పరిబ్బాజకే భాసమానే అరఞ్ఞవాసినో పఞ్చసతా భిక్ఖూ ‘‘అసుకట్ఠానం నామ సత్థా పిణ్డాయ చరితుం గతో’’తి అజానన్తా భిక్ఖాచారవేలాయం రాజగహం పిణ్డాయ పవిసింసు. తే సన్ధాయేతం వుత్తం. అస్సోసున్తి సుణింసు. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి ‘‘ఇమం కారణం దసబలస్స ఆరోచేస్సామా’’తి ఉపసఙ్కమింసు.
సిప్పినికాతీరన్తి సిప్పినికాతి ఏవంనామికాయ నదియా తీరం. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేనాతి కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా అబ్భన్తరే ఖన్తిం ధారేత్వా చిత్తేనేవ అధివాసేసీతి అత్థో. ఏవం అధివాసేత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో అజ్జ మయా సరభస్స వాదం మద్దితుం గచ్ఛన్తేన ఏకకేన గన్తబ్బం, ఉదాహు భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతేనా’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – సచాహం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గమిస్సామి, మహాజనో ఏవం చిన్తేస్సతి – ‘‘సమణో గోతమో వాదుప్పత్తిట్ఠానం గచ్ఛన్తో పక్ఖం ఉక్ఖిపిత్వా గన్త్వా పరిసబలేన ఉప్పన్నం వాదం మద్దతి, పరవాదీనం సీసం ఉక్ఖిపితుం న దేతీ’’తి. న ఖో పన మయ్హం ఉప్పన్నే వాదే పరం గహేత్వా మద్దనకిచ్చం అత్థి, అహమేవ గన్త్వా మద్దిస్సామి. అనచ్ఛరియం చేతం య్వాహం ఇదాని బుద్ధభూతో అత్తనో ఉప్పన్నం వాదం మద్దేయ్యం, చరియం చరణకాలే అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తేనాపి హి మయా వహితబ్బం ధురం అఞ్ఞో వహితుం సమత్థో నామ నాహోసి. ఇమస్స పనత్థస్స సాధనత్థం –
‘‘యతో యతో గరు ధురం, యతో గమ్భీరవత్తనీ;
తదాస్సు కణ్హం యుఞ్జేన్తి, స్వాస్సు తం వహతే ధుర’’న్తి. (జా. ౧.౧.౨౯) –
ఇదం కణ్హజాతకం ఆహరితబ్బం. అతీతే కిర ఏకో సత్థవాహో ఏకిస్సా మహల్లికాయ గేహే నివాసం గణ్హి. అథస్స ఏకిస్సా ధేనుయా రత్తిభాగసమనన్తరే గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. సా ఏకం వచ్ఛకం విజాయి. మహల్లికాయ వచ్ఛకం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పుత్తసినేహో ఉదపాది. పునదివసే సత్థవాహపుత్తో – ‘‘తవ గేహవేతనం గణ్హాహీ’’తి ఆహ. మహల్లికా ‘‘మయ్హం అఞ్ఞేన కిచ్చం న అత్థి, ఇమమేవ వచ్ఛకం దేహీ’’తి ఆహ. గణ్హ, అమ్మాతి. సా తం గణ్హిత్వా ఖీరం పాయేత్వా యాగుభత్తతిణాదీని దదమానా పోసేసి. సో వుద్ధిమన్వాయ పరిపుణ్ణరూపో బలవీరియసమ్పన్నో అహోసి సమ్పన్నాచారో, కాళకో నామ నామేన. అథేకస్స సత్థవాహస్స పఞ్చహి సకటసతేహి ఆగచ్ఛన్తస్స ఉదకభిన్నట్ఠానే సకటచక్కం లగ్గి. సో దసపి వీసమ్పి తింసమ్పి యోజేత్వా నీహరాపేతుం అసక్కోన్తో కాళకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘తాత, తవ వేతనం దస్సామి, సకటం మే ఉక్ఖిపిత్వా దేహీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా తం ఆదాయ – ‘‘అఞ్ఞో ఇమినా సద్ధిం ధురం వహితుం సమత్థో నత్థీ’’తి ధురసకటే యోత్తం బన్ధిత్వా తం ఏకకంయేవ యోజేసి. సో తం సకటం ఉక్ఖిపిత్వా థలే పతిట్ఠాపేత్వా ఏతేనేవ నిహారేన పఞ్చ సకటసతాని నీహరి. సో సబ్బపచ్ఛిమసకటం నీహరిత్వా మోచియమానో ‘‘సు’’న్తి కత్వా సీసం ఉక్ఖిపి.
సత్థవాహో ‘‘అయం ఏత్తకాని సకటాని ఉక్ఖిపన్తో ఏవం న అకాసి, వేతనత్థం మఞ్ఞే కరోతీ’’తి సకటగణనాయ కహాపణే గహేత్వా పఞ్చసతభణ్డికం తస్స గీవాయ బన్ధాపేసి. సో అఞ్ఞేసం అత్తనో సన్తికం అల్లీయితుం అదేన్తో ఉజుకం గేహమేవ అగమాసి. మహల్లికా దిస్వా మోచేత్వా కహాపణభావం ఞత్వా ‘‘కస్మా, పుత్త, ఏవమకాసి, మా త్వం ‘మయా కమ్మం కత్వా ఆభతేన అయం జీవిస్సతీ’తి సఞ్ఞమకాసీ’’తి వత్వా గోణం ఉణ్హోదకేన న్హాపేత్వా తేలేన అబ్భఞ్జిత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ పున మా ఏవమకాసీ’’తి ఓవది. ఏవం సత్థా ‘‘చరియం చరణకాలే అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తేనాపి హి మయా వహితబ్బధురం అఞ్ఞో వహితుం సమత్థో నామ నాహోసీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకకోవ అగమాసి. తం దస్సేతుం అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితోతిఆది వుత్తం.
తత్థ పటిసల్లానాతి పుథుత్తారమ్మణేహి చిత్తం పటిసంహరిత్వా సల్లానతో, ఫలసమాపత్తితోతి అత్థో. తేనుపసఙ్కమీతి పరిబ్బాజకేసు సకలనగరే పకాసనీయకమ్మం కత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ పరిబ్బాజకారామే సన్నిపతిత్వా ‘‘సచే, ఆవుసో సరభ, సమణో గోతమో ఆగమిస్సతి, కిం కరిస్ససీ’’తి. సమణే గోతమే ఏకం కరోన్తే అహం ద్వే కరిస్సామి, ద్వే కరోన్తే చత్తారి, చత్తారి కరోన్తే పఞ్చ, పఞ్చ కరోన్తే దస, దస కరోన్తే వీసతి, వీసతి కరోన్తే తింసం, తింసం కరోన్తే చత్తాలీసం, చత్తాలీసం కరోన్తే పఞ్ఞాసం, పఞ్ఞాసం కరోన్తే సతం, సతం కరోన్తే సహస్సం కరిస్సామీతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం సీహనాదకథం సముట్ఠాపేత్వా నిసిన్నేసు ఉపసఙ్కమి.
ఉపసఙ్కమన్తో పన యస్మా పరిబ్బాజకారామస్స నగరమజ్ఝేనేవ మగ్గో, తస్మా సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా సుగతమహాచీవరం పారుపిత్వా విస్సట్ఠబలో రాజా వియ ఏకకోవ నగరమజ్ఝేన అగమాసి. మిచ్ఛాదిట్ఠికా దిస్వా ‘‘పరిబ్బాజకా సమణస్స గోతమస్స పకాసనీయకమ్మం కరోన్తా అవణ్ణం పత్థరింసు, సో ఏతే అనువత్తిత్వా సఞ్ఞాపేతుం గచ్ఛతి మఞ్ఞే’’తి అనుబన్ధింసు. సమ్మాదిట్ఠికాపి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో పత్తచీవరం ఆదాయ ఏకకోవ నిక్ఖన్తో, అజ్జ సరభేన సద్ధిం మహాధమ్మసఙ్గామో భవిస్సతి. మయమ్పి తస్మిం సమాగమే కాయసక్ఖినో భవిస్సామా’’తి అనుబన్ధింసు. సత్థా పస్సన్తస్సేవ మహాజనస్స పరిబ్బాజకారామం ఉపసఙ్కమి.
పరిబ్బాజకా రుక్ఖానం ఖన్ధవిటపసాఖన్తరేహి సముగ్గచ్ఛన్తా ఛబ్బణ్ణఘనబుద్ధరస్మియో దిస్వా ‘‘అఞ్ఞదా ఏవరూపో ఓభాసో నామ నత్థి, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఉల్లోకేత్వా ‘‘సమణో గోతమో ఆగచ్ఛతీ’’తి ఆహంసు. తం సుత్వావ సరభో జాణుకన్తరే సీసం ఠపేత్వా అధోముఖో నిసీది. ఏవం తస్మిం సమయే భగవా తం ఆరామం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. తథాగతో హి జమ్బుదీపతలే అగ్గకులే జాతత్తా అగ్గాసనారహోతిస్స సబ్బత్థ ఆసనం పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. ఏవం పఞ్ఞత్తే మహారహే బుద్ధాసనే నిసీది.
తే పరిబ్బాజకా సరభం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచున్తి సమ్మాసమ్బుద్ధే కిర సరభేన సద్ధిం ఏత్తకం కథేన్తేయేవ భిక్ఖుసఙ్ఘో సత్థు పదానుపదికో హుత్వా పరిబ్బాజకారామం సమ్పాపుణి, చతస్సోపి పరిసా పరిబ్బాజకారామేయేవ ఓసరింసు. తతో తే పరిబ్బాజకా ‘‘అచ్ఛరియం సమణస్స గోతమస్స కమ్మం, సకలనగరం విచరిత్వా అవణ్ణం పత్థరిత్వా పకాసనీయకమ్మం కత్వా ఆగతానం వేరీనం పటిసత్తూనం పచ్చామిత్తానం సన్తికం ఆగన్త్వా థోకమ్పి విగ్గాహికకథం న కథేసి, ఆగతకాలతో పట్ఠాయ సతపాకతేలేన మక్ఖేన్తో వియ అమతపానం పాయేన్తో వియ మధురకథం కథేతీ’’తి సబ్బేపి సమ్మాసమ్బుద్ధం అనువత్తన్తా ఏతదవోచుం.
యాచేయ్యాసీతి ఆయాచేయ్యాసి పత్థేయ్యాసి పిహేయ్యాసి. తుణ్హీభూతోతి తుణ్హీభావం ఉపగతో. మఙ్కుభూతోతి నిత్తేజతం ఆపన్నో. పత్తక్ఖన్ధోతి ఓనతగీవో. అధోముఖోతి హేట్ఠాముఖో. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతోతి ‘‘అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బే ధమ్మా మయా అభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం పటిజానతో తవ. అనభిసమ్బుద్ధాతి ఇమే నామ ధమ్మా తయా అనభిసమ్బుద్ధా. తత్థాతి తేసు అనభిసమ్బుద్ధాతి ఏవం దస్సితధమ్మేసు. అఞ్ఞేన వా అఞ్ఞం పటిచరిస్సతీతి అఞ్ఞేన వా వచనేన అఞ్ఞం వచనం పటిచ్ఛాదేస్సతి, అఞ్ఞం పుచ్ఛితో అఞ్ఞం కథేస్సతీతి అధిప్పాయో. బహిద్ధా కథం అపనామేస్సతీతి బహిద్ధా అఞ్ఞం ఆగన్తుకకథం ఆహరన్తో పురిమకథం అపనామేస్సతి. అప్పచ్చయన్తి అనభిరద్ధిం అతుట్ఠాకారం పాతుకరిస్సతీతి పాకటం కరిస్సతి. ఏత్థ చ అప్పచ్చయేన దోమనస్సం వుత్తం, పురిమేహి ద్వీహి మన్దబలవభేదో కోధోయేవ.
ఏవం భగవా పఠమవేసారజ్జేన సీహనాదం నదిత్వా పున దుతియాదీహి నదన్తో యో ఖో మం పరిబ్బాజకాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి యస్స మగ్గస్స వా ఫలస్స వా అత్థాయ తయా చతుసచ్చధమ్మో దేసితో. సో న నియ్యాతీతి సో ధమ్మో న నియ్యాతి న నిగ్గచ్ఛతి, న తం అత్థం సాధేతీతి వుత్తం హోతి. తక్కరస్సాతి యో నం కరోతి, తస్స పటిపత్తిపూరకస్స పుగ్గలస్సాతి అత్థో. సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి హేతునా నయేన కారణేన సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స ఖయాయ. అథ వా యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి యస్స తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో. సేయ్యథిదం – రాగపటిఘాతత్థాయ అసుభకమ్మట్ఠానం, దోసపటిఘాతత్థాయ మేత్తాభావనా, మోహపటిఘాతత్థాయ పఞ్చ ధమ్మా, వితక్కుపచ్ఛేదాయ ఆనాపానస్సతి. సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి సో ధమ్మో యో నం యథాదేసితం కరోతి, తస్స తక్కరస్స సమ్మా హేతునా నయేన కారణేన వట్టదుక్ఖక్ఖయాయ న నియ్యాతి న నిగ్గచ్ఛతి, తం అత్థం న సాధేతీతి అయమేత్థ అత్థో. సేయ్యథాపి సరభో పరిబ్బాజకోతి యథా అయం సరభో పరిబ్బాజకో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసిన్నో, ఏవం నిసీదిస్సతీతి.
ఏవం తీహి పదేహి సీహనాదం నదిత్వా దేసనం నివత్తేన్తస్సేవ తథాగతస్స తస్మిం ఠానే సన్నిపతితా చతురాసీతిపాణసహస్సపరిమాణా పరిసా అమతపానం పివి, సత్థా పరిసాయ అమతపానస్స పీతభావం ఞత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పక్కామి. తమత్థం దస్సేతుం అథ ఖో భగవాతిఆది వుత్తం. తత్థ సీహనాదన్తి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం అప్పటినాదం. వేహాసం పక్కామీతి అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన ఆకాసం పక్ఖన్ది. ఏవం పక్ఖన్దో చ పన తంఖణఞ్ఞేవ గిజ్ఝకూటమహావిహారే పతిట్ఠాసి.
వాచాయ సన్నితోదకేనాతి వచనపతోదేన. సఞ్జమ్భరిమకంసూతి సమ్భరితం నిరన్తరఫుటం అకంసు, ఉపరి విజ్ఝింసూతి వుత్తం హోతి. బ్రహారఞ్ఞేతి మహారఞ్ఞే. సీహనాదం నదిస్సామీతి సీహస్స నదతో ఆకారం దిస్వా ‘‘అయమ్పి తిరచ్ఛానగతో, అహమ్పి, ఇమస్స చత్తారో పాదా, మయ్హమ్పి, అహమ్పి ఏవమేవ సీహనాదం నదిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. సో సీహస్స సమ్ముఖా నదితుం అసక్కోన్తో తస్మిం గోచరాయ పక్కన్తే ఏకకో నదితుం ఆరభి. అథస్స సిఙ్గాలసద్దోయేవ నిచ్ఛరి. తేన వుత్తం – సిఙ్గాలకంయేవ నదతీతి. భేరణ్డకన్తి తస్సేవ వేవచనం. అపిచ భిన్నస్సరం అమనాపసద్దం నదతీతి వుత్తం హోతి. ఏవమేవ ఖో త్వన్తి ఇమినా ఓపమ్మేన పరిబ్బాజకా తథాగతం సీహసదిసం కత్వా సరభం సిఙ్గాలసదిసం అకంసు. అమ్బుకసఞ్చరీతి ఖుద్దకకుక్కుటికా. పురిసకరవితం రవిస్సామీతి మహాకుక్కుటం రవన్తం దిస్వా ‘‘ఇమస్సపి ద్వే పాదా ద్వే పక్ఖా, మయ్హమ్పి తథేవ, అహమ్పి ఏవరూపం రవితం రవిస్సామీ’’తి సా తస్స సమ్ముఖా రవితుం అసక్కోన్తీ తస్మిం పక్కన్తే రవమానా కుక్కుటికారవంయేవ రవి. తేన వుత్తం – అమ్బుకసఞ్చరిరవితంయేవ రవతీతి. ఉసభోతి గోణో. సుఞ్ఞాయాతి తుచ్ఛాయ జేట్ఠకవసభేహి విరహితాయ. గమ్భీరం నదితబ్బం మఞ్ఞతీతి జేట్ఠకవసభస్స నాదసదిసం గమ్భీరనాదం నదితబ్బం మఞ్ఞతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౫. కేసముత్తిసుత్తవణ్ణనా
౬౬. పఞ్చమే కాలామానం నిగమోతి కాలామా నామ ఖత్తియా, తేసం నిగమో. కేసముత్తియాతి కేసముత్తనిగమవాసినో. ఉపసఙ్కమింసూతి సప్పినవనీతాదిభేసజ్జాని చేవ అట్ఠవిధపానకాని చ గాహాపేత్వా ఉపసఙ్కమింసు. సకంయేవ వాదం దీపేన్తీతి అత్తనోయేవ లద్ధిం కథేన్తి. జోతేన్తీతి పకాసేన్తి. ఖుంసేన్తీతి ఘట్టేన్తి. వమ్భేన్తీతి అవజానన్తి. పరిభవన్తీతి లామకం కరోన్తి. ఓమక్ఖిం కరోన్తీతి ఉక్ఖిత్తకం కరోన్తి, ఉక్ఖిపిత్వా ఛడ్డేన్తి. అపరేపి, భన్తేతి సో కిర అటవిముఖే గామో, తస్మా తత్థ అటవిం అతిక్కన్తా చ అతిక్కమితుకామా చ వాసం కప్పేన్తి. తేసుపి పఠమం ఆగతా అత్తనో లద్ధిం దీపేత్వా పక్కమింసు, పచ్ఛా ఆగతా ‘‘కిం తే జానన్తి, అమ్హాకం అన్తేవాసికా తే, అమ్హాకం సన్తికే కిఞ్చి కిఞ్చి సిప్పం ఉగ్గణ్హింసూ’’తి అత్తనో లద్ధిం దీపేత్వా పక్కమింసు. కాలామా ఏకలద్ధియమ్పి సణ్ఠహితుం న సక్ఖింసు. తే ఏతమత్థం దీపేత్వా భగవతో ఏవమారోచేత్వా తేసం నో, భన్తేతిఆదిమాహంసు. తత్థ హోతేవ కఙ్ఖాతి హోతియేవ కఙ్ఖా. విచికిచ్ఛాతి తస్సేవ వేవచనం. అలన్తి యుత్తం.
మా అనుస్సవేనాతి అనుస్సవకథాయపి మా గణ్హిత్థ. మా పరమ్పరాయాతి పరమ్పరకథాయపి మా గణ్హిత్థ. మా ఇతికిరాయాతి ఏవం కిర ఏతన్తి మా గణ్హిత్థ. మా పిటకసమ్పదానేనాతి అమ్హాకం పిటకతన్తియా సద్ధిం సమేతీతి మా గణ్హిత్థ. మా తక్కహేతూతి తక్కగ్గాహేనపి మా గణ్హిత్థ. మా నయహేతూతి నయగ్గాహేనపి మా గణ్హిత్థ. మా ఆకారపరివితక్కేనాతి సున్దరమిదం కారణన్తి ఏవం కారణపరివితక్కేనపి మా గణ్హిత్థ. మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియాతి అమ్హాకం నిజ్ఝాయిత్వా ఖమిత్వా గహితదిట్ఠియా సద్ధిం సమేతీతిపి మా గణ్హిత్థ. మా భబ్బరూపతాయాతి అయం భిక్ఖు భబ్బరూపో, ఇమస్స కథం గహేతుం యుత్తన్తిపి మా గణ్హిత్థ. మా సమణో నో గరూతి అయం సమణో అమ్హాకం గరు, ఇమస్స కథం గహేతుం యుత్తన్తిపి మా గణ్హిత్థ. సమత్తాతి పరిపుణ్ణా. సమాదిన్నాతి గహితా పరామట్ఠా. యంస హోతీతి యం కారణం తస్స పుగ్గలస్స హోతి. అలోభాదయో లోభాదిపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బా. విగతాభిజ్ఝోతిఆదీహి మేత్తాయ పుబ్బభాగో కథితో.
ఇదాని మేత్తాదికం కమ్మట్ఠానం కథేన్తో మేత్తాసహగతేనాతిఆదిమాహ. తత్థ కమ్మట్ఠానకథాయ వా భావనానయే వా పాళివణ్ణనాయ వా యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౪౦) వుత్తమేవ. ఏవం అవేరచిత్తోతి ఏవం అకుసలవేరస్స చ పుగ్గలవేరినో చ నత్థితాయ అవేరచిత్తో. అబ్యాబజ్ఝచిత్తోతి కోధచిత్తస్స అభావేన నిద్దుక్ఖచిత్తో. అసంకిలిట్ఠచిత్తోతి కిలేసస్స నత్థితాయ అసంకిలిట్ఠచిత్తో. విసుద్ధచిత్తోతి కిలేసమలాభావేన విసుద్ధచిత్తో హోతీతి అత్థో. తస్సాతి తస్స ఏవరూపస్స అరియసావకస్స. అస్సాసాతి అవస్సయా పతిట్ఠా. సచే ఖో పన అత్థి పరో లోకోతి యది ఇమమ్హా లోకా పరలోకో నామ అత్థి. అథాహం కాయస్స భేదా పరమ్మరణా…పే… ఉపపజ్జిస్సామీతి అత్థేతం కారణం, యేనాహం కాయస్స భేదా పరమ్మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జిస్సామీతి ఏవం సబ్బత్థ నయో వేదితబ్బో. అనీఘన్తి నిద్దుక్ఖం. సుఖిన్తి సుఖితం. ఉభయేనేవ విసుద్ధం అత్తానం సమనుపస్సామీతి యఞ్చ పాపం న కరోమి, యఞ్చ కరోతోపి న కరీయతి, ఇమినా ఉభయేనాపి విసుద్ధం అత్తానం సమనుపస్సామి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౬. సాళ్హసుత్తవణ్ణనా
౬౭. ఛట్ఠే మిగారనత్తాతి మిగారసేట్ఠినో నత్తా. సేఖునియనత్తాతి సేఖునియసేట్ఠినో నత్తా. ఉపసఙ్కమింసూతి భుత్తపాతరాసా దాసకమ్మకరపరివుతా ఉపసఙ్కమింసు. తేసం కిర పురేభత్తే పుబ్బణ్హసమయేయేవ గేహే ఏకో పఞ్హో సముట్ఠితో, తం పన కథేతుం ఓకాసో నాహోసి. తే ‘‘తం పఞ్హం సోస్సామా’’తి థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా తుణ్హీ నిసీదింసు. థేరో ‘‘గామే తం సముట్ఠితం పఞ్హం సోతుం ఆగతా భవిస్సన్తీ’’తి తేసం మనం ఞత్వా తమేవ పఞ్హం ఆరభన్తో ఏథ తుమ్హే సాళ్హాతిఆదిమాహ. తత్థ అత్థి లోభోతి లుబ్భనసభావో లోభో నామ అత్థీతి పుచ్ఛతి. అభిజ్ఝాతి ఖో అహం సాళ్హా ఏతమత్థం వదామీతి ఏతం లోభసఙ్ఖాతం అత్థం అహం ‘‘అభిజ్ఝా’’తి వదామి, ‘‘తణ్హా’’తి వదామీతి సముట్ఠితపఞ్హస్స అత్థం దీపేన్తో ఆహ. ఏవం సబ్బవారేసు నయో నేతబ్బో.
సో ఏవం పజానాతీతి సో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా ఠితో అరియసావకో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ విపస్సనం ఆరభన్తో ఏవం పజానాతి. అత్థి ఇదన్తి అత్థి దుక్ఖసచ్చసఙ్ఖాతం ఖన్ధపఞ్చకం నామరూపవసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా పజానన్తో ఏస ‘‘ఏవం పజానాతి అత్థి ఇద’’న్తి వుత్తో. హీనన్తి సముదయసచ్చం. పణీతన్తి మగ్గసచ్చం. ఇమస్స సఞ్ఞాగతస్స ఉత్తరి నిస్సరణన్తి ఇమస్స విపస్సనాసఞ్ఞాసఙ్ఖాతస్స సఞ్ఞాగతస్స ఉత్తరి నిస్సరణం నామ నిబ్బానం, తమత్థీతి ఇమినా నిరోధసచ్చం దస్సేతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణన్తి ఏకూనవీసతివిధం పచ్చవేక్ఖణఞాణం కథితం. అహు పుబ్బే లోభోతి పుబ్బే మే లోభో అహోసి. తదహు అకుసలన్తి తం అకుసలం నామ అహోసి, తదా వా అకుసలం నామ అహోసి. ఇచ్చేతం కుసలన్తి ఇతి ఏతం కుసలం, తస్సేవ అకుసలస్స నత్థిభావం కుసలం ఖేమన్తి సన్ధాయ వదతి. నిచ్ఛాతోతి నిత్తణ్హో. నిబ్బుతోతి అబ్భన్తరే సన్తాపకరానం కిలేసానం అభావేన నిబ్బుతో. సీతిభూతోతి సీతలీభూతో. సుఖప్పటిసంవేదీతి కాయికచేతసికస్స సుఖస్స పటిసంవేదితా. బ్రహ్మభూతేనాతి సేట్ఠభూతేన. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౭. కథావత్థుసుత్తవణ్ణనా
౬౮. సత్తమే కథావత్థూనీతి కథాకారణాని, కథాయ భూమియో పతిట్ఠాయోతి అత్థో. అతీతం వా, భిక్ఖవే, అద్ధానన్తి అతీతమద్ధానం నామ కాలోపి వట్టతి ఖన్ధాపి. అనాగతపచ్చుప్పన్నేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అతీతే కస్సపో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో అహోసి, తస్స కికీ నామ కాసికరాజా అగ్గుపట్ఠాకో అహోసి, వీసతి వస్ససహస్సాని ఆయు అహోసీతి ఇమినా నయేన కథేన్తో అతీతం ఆరబ్భ కథం కథేతి నామ. అనాగతే మేత్తేయ్యో నామ బుద్ధో భవిస్సతి, తస్స సఙ్ఖో నామ రాజా అగ్గుపట్ఠాకో భవిస్సతి, అసీతి వస్ససహస్సాని ఆయు భవిస్సతీతి ఇమినా నయేన కథేన్తో అనాగతం ఆరబ్భ కథం కథేతి నామ. ఏతరహి అసుకో నామ రాజా ధమ్మికోతి ఇమినా నయేన కథేన్తో పచ్చుప్పన్నం ఆరబ్భ కథం కథేతి నామ.
కథాసమ్పయోగేనాతి కథాసమాగమేన. కచ్ఛోతి కథేతుం యుత్తో. అకచ్ఛోతి కథేతుం న యుత్తో. ఏకంసబ్యాకరణీయం పఞ్హన్తిఆదీసు, ‘‘చక్ఖు, అనిచ్చ’’న్తి పుట్ఠేన, ‘‘ఆమ, అనిచ్చ’’న్తి ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బం. ఏసేవ నయో సోతాదీసు. అయం ఏకంసబ్యాకరణీయో పఞ్హో. ‘‘అనిచ్చం నామ చక్ఖూ’’తి పుట్ఠేన పన ‘‘న చక్ఖుమేవ, సోతమ్పి అనిచ్చం, ఘానమ్పి అనిచ్చ’’న్తి ఏవం విభజిత్వా బ్యాకాతబ్బం. అయం విభజ్జబ్యాకరణీయో పఞ్హో. ‘‘యథా చక్ఖు, తథా సోతం. యథా సోతం, తథా చక్ఖూ’’తి పుట్ఠేన ‘‘కేనట్ఠేన పుచ్ఛసీ’’తి పటిపుచ్ఛిత్వా ‘‘దస్సనట్ఠేన పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తే ‘‘న హీ’’తి బ్యాకాతబ్బం. ‘‘అనిచ్చట్ఠేన పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమా’’తి బ్యాకాతబ్బం. అయం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో పఞ్హో. ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తిఆదీని పుట్ఠేన పన ‘‘అబ్యాకతమేతం భగవతా’’తి ఠపేతబ్బో, ఏస పఞ్హో న బ్యాకాతబ్బో. అయం ఠపనీయో పఞ్హో.
ఠానాఠానే న సణ్ఠాతీతి కారణాకారణే న సణ్ఠాతి. తత్రాయం నయో – సస్సతవాదీ యుత్తేన కారణేన పహోతి ఉచ్ఛేదవాదిం నిగ్గహేతుం, ఉచ్ఛేదవాదీ తేన నిగ్గయ్హమానో ‘‘కిం పనాహం ఉచ్ఛేదం వదామీ’’తి సస్సతవాదిభావమేవ దీపేతి, అత్తనో వాదే పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి. ఏవం ఉచ్ఛేదవాదిమ్హి పహోన్తే సస్సతవాదీ, పుగ్గలవాదిమ్హి పహోన్తే సుఞ్ఞతవాదీ, సుఞ్ఞతవాదిమ్హి పహోన్తే పుగ్గలవాదీతి ఏవం ఠానాఠానే న సణ్ఠాతి నామ.
పరికప్పే న సణ్ఠాతీతి ఇదం పఞ్హపుచ్ఛనేపి పఞ్హకథనేపి లబ్భతి. కథం? ఏకచ్చో హి ‘‘పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి కణ్ఠం సోధేతి, సో ఇతరేన ‘‘ఇదం నామ త్వం పుచ్ఛిస్ససీ’’తి వుత్తో ఞాతభావం ఞత్వా ‘‘న ఏతం, అఞ్ఞం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వదతి. పఞ్హం పుట్ఠోపి ‘‘పఞ్హం కథేస్సామీ’’తి హనుం సంసోధేతి, సో ఇతరేన ‘‘ఇదం నామ కథేస్ససీ’’తి వుత్తో ఞాతభావం ఞత్వా ‘‘న ఏతం, అఞ్ఞం కథేస్సామీ’’తి వదతి. ఏవం పరికప్పే న సణ్ఠాతి నామ.
అఞ్ఞాతవాదే న సణ్ఠాతీతి అఞ్ఞాతవాదే జానితవాదే న సణ్ఠాతి. కథం? ఏకచ్చో పఞ్హం పుచ్ఛతి, తం ఇతరో ‘‘మనాపో తయా పఞ్హో పుచ్ఛితో, కహం తే ఏస ఉగ్గహితో’’తి వదతి. ఇతరో పుచ్ఛితబ్బనియామేనేవ పఞ్హం పుచ్ఛిత్వాపి తస్స కథాయ ‘‘అపఞ్హం ను ఖో పుచ్ఛిత’’న్తి విమతిం కరోతి. అపరో పఞ్హం పుట్ఠో కథేతి, తమఞ్ఞో ‘‘సుట్ఠు తే పఞ్హో కథితో, కత్థ తే ఉగ్గహితో, పఞ్హం కథేన్తేన నామ ఏవం కథేతబ్బో’’తి వదతి. ఇతరో కథేతబ్బనియామేనేవ పఞ్హం కథేత్వాపి తస్స కథాయ ‘‘అపఞ్హో ను ఖో మయా కథితో’’తి విమతిం కరోతి.
పటిపదాయ న సణ్ఠాతీతి పటిపత్తియం న తిట్ఠతి, వత్తం అజానిత్వా అపుచ్ఛితబ్బట్ఠానే పుచ్ఛతీతి అత్థో. అయం పఞ్హో నామ చేతియఙ్గణే పుచ్ఛితేన న కథేతబ్బో, తథా భిక్ఖాచారమగ్గే గామం పిణ్డాయ చరణకాలే. ఆసనసాలాయ నిసిన్నకాలే యాగుం వా భత్తం వా గహేత్వా నిసిన్నకాలే పరిభుఞ్జిత్వా నిసిన్నకాలే దివావిహారట్ఠానగమనకాలేపి. దివాట్ఠానే నిసిన్నకాలే పన ఓకాసం కారేత్వావ పుచ్ఛన్తస్స కథేతబ్బో, అకారేత్వా పుచ్ఛన్తస్స న కథేతబ్బో. ఇదం వత్తం అజానిత్వా పుచ్ఛన్తో పటిపదాయ న సణ్ఠాతి నామ. ఏవం సన్తాయం, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అకచ్ఛో హోతీతి, భిక్ఖవే, ఏతం ఇమస్మిం చ కారణే సతి అయం పుగ్గలో న కథేతుం యుత్తో నామ హోతి.
ఠానాఠానే సణ్ఠాతీతి సస్సతవాదీ యుత్తేన కారణేన పహోతి ఉచ్ఛేదవాదిం నిగ్గహేతుం, ఉచ్ఛేదవాదీ తేన నిగ్గయ్హమానోపి ‘‘అహం తయా సతక్ఖత్తుం నిగ్గయ్హమానోపి ఉచ్ఛేదవాదీయేవా’’తి వదతి. ఇమినా నయేన సస్సతపుగ్గలసుఞ్ఞతవాదాదీసుపి నయో నేతబ్బో. ఏవం ఠానాఠానే సణ్ఠాతి నామ. పరికప్పే సణ్ఠాతీతి ‘‘పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి కణ్ఠం సోధేన్తో ‘‘త్వం ఇమం నామ పుచ్ఛిస్ససీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ, ఏతంయేవ పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వదతి. పఞ్హం కథేస్సామీతి హనుం సంసోధేన్తోపి ‘‘త్వం ఇమం నామ కథేస్ససీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ, ఏతంయేవ కథేస్సామీ’’తి వదతి. ఏవం పరికప్పే సణ్ఠాతి నామ.
అఞ్ఞాతవాదే సణ్ఠాతీతి ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ‘‘సుట్ఠు తే పఞ్హో పుచ్ఛితో, పుచ్ఛన్తేన నామ ఏవం పుచ్ఛితబ్బ’’న్తి వుత్తే సమ్పటిచ్ఛతి, విమతిం న ఉప్పాదేతి. పఞ్హం కథేత్వాపి ‘‘సుట్ఠు తే పఞ్హో కథితో, కథేన్తేన నామ ఏవం కథేతబ్బ’’న్తి వుత్తే సమ్పటిచ్ఛతి, విమతిం న ఉప్పాదేతి. పటిపదాయ సణ్ఠాతీతి గేహే నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకాదీని దత్వా యావ భత్తం నిట్ఠాతి, తస్మిం అన్తరే నిసిన్నో పఞ్హం పుచ్ఛతి. సప్పిఆదీని భేసజ్జాని అట్ఠవిధాని పానకాని వత్థచ్ఛాదనమాలాగన్ధాదీని వా ఆదాయ విహారం గన్త్వా తాని దత్వా దివాట్ఠానం పవిసిత్వా ఓకాసం కారేత్వా పఞ్హం పుచ్ఛతి. ఏవఞ్హి వత్తం ఞత్వా పుచ్ఛన్తో పటిపదాయ సణ్ఠాతి నామ. తస్స పఞ్హం కథేతుం వట్టతి.
అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన వచనేన అఞ్ఞం పటిచ్ఛాదేతి, అఞ్ఞం వా పుచ్ఛితో అఞ్ఞం కథేతి. బహిద్ధా కథం అపనామేతీతి ఆగన్తుకకథం ఓతారేన్తో పురిమకథం బహిద్ధా అపనామేతి. తత్రిదం వత్థు – భిక్ఖూ కిర సన్నిపతిత్వా ఏకం దహరం, ‘‘ఆవుసో, త్వం ఇమఞ్చిమఞ్చ ఆపత్తిం ఆపన్నో’’తి ఆహంసు. సో ఆహ – ‘‘భన్తే, నాగదీపం గతోమ్హీ’’తి. ఆవుసో, న మయం తవ నాగదీపగమనేన అత్థికా, ఆపత్తిం పన ఆపన్నోతి పుచ్ఛామాతి. భన్తే, నాగదీపం గన్త్వా మచ్ఛే ఖాదిన్తి. ఆవుసో, తవ మచ్ఛఖాదనేన కమ్మం నత్థి, ఆపత్తిం కిరసి ఆపన్నోతి. సో ‘‘నాతిసుపక్కో మచ్ఛో మయ్హం అఫాసుకమకాసి, భన్తే’’తి. ఆవుసో, తుయ్హం ఫాసుకేన వా అఫాసుకేన వా కమ్మం నత్థి, ఆపత్తిం ఆపన్నోసీతి. భన్తే, యావ తత్థ వసిం, తావ మే అఫాసుకమేవ జాతన్తి. ఏవం ఆగన్తుకకథావసేన బహిద్ధా కథం అపనామేతీతి వేదితబ్బం.
అభిహరతీతి ఇతో చితో చ సుత్తం ఆహరిత్వా అవత్థరతి. తేపిటకతిస్సత్థేరో వియ. పుబ్బే కిర భిక్ఖూ మహాచేతియఙ్గణే సన్నిపతిత్వా సఙ్ఘకిచ్చం కత్వా భిక్ఖూనం ఓవాదం దత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హసాకచ్ఛం కరోన్తి. తత్థాయం థేరో తీహి పిటకేహి తతో తతో సుత్తం ఆహరిత్వా దివసభాగే ఏకమ్పి పఞ్హం నిట్ఠాపేతుం న దేతి. అభిమద్దతీతి కారణం ఆహరిత్వా మద్దతి. అనుపజగ్ఘతీతి పరేన పఞ్హే పుచ్ఛితేపి కథితేపి పాణిం పహరిత్వా మహాహసితం హసతి, యేన పరస్స ‘‘అపుచ్ఛితబ్బం ను ఖో పుచ్ఛిం, అకథేతబ్బం ను ఖో కథేసి’’న్తి విమతి ఉప్పజ్జతి. ఖలితం గణ్హాతీతి అప్పమత్తకం ముఖదోసమత్తం గణ్హాతి, అక్ఖరే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా దురుత్తే ‘‘ఏవం నామేతం వత్తబ్బ’’న్తి ఉజ్ఝాయమానో విచరతి. సఉపనిసోతి సఉపనిస్సయో సపచ్చయో.
ఓహితసోతోతి ఠపితసోతో. అభిజానాతి ఏకం ధమ్మన్తి ఏకం కుసలధమ్మం అభిజానాతి అరియమగ్గం. పరిజానాతి ఏకం ధమ్మన్తి ఏకం దుక్ఖసచ్చధమ్మం తీరణపరిఞ్ఞాయ పరిజానాతి. పజహతి ఏకం ధమ్మన్తి ఏకం సబ్బాకుసలధమ్మం పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి. సచ్ఛికరోతి ఏకం ధమ్మన్తి ఏకం అరహత్తఫలధమ్మం నిరోధమేవ వా పచ్చక్ఖం కరోతి. సమ్మావిముత్తిం ఫుసతీతి సమ్మా హేతునా నయేన కారణేన అరహత్తఫలవిమోక్ఖం ఞాణఫస్సేన ఫుసతి.
ఏతదత్థా, భిక్ఖవే, కథాతి, భిక్ఖవే, యా ఏసా కథాసమ్పయోగేనాతి కథా దస్సితా, సా ఏతదత్థా, అయం తస్సా కథాయ భూమి పతిట్ఠా. ఇదం వత్థు యదిదం అనుపాదా చిత్తస్స విమోక్ఖోతి ఏవం సబ్బపదేసు యోజనా వేదితబ్బా. ఏతదత్థా మన్తనాతి యా అయం కచ్ఛాకచ్ఛేసు పుగ్గలేసు కచ్ఛేన సద్ధిం మన్తనా, సాపి ఏతదత్థాయేవ. ఏతదత్థా ఉపనిసాతి ఓహితసోతో సఉపనిసోతి ఏవం వుత్తా ఉపనిసాపి ఏతదత్థాయేవ. ఏతదత్థం సోతావధానన్తి తస్సా ఉపనిసాయ సోతావధానం, తమ్పి ఏతదత్థమేవ. అనుపాదాతి చతూహి ఉపాదానేహి అగ్గహేత్వా. చిత్తస్స విమోక్ఖోతి అరహత్తఫలవిమోక్ఖో. అరహత్తఫలత్థాయ హి సబ్బమేతన్తి సుత్తన్తం వినివత్తేత్వా ఉపరి గాథాహి కూటం గణ్హన్తో యే విరుద్ధాతిఆదిమాహ.
తత్థ విరుద్ధాతి విరోధసఙ్ఖాతేన కోపేన విరుద్ధా. సల్లపన్తీతి సల్లాపం కరోన్తి. వినివిట్ఠాతి అభినివిట్ఠా హుత్వా. సముస్సితాతి మానుస్సయేన సుట్ఠు ఉస్సితా. అనరియగుణమాసజ్జాతి అనరియగుణకథం గుణమాసజ్జ కథేన్తి. గుణం ఘట్టేత్వా కథా హి అనరియకథా నామ, న అరియకథా, తం కథేన్తీతి అత్థో. అఞ్ఞోఞ్ఞవివరేసినోతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఛిద్దం అపరాధం గవేసమానా. దుబ్భాసితన్తి దుక్కథితం. విక్ఖలితన్తి అప్పమత్తకం ముఖదోసఖలితం. సమ్పమోహం పరాజయన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అప్పమత్తేన ముఖదోసేన సమ్పమోహఞ్చ పరాజయఞ్చ. అభినన్దన్తీతి తుస్సన్తి. నాచరేతి న చరతి న కథేతి. ధమ్మట్ఠపటిసంయుత్తాతి యా చ ధమ్మే ఠితేన కథితకథా, సా ధమ్మట్ఠా చేవ హోతి తేన చ ధమ్మేన పటిసంయుత్తాతి ధమ్మట్ఠపటిసంయుత్తా. అనున్నతేన మనసాతి అనుద్ధతేన చేతసా. అపళాసోతి యుగగ్గాహపళాసవసేన అపళాసో హుత్వా. అసాహసోతి రాగదోసమోహసాహసానం వసేన అసాహసో హుత్వా.
అనుసూయాయమానోతి న ఉసూయమానో. దుబ్భట్ఠే నాపసాదయేతి దుక్కథితస్మిం న అపసాదేయ్య. ఉపారమ్భం న సిక్ఖేయ్యాతి కారణుత్తరియలక్ఖణం ఉపారమ్భం న సిక్ఖేయ్య. ఖలితఞ్చ న గాహయేతి అప్పమత్తకం ముఖఖలితం ‘‘అయం తే దోసో’’తి న గాహయేయ్య. నాభిహరేతి నావత్థరేయ్య. నాభిమద్దేతి ఏకం కారణం ఆహరిత్వా న మద్దేయ్య. న వాచం పయుతం భణేతి సచ్చాలికపటిసంయుత్తం వాచం న భణేయ్య. అఞ్ఞాతత్థన్తి జాననత్థం. పసాదత్థన్తి పసాదజననత్థం. న సముస్సేయ్య మన్తయేతి న మానుస్సయేన సముస్సితో భవేయ్య. న హి మానుస్సితా హుత్వా పణ్డితా కథయన్తి, మానేన పన అనుస్సితోవ హుత్వా మన్తయే కథేయ్య భాసేయ్యాతి.
౮. అఞ్ఞతిత్థియసుత్తవణ్ణనా
౬౯. అట్ఠమే భగవంమూలకాతి భగవా మూలం ఏతేసన్తి భగవంమూలకా. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమే, భన్తే, అమ్హాకం ధమ్మా పుబ్బే కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధేన ఉప్పాదితా, తస్మిం పరినిబ్బుతే ఏకం బుద్ధన్తరం అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఇమే ధమ్మే ఉప్పాదేతుం సమత్థో నామ నాహోసి, భగవతో పన నో ఇమే ధమ్మా ఉప్పాదితా. భగవన్తఞ్హి నిస్సాయ మయం ఇమే ధమ్మే ఆజానామ పటివిజ్ఝామాతి ఏవం భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మాతి. భగవంనేత్తికాతి భగవా ధమ్మానం నేతా వినేతా అనునేతా యథాసభావతో పాటియేక్కం పాటియేక్కం నామం గహేత్వావ దస్సేతాతి ధమ్మా భగవంనేత్తికా నామ హోన్తి. భగవంపటిసరణాతి చతుభూమకధమ్మా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛమానా భగవతి పటిసరన్తి నామాతి భగవంపటిసరణా. పటిసరన్తీతి ఓసరన్తి సమోసరన్తి. అపిచ మహాబోధిమణ్డే నిసిన్నస్స భగవతో పటివేధవసేన ఫస్సో ఆగచ్ఛతి – ‘‘అహం భగవా కిన్నామో’’తి. త్వం ఫుసనట్ఠేన ఫస్సో నామ. వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం ఆగచ్ఛతి – ‘‘అహం భగవా కిన్నామ’’న్తి. త్వం విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణం నామాతి. ఏవం చతుభూమకధమ్మానం యథాసభావతో పాటియేక్కం పాటియేక్కం నామం గణ్హన్తో భగవా ధమ్మే పటిసరతీతి భగవంపటిసరణా. భగవన్తంయేవ పటిభాతూతి భగవతోవ ఏతస్స భాసితస్స అత్థో ఉపట్ఠాతు, తుమ్హేయేవ నో కథేత్వా దేథాతి అత్థో.
రాగో ఖోతి రజ్జనవసేన పవత్తరాగో. అప్పసావజ్జోతి లోకవజ్జవసేనపి విపాకవజ్జవసేనపీతి ద్వీహిపి వజ్జేహి అప్పసావజ్జో, అప్పదోసోతి అత్థో. కథం? మాతాపితరో హి భాతిభగినిఆదయో చ పుత్తభాతికానం ఆవాహవివాహమఙ్గలం నామ కారేన్తి. ఏవం తావేసో లోకవజ్జవసేన అప్పసావజ్జో. సదారసన్తోసమూలికా పన అపాయే పటిసన్ధి నామ న హోతీతి ఏవం విపాకవజ్జవసేన అప్పసావజ్జో. దన్ధవిరాగీతి విరజ్జమానో పనేస సణికం విరజ్జతి, న సీఘం ముచ్చతి. తేలమసిరాగో వియ చిరం అనుబన్ధతి, ద్వే తీణి భవన్తరాని గన్త్వాపి నాపగచ్ఛతీతి దన్ధవిరాగీ.
తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర పురిసో భాతు జాయాయ మిచ్ఛాచారం చరతి. తస్సాపి ఇత్థియా అత్తనో సామికతో సోయేవ పియతరో అహోసి. సా తమాహ – ‘‘ఇమస్మిం కారణే పాకటే జాతే మహతీ గరహా భవిస్సతి, తవ భాతికం ఘాతేహీ’’తి. సో ‘‘నస్స, వసలి, మా ఏవం పున అవచా’’తి అపసాదేసి. సా తుణ్హీ హుత్వా కతిపాహచ్చయేన పున కథేసి, తస్స చిత్తం ద్వజ్ఝభావం అగమాసి. తతో తతియవారం కథితో ‘‘కిన్తి కత్వా ఓకాసం లభిస్సామీ’’తి ఆహ. అథస్స సా ఉపాయం కథేన్తీ ‘‘త్వం మయా వుత్తమేవ కరోహి, అసుకట్ఠానే మహాకకుధసమీపే తిత్థం అత్థి, తత్థ తిఖిణం దణ్డకవాసిం గహేత్వా తిట్ఠాహీ’’తి. సో తథా అకాసి. జేట్ఠభాతాపిస్స అరఞ్ఞే కమ్మం కత్వా ఘరం ఆగతో. సా తస్మిం ముదుచిత్తా వియ హుత్వా ‘‘ఏహి సామి, సీసే తే ఓలిఖిస్సామీ’’తి ఓలిఖన్తీ ‘‘ఉపక్కిలిట్ఠం తే సీస’’న్తి ఆమలకపిణ్డం దత్వా ‘‘గచ్ఛ అసుకట్ఠానే సీసం ధోవిత్వా ఆగచ్ఛాహీ’’తి పేసేసి. సో తాయ వుత్తతిత్థమేవ గన్త్వా ఆమలకకక్కేన సీసం మక్ఖేత్వా ఉదకం ఓరుయ్హ ఓనమిత్వా సీసం ధోవి. అథ నం ఇతరో రుక్ఖన్తరతో నిక్ఖమిత్వా ఖన్ధట్ఠికే పహరిత్వా జీవితా వోరోపేత్వా గేహం అగమాసి.
ఇతరో భరియాయ సినేహం పరిచ్చజితుమసక్కోన్తో తస్మింయేవ గేహే మహాధమ్మని హుత్వా నిబ్బత్తి. సో తస్సా ఠితాయపి నిసిన్నాయపి గన్త్వా సరీరే పతతి. అథ నం సా ‘‘సోయేవ అయం భవిస్సతీ’’తి ఘాతాపేసి. సో పున తస్సా సినేహేన తస్మింయేవ గేహే కుక్కురో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో పదసా గమనకాలతో పట్ఠాయ తస్సా పచ్ఛతో పచ్ఛతో చరతి. అరఞ్ఞం గచ్ఛన్తియాపి సద్ధింయేవ గచ్ఛతి. తం దిస్వా మనుస్సా ‘‘నిక్ఖన్తో సునఖలుద్దకో, కతరట్ఠానం గమిస్సతీ’’తి ఉప్పణ్డేన్తి. సా పున తం ఘాతాపేసి.
సోపి పున తస్మింయేవ గేహే వచ్ఛకో హుత్వా నిబ్బత్తి. తథేవ తస్సా పచ్ఛతో పచ్ఛతో చరతి. తదాపి నం మనుస్సా దిస్వా ‘‘నిక్ఖన్తో గోపాలకో, కత్థ గావియో చరిస్సన్తీ’’తి ఉప్పణ్డేన్తి. సా తస్మిమ్పి ఠానే తం ఘాతాపేసి. సో తదాపి తస్సా ఉపరి సినేహం ఛిన్దితుం అసక్కోన్తో చతుత్థే వారే తస్సాయేవ కుచ్ఛియం జాతిస్సరో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో పటిపాటియా చతూసు అత్తభావేసు తాయ ఘాతితభావం దిస్వా ‘‘ఏవరూపాయ నామ పచ్చత్థికాయ కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తోస్మీ’’తి తతో పట్ఠాయ తస్సా హత్థేన అత్తానం ఫుసితుం న దేతి. సచే నం సా ఫుసతి, కన్దతి రోదతి. అథ నం అయ్యకోవ పటిజగ్గతి. తం అపరభాగే వుద్ధిప్పత్తం అయ్యకో ఆహ – ‘‘తాత, కస్మా త్వం మాతు హత్థేన అత్తానం ఫుసితుం న దేసి. సచేపి తం ఫుసతి, మహాసద్దేన రోదసి కన్దసీ’’తి. అయ్యకేన పుట్ఠో ‘‘న ఏసా మయ్హం మాతా, పచ్చామిత్తా ఏసా’’తి తం పవత్తిం సబ్బం ఆరోచేసి. సో తం ఆలిఙ్గిత్వా రోదిత్వా ‘‘ఏహి, తాత, కిం అమ్హాకం ఈదిసే ఠానే నివాసకిచ్చ’’న్తి తం ఆదాయ నిక్ఖమిత్వా ఏకం విహారం గన్త్వా పబ్బజిత్వా ఉభోపి తత్థ వసన్తా అరహత్తం పాపుణింసు.
మహాసావజ్జోతి లోకవజ్జవసేనపి విపాకవజ్జవసేనపీతి ద్వీహిపి కారణేహి మహాసావజ్జో. కథం? దోసేన హి దుట్ఠో హుత్వా మాతరిపి అపరజ్ఝతి, పితరిపి భాతిభగినిఆదీసుపి పబ్బజితేసుపి. సో గతగతట్ఠానేసు ‘‘అయం పుగ్గలో మాతాపితూసుపి అపరజ్ఝతి, భాతిభగినిఆదీసుపి, పబ్బజితేసుపీ’’తి మహతిం గరహం లభతి. ఏవం తావ లోకవజ్జవసేన మహాసావజ్జో. దోసవసేన పన కతేన ఆనన్తరియకమ్మేన కప్పం నిరయే పచ్చతి. ఏవం విపాకవజ్జవసేన మహాసావజ్జో. ఖిప్పవిరాగీతి ఖిప్పం విరజ్జతి. దోసేన హి దుట్ఠో మాతాపితూసుపి చేతియేపి బోధిమ్హిపి పబ్బజితేసుపి అపరజ్ఝిత్వా ‘‘మయ్హం ఖమథా’’తి. అచ్చయం దేసేతి. తస్స సహ ఖమాపనేన తం కమ్మం పాకతికమేవ హోతి.
మోహోపి ద్వీహేవ కారణేహి మహాసావజ్జో. మోహేన హి మూళ్హో హుత్వా మాతాపితూసుపి చేతియేపి బోధిమ్హిపి పబ్బజితేసుపి అపరజ్ఝిత్వా గతగతట్ఠానే గరహం లభతి. ఏవం తావ లోకవజ్జవసేన మహాసావజ్జో. మోహవసేన పన కతేన ఆనన్తరియకమ్మేన కప్పం నిరయే పచ్చతి. ఏవం విపాకవజ్జవసేనపి మహాసావజ్జో. దన్ధవిరాగీతి సణికం విరజ్జతి. మోహేన మూళ్హేన హి కతకమ్మం సణికం ముచ్చతి. యథా హి అచ్ఛచమ్మం సతక్ఖత్తుమ్పి ధోవియమానం న పణ్డరం హోతి, ఏవమేవ మోహేన మూళ్హేన కతకమ్మం సీఘం న ముచ్చతి, సణికమేవ ముచ్చతీతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.
౯. అకుసలమూలసుత్తవణ్ణనా
౭౦. నవమే అకుసలమూలానీతి అకుసలానం మూలాని, అకుసలాని చ తాని మూలాని చాతి వా అకుసలమూలాని. యదపి, భిక్ఖవే, లోభోతి యోపి, భిక్ఖవే, లోభో. తదపి అకుసలమూలన్తి సోపి అకుసలమూలం. అకుసలమూలం వా సన్ధాయ ఇధ తమ్పీతి అత్థో వట్టతియేవ. ఏతేనుపాయేన సబ్బత్థ నయో నేతబ్బో. అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆయూహతి సమ్పిణ్డేతి రాసిం కరోతి. అసతా దుక్ఖం ఉప్పాదయతీతి అభూతేన అవిజ్జమానేన యంకిఞ్చి తస్స అభూతం దోసం వత్వా దుక్ఖం ఉప్పాదేతి. వధేన వాతిఆది యేనాకారేన దుక్ఖం ఉప్పాదేతి, తం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ జానియాతి ధనజానియా. పబ్బాజనాయాతి గామతో వా రట్ఠతో వా పబ్బాజనీయకమ్మేన. బలవమ్హీతి అహమస్మి బలవా. బలత్థో ఇతిపీతి బలేన మే అత్థో ఇతిపి, బలే వా ఠితోమ్హీతిపి వదతి.
అకాలవాదీతి కాలస్మిం న వదతి, అకాలస్మిం వదతి నామ. అభూతవాదీతి భూతం న వదతి, అభూతం వదతి నామ. అనత్థవాదీతి అత్థం న వదతి, అనత్థం వదతి నామ. అధమ్మవాదీతి ధమ్మం న వదతి, అధమ్మం వదతి నామ. అవినయవాదీతి వినయం న వదతి, అవినయం వదతి నామ.
తథా హాయన్తి తథా హి అయం. న ఆతప్పం కరోతి తస్స నిబ్బేఠనాయాతి తస్స అభూతస్స నిబ్బేఠనత్థాయ వీరియం న కరోతి. ఇతిపేతం అతచ్ఛన్తి ఇమినాపి కారణేన ఏతం అతచ్ఛం. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం.
దుగ్గతి పాటికఙ్ఖాతి నిరయాదికా దుగ్గతి ఇచ్ఛితబ్బా, సా అస్స అవస్సభావినీ, తత్థానేన నిబ్బత్తితబ్బన్తి అత్థో. ఉద్ధస్తోతి ఉపరి ధంసితో. పరియోనద్ధోతి సమన్తా ఓనద్ధో. అనయం ఆపజ్జతీతి అవుడ్ఢిం ఆపజ్జతి. బ్యసనం ఆపజ్జతీతి వినాసం ఆపజ్జతి. గిమ్హకాలస్మిఞ్హి మాలువాసిపాటికాయ ఫలితాయ బీజాని ఉప్పతిత్వా వటరుక్ఖాదీనం మూలే పతన్తి. తత్థ యస్స రుక్ఖస్స మూలే తీసు దిసాసు తీణి బీజాని పతితాని హోన్తి, తస్మిం రుక్ఖే పావుస్సకేన మేఘేన అభివట్ఠే తీహి బీజేహి తయో అఙ్కురా ఉట్ఠహిత్వా తం రుక్ఖం అల్లీయన్తి. తతో పట్ఠాయ రుక్ఖదేవతాయో సకభావేన సణ్ఠాతుం న సక్కోన్తి. తేపి అఙ్కురా వడ్ఢమానా లతాభావం ఆపజ్జిత్వా తం రుక్ఖం అభిరుహిత్వా సబ్బవిటపసాఖాపసాఖా సంసిబ్బిత్వా తం రుక్ఖం ఉపరి పరియోనన్ధన్తి. సో మాలువాలతాహి సంసిబ్బితో ఘనేహి మహన్తేహి మాలువాపత్తేహి సఞ్ఛన్నో దేవే వా వస్సన్తే వాతే వా వాయన్తే తత్థ తత్థ పలుజ్జిత్వా ఖాణుమత్తమేవ అవసిస్సతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.
ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ పన ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – సాలాదీసు అఞ్ఞతరరుక్ఖో వియ హి అయం సత్తో దట్ఠబ్బో, తిస్సో మాలువాలతా వియ తీణి అకుసలమూలాని, యావ రుక్ఖసాఖా అసమ్పత్తా, తావ తాసం లతానం ఉజుకం రుక్ఖారోహనం వియ లోభాదీనం ద్వారం అసమ్పత్తకాలో, సాఖానుసారేన గమనకాలో వియ ద్వారవసేన గమనకాలో, పరియోనద్ధకాలో వియ లోభాదీహి పరియుట్ఠితకాలో, ఖుద్దకసాఖానం పలుజ్జనకాలో వియ ద్వారప్పత్తానం కిలేసానం వసేన ఖుద్దానుఖుద్దకా ఆపత్తియో ఆపన్నకాలో, మహాసాఖానం పలుజ్జనకాలో వియ గరుకాపత్తిం ఆపన్నకాలో, లతానుసారేన ఓతిణ్ణేన ఉదకేన మూలేసు తిన్తేసు రుక్ఖస్స భూమియం పతనకాలో వియ కమేన చత్తారి పారాజికాని ఆపజ్జిత్వా చతూసు అపాయేసు నిబ్బత్తనకాలో దట్ఠబ్బో.
సుక్కపక్ఖో వుత్తవిపల్లాసేన వేదితబ్బో. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ పన ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – సాలాదీసు అఞ్ఞతరరుక్ఖో వియ అయం సత్తో దట్ఠబ్బో, తిస్సో మాలువాలతా వియ తీణి అకుసలమూలాని, తాసం అప్పవత్తిం కాతుం ఆగతపురిసో వియ యోగావచరో, కుద్దాలో వియ పఞ్ఞా, కుద్దాలపిటకం వియ సద్ధాపిటకం, పలిఖననఖణిత్తి వియ విపస్సనాపఞ్ఞా, ఖణిత్తియా మూలచ్ఛేదనం వియ విపస్సనాఞాణేన అవిజ్జామూలస్స ఛిన్దనకాలో, ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దనకాలో వియ ఖన్ధవసేన దిట్ఠకాలో, ఫాలనకాలో వియ మగ్గఞాణేన కిలేసానం సముగ్ఘాతితకాలో, మసికరణకాలో వియ ధరమానకపఞ్చక్ఖన్ధకాలో, మహావాతే ఓపుణిత్వా అప్పవత్తనకాలో వియ ఉపాదిన్నకక్ఖన్ధానం అప్పటిసన్ధికనిరోధేన నిరుజ్ఝిత్వా పునబ్భవే పటిసన్ధిఅగ్గహణకాలో దట్ఠబ్బోతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.
౧౦. ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా
౭౧. దసమే తదహుపోసథేతి తస్మిం అహు ఉపోసథే తం దివసం ఉపోసథే, పన్నరసికఉపోసథదివసేతి వుత్తం హోతి. ఉపసఙ్కమీతి ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ గన్ధమాలాదిహత్థా ఉపసఙ్కమి. హన్దాతి వవస్సగ్గత్థే నిపాతో. దివా దివస్సాతి దివసస్స దివా నామ మజ్ఝన్హో, ఇమస్మిం ఠితే మజ్ఝన్హికే కాలేతి అత్థో. కుతో ను త్వం ఆగచ్ఛసీతి కిం కరోన్తీ విచరసీతి పుచ్ఛతి. గోపాలకుపోసథోతి గోపాలకేహి సద్ధిం ఉపవసనఉపోసథో. నిగణ్ఠుపోసథోతి నిగణ్ఠానం ఉపవసనఉపోసథో. అరియుపోసథోతి అరియానం ఉపవసనఉపోసథో. సేయ్యథాపి విసాఖేతి యథా నామ, విసాఖే. సాయన్హసమయే సామికానం గావో నియ్యాతేత్వాతి గోపాలకా హి దేవసికవేతనేన వా పఞ్చాహదసాహఅద్ధమాసమాసఛమాససంవచ్ఛరపరిచ్ఛేదేన వా గావో గహేత్వా రక్ఖన్తి. ఇధ పన దేవసికవేతనేన రక్ఖన్తం సన్ధాయేతం వుత్తం – నియ్యాతేత్వాతి పటిచ్ఛాపేత్వా ‘‘ఏతా వో గావో’’తి దత్వా. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతీతి అత్తనో గేహం గన్త్వా భుఞ్జిత్వా మఞ్చే నిపన్నో ఏవం పచ్చవేక్ఖతి. అభిజ్ఝాసహగతేనాతి తణ్హాయ సమ్పయుత్తేన. ఏవం ఖో, విసాఖే, గోపాలకుపోసథో హోతీతి అరియుపోసథోవ అయం, అపరిసుద్ధవితక్కతాయ పన గోపాలకఉపోసథట్ఠానే ఠితో. న మహప్ఫలోతి విపాకఫలేన న మహప్ఫలో. న మహానిసంసోతి విపాకానిసంసేన న మహానిసంసో. న మహాజుతికోతి విపాకోభాసేన న మహాఓభాసో. న మహావిప్ఫారోతి విపాకవిప్ఫారస్స అమహన్తతాయ న మహావిప్ఫారో.
సమణజాతికాతి సమణాయేవ. పరం యోజనసతన్తి యోజనసతం అతిక్కమిత్వా తతో పరం. తేసు దణ్డం నిక్ఖిపాహీతి తేసు యోజనసతతో పరభాగేసు ఠితేసు సత్తేసు దణ్డం నిక్ఖిప, నిక్ఖిత్తదణ్డో హోహి. నాహం క్వచని కస్సచి కిఞ్చనతస్మిన్తి అహం కత్థచి కస్సచి పరస్స కిఞ్చనతస్మిం న హోమి. కిఞ్చనం వుచ్చతి పలిబోధో, పలిబోధో న హోమీతి వుత్తం హోతి. న చ మమ క్వచని కత్థచి కిఞ్చనతత్థీతి మమాపి క్వచని అన్తో వా బహిద్ధా వా కత్థచి ఏకపరిక్ఖారేపి కిఞ్చనతా నత్థి, పలిబోధో నత్థి, ఛిన్నపలిబోధోహమస్మీతి వుత్తం హోతి. భోగేతి మఞ్చపీఠయాగుభత్తాదయో. అదిన్నంయేవ పరిభుఞ్జతీతి పునదివసే మఞ్చే నిపజ్జన్తోపి పీఠే నిసీదన్తోపి యాగుం పివన్తోపి భత్తం భుఞ్జన్తోపి తే భోగే అదిన్నేయేవ పరిభుఞ్జతి. న మహప్ఫలోతి నిప్ఫలో. బ్యఞ్జనమేవ హి ఏత్థ సావసేసం, అత్థో పన నిరవసేసో. ఏవం ఉపవుత్థస్స హి ఉపోసథస్స అప్పమత్తకమ్పి విపాకఫలం ఇట్ఠం కన్తం మనాపం నామ నత్థి. తస్మా నిప్ఫలోత్వేవ వేదితబ్బో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
ఉపక్కిలిట్ఠస్స చిత్తస్సాతి ఇదం కస్మా ఆహ? సంకిలిట్ఠేన హి చిత్తేన ఉపవుత్థో ఉపోసథో న మహప్ఫలో హోతీతి దస్సితత్తా విసుద్ధేన చిత్తేన ఉపవుత్థస్స మహప్ఫలతా అనుఞ్ఞాతా హోతి. తస్మా యేన కమ్మట్ఠానేన చిత్తం విసుజ్ఝతి, తం చిత్తవిసోధనకమ్మట్ఠానం దస్సేతుం ఇదమాహ. తత్థ ఉపక్కమేనాతి పచ్చత్తపురిసకారేన, ఉపాయేన వా. తథాగతం అనుస్సరతీతి అట్ఠహి కారణేహి తథాగతగుణే అనుస్సరతి. ఏత్థ హి ఇతిపి సో భగవాతి సో భగవా ఇతిపి సీలేన, ఇతిపి సమాధినాతి సబ్బే లోకియలోకుత్తరా బుద్ధగుణా సఙ్గహితా. అరహన్తిఆదీహి పాటియేక్కగుణావ నిద్దిట్ఠా. తథాగతం అనుస్సరతో చిత్తం పసీదతీతి లోకియలోకుత్తరే తథాగతగుణే అనుస్సరన్తస్స చిత్తుప్పాదో పసన్నో హోతి.
చిత్తస్స ఉపక్కిలేసాతి పఞ్చ నీవరణా. కక్కన్తి ఆమలకకక్కం. తజ్జం వాయామన్తి తజ్జాతికం తదనుచ్ఛవికం కక్కేన మక్ఖనఘంసనధోవనవాయామం. పరియోదపనా హోతీతి సుద్ధభావకరణం హోతి. కిలిట్ఠస్మిం హి సీసే పసాధనం పసాధేత్వా నక్ఖత్తం కీళమానో న సోభతి, పరిసుద్ధే పన తస్మిం పసాధనం పసాధేత్వా నక్ఖత్తం కీళమానో సోభతి, ఏవమేవ కిలిట్ఠచిత్తేన ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ ఉపోసథో ఉపవుత్థో న మహప్ఫలో హోతి, పరిసుద్ధేన పన చిత్తేన ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ ఉపవుత్థో ఉపోసథో మహప్ఫలో హోతీతి అధిప్పాయేన ఏవమాహ. బ్రహ్ముపోసథం ఉపవసతీతి బ్రహ్మా వుచ్చతి సమ్మాసమ్బుద్ధో, తస్స గుణానుస్సరణవసేన అయం ఉపోసథో బ్రహ్ముపోసథో నామ, తం ఉపవసతి. బ్రహ్మునా సద్ధిం సంవసతీతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన సద్ధిం సంవసతి. బ్రహ్మఞ్చస్స ఆరబ్భాతి సమ్మాసమ్బుద్ధం ఆరబ్భ.
ధమ్మం అనుస్సరతీతి సహతన్తికం లోకుత్తరధమ్మం అనుస్సరతి. సోత్తిన్తి కురువిన్దకసోత్తిం. కురువిన్దకపాసాణచుణ్ణేన హి సద్ధిం లాఖం యోజేత్వా మణికే కత్వా విజ్ఝిత్వా సుత్తేన ఆవుణిత్వా తం మణి కలాపపన్తిం ఉభతో గహేత్వా పిట్ఠిం ఘంసేన్తి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సోత్తిఞ్చ పటిచ్చా’’తి. చుణ్ణన్తి న్హానీయచుణ్ణం. తజ్జం వాయామన్తి ఉబ్బట్టనఘంసనధోవనాదికం తదనురూపవాయామం. ధమ్ముపోసథన్తి సహతన్తికం నవలోకుత్తరధమ్మం ఆరబ్భ ఉపవుత్థత్తా అయం ఉపోసథో ‘‘ధమ్ముపోసథో’’తి వుత్తో. ఇధాపి పరియోదపనాతి పదే ఠత్వా పురిమనయేనేవ యోజనా కాతబ్బా.
సఙ్ఘం అనుస్సరతీతి అట్ఠన్నం అరియపుగ్గలానం గుణే అనుస్సరతి. ఉస్మఞ్చ పటిచ్చాతి ద్వే తయో వారే గాహాపితం ఉసుమం పటిచ్చ. ఉసఞ్చాతిపి పాఠో, అయమేవత్థో. ఖారన్తి ఛారికం. గోమయన్తి గోముత్తం వా అజలణ్డికా వా. పరియోదపనాతి ఇధాపి పురిమనయేనేవ యోజనా కాతబ్బా. సఙ్ఘుపోసథన్తి అట్ఠన్నం అరియపుగ్గలానం గుణే ఆరబ్భ ఉపవుత్థత్తా అయం ఉపోసథో ‘‘సఙ్ఘుపోసథో’’తి వుత్తో.
సీలానీతి గహట్ఠో గహట్ఠసీలాని, పబ్బజితో పబ్బజితసీలాని. అఖణ్డానీతిఆదీనం అత్థో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౧) విత్థారితోవ. వాలణ్డుపకన్తి అస్సవాలేహి వా మకచివాలాదీహి వా కతం అణ్డుపకం. తజ్జం వాయామన్తి తేలేన తేమేత్వా మలస్స తిన్తభావం ఞత్వా ఛారికం పక్ఖిపిత్వా వాలణ్డుపకేన ఘంసనవాయామో. ఇధ పరియోదపనాతి పదే ఠత్వా ఏవం యోజనా కాతబ్బా కిలిట్ఠస్మిఞ్హి ఆదాసే మణ్డితపసాధితోపి అత్తభావో ఓలోకియమానో న సోభతి, పరిసుద్ధే సోభతి. ఏవమేవ కిలిట్ఠేన చిత్తేన ఉపవుత్థో ఉపోసథో న మహప్ఫలో హోతి, పరిసుద్ధేన పన మహప్ఫలో హోతీతి. సీలుపోసథన్తి అత్తనో సీలానుస్సరణవసేన ఉపవుత్థో ఉపోసథో సీలుపోసథో నామ. సీలేన సద్ధిన్తి అత్తనో పఞ్చసీలదససీలేన సద్ధిం. సీలఞ్చస్స ఆరబ్భాతి పఞ్చసీలం దససీలఞ్చ ఆరబ్భ.
దేవతా అనుస్సరతీతి దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనో సద్ధాదిగుణే అనుస్సరతి. ఉక్కన్తి ఉద్ధనం. లోణన్తి లోణమత్తికా. గేరుకన్తి గేరుకచుణ్ణం. నాళికసణ్డాసన్తి ధమననాళికఞ్చేవ పరివత్తనసణ్డాసఞ్చ. తజ్జం వాయామన్తి ఉద్ధనే పక్ఖిపనధమనపరివత్తనాదికం అనురూపం వాయామం. ఇధ పరియోదపనాతి పదే ఠత్వా ఏవం యోజనా వేదితబ్బా – సంకిలిట్ఠసువణ్ణమయేన హి పసాధనభణ్డేన పసాధితా నక్ఖత్తం కీళమానా న సోభన్తి, పరిసుద్ధసువణ్ణమయేన సోభన్తి. ఏవమేవ సంకిలిట్ఠచిత్తస్స ఉపోసథో న మహప్ఫలో హోతి, పరిసుద్ధచిత్తస్స మహప్ఫలో. దేవతుపోసథన్తి దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనో గుణే అనుస్సరన్తేన ఉపవుత్థఉపోసథో దేవతుపోసథో నామ. సేసం ఇమేసు బుద్ధానుస్సతిఆదీసు కమ్మట్ఠానేసు యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩ ఆదయో) వుత్తమేవ.
పాణాతిపాతన్తి పాణవధం. పహాయాతి తం పాణాతిపాతచేతనాసఙ్ఖాతం దుస్సీల్యం పజహిత్వా. పటివిరతాతి పహీనకాలతో పట్ఠాయ తతో దుస్సీల్యతో ఓరతా విరతావ. నిహితదణ్డా నిహితసత్థాతి పరూపఘాతత్థాయ దణ్డం వా సత్థం వా ఆదాయ అవత్తనతో నిక్ఖిత్తదణ్డా చేవ నిక్ఖిత్తసత్థా చాతి అత్థో. ఏత్థ చ ఠపేత్వా దణ్డం సబ్బమ్పి అవసేసం ఉపకరణం సత్తానం విహింసనభావతో సత్థన్తి వేదితబ్బం. యం పన భిక్ఖూ కత్తరదణ్డం వా దన్తకట్ఠవాసిం వా పిప్ఫలకం వా గహేత్వా విచరన్తి, న తం పరూపఘాతత్థాయ. తస్మా నిహితదణ్డా నిహితసత్థాత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. లజ్జీతి పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణాయ లజ్జాయ సమన్నాగతా. దయాపన్నాతి దయం మేత్తచిత్తతం ఆపన్నా. సబ్బపాణభూతహితానుకమ్పీతి సబ్బే పాణభూతే హితేన అనుకమ్పకా, తాయ ఏవ దయాపన్నతాయ సబ్బేసం పాణభూతానం హితచిత్తకాతి అత్థో. అహమ్పజ్జాతి అహమ్పి అజ్జ. ఇమినాపి అఙ్గేనాతి ఇమినాపి గుణఙ్గేన. అరహతం అనుకరోమీతి యథా పురతో గచ్ఛన్తం పచ్ఛతో గచ్ఛన్తో అనుగచ్ఛతి నామ, ఏవం అహమ్పి అరహన్తేహి పఠమం కతం ఇమం గుణం పచ్ఛా కరోన్తో తేసం అరహన్తానం అనుకరోమి. ఉపోసథో చ మే ఉపవుత్థో భవిస్సతీతి ఏవం కరోన్తేన మయా అరహతఞ్చ అనుకతం భవిస్సతి, ఉపోసథో చ ఉపవుత్థో భవిస్సతి.
అదిన్నాదానన్తి అదిన్నస్స పరపరిగ్గహితస్స ఆదానం, థేయ్యం చోరికన్తి అత్థో. దిన్నమేవ ఆదియన్తీతి దిన్నాదాయీ. చిత్తేనపి దిన్నమేవ పటికఙ్ఖన్తీతి దిన్నపాటికఙ్ఖీ. థేనేతీతి థేనో, న థేనేన అథేనేన. అథేనత్తాయేవ సుచిభూతేన. అత్తనాతి అత్తభావేన, అథేనం సుచిభూతం అత్తభావం కత్వా విహరన్తీతి వుత్తం హోతి.
అబ్రహ్మచరియన్తి అసేట్ఠచరియం. బ్రహ్మం సేట్ఠం ఆచారం చరన్తీతి బ్రహ్మచారీ. ఆరాచారీతి అబ్రహ్మచరియతో దూరాచారీ. మేథునాతి రాగపరియుట్ఠానవసేన సదిసత్తా మేథునకాతి లద్ధవోహారేహి పటిసేవితబ్బతో మేథునోతి సఙ్ఖం గతా అసద్ధమ్మా. గామధమ్మాతి గామవాసీనం ధమ్మా.
ముసావాదాతి అలికవచనా తుచ్ఛవచనా. సచ్చం వదన్తీతి సచ్చవాదీ. సచ్చేన సచ్చం సందహన్తి ఘట్టేన్తీతి సచ్చసన్ధా, న అన్తరన్తరా ముసా వదన్తీతి అత్థో. యో హి పురిసో కదాచి ముసావాదం వదతి, కదాచి సచ్చం. తస్స ముసావాదేన అన్తరితత్తా సచ్చం సచ్చేన న ఘటీయతి. తస్మా న సో సచ్చసన్ధో. ఇమే పన న తాదిసా, జీవితహేతుపి ముసా అవత్వా సచ్చేన సచ్చం సందహన్తియేవాతి సచ్చసన్ధా. థేతాతి థిరా, ఠితకథాతి అత్థో. ఏకో పుగ్గలో హలిద్దిరాగో వియ థుసరాసిమ్హి నిఖాతఖాణు వియ అస్సపిట్ఠే ఠపితకుమ్భణ్డమివ చ న ఠితకథో హోతి. ఏకో పాసాణలేఖా వియ ఇన్దఖీలో వియ చ ఠితకథో హోతి, అసినా సీసం ఛిన్దన్తేపి ద్వే కథా న కథేతి. అయం వుచ్చతి థేతో. పచ్చయికాతి పత్తియాయితబ్బకా, సద్ధాయికాతి అత్థో. ఏకచ్చో హి పుగ్గలో న పచ్చయికో హోతి, ‘‘ఇదం కేన వుత్తం, అసుకేన నామా’’తి వుత్తే ‘‘మా తస్స వచనం సద్దహథా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. ఏకో పచ్చయికో హోతి, ‘‘ఇదం కేన వుత్తం, అసుకేనా’’తి వుత్తే ‘‘యది తేన వుత్తం, ఇదమేవ పమాణం, ఇదాని పటిక్ఖిపితబ్బం నత్థి, ఏవమేవం ఇద’’న్తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి పచ్చయికో. అవిసంవాదకా లోకస్సాతి తాయ సచ్చవాదితాయ లోకం న విసంవాదేన్తీతి అత్థో.
సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానన్తి సురామేరయమజ్జానం పానచేతనాసఙ్ఖాతం పమాదకారణం. ఏకభత్తికాతి పాతరాసభత్తం సాయమాసభత్తన్తి ద్వే భత్తాని. తేసు పాతరాసభత్తం అన్తోమజ్ఝన్హికేన పరిచ్ఛిన్నం, ఇతరం మజ్ఝన్హికతో ఉద్ధం అన్తోఅరుణేన. తస్మా అన్తోమజ్ఝన్హికే దసక్ఖత్తుం భుఞ్జమానాపి ఏకభత్తికావ హోన్తి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఏకభత్తికా’’తి. రత్తిభోజనం రత్తి, తతో ఉపరతాతి రత్తూపరతా. అతిక్కన్తే మజ్ఝన్హికే యావ సూరియత్థఙ్గమనా భోజనం వికాలభోజనం నామ, తతో విరతత్తా విరతా వికాలభోజనా.
సాసనస్స అననులోమత్తా విసూకం పటాణిభూతం దస్సనన్తి విసూకదస్సనం, అత్తనా నచ్చననచ్చాపనాదివసేన నచ్చఞ్చ గీతఞ్చ వాదితఞ్చ, అన్తమసో మయూరనచ్చనాదివసేనాపి పవత్తానం నచ్చాదీనం విసూకభూతం దస్సనఞ్చాతి నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనం. నచ్చాదీని హి అత్తనా పయోజేతుం వా పరేహి పయోజాపేతుం వా పయుత్తాని పస్సితుం వా నేవ భిక్ఖూనం, న భిక్ఖునీనం వట్టన్తి.
మాలాదీసు మాలాతి యంకిఞ్చి పుప్ఫం. గన్ధన్తి యంకిఞ్చి గన్ధజాతం. విలేపనన్తి ఛవిరాగకరణం. తత్థ పిళన్ధన్తో ధారేతి నామ, ఊనట్ఠానం పూరేన్తో మణ్డేతి నామ, గన్ధవసేన ఛవిరాగవసేన చ సాదియన్తో విభూసేతి నామ. ఠానం వుచ్చతి కారణం, తస్మా యాయ దుస్సీల్యచేతనాయ తాని మాలాధారణాదీని మహాజనో కరోతి, తతో పటివిరతాతి అత్థో. ఉచ్చాసయనం వుచ్చతి పమాణాతిక్కన్తం, మహాసయనం అకప్పియత్థరణం, తతో పటివిరతాతి అత్థో.
కీవమహప్ఫలోతి కిత్తకం మహప్ఫలో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. పహూతరత్తరతనానన్తి పహూతేన రత్తసఙ్ఖాతేన రతనేన సమన్నాగతానం, సకలజమ్బుదీపతలం భేరితలసదిసం కత్వా కటిప్పమాణేహి సత్తహి రతనేహి పూరితానన్తి అత్థో. ఇస్సరియాధిపచ్చన్తి ఇస్సరభావేన వా ఇస్సరియమేవ వా ఆధిపచ్చం, న ఏత్థ సాహసికకమ్మన్తిపి ఇస్సరియాధిపచ్చం. రజ్జం కారేయ్యాతి ఏవరూపం చక్కవత్తిరజ్జం కారేయ్య. అఙ్గానన్తిఆదీని తేసం జనపదానం నామాని. కలం నాగ్ఘతి సోళసిన్తి ఏకం అహోరత్తం ఉపవుత్థఉపోసథే పుఞ్ఞం సోళసభాగే కత్వా తతో ఏకం భాగఞ్చ న అగ్ఘతి. ఏకరత్తుపోసథస్స సోళసియా కలాయ యం విపాకఫలం, తంయేవ తతో బహుతరం హోతీతి అత్థో. కపణన్తి పరిత్తకం.
అబ్రహ్మచరియాతి అసేట్ఠచరియతో. రత్తిం న భుఞ్జేయ్య వికాలభోజనన్తి ఉపోసథం ఉపవసన్తో రత్తిభోజనఞ్చ దివావికాలభోజనఞ్చ న భుఞ్జేయ్య. మఞ్చే ఛమాయంవ సయేథ సన్థతేతి ముట్ఠిహత్థపాదకే కప్పియమఞ్చే వా సుధాదిపరికమ్మకతాయ భూమియం వా తిణపణ్ణపలాలాదీని సన్థరిత్వా కతే సన్థతే వా సయేథాతి అత్థో. ఏతం హి అట్ఠఙ్గికమాహుపోసథన్తి ఏవం పాణాతిపాతాదీని అసమాచరన్తేన ఉపవుత్థం ఉపోసథం అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతత్తా అట్ఠఙ్గికన్తి వదన్తి. తం పన ఉపవసన్తేన ‘‘స్వే ఉపోసథికో భవిస్సామీ’’తి అజ్జేవ ‘‘ఇదఞ్చ ఇదఞ్చ కరేయ్యాథా’’తి ఆహారాదివిధానం విచారేతబ్బం. ఉపోసథదివసే పాతోవ భిక్ఖుస్స వా భిక్ఖునియా వా దససీలలక్ఖణఞ్ఞునో ఉపాసకస్స వా ఉపాసికాయ వా సన్తికే వాచం భిన్దిత్వా ఉపోసథఙ్గాని సమాదాతబ్బాని. పాళిం అజానన్తేన పన ‘‘బుద్ధపఞ్ఞత్తం ఉపోసథం అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠాతబ్బం. అఞ్ఞం అలభన్తేన అత్తనాపి అధిట్ఠాతబ్బం, వచీభేదో పన కాతబ్బోయేవ. ఉపోసథం ఉపవసన్తేన పరూపరోధపటిసంయుత్తా కమ్మన్తా న విచారేతబ్బా, ఆయవయగణనం కరోన్తేన న వీతినామేతబ్బం, గేహే పన ఆహారం లభిత్వా నిచ్చభత్తికభిక్ఖునా వియ పరిభుఞ్జిత్వా విహారం గన్త్వా ధమ్మో వా సోతబ్బో, అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు అఞ్ఞతరం వా మనసికాతబ్బం.
సుదస్సనాతి సున్దరదస్సనా. ఓభాసయన్తి ఓభాసయమానా. అనుపరియన్తీతి విచరన్తి. యావతాతి యత్తకం ఠానం. అన్తలిక్ఖగాతి ఆకాసఙ్గమా. పభాసన్తీతి జోతన్తి పభా ముఞ్చన్తి. దిసావిరోచనాతి సబ్బదిసాసు విరోచమానా. అథ వా పభాసన్తీతి దిసాహి దిసా ఓభాసన్తి. విరోచనాతి విరోచమానా. వేళురియన్తి మణీతి వత్వాపి ఇమినా జాతిమణిభావం దస్సేతి. ఏకవస్సికవేళువణ్ణఞ్హి వేళురియం జాతిమణి నామ. తం సన్ధాయేవమాహ. భద్దకన్తి లద్ధకం. సిఙ్గీసువణ్ణన్తి గోసిఙ్గసదిసం హుత్వా ఉప్పన్నత్తా ఏవం నామకం సువణ్ణం. కఞ్చనన్తి పబ్బతేయ్యం పబ్బతే జాతసువణ్ణం. జాతరూపన్తి సత్థువణ్ణసువణ్ణం. హటకన్తి కిపిల్లికాహి నీహటసువణ్ణం. నానుభవన్తీతి న పాపుణన్తి. చన్దప్పభాతి సామిఅత్థే పచ్చత్తం, చన్దప్పభాయాతి అత్థో. ఉపవస్సుపోసథన్తి ఉపవసిత్వా ఉపోసథం. సుఖుద్రయానీతి సుఖఫలాని సుఖవేదనీయాని. సగ్గముపేన్తి ఠానన్తి సగ్గసఙ్ఖాతం ఠానం ఉపగచ్ఛన్తి, కేనచి అనిన్దితా హుత్వా దేవలోకే ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. సేసమేత్థ యం అన్తరన్తరా న వుత్తం, తం వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బన్తి.
మహావగ్గో దుతియో.