.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
అఙ్గుత్తరనికాయే
తికనిపాత-అట్ఠకథా
౧. పఠమపణ్ణాసకం
౧. బాలవగ్గో
౧. భయసుత్తవణ్ణనా
౧. తికనిపాతస్స పఠమే భయానీతిఆదీసు భయన్తి చిత్తుత్రాసో. ఉపద్దవోతి అనేకగ్గతాకారో. ఉపసగ్గోతి ఉపసట్ఠాకారో తత్థ తత్థ లగ్గనాకారో.
తేసం ఏవం నానత్తం వేదితబ్బం – పబ్బతవిసమనిస్సితా చోరా జనపదవాసీనం పేసేన్తి – ‘‘మయం అసుకదివసే నామ తుమ్హాకం గామం పహరిస్సామా’’తి. తే తం పవత్తిం సుతకాలతో పట్ఠాయ భయం సన్తాసం ఆపజ్జన్తి. అయం చిత్తుత్రాసో నామ. ‘‘యథా నో తే చోరా కుపితా అనత్థమ్పి ఆవహేయ్యు’’న్తి హత్థసారం గహేత్వా ద్విపదచతుప్పదేహి సద్ధిం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తత్థ తత్థ భూమియం నిపజ్జన్తి డంసమకసాదీహి ఖజ్జమానా, గుమ్బన్తరాని పవిసన్తా ఖాణుకణ్టకే మద్దన్తి. తేసం ఏవం విచరన్తానం విక్ఖిత్తభావో అనేకగ్గతాకారో నామ. తతో చోరేసు యథావుత్తే దివసే అనాగచ్ఛన్తేసు ‘‘తుచ్ఛకసాసనం భవిస్సతి, గామం పవిసిస్సామా’’తి సపరిక్ఖారా గామం పవిసన్తి. అథ తేసం పవిట్ఠభావం ఞత్వా గామం పరివారేత్వా ద్వారే అగ్గిం దత్వా మనుస్సే ఘాతేత్వా చోరా సబ్బం విభవం విలుమ్పిత్వా గచ్ఛన్తి. తేసు ఘాతితావసేసా అగ్గిం నిబ్బాపేత్వా కోట్ఠకచ్ఛాయాభిత్తిచ్ఛాయాదీసు తత్థ తత్థ లగ్గిత్వా నిసీదన్తి నట్ఠం అనుసోచమానా. అయం ఉపసట్ఠాకారో లగ్గనాకారో నామ.
నళాగారాతి నళేహి ఛన్నపటిచ్ఛన్నఅగారా. సేససమ్భారా పనేత్థ రుక్ఖమయా హోన్తి. తిణాగారేపి ఏసేవ నయో. కూటాగారానీతి కూటసఙ్గహితాని అగారాని. ఉల్లిత్తావలిత్తానీతి అన్తో చ బహి చ లిత్తాని. నివాతానీతి నివారితవాతప్పవేసాని. ఫుసితగ్గళానీతి ఛేకేహి వడ్ఢకీహి కతత్తా పిట్ఠసఙ్ఘాటమ్హి సుట్ఠు ఫుసితకవాటాని. పిహితవాతపానానీతి యుత్తవాతపానాని. ఇమినా పదద్వయేన కవాటవాతపానానం నిచ్చపిహితతం అకథేత్వా సమ్పత్తియేవ కథితా. ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే పన తాని పిధీయన్తి చ వివరీయన్తి చ.
బాలతో ఉప్పజ్జన్తీతి బాలమేవ నిస్సాయ ఉప్పజ్జన్తి. బాలో హి అపణ్డితపురిసో రజ్జం వా ఓపరజ్జం వా అఞ్ఞం వా పన మహన్తం ఠానం పత్థేన్తో కతిపయే అత్తనా సదిసే విధవపుత్తే మహాధుత్తే గహేత్వా ‘‘ఏథ అహం తుమ్హే ఇస్సరే కరిస్సామీ’’తి పబ్బతగహనాదీని నిస్సాయ అన్తమన్తే గామే పహరన్తో దామరికభావం జానాపేత్వా అనుపుబ్బేన నిగమేపి జనపదేపి పహరతి. మనుస్సా గేహాని ఛడ్డేత్వా ఖేమట్ఠానం పత్థయమానా పక్కమన్తి. తే నిస్సాయ వసన్తా భిక్ఖూపి భిక్ఖునియోపి అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానాని పహాయ పక్కమన్తి. గతగతట్ఠానే భిక్ఖాపి సేనాసనమ్పి దుల్లభం హోతి. ఏవం చతున్నమ్పి పరిసానం భయం ఆగతమేవ హోతి. పబ్బజ్జితేసుపి ద్వే బాలా భిక్ఖూ అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదం పట్ఠపేత్వా చోదనం ఆరభన్తి. ఇతి కోసమ్బివాసికానం వియ మహాకలహో ఉప్పజ్జతి. చతున్నం పరిసానం భయం ఆగతమేవ హోతీతి ఏవం యాని కానిచి భయాని ఉప్పజ్జన్తి, సబ్బాని తాని బాలతో ఉప్పజ్జన్తీతి యథానుసన్ధినా దేసనం నిట్ఠపేసి.
౨. లక్ఖణసుత్తవణ్ణనా
౨. దుతియే కాయద్వారాదిపవత్తం కమ్మం లక్ఖణం సఞ్జాననకారణం అస్సాతి కమ్మలక్ఖణో. అపదానసోభనీ పఞ్ఞాతి యా పఞ్ఞా నామ అపదానేన సోభతి, బాలా చ పణ్డితా చ అత్తనో అత్తనో చరితేనేవ పాకటా హోన్తీతి అత్థో. బాలేన హి గతమగ్గో రుక్ఖగచ్ఛగామనిగమాదీని ఝాపేత్వా గచ్ఛన్తస్స ఇన్దగ్గినో గతమగ్గో వియ హోతి, ఝామట్ఠానమత్తమేవ అఙ్గారమసిఛారికాసమాకులం పఞ్ఞాయతి. పణ్డితేన గతమగ్గో కుసోబ్భాదయో పూరేత్వా వివిధసస్ససమ్పదం ఆవహమానేన చతుదీపికమేఘేన గతమగ్గో వియ హోతి. యథా తేన గతమగ్గే ఉదకపూరాని చేవ వివిధసస్సఫలాఫలాని చ తాని తాని ఠానాని పఞ్ఞాయన్తి, ఏవం పణ్డితేన గతమగ్గే సమ్పత్తియోవ పఞ్ఞాయన్తి నో విపత్తియోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
౩. చిన్తీసుత్తవణ్ణనా
౩. తతియే బాలలక్ఖణానీతి ‘‘బాలో అయ’’న్తి ఏతేహి లక్ఖీయతి ఞాయతీతి బాలలక్ఖణాని. తానేవస్స సఞ్జాననకారణానీతి బాలనిమిత్తాని. బాలాపదానానీతి బాలస్స అపదానాని. దుచ్చిన్తితచిన్తీతి చిన్తయన్తో అభిజ్ఝాబ్యాపాదమిచ్ఛాదస్సనవసేన దుచ్చిన్తితమేవ చిన్తేతి. దుబ్భాసితభాసీతి భాసమానోపి ముసావాదాదిభేదం దుబ్భాసితమేవ భాసతి. దుక్కటకమ్మకారీతి కరోన్తోపి పాణాతిపాతాదివసేన దుక్కటకమ్మమేవ కరోతి. పణ్డితలక్ఖణానీతిఆది వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బం. సుచిన్తితచిన్తీతిఆదీని చేత్థ మనోసుచరితాదీనం వసేన యోజేతబ్బాని.
౪. అచ్చయసుత్తవణ్ణనా
౪. చతుత్థే అచ్చయం అచ్చయతో న పస్సతీతి అత్తనో అపరాధం అపరాధతో న పస్సతి. అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం నప్పటికరోతీతి ‘‘అపరద్ధం మయా’’తి ఞత్వాపి యో ధమ్మో, తం న కరోతి, దణ్డకమ్మం ఆహరిత్వా అచ్చయం న దేసేతి నక్ఖమాపేతి. అచ్చయం దేసేన్తస్స యథాధమ్మం నప్పటిగ్గణ్హాతీతి పరస్స ‘‘విరద్ధం మయా’’తి ఞత్వా దణ్డకమ్మం ఆహరిత్వా ఖమాపేన్తస్స నక్ఖమతి. సుక్కపక్ఖో వుత్తపటిపక్ఖతో వేదితబ్బో.
౫. అయోనిసోసుత్తవణ్ణనా
౫. పఞ్చమే అయోనిసో పఞ్హం కత్తా హోతీతి ‘‘కతి ను ఖో, ఉదాయి, అనుస్సతిట్ఠానానీ’’తి వుత్తే ‘‘పుబ్బేనివాసో అనుస్సతిట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా లాళుదాయిత్థేరో వియ అనుపాయచిన్తాయ అపఞ్హమేవ పఞ్హన్తి కత్తా హోతి. అయోనిసో పఞ్హం విస్సజ్జేతా హోతీతి ఏవం చిన్తితం పన పఞ్హం విస్సజ్జేన్తోపి ‘‘ఇధ, భన్తే, భిక్ఖు అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. సేయ్యథిదం, ఏకమ్పి జాతి’’న్తిఆదినా నయేన సోయేవ థేరో వియ అయోనిసో విస్సజ్జేతా హోతి, అపఞ్హమేవ పఞ్హన్తి కథేతి. పరిమణ్డలేహి పదబ్యఞ్జనేహీతి ఏత్థ పదమేవ అత్థస్స బ్యఞ్జనతో పదబ్యఞ్జనం. తం అక్ఖరపారిపూరిం కత్వా దసవిధం బ్యఞ్జనబుద్ధిం అపరిహాపేత్వా వుత్తం పరిమణ్డలం నామ హోతి, ఏవరూపేహి పదబ్యఞ్జనేహీతి అత్థో. సిలిట్ఠేహీతి పదసిలిట్ఠతాయ సిలిట్ఠేహి. ఉపగతేహీతి అత్థఞ్చ కారణఞ్చ ఉపగతేహి. నాబ్భనుమోదితాతి ఏవం యోనిసో సబ్బం కారణసమ్పన్నం కత్వాపి విస్సజ్జితం పరస్స పఞ్హం నాభినుమోదతి నాభినన్దతి సారిపుత్తత్థేరస్స పఞ్హం లాళుదాయిత్థేరో వియ. యథాహ –
‘‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, ఆవుసో సారిపుత్త, అనవకాసో, యం సో అతిక్కమ్మేవ కబళీకారాహారభక్ఖానం దేవానం సహబ్యతం అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జేయ్యాపి వుట్ఠహేయ్యాపి, నత్థేతం ఠాన’’న్తి (అ. ని. ౫.౧౬౬).
యోనిసో పఞ్హం కత్తాతిఆదీసు ఆనన్దత్థేరో వియ యోనిసోవ పఞ్హం చిన్తేత్వా యోనిసో విస్సజ్జితా హోతి. థేరో హి ‘‘కతి ను ఖో, ఆనన్ద, అనుస్సతిట్ఠానానీ’’తి పుచ్ఛితో ‘‘అయం పఞ్హో భవిస్సతీ’’తి యోనిసో చిన్తేత్వా యోనిసో విస్సజ్జేన్తో ఆహ – ‘‘ఇధ, భన్తే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… చతుత్థజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఇదం, భన్తే, అనుస్సతిట్ఠానం ఏవంభావితం ఏవంబహులీకతం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయ సంవత్తతీ’’తి. అబ్భనుమోదితా హోతీతి తథాగతో వియ యోనిసో అబ్భనుమోదితా హోతి. తథాగతో హి ఆనన్దత్థేరేన పఞ్హే విస్సజ్జితే ‘‘సాధు సాధు, ఆనన్ద, తేన హి త్వం, ఆనన్ద, ఇమమ్పి ఛట్ఠం అనుస్సతిట్ఠానం ధారేహి. ఇధానన్ద, భిక్ఖు సతోవ అభిక్కమతి సతోవ పటిక్కమతీ’’తిఆదిమాహ. ఛట్ఠాదీని ఉత్తానత్థానేవ.
౯. ఖతసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే సుక్కపక్ఖో పుబ్బభాగే దసహిపి కుసలకమ్మపథేహి పరిచ్ఛిన్నో, ఉపరి యావ అరహత్తమగ్గా లబ్భతి. బహుఞ్చ పుఞ్ఞం పసవతీతి ఏత్థ లోకియలోకుత్తరమిస్సకపుఞ్ఞం కథితం.
౧౦. మలసుత్తవణ్ణనా
౧౦. దసమే దుస్సీలభావో దుస్సీల్యం, దుస్సీల్యమేవ మలం దుస్సీల్యమలం. కేనట్ఠేన మలన్తి? అనుదహనట్ఠేన దుగ్గన్ధట్ఠేన కిలిట్ఠకరణట్ఠేన చ. తఞ్హి నిరయాదీసు అపాయేసు అనుదహతీతి అనుదహనట్ఠేనపి మలం. తేన సమన్నాగతో పుగ్గలో మాతాపితూనమ్పి సన్తికే భిక్ఖుసఙ్ఘస్సాపి అన్తరే బోధిచేతియట్ఠానేసుపి జిగుచ్ఛనీయో హోతి, సబ్బదిసాసు చస్స ‘‘ఏవరూపం కిర తేన పాపకమ్మం కత’’న్తి అవణ్ణగన్ధో వాయతీతి దుగ్గన్ధట్ఠేనపి మలం. తేన చ సమన్నాగతో పుగ్గలో గతగతట్ఠానే ఉపతాపఞ్చేవ లభతి, కాయకమ్మాదీని చస్స అసుచీని హోన్తి అపభస్సరానీతి కిలిట్ఠకరణట్ఠేనపి మలం. అపిచ తం దేవమనుస్ససమ్పత్తియో చేవ నిబ్బానసమ్పత్తిఞ్చ మిలాపేతీతి మిలాపనట్ఠేనపి మలన్తి వేదితబ్బం. ఇస్సామలమచ్ఛేరమలేసుపి ఏసేవ నయో.
బాలవగ్గో పఠమో.
౨. రథకారవగ్గో
౧. ఞాతసుత్తవణ్ణనా
౧౧. దుతియస్స పఠమే ఞాతోతి పఞ్ఞాతో పాకటో. అననులోమికేతి సాసనస్స న అనులోమేతీతి అననులోమికం, తస్మిం అననులోమికే. కాయకమ్మేతి పాణాతిపాతాదిమ్హి కాయదుచ్చరితే. ఓళారికం వా ఏతం, న ఏవరూపే సమాదపేతుం సక్కోతి. దిసా నమస్సితుం వట్టతి, భూతబలిం కాతుం వట్టతీతి ఏవరూపే సమాదపేతి గణ్హాపేతి. వచీకమ్మేపి ముసావాదాదీని ఓళారికాని, అత్తనో సన్తకం పరస్స అదాతుకామేన ‘‘నత్థీ’’తి అయం వఞ్చనముసావాదో నామ వత్తుం వట్టతీతి ఏవరూపే సమాదపేతి. మనోకమ్మేపి అభిజ్ఝాదయో ఓళారికా, కమ్మట్ఠానం విసంవాదేత్వా కథేన్తో పన అననులోమికేసు ధమ్మేసు సమాదపేతి నామ దక్ఖిణవిహారవాసిత్థేరో వియ. తం కిర థేరం ఏకో ఉపట్ఠాకో అమచ్చపుత్తో ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మేత్తాయన్తేన పఠమం కీదిసే పుగ్గలే మేత్తాయితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛి. థేరో సభాగవిసభాగం అనాచిక్ఖిత్వా ‘‘పియపుగ్గలే’’తి ఆహ. తస్స చ భరియా పియా హోతి మనాపా, సో తం ఆరబ్భ మేత్తాయన్తో ఉమ్మాదం పాపుణి. కథం పనేస బహుజనఅహితాయ పటిపన్నో హోతీతి? ఏవరూపస్స హి సద్ధివిహారికాదయో చేవ ఉపట్ఠాకాదయో చ తేసం ఆరక్ఖదేవతా ఆదిం కత్వా తాసం తాసం మిత్తభూతా యావ బ్రహ్మలోకా సేసదేవతా చ ‘‘అయం భిక్ఖు న అజానిత్వా కరిస్సతీ’’తి తేన కతమేవ కరోన్తి, ఏవమేస బహుజనఅహితాయ పటిపన్నో హోతి.
సుక్కపక్ఖే పాణాతిపాతా వేరమణిఆదీనంయేవ వసేన కాయకమ్మవచీకమ్మాని వేదితబ్బాని. కమ్మట్ఠానం పన అవిసంవాదేత్వా కథేన్తో అనులోమికేసు ధమ్మేసు సమాదపేతి నామ కోళితవిహారవాసీ చతునికాయికతిస్సత్థేరో వియ. తస్స కిర జేట్ఠభాతా నన్దాభయత్థేరో నామ పోతలియవిహారే వసన్తో ఏకస్మిం రోగే సముట్ఠితే కనిట్ఠం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘ఆవుసో, మయ్హం సల్లహుకం కత్వా ఏకం కమ్మట్ఠానం కథేహీ’’తి. కిం, భన్తే, అఞ్ఞేన కమ్మట్ఠానేన, కబళీకారాహారం పరిగ్గణ్హితుం వట్టతీతి? కిమత్థికో ఏస, ఆవుసోతి? భన్తే, కబళీకారాహారో ఉపాదారూపం, ఏకస్మిఞ్చ ఉపాదారూపే దిట్ఠే తేవీసతి ఉపాదారూపాని పాకటాని హోన్తీతి. సో ‘‘వట్టిస్సతి, ఆవుసో, ఏత్తక’’న్తి తం ఉయ్యోజేత్వా కబళీకారాహారం పరిగ్గణ్హిత్వా ఉపాదారూపం సల్లక్ఖేత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం పాపుణి. అథ నం థేరం బహివిహారా అనిక్ఖన్తమేవ పక్కోసిత్వా, ‘‘ఆవుసో, మహాఅవస్సయోసి మయ్హం జాతో’’తి కనిట్ఠత్థేరస్స అత్తనా పటిలద్ధగుణం ఆరోచేసి. బహుజనహితాయాతి ఏతస్సపి హి సద్ధివిహారికాదయో ‘‘అయం న అజానిత్వా కరిస్సతీ’’తి తేన కతమేవ కరోన్తీతి బహుజనహితాయ పటిపన్నో నామ హోతీతి.
౨. సారణీయసుత్తవణ్ణనా
౧౨. దుతియే ఖత్తియస్సాతి జాతియా ఖత్తియస్స. ముద్ధావసిత్తస్సాతి రాజాభిసేకేన ముద్ధని అభిసిత్తస్స. సారణీయాని భవన్తీతి సరితబ్బాని అసమ్ముస్సనీయాని హోన్తి. జాతోతి నిబ్బత్తో. యావజీవం సారణీయన్తి దహరకాలే జానితుమ్పి న సక్కా, అపరభాగే పన మాతాపితుఆదీహి ఞాతకేహి వా దాసాదీహి వా ‘‘త్వం అసుకజనపదే అసుకనగరే అసుకదివసే అసుకనక్ఖత్తే జాతో’’తి ఆచిక్ఖితే సుత్వా తతో పట్ఠాయ యావజీవం సరతి న సమ్ముస్సతి. తేన వుత్తం – ‘‘యావజీవం సారణీయం హోతీ’’తి.
ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియన్తి అభిసేకట్ఠానం నామ రఞ్ఞో బలవతుట్ఠికరం హోతి, తేనస్స తం యావజీవం సారణీయం. సఙ్గామవిజయట్ఠానేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన సఙ్గామన్తి యుద్ధం. అభివిజినిత్వాతి జినిత్వా సత్తుమద్దనం కత్వా. తమేవ సఙ్గామసీసన్తి తమేవ సఙ్గామట్ఠానం. అజ్ఝావసతీతి అభిభవిత్వా ఆవసతి.
ఇదాని యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స రఞ్ఞో జాతిట్ఠానాదీహి కత్తబ్బకిచ్చం నత్థి, ఇమస్మిం పన సాసనే తప్పటిభాగే తయో పుగ్గలే దస్సేతుం ఇదం కారణం ఆభతం, తస్మా తే దస్సేన్తో ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అనగారియం పబ్బజితో హోతీతి ఏత్థ చతుపారిసుద్ధిసీలమ్పి పబ్బజ్జానిస్సితమేవాతి వేదితబ్బం. సారణీయం హోతీతి ‘‘అహం అసుకరట్ఠే అసుకజనపదే అసుకవిహారే అసుకమాళకే అసుకదివాట్ఠానే అసుకచఙ్కమే అసుకరుక్ఖమూలే పబ్బజితో’’తి ఏవం యావజీవం సరితబ్బమేవ హోతి న సమ్ముస్సితబ్బం.
ఇదం దుక్ఖన్తి ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖం అత్థి. అయం దుక్ఖసముదయోతి ఏత్తకో దుక్ఖసముదయో, న ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖసముదయో అత్థీతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఏవమేత్థ చతూహి సచ్చేహి సోతాపత్తిమగ్గో కథితో. కసిణపరికమ్మవిపస్సనాఞాణాని పన మగ్గసన్నిస్సితానేవ హోన్తి. సారణీయం హోతీతి ‘‘అహం అసుకరట్ఠే…పే… అసుకరుక్ఖమూలే సోతాపన్నో జాతో’’తి యావజీవం సారణీయం హోతి అసమ్ముస్సనీయం.
ఆసవానం ఖయాతి ఆసవానం ఖయేన. చేతోవిముత్తిన్తి ఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఫలపఞ్ఞం. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనావ అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా. ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి పటిలభిత్వా విహరతి. సారణీయన్తి ‘‘మయా అసుకరట్ఠే…పే… అసుకరుక్ఖమూలే అరహత్తం పత్త’’న్తి అత్తనో అరహత్తపత్తిట్ఠానం నామ యావజీవం సారణీయం హోతి అసమ్ముస్సనీయన్తి యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసి.
౩. ఆసంససుత్తవణ్ణనా
౧౩. తతియే సన్తోతి అత్థి ఉపలబ్భన్తి. సంవిజ్జమానాతి తస్సేవ వేవచనం. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే. నిరాసోతి అనాసో అపత్థనో. ఆసంసోతి ఆసంసమానో పత్థయమానో. విగతాసోతి అపగతాసో. చణ్డాలకులేతి చణ్డాలానం కులే. వేనకులేతి విలీవకారకులే. నేసాదకులేతి మిగలుద్దకానం కులే. రథకారకులేతి చమ్మకారకులే. పుక్కుసకులేతి పుప్ఫచ్ఛడ్డకకులే.
ఏత్తావతా కులవిపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని యస్మా నీచకులే జాతోపి ఏకచ్చో అడ్ఢో హోతి మహద్ధనో, అయం పన న తాదిసో, తస్మాస్స భోగవిపత్తిం దస్సేతుం దలిద్దేతిఆదిమాహ. తత్థ దలిద్దేతి దాలిద్దియేన సమన్నాగతే. అప్పన్నపానభోజనేతి పరిత్తకఅన్నపానభోజనే. కసిరవుత్తికేతి దుక్ఖజీవికే, యత్థ వాయామేన పయోగేన జీవితవుత్తిం సాధేన్తి, తథారూపేతి అత్థో. యత్థ కసిరేన ఘాసచ్ఛాదో లబ్భతీతి యస్మిం కులే దుక్ఖేన యాగుభత్తఘాసో చ కోపీనమత్తం అచ్ఛాదనఞ్చ లబ్భతి.
ఇదాని యస్మా ఏకచ్చో నీచకులే జాతోపి ఉపధిసమ్పన్నో హోతి అత్తభావసమిద్ధియం ఠితో, అయఞ్చ న తాదిసో, తస్మాస్స సరీరవిపత్తిమ్పి దస్సేతుం సో చ హోతి దుబ్బణ్ణోతిఆదిమాహ. తత్థ దుబ్బణ్ణోతి పంసుపిసాచకో వియ ఝామఖాణువణ్ణో. దుద్దసికోతి విజాతమాతుయాపి అమనాపదస్సనో. ఓకోటిమకోతి లకుణ్డకో. కాణోతి ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా. కుణీతి ఏకహత్థకుణీ వా ఉభయహత్థకుణీ వా. ఖఞ్జోతి ఏకపాదఖఞ్జో వా ఉభయపాదఖఞ్జో వా. పక్ఖహతోతి హతపక్ఖో పీఠసప్పీ. పదీపేయ్యస్సాతి వట్టితేలకపల్లకాదినో పదీపఉపకరణస్స. తస్స న ఏవం హోతీతి. కస్మా న హోతి? నీచకులే జాతత్తా.
జేట్ఠోతి అఞ్ఞస్మిం జేట్ఠే సతి కనిట్ఠో ఆసం న కరోతి, తస్మా జేట్ఠోతి ఆహ. ఆభిసేకోతి జేట్ఠోపి న అభిసేకారహో ఆసం న కరోతి, తస్మా ఆభిసేకోతి ఆహ. అనభిసిత్తోతి అభిసేకారహోపి కాణకుణిఆదిదోసరహితో సకిం అభిసిత్తో పున అభిసేకే ఆసం న కరోతి, తస్మా అనభిసిత్తోతి ఆహ. అచలప్పత్తోతి జేట్ఠోపి ఆభిసేకో అనభిసిత్తో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో, సోపి అభిసేకే ఆసం న కరోతి. సోళసవస్సుద్దేసికో పన పఞ్ఞాయమానమస్సుభేదో అచలప్పత్తో నామ హోతి, మహన్తమ్పి రజ్జం విచారేతుం సమత్థో, తస్మా ‘‘అచలప్పత్తో’’తి ఆహ. తస్స ఏవం హోతీతి కస్మా హోతి? మహాజాతితాయ.
దుస్సీలోతి నిస్సీలో. పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో. అసుచీతి అసుచీహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతో. సఙ్కస్సరసమాచారోతి సఙ్కాహి సరితబ్బసమాచారో, కిఞ్చిదేవ అసారుప్పం దిస్వా ‘‘ఇదం ఇమినా కతం భవిస్సతీ’’తి ఏవం పరేసం ఆసఙ్కనీయసమాచారో, అత్తనాయేవ వా సఙ్కాహి సరితబ్బసమాచారో, సాసఙ్కసమాచారోతి అత్థో. తస్స హి దివాట్ఠానాదీసు సన్నిపతిత్వా కిఞ్చిదేవ మన్తయన్తే భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘ఇమే ఏకతో హుత్వా మన్తేన్తి, కచ్చి ను ఖో మయా కతకమ్మం జానిత్వా మన్తేన్తీ’’తి ఏవం సాసఙ్కసమాచారో హోతి. పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తోతి పటిచ్ఛాదేతబ్బయుత్తకేన పాపకమ్మేన సమన్నాగతో. అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞోతి అస్సమణో హుత్వావ సమణపతిరూపకతాయ ‘‘సమణో అహ’’న్తి ఏవం పటిఞ్ఞో. అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞోతి అఞ్ఞే బ్రహ్మచారినో సునివత్థే సుపారుతే సుమ్భకపత్తధరే గామనిగమరాజధానీసు పిణ్డాయ చరిత్వా జీవికం కప్పేన్తే దిస్వా సయమ్పి తాదిసేన ఆకారేన తథా పటిపజ్జనతో ‘‘అహం బ్రహ్మచారీ’’తి పటిఞ్ఞం దేన్తో వియ హోతి. ‘‘అహం భిక్ఖూ’’తి వత్వా ఉపోసథగ్గాదీని పవిసన్తో పన బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో హోతియేవ, తథా సఙ్ఘికం లాభం గణ్హన్తో. అన్తోపూతీతి పూతినా కమ్మేన అన్తో అనుపవిట్ఠో. అవస్సుతోతి రాగాదీహి తిన్తో. కసమ్బుజాతోతి సఞ్జాతరాగాదికచవరో. తస్స న ఏవం హోతీతి. కస్మా న హోతి? లోకుత్తరధమ్మఉపనిస్సయస్స నత్థితాయ. తస్స ఏవం హోతీతి. కస్మా హోతి? మహాసీలస్మిం పరిపూరకారితాయ.
౪. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా
౧౪. చతుత్థే చతూహి సఙ్గహవత్థూహి జనం రఞ్జేతీతి రాజా. చక్కం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ. వత్తితం వా అనేన చక్కన్తి చక్కవత్తీ. ధమ్మో అస్స అత్థీతి ధమ్మికో. ధమ్మేనేవ దసవిధేన చక్కవత్తివత్తేన రాజా జాతోతి ధమ్మరాజా. సోపి న అరాజకన్తి సోపి అఞ్ఞం నిస్సయరాజానం అలభిత్వా చక్కం నామ వత్తేతుం న సక్కోతీతి అత్థో. ఇతి సత్థా దేసనం పట్ఠపేత్వా యథానుసన్ధిం అపాపేత్వావ తుణ్హీ అహోసి. కస్మా? అనుసన్ధికుసలా ఉట్ఠహిత్వా అనుసన్ధిం పుచ్ఛిస్సన్తి, బహూ హి ఇమస్మిం ఠానే తథారూపా భిక్ఖూ, అథాహం తేహి పుట్ఠో దేసనం వడ్ఢేస్సామీతి. అథేకో అనుసన్ధికుసలో భిక్ఖు భగవన్తం పుచ్ఛన్తో కో పన, భన్తేతిఆదిమాహ. భగవాపిస్స బ్యాకరోన్తో ధమ్మో భిక్ఖూతిఆదిమాహ.
తత్థ ధమ్మోతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మో. ధమ్మన్తి తమేవ వుత్తప్పకారం ధమ్మం. నిస్సాయాతి తదధిట్ఠానేన చేతసా తమేవ నిస్సయం కత్వా. ధమ్మం సక్కరోన్తోతి యథా కతో సో ధమ్మో సుట్ఠు కతో హోతి, ఏవమేతం కరోన్తో. ధమ్మం గరుం కరోన్తోతి తస్మిం గారవుప్పత్తియా తం గరుకరోన్తో. ధమ్మం అపచాయమానోతి తస్సేవ ధమ్మస్స అఞ్జలికరణాదీహి నీచవుత్తితం కరోన్తో. ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతూతి తం ధమ్మం ధజమివ పురక్ఖత్వా కేతుమివ ఉక్ఖిపిత్వా పవత్తియా ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు చ హుత్వాతి అత్థో. ధమ్మాధిపతేయ్యోతి ధమ్మాధిపతిభూతాగతభావేన ధమ్మవసేనేవ చ సబ్బకిరియానం కరణేన ధమ్మాధిపతేయ్యో హుత్వా. ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతీతి ధమ్మో అస్సా అత్థీతి ధమ్మికా, రక్ఖా చ ఆవరణఞ్చ గుత్తి చ రక్ఖావరణగుత్తి. తత్థ ‘‘పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతీ’’తి వచనతో ఖన్తిఆదయో రక్ఖా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి. ఖన్తియా అవిహింసాయ మేత్తచిత్తతాయ అనుద్దయాయా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౫). నివాసనపారుపనగేహాదీని ఆవరణం. చోరాదిఉపద్దవనివారణత్థం గోపాయనా గుత్తి. తం సబ్బమ్పి సుట్ఠు విదహతి పవత్తేతి ఠపేతీతి అత్థో.
ఇదాని యత్థ సా సంవిదహితబ్బా, తం దస్సేన్తో అన్తోజనస్మిన్తిఆదిమాహ. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – అన్తోజనసఙ్ఖాతం పుత్తదారం సీలసంవరే పతిట్ఠాపేన్తో వత్థగన్ధమాలాదీని చస్స దదమానో సబ్బోపద్దవే చస్స నివారయమానో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి నామ. ఖత్తియాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – అభిసిత్తఖత్తియా భద్రఅస్సాజానీయాదిరతనసమ్పదానేనపి ఉపగణ్హితబ్బా, అనుయన్తా ఖత్తియా తేసం అనురూపయానవాహనసమ్పదానేనపి పరితోసేతబ్బా, బలకాయో కాలం అనతిక్కమేత్వా భత్తవేతనసమ్పదానేనపి అనుగ్గహేతబ్బో, బ్రాహ్మణా అన్నపానవత్థాదినా దేయ్యధమ్మేన, గహపతికా భత్తబీజనఙ్గలబలిబద్దాదిసమ్పదానేన, తథా నిగమవాసినో నేగమా జనపదవాసినో చ జానపదా. సమితపాపబాహితపాపా పన సమణబ్రాహ్మణా సమణపరిక్ఖారసమ్పదానేన సక్కాతబ్బా, మిగపక్ఖినో అభయదానేన సమస్సాసేతబ్బా.
ధమ్మేనేవ చక్కం వత్తేతీతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మేనేవ చక్కం పవత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియన్తి తం తేన ఏవం పవత్తితం ఆణాచక్కం అప్పటివత్తియం హోతి. కేనచి మనుస్సభూతేనాతి దేవతా నామ అత్తనా ఇచ్ఛితిచ్ఛితమేవ కరోన్తి, తస్మా తా అగ్గణ్హిత్వా ‘‘మనుస్సభూతేనా’’తి వుత్తం. పచ్చత్థికేనాతి పటిఅత్థికేన, పటిసత్తునాతి అత్థో. ధమ్మికోతి చక్కవత్తీ దసకుసలకమ్మపథవసేన ధమ్మికో, తథాగతో పన నవలోకుత్తరధమ్మవసేన. ధమ్మరాజాతి నవహి లోకుత్తరధమ్మేహి మహాజనం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. ధమ్మంయేవాతి నవలోకుత్తరధమ్మమేవ నిస్సాయ తమేవ సక్కరోన్తో తం గరుకరోన్తో తం అపచాయమానో. సోవస్స ధమ్మో అబ్భుగ్గతట్ఠేన ధజోతి ధమ్మద్ధజో. సోవస్స కేతూతి ధమ్మకేతు. తమేవ అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా విహరతీతి ధమ్మాధిపతేయ్యో. ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిన్తి లోకియలోకుత్తరధమ్మదాయికరక్ఖఞ్చ ఆవరణఞ్చ గుత్తిఞ్చ. సంవిదహతీతి ఠపేతి పఞ్ఞపేతి. ఏవరూపన్తి తివిధం కాయదుచ్చరితం న సేవితబ్బం, సుచరితం సేవితబ్బన్తి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సంవిదహిత్వాతి ఠపేత్వా కథేత్వా. ధమ్మేనేవ అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేతీతి నవలోకుత్తరధమ్మేనేవ అసదిసం ధమ్మచక్కం పవత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియన్తి తం ఏవం పవత్తితం ధమ్మచక్కం ఏతేసు సమణాదీసు ఏకేనపి పటివత్తేతుం పటిబాహితుం న సక్కా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
౫. సచేతనసుత్తవణ్ణనా
౧౫. పఞ్చమే ఇసిపతనేతి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసఙ్ఖాతానం ఇసీనం ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థాయ చేవ ఉపోసథకరణత్థాయ చ ఆగన్త్వా పతనే, సన్నిపాతట్ఠానేతి అత్థో. పదనేతిపి పాఠో, అయమేవ అత్థో. మిగదాయేతి మిగానం అభయత్థాయ దిన్నే. ఛహి మాసేహి ఛారత్తూనేహీతి సో కిర రఞ్ఞా ఆణత్తదివసేయేవ సబ్బూపకరణాని సజ్జేత్వా అన్తేవాసికేహి సద్ధిం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గామద్వారగామమజ్ఝదేవకులసుసానాదీసు ఠితరుక్ఖే చేవ ఝామపతితసుక్ఖరుక్ఖే చ వివజ్జేత్వా సమ్పన్నపదేసే ఠితే సబ్బదోసవివజ్జితే నాభిఅరనేమీనం అనురూపే రుక్ఖే గహేత్వా తం చక్కం అకాసి. తస్స రుక్ఖే విచినిత్వా గణ్హన్తస్స చేవ కరోన్తస్స చ ఏత్తకో కాలో వీతివత్తో. తేన వుత్తం – ‘‘ఛహి మాసేహి ఛారత్తూనేహీ’’తి. నానాకరణన్తి నానత్తం. నేసన్తి న ఏసం. అత్థేసన్తి అత్థి ఏసం. అభిసఙ్ఖారస్స గతీతి పయోగస్స గమనం. చిఙ్గులాయిత్వాతి పరిబ్భమిత్వా. అక్ఖాహతం మఞ్ఞేతి అక్ఖే పవేసేత్వా ఠపితమివ.
సదోసాతి సగణ్డా ఉణ్ణతోణతట్ఠానయుత్తా. సకసావాతి పూతిసారేన చేవ ఫేగ్గునా చ యుత్తా. కాయవఙ్కాతిఆదీని కాయదుచ్చరితాదీనం నామాని. ఏవం పపతితాతి ఏవం గుణపతనేన పతితా. ఏవం పతిట్ఠితాతి ఏవం గుణేహి పతిట్ఠితా. తత్థ లోకియమహాజనా పపతితా నామ, సోతాపన్నాదయో పతిట్ఠితా నామ. తేసుపి పురిమా తయో కిలేసానం సముదాచారక్ఖణే పపతితా నామ, ఖీణాసవా పన ఏకన్తేనేవ పతిట్ఠితా నామ. తస్మాతి యస్మా అప్పహీనకాయవఙ్కాదయో పపతన్తి, పహీనకాయవఙ్కాదయో పతిట్ఠహన్తి, తస్మా. కాయవఙ్కాదీనం పన ఏవం పహానం వేదితబ్బం – పాణాతిపాతో అదిన్నాదానం మిచ్ఛాచారో ముసావాదో పిసుణావాచా మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఇమే తావ ఛ సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తి, ఫరుసావాచా బ్యాపాదోతి ద్వే అనాగామిమగ్గేన, అభిజ్ఝా సమ్ఫప్పలాపోతి ద్వే అరహత్తమగ్గేనాతి.
౬. అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా
౧౬. ఛట్ఠే అపణ్ణకపటిపదన్తి అవిరద్ధపటిపదం ఏకంసపటిపదం నియ్యానికపటిపదం కారణపటిపదం సారపటిపదం మణ్డపటిపదం అపచ్చనీకపటిపదం అనులోమపటిపదం ధమ్మానుధమ్మపటిపదం పటిపన్నో హోతి, న తక్కగ్గాహేన వా నయగ్గాహేన వా. ఏవం గహేత్వా పటిపన్నో హి భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా ఉపాసకో వా ఉపాసికా వా మనుస్సదేవనిబ్బానసమ్పత్తీహి హాయతి పరిహాయతి, అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో పన తాహి సమ్పత్తీహి న పరిహాయతి. అతీతే కన్తారద్ధానమగ్గం పటిపన్నేసు ద్వీసు సత్థవాహేసు యక్ఖస్స వచనం గహేత్వా బాలసత్థవాహో సద్ధిం సత్థేన అనయబ్యసనం పత్తో, యక్ఖస్స వచనం అగ్గహేత్వా ‘‘ఉదకదిట్ఠట్ఠానే ఉదకం ఛడ్డేస్సామా’’తి సత్థకే సఞ్ఞాపేత్వా మగ్గం పటిపన్నో పణ్డితసత్థవాహో వియ. యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘అపణ్ణకం ఠానమేకే, దుతియం ఆహు తక్కికా;
ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీ, తం గణ్హే యదపణ్ణక’’న్తి. (జా. ౧.౧.౧);
యోని చస్స ఆరద్ధా హోతీతి ఏత్థ యోనీతి ఖన్ధకోట్ఠాసస్సపి కారణస్సపి పస్సావమగ్గస్సపి నామం. ‘‘చతస్సో ఖో ఇమా, సారిపుత్త, యోనియో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౫౨) హి ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామ. ‘‘యోని హేసా భూమిజ ఫలస్స అధిగమాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౨౬) కారణం. ‘‘న చాహం బ్రాహ్మణం బ్రూమి, యోనిజం మత్తిసమ్భవ’’న్తి (మ. ని. ౨.౪౫౭; ధ. ప. ౩౯౬) చ ‘‘తమేనం కమ్మజవాతా నివత్తిత్వా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం సమ్పరివత్తేత్వా మాతు యోనిముఖే సమ్పటిపాదేన్తీ’’తి చ ఆదీసు పస్సావమగ్గో. ఇధ పన కారణం అధిప్పేతం. ఆరద్ధాతి పగ్గహితా పరిపుణ్ణా.
ఆసవానం ఖయాయాతి ఏత్థ ఆసవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి సన్దన్తి పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభు, ఓకాసతో యావ భవగ్గా సవన్తీతి వా ఆసవా, ఏతే ధమ్మే ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తోకరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అన్తోకరణత్థో హి అయం ఆకారో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదయో ఆసవా, ఆసవా వియాతిపి ఆసవా. లోకస్మిమ్పి హి చిరపారివాసికా మదిరాదయో ఆసవాతి వుచ్చన్తి, యది చ చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవా, ఏతేయేవ భవితుమరహన్తి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౬౧). ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి ఆసవా. పురిమాని చేత్థ నిబ్బచనాని యత్థ కిలేసా ఆసవాతి ఆగచ్ఛన్తి, తత్థ యుజ్జన్తి, పచ్ఛిమం కమ్మేపి. న కేవలఞ్చ కమ్మకిలేసాయేవ ఆసవా, అపిచ ఖో నానప్పకారా ఉపద్దవాపి. సుత్తేసు హి ‘‘నాహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౨) ఏత్థ వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.
‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;
యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;
తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬) –
ఏత్థ తేభూమకం చ కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా. ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯; అ. ని. ౨.౨౦౨-౨౩౦) ఏత్థ పరూపవాదవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా చ నానప్పకారా ఉపద్దవా.
తే పనేతే ఆసవా యత్థ యథా ఆగతా, తత్థ తథా వేదితబ్బా. ఏతే హి వినయే తావ ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯; అ. ని. ౨.౨౦౨-౨౩౦) ద్వేధా ఆగతా. సళాయతనే ‘‘తయో మే, ఆవుసో, ఆసవా కామాసవో భవాసవో అవిజ్జాసవో’’తి (సం. ని. ౪.౩౨౧) తిధా ఆగతా. అఞ్ఞేసు చ సుత్తన్తేసు (చూళని. జతుకణ్ణిమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౬౯; పటి. మ. ౧.౧౦౭) అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౧౦౨-౧౧౦౬; విభ. ౯౩౭) చ తేయేవ దిట్ఠాసవేన సహ చతుధా ఆగతా. నిబ్బేధికపరియాయేన ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగామినియా, అత్థి ఆసవా తిరచ్ఛానయోనిగామినియా, అత్థి ఆసవా పేత్తివిసయగామినియా, అత్థి ఆసవా మనుస్సలోకగామినియా, అత్థి ఆసవా దేవలోకగామినియా’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) పఞ్చధా ఆగతా. కమ్మమేవ చేత్థ ఆసవాతి వుత్తం. ఛక్కనిపాతే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరాపహాతబ్బా’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఛధా ఆగతా. సబ్బాసవపరియాయే (మ. ని. ౧.౧౪ ఆదయో) తేయేవ దస్సనేన పహాతబ్బేహి సద్ధిం సత్తధా ఆగతా. ఇధ పన అభిధమ్మనయేన చత్తారో ఆసవా అధిప్పేతాతి వేదితబ్బా.
ఖయాయాతి ఏత్థ పన ఆసవానం సరసభేదోపి ఖీణాకారోపి మగ్గఫలనిబ్బానానిపి ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుచ్చతి. ‘‘యో ఆసవానం ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధాన’’న్తి ఏత్థ హి ఆసవానం సరసభేదో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. ‘‘జానతో అహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫; సం. ని. ౨.౨౩; ఇతివు. ౧౦౨) ఏత్థ ఆసవప్పహానం ఆసవానం అచ్చన్తక్ఖయో అసముప్పాదో ఖీణాకారో నత్థిభావో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో.
‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;
ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి. (ఇతివు. ౬౨) –
ఏత్థ మగ్గో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఏత్థ ఫలం.
‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;
ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. (ధ. ప. ౨౫౩) –
ఏత్థ నిబ్బానం. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఫలం సన్ధాయ ‘‘ఆసవానం ఖయాయా’’తి ఆహ, అరహత్తఫలత్థాయాతి అత్థో.
ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారోతి మనచ్ఛట్ఠేసు ఇన్ద్రియేసు పిహితద్వారో. భోజనే మత్తఞ్ఞూతి భోజనస్మిం పమాణఞ్ఞూ, పటిగ్గహణపరిభోగపచ్చవేక్ఖణమత్తం జానాతి పజానాతీతి అత్థో. జాగరియం అనుయుత్తోతి రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు జాగరణభావం అనుయుత్తో, జాగరణేయేవ యుత్తప్పయుత్తోతి అత్థో.
ఏవం మాతికం ఠపేత్వా ఇదాని తమేవ ఠపితపటిపాటియా విభజన్తో కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూతిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖునా రూపం దిస్వాతిఆదీనం అత్థో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౫) విత్థారితో, తథా పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి నేవ దవాయాతిఆదీనం (విసుద్ధి. ౧.౧౮). ఆవరణీయేహి ధమ్మేహీతి పఞ్చహి నీవరణేహి ధమ్మేహి. నీవరణాని హి చిత్తం ఆవరిత్వా తిట్ఠన్తి, తస్మా ఆవరణీయా ధమ్మాతి వుచ్చన్తి. సీహసేయ్యం కప్పేతీతి సీహో వియ సేయ్యం కప్పేతి. పాదే పాదం అచ్చాధాయాతి వామపాదం దక్ఖిణపాదే అతిఆధాయ. సమం ఠపితే హి పాదే జాణుకేన జాణుకం గోప్ఫకేన చ గోప్ఫకం ఘటీయతి, తతో వేదనా ఉట్ఠహన్తి. తస్మా తస్స దోసస్స పరివజ్జనత్థం థోకం అతిక్కమిత్వా ఏస పాదం ఠపేతి. తేన వుత్తం – ‘‘పాదే పాదం అచ్చాధాయా’’తి.
సతో సమ్పజానోతి సతియా చేవ సమ్పజఞ్ఞేన చ సమన్నాగతో. కథం పనేస నిద్దాయన్తో సతో సమ్పజానో నామ హోతీతి? పురిమప్పవత్తివసేన. అయం హి చఙ్కమే చఙ్కమన్తో నిద్దాయ ఓక్కమనభావం ఞత్వా పవత్తమానం కమ్మట్ఠానం ఠపేత్వా మఞ్చే వా ఫలకే వా నిపన్నో నిద్దం ఉపగన్త్వా పున పబుజ్ఝమానో కమ్మట్ఠానం ఠితట్ఠానే గణ్హన్తోయేవ పబుజ్ఝతి. తస్మా నిద్దాయన్తోపి సతో సమ్పజానో నామ హోతి. అయం తావ మూలకమ్మట్ఠానే నయోవ. పరిగ్గహకమ్మట్ఠానవసేనాపి పనేస సతో సమ్పజానో నామ హోతి. కథం? అయం హి చఙ్కమన్తో నిద్దాయ ఓక్కమనభావం ఞత్వా పాసాణఫలకే వా మఞ్చే వా దక్ఖిణేన పస్సేన నిపజ్జిత్వా పచ్చవేక్ఖతి – ‘‘అచేతనో కాయో అచేతనే మఞ్చే పతిట్ఠితో, అచేతనో మఞ్చో అచేతనాయ పథవియా, అచేతనా పథవీ అచేతనే ఉదకే, అచేతనం ఉదకం అచేతనే వాతే, అచేతనో వాతో అచేతనే ఆకాసే పతిట్ఠితో. తత్థ ఆకాసమ్పి ‘అహం వాతం ఉక్ఖిపిత్వా ఠిత’న్తి న జానాతి, వాతోపి ‘అహం ఆకాసే పతిట్ఠితో’తి న జానాతి. తథా వాతో న జానాతి. ‘అహం ఉదకం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితో’తి…పే… మఞ్చో న జానాతి, ‘అహం కాయం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితో’తి, కాయో న జానాతి ‘అహం మఞ్చే పతిట్ఠితో’తి. న హి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆభోగో వా సమన్నాహారో వా మనసికారో వా చేతనా వా పత్థనా వా అత్థీ’’తి. తస్స ఏవం పచ్చవేక్ఖతో తం పచ్చవేక్ఖణచిత్తం భవఙ్గే ఓతరతి. ఏవం నిద్దాయన్తోపి సతో సమ్పజానో నామ హోతీతి.
ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసికరిత్వాతి ‘‘ఏత్తకం ఠానం గతే చన్దే వా తారకాయ వా ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి ఉట్ఠానకాలపరిచ్ఛేదికం సఞ్ఞం మనసికరిత్వా, చిత్తే ఠపేత్వాతి అత్థో. ఏవం కరిత్వా సయితో హి యథాపరిచ్ఛిన్నేయేవ కాలే ఉట్ఠహతి.
౭. అత్తబ్యాబాధసుత్తవణ్ణనా
౧౭. సత్తమే అత్తబ్యాబాధాయాతి అత్తదుక్ఖాయ. పరబ్యాబాధాయాతి పరదుక్ఖాయ. కాయసుచరితన్తిఆదీని పుబ్బభాగే దసకుసలకమ్మపథవసేన ఆగతాని, ఉపరి పన యావ అరహత్తా అవారితానేవ.
౮. దేవలోకసుత్తవణ్ణనా
౧౮. అట్ఠమే అట్టీయేయ్యాథాతి అట్టా పీళితా భవేయ్యాథ. హరాయేయ్యాథాతి లజ్జేయ్యాథ. జిగుచ్ఛేయ్యాథాతి గూథే వియ తస్మిం వచనే సఞ్జాతజిగుచ్ఛా భవేయ్యాథ. ఇతి కిరాతి ఏత్థ ఇతీతి పదసన్ధిబ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా, కిరాతి అనుస్సవత్థే నిపాతో. దిబ్బేన కిర ఆయునా అట్టీయథాతి ఏవమస్స సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పగేవ ఖో పనాతి పఠమతరంయేవ.
౯. పఠమపాపణికసుత్తవణ్ణనా
౧౯. నవమే పాపణికోతి ఆపణికో, ఆపణం ఉగ్ఘాటేత్వా భణ్డవిక్కాయకస్స వాణిజస్సేతం అధివచనం. అభబ్బోతి అభాజనభూతో. న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతీతి యథా అధిట్ఠితం సుఅధిట్ఠితం హోతి, ఏవం సయం అత్తపచ్చక్ఖం కరోన్తో నాధిట్ఠాతి. తత్థ పచ్చూసకాలే పదసద్దేన ఉట్ఠాయ దీపం జాలేత్వా భణ్డం పసారేత్వా అనిసీదన్తో పుబ్బణ్హసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి నామ. అయం హి యం చోరా రత్తిం భణ్డం హరిత్వా ‘‘ఇదం అమ్హాకం హత్థతో విస్సజ్జేస్సామా’’తి ఆపణం గన్త్వా అప్పేన అగ్ఘేన దేన్తి, యమ్పి బహువేరినో మనుస్సా రత్తిం నగరే వసిత్వా పాతోవ ఆపణం గన్త్వా భణ్డం గణ్హన్తి, యం వా పన జనపదం గన్తుకామా మనుస్సా పాతోవ ఆపణం గన్త్వా భణ్డం కిణన్తి, తప్పచ్చయస్స లాభస్స అస్సామికో హోతి.
అఞ్ఞేసం భోజనవేలాయ పన భుఞ్జితుం ఆగన్త్వా పాతోవ భణ్డం పటిసామేత్వా ఘరం గన్త్వా భుఞ్జిత్వా నిద్దాయిత్వా సాయం పున ఆపణం ఆగచ్ఛన్తో మజ్ఝన్హికసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి నామ. సో హి యం చోరా పాతోవ విస్సజ్జేతుం న సమ్పాపుణింసు, దివాకాలే పన పరేసం అసఞ్చారక్ఖణే ఆపణం గన్త్వా అప్పగ్ఘేన దేన్తి, యఞ్చ భోజనవేలాయ పుఞ్ఞవన్తో ఇస్సరా ‘‘ఆపణతో ఇదఞ్చిదఞ్చ లద్ధుం వట్టతీ’’తి పహిణిత్వా ఆహరాపేన్తి, తప్పచ్చయస్స లాభస్స అస్సామికో హోతి.
యావ యామభేరినిక్ఖమనా పన అన్తోఆపణే దీపం జాలాపేత్వా అనిసీదన్తో సాయన్హసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి నామ. సో హి యం చోరా పాతోపి దివాపి విస్సజ్జేతుం న సమ్పాపుణింసు, సాయం పన ఆపణం గన్త్వా అప్పగ్ఘేన దేన్తి, తప్పచ్చయస్స లాభస్స అస్సామికో హోతి.
న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతీతి సక్కచ్చకిరియాయ సమాధిం న సమాపజ్జతి. ఏత్థ చ పాతోవ చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణేసు వత్తం కత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా, తావ సమాపత్తిం అప్పేత్వా అనిసీదన్తో పుబ్బణ్హసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి నామ. పచ్ఛాభత్తం పన పిణ్డపాతపటిక్కన్తో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానం పవిసిత్వా యావ సాయన్హసమయా సమాపత్తిం అప్పేత్వా అనిసీదన్తో మజ్ఝన్హికసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి నామ. సాయం పన చేతియం వన్దిత్వా థేరూపట్ఠానం కత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా పఠమయామం సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా అనిసీదన్తో సాయన్హసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి నామ. సుక్కపక్ఖో వుత్తపటిపక్ఖనయేనేవ వేదితబ్బో. అపిచేత్థ ‘‘సమాపత్తిం అప్పేత్వా’’తి వుత్తట్ఠానే సమాపత్తియా అసతి విపస్సనాపి వట్టతి, సమాధినిమిత్తన్తి చ సమాధిఆరమ్మణమ్పి వట్టతియేవ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘సమాధిపి సమాధినిమిత్తం, సమాధారమ్మణమ్పి సమాధినిమిత్త’’న్తి.
౧౦. దుతియపాపణికసుత్తవణ్ణనా
౨౦. దసమే చక్ఖుమాతి పఞ్ఞాచక్ఖునా చక్ఖుమా హోతి. విధురోతి విసిట్ఠధురో ఉత్తమధురో ఞాణసమ్పయుత్తేన వీరియేన సమన్నాగతో. నిస్సయసమ్పన్నోతి అవస్సయసమ్పన్నో పతిట్ఠానసమ్పన్నో. పణియన్తి విక్కాయికభణ్డం. ఏత్తకం మూలం భవిస్సతి ఏత్తకో ఉదయోతి తస్మిం ‘‘ఏవం కీతం ఏవం విక్కాయమాన’’న్తి వుత్తపణియే యేన కయేన తం కీతం, తం కయసఙ్ఖాతం మూలం ఏత్తకం భవిస్సతి. యో చ తస్మిం విక్కయమానే విక్కయో, తస్మిం విక్కయే ఏత్తకో ఉదయో భవిస్సతి, ఏత్తికా వడ్ఢీతి అత్థో.
కుసలో హోతి పణియం కేతుఞ్చ విక్కేతుఞ్చాతి సులభట్ఠానం గన్త్వా కిణన్తో దుల్లభట్ఠానం గన్త్వా విక్కిణన్తో చ ఏత్థ కుసలో నామ హోతి, దసగుణమ్పి వీసతిగుణమ్పి లాభం లభతి.
అడ్ఢాతి ఇస్సరా బహునా నిక్ఖిత్తధనేన సమన్నాగతా. మహద్ధనాతి వళఞ్జనకవసేన మహద్ధనా. మహాభోగాతి ఉపభోగపరిభోగభణ్డేన మహాభోగా. పటిబలోతి కాయబలేన చేవ ఞాణబలేన చ సమన్నాగతత్తా సమత్థో. అమ్హాకఞ్చ కాలేన కాలం అనుప్పదాతున్తి అమ్హాకఞ్చ గహితధనమూలికం వడ్ఢిం కాలేన కాలం అనుప్పదాతుం. నిపతన్తీతి నిమన్తేన్తి. నిపాతేన్తీతిపి పాఠో, అయమేవ అత్థో.
కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయాతి కుసలధమ్మానం సమ్పాదనత్థాయ పటిలాభత్థాయ. థామవాతి ఞాణథామేన సమన్నాగతో. దళ్హపరక్కమోతి థిరేన ఞాణపరక్కమేన సమన్నాగతో. అనిక్ఖిత్తధురోతి ‘‘అగ్గమగ్గం అపాపుణిత్వా ఇమం వీరియధురం న ఠపేస్సామీ’’తి ఏవం అట్ఠపితధురో.
బహుస్సుతాతి ఏకనికాయాదివసేన బహు బుద్ధవచనం సుతం ఏతేసన్తి బహుస్సుతా. ఆగతాగమాతి ఏకో నికాయో ఏకో ఆగమో నామ, ద్వే నికాయా ద్వే ఆగమా నామ, పఞ్చ నికాయా పఞ్చ ఆగమా నామ, ఏతేసు ఆగమేసు యేసం ఏకోపి ఆగమో ఆగతో పగుణో పవత్తితో, తే ఆగతాగమా నామ. ధమ్మధరాతి సుత్తన్తపిటకధరా. వినయధరాతి వినయపిటకధరా. మాతికాధరాతి ద్వేమాతికాధరా. పరిపుచ్ఛతీతి అత్థానత్థం కారణాకారణం పుచ్ఛతి. పరిపఞ్హతీతి ‘‘ఇమం నామ పుచ్ఛిస్సామీ’’తి అఞ్ఞాతి తులేతి పరిగ్గణ్హాతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
ఇమస్మిం పన సుత్తే పఠమం పఞ్ఞా ఆగతా, పచ్ఛా వీరియఞ్చ కల్యాణమిత్తసేవనా చ. తత్థ పఠమం అరహత్తం పత్వా పచ్ఛా వీరియం కత్వా కల్యాణమిత్తా సేవితబ్బాతి న ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బో, దేసనాయ నామ హేట్ఠిమేన వా పరిచ్ఛేదో హోతి ఉపరిమేన వా ద్వీహిపి వా కోటీహి. ఇధ పన ఉపరిమేన పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. తస్మా కథేన్తేన పఠమం కల్యాణమిత్తఉపనిస్సయం దస్సేత్వా మజ్ఝే వీరియం దస్సేత్వా పచ్ఛా అరహత్తం కథేతబ్బన్తి.
రథకారవగ్గో దుతియో.
౩. పుగ్గలవగ్గో
౧. సమిద్ధసుత్తవణ్ణనా
౨౧. తతియస్స పఠమే ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖి. దిట్ఠన్తం పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో. సద్దహన్తో విముత్తోతి సద్ధావిముత్తో. ఖమతీతి రుచ్చతి. అభిక్కన్తతరోతి అతిసున్దరతరో. పణీతతరోతి అతిపణీతతరో. సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతీతి సమిద్ధత్థేరస్స కిర అరహత్తమగ్గక్ఖణే సద్ధిన్ద్రియం ధురం అహోసి, సేసాని చత్తారి సహజాతిన్ద్రియాని తస్సేవ పరివారాని అహేసుం. ఇతి థేరో అత్తనా పటివిద్ధమగ్గం కథేన్తో ఏవమాహ. మహాకోట్ఠికత్థేరస్స పన అరహత్తమగ్గక్ఖణే సమాధిన్ద్రియం ధురం అహోసి, సేసాని చత్తారి ఇన్ద్రియాని తస్సేవ పరివారాని అహేసుం. తస్మా సోపి సమాధిన్ద్రియం అధిమత్తన్తి కథేన్తో అత్తనా పటివిద్ధమగ్గమేవ కథేసి. సారిపుత్తత్థేరస్స పన అరహత్తమగ్గక్ఖణే పఞ్ఞిన్ద్రియం ధురం అహోసి. సేసాని చత్తారి ఇన్ద్రియాని తస్సేవ పరివారాని అహేసుం. తస్మా సోపి పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తన్తి కథేన్తో అత్తనా పటివిద్ధమగ్గమేవ కథేసి.
న ఖ్వేత్థాతి న ఖో ఏత్థ. ఏకంసేన బ్యాకాతున్తి ఏకన్తేన బ్యాకరితుం. అరహత్తాయ పటిపన్నోతి అరహత్తమగ్గసమఙ్గిం దస్సేతి. ఏవమేతస్మిం సుత్తే తీహిపి థేరేహి అత్తనా పటివిద్ధమగ్గోవ కథితో, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన భుమ్మన్తరేనేవ కథేసి.
౨. గిలానసుత్తవణ్ణనా
౨౨. దుతియే సప్పాయానీతి హితాని వుద్ధికరాని. పతిరూపన్తి అనుచ్ఛవికం. నేవ వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధాతి ఇమినా అతేకిచ్ఛేన వాతాపమారాదినా రోగేన సమన్నాగతో నిట్ఠాపత్తగిలానో కథితో. వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధాతి ఇమినా ఖిపితకకచ్ఛుతిణపుప్ఫకజరాదిభేదో అప్పమత్తఆబాధో కథితో. లభన్తో సప్పాయాని భోజనాని నో అలభన్తోతి ఇమినా పన యేసం పటిజగ్గనేన ఫాసుకం హోతి, సబ్బేపి తే ఆబాధా కథితా. ఏత్థ చ పతిరూపో ఉపట్ఠాకో నామ గిలానుపట్ఠాకఅఙ్గేహి సమన్నాగతో పణ్డితో దక్ఖో అనలసో వేదితబ్బో. గిలానుపట్ఠాకో అనుఞ్ఞాతోతి భిక్ఖుసఙ్ఘేన దాతబ్బోతి అనుఞ్ఞాతో. తస్మిఞ్హి గిలానే అత్తనో ధమ్మతాయ యాపేతుం అసక్కోన్తే భిక్ఖుసఙ్ఘేన తస్స భిక్ఖునో ఏకో భిక్ఖు చ సామణేరో చ ‘‘ఇమం పటిజగ్గథా’’తి అపలోకేత్వా దాతబ్బా. యావ పన తే తం పటిజగ్గన్తి, తావ గిలానస్స చ తేసఞ్చ ద్విన్నం యేనత్థో, సబ్బం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సేవ భారో.
అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బాతి ఇతరేపి ద్వే గిలానా ఉపట్ఠాపేతబ్బా. కిం కారణా? యోపి హి నిట్ఠపత్తగిలానో, సో అనుపట్ఠియమానో ‘‘సచే మం పటిజగ్గేయ్యుం, ఫాసుకం మే భవేయ్య. న ఖో పన మం పటిజగ్గన్తీ’’తి మనోపదోసం కత్వా అపాయే నిబ్బత్తేయ్య. పటిజగ్గియమానస్స పనస్స ఏవం హోతి ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘేన యం కాతబ్బం, తం కతం. మయ్హం పన కమ్మవిపాకో ఈదిసో’’తి. సో భిక్ఖుసఙ్ఘే మేత్తం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తిస్సతి. యో పన అప్పమత్తకేన బ్యాధినా సమన్నాగతో లభన్తోపి అలభన్తోపి వుట్ఠాతియేవ, తస్స వినాపి భేసజ్జేన వూపసమనబ్యాధి భేసజ్జే కతే ఖిప్పతరం వూపసమ్మతి. సో తతో బుద్ధవచనం వా ఉగ్గణ్హితుం సక్ఖిస్సతి, సమణధమ్మం వా కాతుం సక్ఖిస్సతి. ఇమినా కారణేన ‘‘అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బా’’తి వుత్తం.
నేవ ఓక్కమతీతి నేవ పవిసతి. నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు మగ్గనియామసఙ్ఖాతం సమ్మత్తం. ఇమినా పదపరమో పుగ్గలో కథితో. దుతియవారేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ గహితో సాసనే నాలకత్థేరసదిసో బుద్ధన్తరే ఏకవారం పచ్చేకబుద్ధానం సన్తికే ఓవాదం లభిత్వా పటివిద్ధపచ్చేకబోధిఞాణో చ. తతియవారేన విపఞ్చితఞ్ఞూ పుగ్గలో కథితో, నేయ్యో పన తన్నిస్సితోవ హోతి.
ధమ్మదేసనా అనుఞ్ఞాతాతి మాసస్స అట్ఠ వారే ధమ్మకథా అనుఞ్ఞాతా. అఞ్ఞేసమ్పి ధమ్మో దేసేతబ్బోతి ఇతరేసమ్పి ధమ్మో కథేతబ్బో. కిం కారణా? పదపరమస్స హి ఇమస్మిం అత్తభావే ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం అసక్కోన్తస్సాపి అనాగతే పచ్చయో భవిస్సతి. యో పన తథాగతస్స రూపదస్సనం లభన్తోపి అలభన్తోపి ధమ్మవినయఞ్చ సవనాయ లభన్తోపి అలభన్తోపి ధమ్మం అభిసమేతి, సో అలభన్తో తావ అభిసమేతి. లభన్తో పన ఖిప్పమేవ అభిసమేస్సతీతి ఇమినా కారణేన తేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో. తతియస్స పన పునప్పునం దేసేతబ్బోవ.
౩. సఙ్ఖారసుత్తవణ్ణనా
౨౩. తతియే సబ్యాబజ్ఝన్తి సదుక్ఖం. కాయసఙ్ఖారన్తి కాయద్వారే చేతనారాసిం. అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆయూహతి రాసిం కరోతి పిణ్డం కరోతి. వచీమనోద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. సబ్యాబజ్ఝం లోకన్తి సదుక్ఖం లోకం. సబ్యాబజ్ఝా ఫస్సా ఫుసన్తీతి సదుక్ఖా విపాకఫస్సా ఫుసన్తి. సబ్యాబజ్ఝం వేదనం వేదియతీతి సదుక్ఖం విపాకవేదనం వేదియతి, సాబాధం నిరస్సాదన్తి అత్థో. సేయ్యథాపి సత్తా నేరయికాతి యథా నిరయే నిబ్బత్తసత్తా ఏకన్తదుక్ఖం వేదనం వేదియన్తి, ఏవం వేదియతీతి అత్థో. కిం పన తత్థ ఉపేక్ఖావేదనా నత్థీతి? అత్థి, దుక్ఖవేదనాయ పన బలవభావేన సా అబ్బోహారికట్ఠానే ఠితా. ఇతి నిరయోవ నిరయస్స ఉపమం కత్వా ఆహటో. తత్ర పటిభాగఉపమా నామ కిర ఏసా.
సేయ్యథాపి దేవా సుభకిణ్హాతి ఇధాపి దేవలోకోవ దేవలోకస్స ఉపమం కత్వా ఆహటో. యస్మా పన హేట్ఠిమేసు బ్రహ్మలోకేసు సప్పీతికజ్ఝానవిపాకో వత్తతి, సుభకిణ్హేసు నిప్పీతికో ఏకన్తసుఖోవ, తస్మా తే అగ్గహేత్వా సుభకిణ్హావ కథితా. ఇతి అయమ్పి తత్ర పటిభాగఉపమా నామాతి వేదితబ్బా.
వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖన్తి వోమిస్సకసుఖదుక్ఖం. సేయ్యథాపి మనుస్సాతి మనుస్సానం హి కాలేన సుఖం హోతి, కాలేన దుక్ఖం. ఏకచ్చే చ దేవాతి కామావచరదేవా. తేసమ్పి కాలేన సుఖం హోతి, కాలేన దుక్ఖం. తేసం హి హీనతరానం మహేసక్ఖతరా దేవతా దిస్వా ఆసనా వుట్ఠాతబ్బం హోతి, మగ్గా ఉక్కమితబ్బం, పారుతవత్థం అపనేతబ్బం, అఞ్జలికమ్మం కాతబ్బన్తి తం సబ్బమ్పి దుక్ఖం నామ హోతి. ఏకచ్చే చ వినిపాతికాతి వేమానికపేతా. తే హి కాలేన సమ్పత్తిం అనుభవన్తి కాలేన కమ్మన్తి వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖావ హోన్తి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే తీణి సుచరితాని లోకియలోకుత్తరమిస్సకాని కథితానీతి వేదితబ్బాని.
౪. బహుకారసుత్తవణ్ణనా
౨౪. చతుత్థే తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలాతి తయో ఆచరియపుగ్గలా. పుగ్గలస్స బహుకారాతి అన్తేవాసికపుగ్గలస్స బహూపకారా. బుద్ధన్తి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధం. సరణం గతో హోతీతి అవస్సయం గతో హోతి. ధమ్మన్తి సతన్తికం నవలోకుత్తరధమ్మం. సఙ్ఘన్తి అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహం. ఇదఞ్చ పన సరణగమనం అగ్గహితసరణపుబ్బస్స అకతాభినివేసస్స వసేన వుత్తం. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే సరణదాయకో సోతాపత్తిమగ్గసమ్పాపకో అరహత్తమగ్గసమ్పాపకోతి తయో ఆచరియా బహుకారాతి ఆగతా, పబ్బజ్జాదాయకో బుద్ధవచనదాయకో కమ్మవాచాచరియో సకదాగామిమగ్గసమ్పాపకో అనాగామిమగ్గసమ్పాపకోతి ఇమే ఆచరియా న ఆగతా, కిం ఏతే న బహుకారాతి? నో, న బహుకారా. అయం పన దేసనా దువిధేన పరిచ్ఛిన్నా. తస్మా సబ్బేపేతే బహుకారా. తేసు సరణగమనస్మింయేవ అకతాభినివేసో వట్టతి, చతుపారిసుద్ధిసీలకసిణపరికమ్మవిపస్సనాఞాణాని పన పఠమమగ్గసన్నిస్సితాని హోన్తి, ఉపరి ద్వే మగ్గా చ ఫలాని చ అరహత్తమగ్గసన్నిస్సితానీతి వేదితబ్బాని.
ఇమినా పుగ్గలేనాతి ఇమినా అన్తేవాసికపుగ్గలేన. న సుప్పతికారం వదామీతి పతికారం కాతుం న సుకరన్తి వదామి. అభివాదనాదీసు అనేకసతవారం అనేకసహస్సవారమ్పి హి పఞ్చపతిట్ఠితేన నిపతిత్వా వన్దన్తో ఆసనా వుట్ఠాయ పచ్చుగ్గచ్ఛన్తో దిట్ఠదిట్ఠక్ఖణే అఞ్జలిం పగ్గణ్హన్తో అనుచ్ఛవికం సామీచికమ్మం కరోన్తో దివసే దివసే చీవరసతం చీవరసహస్సం పిణ్డపాతసతం పిణ్డపాతసహస్సం దదమానో చక్కవాళపరియన్తేన సబ్బరతనమయం ఆవాసం కరోన్తో సప్పినవనీతాదినానప్పకారం భేసజ్జం అనుప్పదజ్జమానో నేవ సక్కోతి ఆచరియేన కతస్స పతికారం నామ కాతున్తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.
౫. వజిరూపమసుత్తవణ్ణనా
౨౫. పఞ్చమే అరుకూపమచిత్తోతి పురాణవణసదిసచిత్తో. విజ్జూపమచిత్తోతి ఇత్తరకాలోభాసనేన విజ్జుసదిసచిత్తో. వజిరూపమచిత్తోతి కిలేసానం మూలఘాతకరణసమత్థతాయ వజిరేన సదిసచిత్తో. అభిసజ్జతీతి లగ్గతి. కుప్పతీతి కోపవసేన కుప్పతి. బ్యాపజ్జతీతి పకతిభావం పజహతి, పూతికో హోతి. పతిత్థీయతీతి థినభావం థద్ధభావం ఆపజ్జతి. కోపన్తి దుబ్బలకోధం. దోసన్తి దుస్సనవసేన తతో బలవతరం. అప్పచ్చయన్తి అతుట్ఠాకారం దోమనస్సం. దుట్ఠారుకోతి పురాణవణో. కట్ఠేనాతి దణ్డకకోటియా. కఠలేనాతి కపాలేన. ఆసవం దేతీతి అపరాపరం సవతి. పురాణవణో హి అత్తనో ధమ్మతాయేవ పుబ్బం లోహితం యూసన్తి ఇమాని తీణి సవతి, ఘట్టితో పన తాని అధికతరం సవతి.
ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – దుట్ఠారుకో వియ హి కోధనపుగ్గలో, తస్స అత్తనో ధమ్మతాయ సవనం వియ కోధనస్సపి అత్తనో ధమ్మతాయ ఉద్ధుమాతస్స వియ చణ్డికతస్స చరణం, కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టనం వియ అప్పమత్తం వచనం, భియ్యోసోమత్తాయ సవనం వియ ‘‘మాదిసం నామ ఏస ఏవం వదతీ’’తి భియ్యోసోమత్తాయ ఉద్ధుమాయనభావో దట్ఠబ్బో.
రత్తన్ధకారతిమిసాయన్తి రత్తిం చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణేన అన్ధభావకరణే బహలతమే. విజ్జన్తరికాయాతి విజ్జుప్పత్తిక్ఖణే. ఇధాపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – చక్ఖుమా పురిసో వియ హి యోగావచరో దట్ఠబ్బో, అన్ధకారం వియ సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా, విజ్జుసఞ్చరణం వియ సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స ఉప్పత్తికాలో, విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సమన్తా రూపదస్సనం వియ సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం, పున అన్ధకారావత్థరణం వియ సకదాగామిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా, పున విజ్జుసఞ్చరణం వియ సకదాగామిమగ్గఞాణస్స ఉప్పాదో, విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సమన్తా రూపదస్సనం వియ సకదాగామిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం, పున అన్ధకారావత్థరణం వియ అనాగామిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా, పున విజ్జుసఞ్చరణం వియ అనాగామిమగ్గఞాణస్స ఉప్పాదో, విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సమన్తా రూపదస్సనం వియ అనాగామిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం వేదితబ్బం.
వజిరూపమచిత్తతాయపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – వజిరం వియ హి అరహత్తమగ్గఞాణం దట్ఠబ్బం, మణిగణ్ఠిపాసాణగణ్ఠి వియ అరహత్తమగ్గవజ్ఝా కిలేసా, వజిరస్స మణిగణ్ఠిమ్పి వా పాసాణగణ్ఠిమ్పి వా వినివిజ్ఝిత్వా అగమనభావస్స నత్థితా వియ అరహత్తమగ్గఞాణేన అచ్ఛేజ్జానం కిలేసానం నత్థిభావో, వజిరేన నిబ్బిద్ధవేధస్స పున అపతిపూరణం వియ అరహత్తమగ్గేన ఛిన్నానం కిలేసానం పున అనుప్పాదో దట్ఠబ్బోతి.
౬. సేవితబ్బసుత్తవణ్ణనా
౨౬. ఛట్ఠే సేవితబ్బోతి ఉపసఙ్కమితబ్బో. భజితబ్బోతి అల్లీయితబ్బో. పయిరుపాసితబ్బోతి సన్తికే నిసీదనవసేన పునప్పునం ఉపాసితబ్బో. సక్కత్వా గరుం కత్వాతి సక్కారఞ్చేవ గరుకారఞ్చ కత్వా. హీనో హోతి సీలేనాతిఆదీసు ఉపాదాయుపాదాయ హీనతా వేదితబ్బా. తత్థ యో హి పఞ్చ సీలాని రక్ఖతి, సో దస సీలాని రక్ఖన్తేన న సేవితబ్బో. యో దస సీలాని రక్ఖతి, సో చతుపారిసుద్ధిసీలం రక్ఖన్తేన న సేవితబ్బో. అఞ్ఞత్ర అనుద్దయా అఞ్ఞత్ర అనుకమ్పాతి ఠపేత్వా అనుద్దయఞ్చ అనుకమ్పఞ్చ. అత్తనో అత్థాయేవ హి ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో, అనుద్దయానుకమ్పావసేన పన తం ఉపసఙ్కమితుం వట్టతి.
సీలసామఞ్ఞగతానం సతన్తి సీలేన సమానభావం గతానం సన్తానం. సీలకథా చ నో భవిస్సతీతి ఏవం సమానసీలానం అమ్హాకం సీలమేవ ఆరబ్భ కథా భవిస్సతి. సా చ నో పవత్తినీ భవిస్సతీతి సా చ అమ్హాకం కథా దివసమ్పి కథేన్తానం పవత్తిస్సతి న పటిహఞ్ఞిస్సతి. సా చ నో ఫాసు భవిస్సతీతి సా చ దివసమ్పి పవత్తమానా సీలకథా అమ్హాకం ఫాసువిహారో సుఖవిహారో భవిస్సతి. సమాధిపఞ్ఞాకథాసుపి ఏసేవ నయో.
సీలక్ఖన్ధన్తి సీలరాసిం. తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి ఏత్థ సీలస్స అసప్పాయే అనుపకారధమ్మే వజ్జేత్వా సప్పాయే ఉపకారధమ్మే సేవన్తో తస్మిం తస్మిం ఠానే సీలక్ఖన్ధం పఞ్ఞాయ అనుగ్గణ్హాతి నామ. సమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధేసుపి ఏసేవ నయో. నిహీయతీతి అత్తనో హీనతరం పుగ్గలం సేవన్తో ఖారపరిస్సావనే ఆసిత్తఉదకం వియ సతతం సమితం హాయతి పరిహాయతి. తుల్యసేవీతి అత్తనా సమానసేవీ. సేట్ఠముపనమన్తి సేట్ఠం పుగ్గలం ఓణమన్తో. ఉదేతి ఖిప్పన్తి ఖిప్పమేవ వడ్ఢతి. తస్మా అత్తనో ఉత్తరిం భజేథాతి యస్మా సేట్ఠం పుగ్గలం ఉపనమన్తో ఉదేతి ఖిప్పం, తస్మా అత్తనో ఉత్తరితరం విసిట్ఠతరం భజేథ.
౭. జిగుచ్ఛితబ్బసుత్తవణ్ణనా
౨౭. సత్తమే జిగుచ్ఛితబ్బోతి గూథం వియ జిగుచ్ఛితబ్బో. అథ ఖో నన్తి అథ ఖో అస్స. కిత్తిసద్దోతి కథాసద్దో. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ గూథకూపో వియ దుస్సీల్యం దట్ఠబ్బం. గూథకూపే పతిత్వా ఠితో ధమ్మనిఅహి వియ దుస్సీలపుగ్గలో. గూథకూపతో ఉద్ధరియమానేన తేన అహినా పురిసస్స సరీరం ఆరుళ్హేనాపి అదట్ఠభావో వియ దుస్సీలం సేవమానస్సాపి తస్స కిరియాయ అకరణభావో. సరీరం గూథేన మక్ఖేత్వా అహినా గతకాలో వియ దుస్సీలం సేవమానస్స పాపకిత్తిసద్దఅబ్భుగ్గమనకాలో వేదితబ్బో.
తిన్దుకాలాతన్తి తిన్దుకరుక్ఖఅలాతం. భియ్యోసోమత్తాయ చిచ్చిటాయతీతి తం హి ఝాయమానం పకతియాపి పపటికాయో ముఞ్చన్తం చిచ్చిటాతి ‘‘చిటిచిటా’’తి సద్దం కరోతి, ఘట్టితం పన అధిమత్తం కరోతీతి అత్థో. ఏవమేవ ఖోతి ఏవమేవం కోధనో అత్తనో ధమ్మతాయపి ఉద్ధతో చణ్డికతో హుత్వా చరతి, అప్పమత్తకం పన వచనం సుతకాలే ‘‘మాదిసం నామ ఏవం వదతి ఏవం వదతీ’’తి అతిరేకతరం ఉద్ధతో చణ్డికతో హుత్వా చరతి. గూథకూపోతి గూథపుణ్ణకూపో, గూథరాసియేవ వా. ఓపమ్మసంసన్దనం పనేత్థ పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బోతి యస్మా కోధనో అతిసేవియమానో అతిఉపసఙ్కమియమానోపి కుజ్ఝతియేవ, ‘‘కిం ఇమినా’’తి పటిక్కమన్తేపి కుజ్ఝతియేవ. తస్మా పలాలగ్గి వియ అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో. కిం వుత్తం హోతి? యో హి పలాలగ్గిం అతిఉపసఙ్కమిత్వా తప్పతి, తస్స సరీరం ఝాయతి. యో అతిపటిక్కమిత్వా తప్పతి, తస్స సీతం న వూపసమ్మతి. అనుపసఙ్కమిత్వా అపటిక్కమిత్వా పన మజ్ఝత్తభావేన తప్పన్తస్స సీతం వూపసమ్మతి, తస్మా పలాలగ్గి వియ కోధనో పుగ్గలో మజ్ఝత్తభావేన అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో, న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో.
కల్యాణమిత్తోతి సుచిమిత్తో. కల్యాణసహాయోతి సుచిసహాయో. సహాయా నామ సహగామినో సద్ధించరా. కల్యాణసమ్పవఙ్కోతి కల్యాణేసు సుచిపుగ్గలేసు సమ్పవఙ్కో, తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారమానసోతి అత్థో.
౮. గూథభాణీసుత్తవణ్ణనా
౨౮. అట్ఠమే గూథభాణీతి యో గూథం వియ దుగ్గన్ధకథం కథేతి. పుప్ఫభాణీతి యో పుప్ఫాని వియ సుగన్ధకథం కథేతి. మధుభాణీతి యో మధు వియ మధురకథం కథేతి. సభగ్గతోతి సభాయ ఠితో. పరిసగ్గతోతి గామపరిసాయ ఠితో. ఞాతిమజ్ఝగతోతి ఞాతీనం మజ్ఝే ఠితో. పూగమజ్ఝగతోతి సేణీనం మజ్ఝే ఠితో. రాజకులమజ్ఝగతోతి రాజకులస్స మజ్ఝే మహావినిచ్ఛయే ఠితో. అభినీతోతి పుచ్ఛనత్థాయానీతో. సక్ఖిపుట్ఠోతి సక్ఖిం కత్వా పుచ్ఛితో. ఏహమ్భో పురిసాతి ఆలపనమేతం. అత్తహేతు వా పరహేతు వాతి అత్తనో వా పరస్స వా హత్థపాదాదిహేతు వా ధనహేతు వా. ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వాతి ఏత్థ ఆమిసన్తి లఞ్జో అధిప్పేతో. కిఞ్చిక్ఖన్తి యం వా తం వా అప్పమత్తకం అన్తమసో తిత్తిరియవట్టకసప్పిపిణ్డనవనీతపిణ్డాదిమత్తకస్స లఞ్జస్స హేతూతి అత్థో. సమ్పజానముసా భాసితా హోతీతి జానన్తోయేవ ముసావాదం కత్తా హోతి.
నేలాతి ఏలం వుచ్చతి దోసో, నాస్స ఏలన్తి నేలా, నిద్దోసాతి అత్థో. ‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో’’తి (ఉదా. ౬౫) ఏత్థ వుత్తసీలం వియ. కణ్ణసుఖాతి బ్యఞ్జనమధురతాయ కణ్ణానం సుఖా, సూచివిజ్ఝనం వియ కణ్ణసూలం న జనేతి. అత్థమధురతాయ సకలసరీరే కోపం అజనేత్వా పేమం జనేతీతి పేమనీయా. హదయం గచ్ఛతి అప్పటిహఞ్ఞమానా సుఖేన చిత్తం పవిసతీతి హదయఙ్గమా. గుణపరిపుణ్ణతాయ పురే భవాతి పోరీ. పురే సంవడ్ఢనారీ వియ సుకుమారాతిపి పోరీ. పురస్స ఏసాతిపి పోరీ. పురస్స ఏసాతి నగరవాసీనం కథాతి అత్థో. నగరవాసినో హి యుత్తకథా హోన్తి, పితిమత్తం పితాతి, మాతిమత్తం మాతాతి, భాతిమత్తం భాతాతి వదన్తి. ఏవరూపీ కథా బహునో జనస్స కన్తా హోతీతి బహుజనకన్తా. కన్తభావేనేవ బహునో జనస్స మనాపా చిత్తవుద్ధికరాతి బహుజనమనాపా.
౯. అన్ధసుత్తవణ్ణనా
౨౯. నవమే చక్ఖు న హోతీతి పఞ్ఞాచక్ఖు న హోతి. ఫాతిం కరేయ్యాతి ఫీతం వడ్ఢితం కరేయ్య. సావజ్జానవజ్జేతి సదోసనిద్దోసే. హీనప్పణీతేతి అధముత్తమే. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగేతి కణ్హసుక్కాయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిబాహనతో పటిపక్ఖవసేన సప్పటిభాగాతి వుచ్చన్తి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – కుసలే ధమ్మే ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి జానేయ్య, అకుసలే ధమ్మే ‘‘అకుసలా ధమ్మా’’తి జానేయ్య. సావజ్జాదీసుపి ఏసేవ నయో. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగేసు పన కణ్హధమ్మే ‘‘సుక్కసప్పటిభాగా’’తి జానేయ్య, సుక్కధమ్మే ‘‘కణ్హసప్పటిభాగా’’తి యేన పఞ్ఞాచక్ఖునా జానేయ్య, తథారూపమ్పిస్స చక్ఖు న హోతీతి. ఇమినా నయేన సేసవారేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.
న చేవ భోగా తథారూపాతి తథాజాతికా భోగాపిస్స న హోన్తి. న చ పుఞ్ఞాని కుబ్బతీతి పుఞ్ఞాని చ న కరోతి. ఏత్తావతా భోగుప్పాదనచక్ఖునో చ పుఞ్ఞకరణచక్ఖునో చ అభావో వుత్తో. ఉభయత్థ కలిగ్గాహోతి ఇధలోకే చ పరలోకే చాతి ఉభయస్మిమ్పి అపరద్ధగ్గాహో, పరాజయగ్గాహో హోతీతి అత్థో. అథ వా ఉభయత్థ కలిగ్గాహోతి ఉభయేసమ్పి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికానం అత్థానం కలిగ్గాహో, పరాజయగ్గాహోతి అత్థో. ధమ్మాధమ్మేనాతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మేనపి దసఅకుసలకమ్మపథఅధమ్మేనపి. సఠోతి కేరాటికో. భోగాని పరియేసతీతి భోగే గవేసతి. థేయ్యేన కూటకమ్మేన, ముసావాదేన చూభయన్తి థేయ్యాదీసు ఉభయేన పరియేసతీతి అత్థో. కథం? థేయ్యేన కూటకమ్మేన చ పరియేసతి, థేయ్యేన ముసావాదేన చ పరియేసతి, కూటకమ్మేన ముసావాదేన చ పరియేసతి. సఙ్ఘాతున్తి సఙ్ఘరితుం. ధమ్మలద్ధేహీతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మం అకోపేత్వా లద్ధేహి. ఉట్ఠానాధిగతన్తి వీరియేన అధిగతం. అబ్యగ్ఘమానసోతి నిబ్బిచికిచ్ఛచిత్తో. భద్దకం ఠానన్తి సేట్ఠం దేవట్ఠానం. న సోచతీతి యస్మిం ఠానే అన్తోసోకేన న సోచతి.
౧౦. అవకుజ్జసుత్తవణ్ణనా
౩౦. దసమే అవకుజ్జపఞ్ఞోతి అధోముఖపఞ్ఞో. ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞోతి ఉచ్ఛఙ్గసదిసపఞ్ఞో. పుథుపఞ్ఞోతి విత్థారికపఞ్ఞో. ఆదికల్యాణన్తిఆదీసు ఆదీతి పుబ్బపట్ఠపనా. మజ్ఝన్తి కథావేమజ్ఝం. పరియోసానన్తి సన్నిట్ఠానం. ఇతిస్స తే ధమ్మం కథేన్తా పుబ్బపట్ఠపనేపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా కథేన్తి, వేమజ్ఝేపి పరియోసానేపి. ఏత్థ చ అత్థి దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానాని, అత్థి సాసనస్స. తత్థ దేసనాయ తావ చతుప్పదికగాథాయ పఠమపదం ఆది, ద్వే పదాని మజ్ఝం, అవసానపదం పరియోసానం. ఏకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స నిదానం ఆది, అనుసన్ధి మజ్ఝం, ఇదమవోచాతి అప్పనా పరియోసానం. అనేకానుసన్ధికస్స పఠమో అనుసన్ధి ఆది, తతో పరం ఏకో వా అనేకే వా మజ్ఝం, పచ్ఛిమో పరియోసానం. అయం తావ దేసనాయ నయో. సాసనస్స పన సీలం ఆది, సమాధి మజ్ఝం, విపస్సనా పరియోసానం. సమాధి వా ఆది, విపస్సనా మజ్ఝం, మగ్గో పరియోసానం. విపస్సనా వా ఆది, మగ్గో మజ్ఝం, ఫలం పరియోసానం. మగ్గో వా ఆది, ఫలం మజ్ఝం, నిబ్బానం పరియోసానం. ద్వే ద్వే వా కయిరమానే సీలసమాధయో ఆది, విపస్సనామగ్గా మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం.
సాత్థన్తి సాత్థకం కత్వా దేసేన్తి. సబ్యఞ్జనన్తి అక్ఖరపారిపూరిం కత్వా దేసేన్తి. కేవలపరిపుణ్ణన్తి సకలపరిపుణ్ణం అనూనం కత్వా దేసేన్తి. పరిసుద్ధన్తి పరిసుద్ధం నిజ్జటం నిగ్గణ్ఠిం కత్వా దేసేన్తి. బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తీతి ఏవం దేసేన్తా చ సేట్ఠచరియభూతం సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం పకాసేన్తి. నేవ ఆదిం మనసి కరోతీతి నేవ పుబ్బపట్ఠపనం మనసి కరోతి.
కుమ్భోతి ఘటో. నికుజ్జోతి అధోముఖో ఠపితో. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ కుమ్భో నికుజ్జో వియ అవకుజ్జపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో, ఉదకాసిఞ్చనకాలో వియ ధమ్మదేసనాయ లద్ధకాలో, ఉదకస్స వివట్టనకాలో వియ తస్మిం ఆసనే నిసిన్నస్స ఉగ్గహేతుం అసమత్థకాలో, ఉదకస్స అసణ్ఠానకాలో వియ వుట్ఠహిత్వా అసల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో.
ఆకిణ్ణానీతి పక్ఖిత్తాని. సతిసమ్మోసాయ పకిరేయ్యాతి ముట్ఠస్సతితాయ వికిరేయ్య. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఉచ్ఛఙ్గో వియ ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో, నానాఖజ్జకాని వియ నానప్పకారం బుద్ధవచనం, ఉచ్ఛఙ్గే నానాఖజ్జకాని ఖాదన్తస్స నిసిన్నకాలో వియ తస్మిం ఆసనే నిసిన్నస్స ఉగ్గణ్హనకాలో, వుట్ఠహన్తస్స సతిసమ్మోసా పకిరణకాలో వియ తస్మా ఆసనా వుట్ఠాయ గచ్ఛన్తస్స అసల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో.
ఉక్కుజ్జోతి ఉపరిముఖో ఠపితో. సణ్ఠాతీతి పతిట్ఠహతి. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఉపరిముఖో ఠపితో కుమ్భో వియ పుథుపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో, ఉదకస్స ఆసిత్తకాలో వియ దేసనాయ లద్ధకాలో, ఉదకస్స సణ్ఠానకాలో వియ తత్థ నిసిన్నస్స ఉగ్గణ్హనకాలో, నో వివట్టనకాలో వియ వుట్ఠాయ గచ్ఛన్తస్స సల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో.
దుమ్మేధోతి నిప్పఞ్ఞో. అవిచక్ఖణోతి సంవిదహనపఞ్ఞాయ రహితో. గన్తాతి గమనసీలో. సేయ్యో ఏతేన వుచ్చతీతి ఏతస్మా పుగ్గలా ఉత్తరితరోతి వుచ్చతి. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నోతి నవలోకుత్తరధమ్మస్స అనుధమ్మం సహ సీలేన పుబ్బభాగపటిపదం పటిపన్నో. దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స. అన్తకరో సియాతి కోటికరో పరిచ్ఛేదకరో పరివటుమకరో భవేయ్యాతి.
పుగ్గలవగ్గో తతియో.
౪. దేవదూతవగ్గో
౧. సబ్రహ్మకసుత్తవణ్ణనా
౩౧. చతుత్థస్స పఠమే అజ్ఝాగారేతి సకే ఘరే. పూజితా హోన్తీతి యం ఘరే అత్థి, తేన పటిజగ్గితా గోపితా హోన్తి. ఇతి మాతాపితుపూజకాని కులాని మాతాపితూహి సబ్రహ్మకానీతి పకాసేత్వా ఇదాని నేసం సపుబ్బాచరియకాదిభావం పకాసేన్తో సపుబ్బాచరియకానీతిఆదిమాహ. తత్థ బ్రహ్మాతిఆదీని తేసం బ్రహ్మాదిభావసాధనత్థం వుత్తాని. బహుకారాతి పుత్తానం బహూపకారా. ఆపాదకాతి జీవితస్స ఆపాదకా. పుత్తకానం హి మాతాపితూహి జీవితం ఆపాదితం పాలితం ఘటితం అనుప్పబన్ధేన పవత్తితం. పోసకాతి హత్థపాదే వడ్ఢేత్వా హదయలోహితం పాయేత్వా పోసేతారో. ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారోతి పుత్తానం హి ఇమస్మిం లోకే ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణస్స దస్సనం నామ మాతాపితరో నిస్సాయ జాతన్తి ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారో నామ.
బ్రహ్మాతి మాతాపితరోతి సేట్ఠాధివచనం. యథా బ్రహ్మునో చతస్సో భావనా అవిజహితా హోన్తి మేత్తా కరుణా ముదితా ఉపేక్ఖాతి, ఏవమేవ మాతాపితూనం పుత్తకేసు చతస్సో భావనా అవిజహితా హోన్తి. తా తస్మిం తస్మిం కాలే వేదితబ్బా – కుచ్ఛిగతస్మిం హి దారకే ‘‘కదా ను ఖో పుత్తకం అరోగం పరిపుణ్ణఙ్గపచ్చఙ్గం పస్సిస్సామా’’తి మాతాపితూనం మేత్తచిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పనేస మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో ఊకాహి వా మఙ్కులాదీహి పాణకేహి దట్ఠో దుక్ఖసేయ్యాయ వా పన పీళితో పరోదతి విరవతి, తదాస్స సద్దం సుత్వా మాతాపితూనం కారుఞ్ఞం ఉప్పజ్జతి, ఆధావిత్వా విధావిత్వా కీళనకాలే పన లోభనీయవయస్మిం వా ఠితకాలే దారకం ఓలోకేత్వా మాతాపితూనం చిత్తం సప్పిమణ్డే పక్ఖిత్తసతవిహతకప్పాసపిచుపటలం వియ ముదుకం హోతి ఆమోదితం పమోదితం, తదా తేసం ముదితా లబ్భతి. యదా పనేస పుత్తో దారాభరణం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా పాటియేక్కం అగారం అజ్ఝావసతి, తదా మాతాపితూనం ‘‘సక్కోతి దాని నో పుత్తకో అత్తనో ధమ్మతాయ యాపేతు’’న్తి మజ్ఝత్తభావో ఉప్పజ్జతి, తస్మిం కాలే ఉపేక్ఖా లబ్భతీతి ఇమినా కారణేన ‘‘బ్రహ్మాతి మాతాపితరో’’తి వుత్తం.
పుబ్బాచరియాతి వుచ్చరేతి మాతాపితరో హి జాతకాలతో పట్ఠాయ ‘‘ఏవం నిసీద, ఏవం తిట్ఠ, ఏవం గచ్ఛ, ఏవం సయ, ఏవం ఖాద, ఏవం భుఞ్జ, అయం తే, తాతాతి వత్తబ్బో, అయం భాతికాతి, అయం భగినీతి, ఇదం నామ కాతుం వట్టతి, ఇదం న వట్టతి, అసుకం నామ ఉపసఙ్కమితుం వట్టతి, అసుకం న వట్టతీ’’తి గాహాపేన్తి సిక్ఖాపేన్తి. అథాపరభాగే అఞ్ఞే ఆచరియా హత్థిసిప్పఅస్ససిప్పరథసిప్పధనుసిప్పథరుసిప్పముద్దాగణనాదీని సిక్ఖాపేన్తి. అఞ్ఞో సరణాని దేతి, అఞ్ఞో సీలేసు పతిట్ఠాపేతి, అఞ్ఞో పబ్బాజేతి, అఞ్ఞో బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హాపేతి, అఞ్ఞో ఉపసమ్పాదేతి, అఞ్ఞో సోతాపత్తిమగ్గాదీని పాపేతి. ఇతి సబ్బేపి తే పచ్ఛాచరియా నామ హోన్తి, మాతాపితరో పన సబ్బపఠమా, తేనాహ – ‘‘పుబ్బాచరియాతి వుచ్చరే’’తి. తత్థ వుచ్చరేతి వుచ్చన్తి కథియన్తి. ఆహునేయ్యా చ పుత్తానన్తి పుత్తానం ఆహుతం పాహుతం అభిసఙ్ఖతం అన్నపానాదిం అరహన్తి, అనుచ్ఛవికా తం పటిగ్గహేతుం. తస్మా ‘‘ఆహునేయ్యా చ పుత్తాన’’న్తి వుత్తం. పజాయ అనుకమ్పకాతి పరేసం పాణే అచ్ఛిన్దిత్వాపి అత్తనో పజం పటిజగ్గన్తి గోపాయన్తి. తస్మా ‘‘పజాయ అనుకమ్పకా’’తి వుత్తం.
నమస్సేయ్యాతి నమో కరేయ్య. సక్కరేయ్యాతి సక్కారేన పటిమానేయ్య. ఇదాని తం సక్కారం దస్సేన్తో ‘‘అన్నేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అన్నేనాతి యాగుభత్తఖాదనీయేన. పానేనాతి అట్ఠవిధపానేన. వత్థేనాతి నివాసనపారుపనకేన వత్థేన. సయనేనాతి మఞ్చపీఠానుప్పదానేన. ఉచ్ఛాదనేనాతి దుగ్గన్ధం పటివినోదేత్వా సుగన్ధకరణుచ్ఛాదనేన. న్హాపనేనాతి సీతే ఉణ్హోదకేన, ఉణ్హే సీతోదకేన గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా న్హాపనేన. పాదానం ధోవనేనాతి ఉణ్హోదకసీతోదకేహి పాదధోవనేన చేవ తేలమక్ఖనేన చ. పేచ్చాతి పరలోకం గన్త్వా. సగ్గే పమోదతీతి ఇధ తావ మాతాపితూసు పారిచరియం దిస్వా పారిచరియకారణా తం పణ్డితమనుస్సా ఇధేవ పసంసన్తి, పరలోకం పన గన్త్వా సగ్గే ఠితో సో మాతాపితుఉపట్ఠాకో దిబ్బసమ్పత్తీహి ఆమోదతి పమోదతీతి.
౨. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా
౩౨. దుతియే తథారూపోతి తథాజాతికో. సమాధిపటిలాభోతి చిత్తేకగ్గతాలాభో. ఇమస్మిం చ సవిఞ్ఞాణకేతి ఏత్థ అత్తనో చ పరస్స చాతి ఉభయేసమ్పి కాయో సవిఞ్ఞాణకట్ఠేన ఏకతో కత్వా ఇమస్మిన్తి వుత్తో. అహఙ్కారమమఙ్కారమానానుసయాతి అహఙ్కారదిట్ఠి చ మమఙ్కారతణ్హా చ మానానుసయో చాతి అత్తనో చ పరస్స చ కిలేసా. నాస్సూతి న భవేయ్యుం. బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేసూతి రూపనిమిత్తం, సద్దనిమిత్తం, గన్ధనిమిత్తం, రసనిమిత్తం, ఫోట్ఠబ్బనిమిత్తం, సస్సతాదినిమిత్తం, పుగ్గలనిమిత్తం ధమ్మనిమిత్తన్తి ఏవరూపేసు చ బహిద్ధా సబ్బనిమిత్తేసు. చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఫలసమాధిఞ్చేవ ఫలఞాణఞ్చ. సియాతి భవేయ్య.
ఇధానన్ద, భిక్ఖునోతి, ఆనన్ద, ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖునో. ఏతం సన్తం ఏతం పణీతన్తి నిబ్బానం దస్సేన్తో ఆహ. నిబ్బానం హి కిలేసానం సన్తతాయ సన్తం నామ, నిబ్బానం సన్తన్తి సమాపత్తిం అప్పేత్వావ దివసమ్పి నిసిన్నస్స చిత్తుప్పాదో సన్తన్తేవ పవత్తతీతిపి సన్తం. పణీతన్తి సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నస్సాపి చిత్తుప్పాదో పణీతన్తేవ పవత్తతీతి నిబ్బానం పణీతం నామ. సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆదీనిపి తస్సేవ వేవచనాని. ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తి సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నస్స హి దివసభాగమ్పి చిత్తుప్పాదో సబ్బసఙ్ఖారసమథోతేవ పవత్తతి…పే… తథా తీసు భవేసు వానసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ అభావేన నిబ్బానన్తి లద్ధనామే తస్మిం సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నస్స చిత్తుప్పాదో నిబ్బానం నిబ్బానన్తేవ పవత్తతీతి సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆదీని నామాని లభతి. ఇమస్మిం పన అట్ఠవిధే ఆభోగసమన్నాహారే ఇమస్మిం ఠానే ఏకోపి లబ్భతి, ద్వేపి సబ్బేపి లబ్భన్తేవ.
సఙ్ఖాయాతి ఞాణేన జానిత్వా. పరోపరానీతి పరాని చ ఓపరాని చ. పరఅత్తభావసకఅత్తభావాని హి పరాని చ ఓపరాని చాతి వుత్తం హోతి. యస్సాతి యస్స అరహతో. ఇఞ్జితన్తి రాగిఞ్జితం దోసమోహమానదిట్ఠికిలేసదుచ్చరితిఞ్జితన్తి ఇమాని సత్త ఇఞ్జితాని చలితాని ఫన్దితాని. నత్థి కుహిఞ్చీతి కత్థచి ఏకారమ్మణేపి నత్థి. సన్తోతి పచ్చనీకకిలేసానం సన్తతాయ సన్తో. విధూమోతి కాయదుచ్చరితాదిధూమవిరహితో. అనీఘోతి రాగాదిఈఘవిరహితో. నిరాసోతి నిత్తణ్హో. అతారీతి తిణ్ణో ఉత్తిణ్ణో సమతిక్కన్తో. సోతి సో అరహం ఖీణాసవో. జాతిజరన్తి ఏత్థ జాతిజరాగహణేనేవ బ్యాధిమరణమ్పి గహితమేవాతి వేదితబ్బం. ఇతి సుత్తన్తేపి గాథాయపి అరహత్తఫలసమాపత్తియేవ కథితాతి.
౩. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా
౩౩. తతియే సంఖిత్తేనాతి మాతికాఠపనేన. విత్థారేనాతి ఠపితమాతికావిభజనేన. సంఖిత్తవిత్థారేనాతి కాలే సంఖిత్తేన కాలే విత్థారేన. అఞ్ఞాతారో చ దుల్లభాతి పటివిజ్ఝనకపుగ్గలా పన దుల్లభా. ఇదం భగవా ‘‘సారిపుత్తత్థేరస్స ఞాణం ఘట్టేమీ’’తి అధిప్పాయేన కథేసి. తం సుత్వా థేరో కిఞ్చాపి ‘‘అహం, భన్తే, ఆజానిస్సామీ’’తి న వదతి, అధిప్పాయేన పన ‘‘విస్సత్థా తుమ్హే, భన్తే, దేసేథ, అహం తుమ్హేహి దేసితం ధమ్మం నయసతేన నయసహస్సేన పటివిజ్ఝిస్సామి, మమేస భారో హోతూ’’తి సత్థారం దేసనాయ ఉస్సాహేన్తో ఏతస్స భగవా కాలోతిఆదిమాహ.
అథస్స సత్థా తస్మాతిహాతి దేసనం ఆరభి. తత్థ ఇమస్మిఞ్చ సవిఞ్ఞాణకేతిఆది వుత్తనయమేవ. అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హన్తి మగ్గఞాణసత్థేన తణ్హం ఛిన్ది. వివత్తయి సంయోజనన్తి దసవిధమ్పి సంయోజనం సమూలకం ఉబ్బత్తేత్వా ఛడ్డేసి. సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి సమ్మా ఉపాయేన సమ్మా పటిపత్తియా నవవిధస్స మానస్స పహానాభిసమయేన వట్టదుక్ఖస్స అన్తమకాసి. ఇదఞ్చ పన మేతం, సారిపుత్త, సన్ధాయ భాసితన్తి, సారిపుత్త, మయా పారాయనే ఉదయపఞ్హే ఇదం ఫలసమాపత్తిమేవ సన్ధాయ ఏతం భాసితం.
ఇదాని యం తం భగవతా భాసితం, తం దస్సేన్తో పహానం కామసఞ్ఞానన్తిఆది ఆరద్ధం. ఉదయపఞ్హే చ ఏతం పదం ‘‘పహానం కామచ్ఛన్దాన’’న్తి (సు. ని. ౧౧౧౨; చూళని. ఉదయమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౭౫) ఆగతం, ఇధ పన అఙ్గుత్తరభాణకేహి ‘‘కామసఞ్ఞాన’’న్తి ఆరోపితం. తత్థ బ్యఞ్జనమేవ నానం, అత్థో పన ఏకోయేవ. కామసఞ్ఞానన్తి కామే ఆరబ్భ ఉప్పన్నసఞ్ఞానం, అట్ఠహి వా లోభసహగతచిత్తేహి సహజాతసఞ్ఞానం. దోమనస్సాన చూభయన్తి ఏతాసఞ్చ కామసఞ్ఞానం చేతసికదోమనస్సానఞ్చాతి ఉభిన్నమ్పి పహానం పటిప్పస్సద్ధిపహానసఙ్ఖాతం అరహత్తఫలం అఞ్ఞావిమోక్ఖం పబ్రూమీతి అత్థో. నిద్దేసే పన ‘‘కామచ్ఛన్దస్స చ దోమనస్సస్స చ ఉభిన్నం పహానం వూపసమం పటినిస్సగ్గం పటిప్పస్సద్ధిం అమతం నిబ్బాన’’న్తి (చూళని. ఉదయమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౭౫) వుత్తం, తం అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం. పహానన్తి హి ఖీణాకారసఙ్ఖాతో వూపసమోపి వుచ్చతి, కిలేసే పటినిస్సజ్జన్తో మగ్గోపి, కిలేసపటిప్పస్సద్ధిసఙ్ఖాతం ఫలమ్పి, యం ఆగమ్మ కిలేసా పహీయన్తి, తం అమతం నిబ్బానమ్పి. తస్మా తత్థ తాని పదాని ఆగతాని. ‘‘అఞ్ఞావిమోక్ఖం పబ్రూమీ’’తి వచనతో పన అరహత్తఫలమేవ అధిప్పేతం. థినస్స చ పనూదనన్తిపి థినస్స చ పనూదనన్తే ఉప్పన్నత్తా అరహత్తఫలమేవ అధిప్పేతం. కుక్కుచ్చానం నివారణన్తి కుక్కుచ్చనివారణస్స మగ్గస్స అనన్తరం ఉప్పన్నత్తా ఫలమేవ అధిప్పేతం.
ఉపేక్ఖాసతిసంసుద్ధన్తి చతుత్థజ్ఝానికే ఫలే ఉప్పన్నాయ ఉపేక్ఖాయ చ సతియా చ సంసుద్ధం. ధమ్మతక్కపురేజవన్తి ధమ్మతక్కో వుచ్చతి సమ్మాసఙ్కప్పో, సో ఆదితో హోతి, పురతో హోతి, పుబ్బఙ్గమో హోతి అఞ్ఞావిమోక్ఖస్సాతి ధమ్మతక్కపురేజవో. తం ధమ్మతక్కపురేజవం. అఞ్ఞావిమోక్ఖన్తి అఞ్ఞిన్ద్రియపరియోసానే ఉప్పన్నం విమోక్ఖం, అఞ్ఞాయ వా విమోక్ఖం అఞ్ఞావిమోక్ఖం, పఞ్ఞావిముత్తన్తి అత్థో. అవిజ్జాయ పభేదనన్తి అవిజ్జాయ పభేదనన్తే ఉప్పన్నత్తా, అవిజ్జాయ పభేదనసఙ్ఖాతం వా నిబ్బానం ఆరబ్భ ఉప్పన్నత్తా ఏవంలద్ధనామం అరహత్తఫలమేవ. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పహానన్తిఆదీహి పదేహి అరహత్తఫలమేవ పకాసితన్తి వేదితబ్బం.
౪. నిదానసుత్తవణ్ణనా
౩౪. చతుత్థే నిదానానీతి కారణాని. కమ్మానన్తి వట్టగామికమ్మానం. లోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయాతి లుబ్భనపలుబ్భనసభావో లోభో వట్టగామికమ్మానం సముదయాయ పిణ్డకరణత్థాయ నిదానం కారణం పచ్చయోతి అత్థో. దోసోతి దుస్సనపదుస్సనసభావో దోసో. మోహోతి ముయ్హనపముయ్హనసభావో మోహో.
లోభపకతన్తి లోభేన పకతం, లోభాభిభూతేన లుద్ధేన హుత్వా కతకమ్మన్తి అత్థో. లోభతో జాతన్తి లోభజం. లోభో నిదానమస్సాతి లోభనిదానం. లోభో సముదయో అస్సాతి లోభసముదయం. సముదయోతి పచ్చయో, లోభపచ్చయన్తి అత్థో. యత్థస్స అత్తభావో నిబ్బత్తతీతి యస్మిం ఠానే అస్స లోభజకమ్మవతో పుగ్గలస్స అత్తభావో నిబ్బత్తతి, ఖన్ధా పాతుభవన్తి. తత్థ తం కమ్మం విపచ్చతీతి తేసు ఖన్ధేసు తం కమ్మం విపచ్చతి. దిట్ఠే వా ధమ్మేతిఆది యస్మా తం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం వా హోతి ఉపపజ్జవేదనీయం వా అపరపరియాయవేదనీయం వా, తస్మా తం పభేదం దస్సేతుం వుత్తం. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో.
అఖణ్డానీతి అభిన్నాని. అపూతీనీతి పూతిభావేన అబీజత్తం అప్పత్తాని. అవాతాతపహతానీతి న వాతేన న చ ఆతపేన హతాని. సారాదానీతి గహితసారాని సారవన్తాని న నిస్సారాని. సుఖసయితానీతి సన్నిచయభావేన సుఖం సయితాని. సుఖేత్తేతి మణ్డఖేత్తే. సుపరికమ్మకతాయ భూమియాతి నఙ్గలకసనేన చేవ అట్ఠదన్తకేన చ సుట్ఠు పరికమ్మకతాయ ఖేత్తభూమియా. నిక్ఖిత్తానీతి ఠపితాని రోపితాని. అనుప్పవేచ్ఛేయ్యాతి అనుప్పవేసేయ్య. వుద్ధిన్తిఆదీసు ఉద్ధగ్గమనేన వుద్ధిం, హేట్ఠా మూలప్పతిట్ఠానేన విరూళ్హిం, సమన్తా విత్థారికభావేన వేపుల్లం.