.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

అఙ్గుత్తరనికాయే

చతుక్కనిపాత-అట్ఠకథా

౧. పఠమపణ్ణాసకం

౧. భణ్డగామవగ్గో

౧. అనుబుద్ధసుత్తవణ్ణనా

౧. చతుక్కనిపాతస్స పఠమే అననుబోధాతి అబుజ్ఝనేన అజాననేన. అప్పటివేధాతి అప్పటివిజ్ఝనేన అపచ్చక్ఖకిరియాయ. దీఘమద్ధానన్తి చిరకాలం. సన్ధావితన్తి భవతో భవం గమనవసేన సన్ధావితం. సంసరితన్తి పునప్పునం గమనాగమనవసేన సంసరితం. మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చాతి మయా చ తుమ్హేహి చ. అథ వా సన్ధావితం సంసరితన్తి సన్ధావనం సంసరణం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ అహోసీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అరియస్సాతి నిద్దోసస్స. సీలం సమాధి పఞ్ఞాతి ఇమే పన తయో ధమ్మా మగ్గఫలసమ్పయుత్తావ వేదితబ్బా, విముత్తినామేన ఫలమేవ నిద్దిట్ఠం. భవతణ్హాతి భవేసు తణ్హా. భవనేత్తీతి భవరజ్జు. తణ్హాయ ఏవ ఏతం నామం. తాయ హి సత్తా గోణా వియ గీవాయ బన్ధిత్వా తం తం భవం నీయన్తి, తస్మా భవనేత్తీతి వుచ్చతి.

అనుత్తరాతి లోకుత్తరా. దుక్ఖస్సన్తకరోతి వట్టదుక్ఖస్స అన్తకరో. చక్ఖుమాతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. ఇదమస్స బోధిమణ్డే పఠమపరినిబ్బానం, పచ్ఛా పన యమకసాలానమన్తరే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతోతి యథానుసన్ధినా దేసనం నిట్ఠాపేసి.

౨. పపతితసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియే పపతితోతి పతితో చుతో. అప్పపతితోతి అపతితో పతిట్ఠితో. తత్థ లోకియమహాజనో పతితోయేవ నామ, సోతాపన్నాదయో కిలేసుప్పత్తిక్ఖణే పతితా నామ, ఖీణాసవో ఏకన్తపతిట్ఠితో నామ.

చుతా పతన్తీతి యే చుతా, తే పతన్తి నామ. పతితాతి యే పతితా, తే చుతా నామ. చుతత్తా పతితా, పతితత్తా చుతాతి అత్థో. గిద్ధాతి రాగరత్తా. పునరాగతాతి పున జాతిం పున జరం పున బ్యాధిం పున మరణం ఆగతా నామ హోన్తి. కతం కిచ్చన్తి చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బకిచ్చం కతం. రతం రమ్మన్తి రమితబ్బయుత్తకే గుణజాతే రమితం. సుఖేనాన్వాగతం సుఖన్తి సుఖేన సుఖం అనుఆగతం సమ్పత్తం. మానుసకసుఖేన దిబ్బసుఖం, ఝానసుఖేన విపస్సనాసుఖం, విపస్సనాసుఖేన మగ్గసుఖం, మగ్గసుఖేన ఫలసుఖం, ఫలసుఖేన నిబ్బానసుఖం సమ్పత్తం అధిగతన్తి అత్థో.

౩. పఠమఖతసుత్తవణ్ణనా

౩. తతియం దుకనిపాతవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. గాథాసు పన నిన్దియన్తి నిన్దితబ్బయుత్తకం. నిన్దతీతి గరహతి. పసంసియోతి పసంసితబ్బయుత్తో. విచినాతి ముఖేన సో కలిన్తి యో ఏవం పవత్తో, తేన ముఖేన కలిం విచినాతి నామ. కలినా తేన సుఖం న విన్దతీతి తేన చ కలినా సుఖం న పటిలభతి. సబ్బస్సాపి సహాపి అత్తనాతి సబ్బేనపి సకేన ధనేన చేవ అత్తనా చ సద్ధిం యో పరాజయో, సో అప్పమత్తకోవ కలీతి అత్థో. యో సుగతేసూతి యో పన సమ్మగ్గతేసు పుగ్గలేసు చిత్తం పదుస్సేయ్య, అయం చిత్తపదోసోవ తతో కలితో మహన్తతరో కలి. ఇదాని తస్స మహన్తతరభావం దస్సేన్తో సతం సహస్సానన్తిఆదిమాహ. తత్థ సతం సహస్సానన్తి నిరబ్బుదగణనాయ సతసహస్సం. ఛత్తింసతీతి అపరాని చ ఛత్తింసతి నిరబ్బుదాని. పఞ్చ చాతి అబ్బుదగణనాయ చ పఞ్చ అబ్బుదాని. యమరియగరహీతి యం అరియే గరహన్తో నిరయం ఉపపజ్జతి, తత్థ ఏత్తకం ఆయుప్పమాణన్తి.

౪. దుతియఖతసుత్తవణ్ణనా

౪. చతుత్థే మాతరి పితరి చాతిఆదీసు మిత్తవిన్దకో మాతరి మిచ్ఛాపటిపన్నో నామ, అజాతసత్తు పితరి మిచ్ఛాపటిపన్నో నామ, దేవదత్తో తథాగతే మిచ్ఛాపటిపన్నో నామ, కోకాలికో తథాగతసావకే మిచ్ఛాపటిపన్నో నామ. బహుఞ్చాతి బహుకమేవ. పసవతీతి పటిలభతి. తాయాతి తాయ మిచ్ఛాపటిపత్తిసఙ్ఖాతాయ అధమ్మచరియాయ. పేచ్చాతి ఇతో గన్త్వా. అపాయం గచ్ఛతీతి నిరయాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం నిబ్బత్తతి. సుక్కపక్ఖేపి ఏసేవ నయో.

౫. అనుసోతసుత్తవణ్ణనా

౫. పఞ్చమే అనుసోతం గచ్ఛతీతి అనుసోతగామీ. కిలేససోతస్స పచ్చనీకపటిపత్తియా పటిసోతం గచ్ఛతీతి పటిసోతగామీ. ఠితత్తోతి ఠితసభావో. తిణ్ణోతి ఓఘం తరిత్వా ఠితో. పారఙ్గతోతి పరతీరం గతో. థలే తిట్ఠతీతి నిబ్బానథలే తిట్ఠతి. బ్రాహ్మణోతి సేట్ఠో నిద్దోసో. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. కామే చ పటిసేవతీతి కిలేసకామేహి వత్థుకామే పటిసేవతి. పాపఞ్చ కమ్మం కరోతీతి పాపఞ్చ పాణాతిపాతాదికమ్మం కరోతి. పాపఞ్చ కమ్మం న కరోతీతి పఞ్చవేరకమ్మం న కరోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఠితత్తోతి అయం అనాగామీ పుగ్గలో తస్మా లోకా పున పటిసన్ధివసేన అనాగమనతో ఠితత్తో నామ.

తణ్హాధిపన్నాతి తణ్హాయ అధిపన్నా అజ్ఝోత్థటా, తణ్హం వా అధిపన్నా అజ్ఝోగాళ్హా. పరిపుణ్ణసేఖోతి సిక్ఖాపారిపూరియా ఠితో. అపరిహానధమ్మోతి అపరిహీనసభావో. చేతోవసిప్పత్తోతి చిత్తవసీభావం పత్తో. ఏవరూపో ఖీణాసవో హోతి, ఇధ పన అనాగామీ కథితో. సమాహితిన్ద్రియోతి సమాహితఛళిన్ద్రియో. పరోపరాతి పరోవరా ఉత్తమలామకా, కుసలాకుసలాతి అత్థో. సమేచ్చాతి ఞాణేన సమాగన్త్వా. విధూపితాతి విద్ధంసితా ఝాపితా వా. వుసితబ్రహ్మచరియోతి మగ్గబ్రహ్మచరియం వసిత్వా ఠితో. లోకన్తగూతి తివిధస్సాపి లోకస్స అన్తం గతో. పారగతోతి ఛహాకారేహి పారగతో. ఇధ ఖీణాసవోవ కథితో. ఇతి సుత్తేపి గాథాసుపి వట్టవివట్టమేవ కథితం.

౬. అప్పస్సుతసుత్తవణ్ణనా

౬. ఛట్ఠే అనుపపన్నోతి అనుపాగతో. సుత్తన్తిఆదీసు ఉభతోవిభఙ్గనిద్దేసఖన్ధకపరివారసుత్తనిపాతమఙ్గలసుత్తరతనసుత్త- నాళకసుత్తతువటకసుత్తాని, అఞ్ఞమ్పి చ సుత్తనామకం తథాగతవచనం సుత్తన్తి వేదితబ్బం. సబ్బమ్పి సగాథకం సుత్తం గేయ్యన్తి వేదితబ్బం, విసేసేన సంయుత్తకే సకలోపి సగాథావగ్గో. సకలమ్పి అభిధమ్మపిటకం, నిగ్గాథకసుత్తం, యఞ్చ అఞ్ఞమ్పి అట్ఠహి అఙ్గేహి అసఙ్గహితం బుద్ధవచనం, తం వేయ్యాకరణన్తి వేదితబ్బం. ధమ్మపద-థేరగాథా-థేరిగాథా సుత్తనిపాతే నోసుత్తనామికా సుద్ధికగాథా చ గాథాతి వేదితబ్బా. సోమనస్సఞాణమయికగాథాపటిసంయుత్తా ద్వేఅసీతి సుత్తన్తా ఉదానన్తి వేదితబ్బా. ‘‘వుత్తఞ్హేతం భగవతా’’తిఆదినయప్పవత్తా దసుత్తరసతసుత్తన్తా ఇతివుత్తకన్తి వేదితబ్బా. అపణ్ణకజాతకాదీని పఞ్ఞాసాధికాని పఞ్చ జాతకసతాని జాతకన్తి వేదితబ్బాని. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా ఆనన్దే’’తిఆదినయప్పవత్తా సబ్బేపి అచ్ఛరియఅబ్భుతధమ్మపటిసంయుత్తా సుత్తన్తా అబ్భుతధమ్మన్తి వేదితబ్బా. చూళవేదల్లమహావేదల్లసమ్మాదిట్ఠిసక్కపఞ్హసఙ్ఖారభాజనియమహాపుణ్ణమసుత్తాదయో సబ్బేపి వేదఞ్చ తుట్ఠిఞ్చ లద్ధా లద్ధా పుచ్ఛితా సుత్తన్తా వేదల్లన్తి వేదితబ్బా. న అత్థమఞ్ఞాయ న ధమ్మమఞ్ఞాయాతి అట్ఠకథఞ్చ పాళిఞ్చ అజానిత్వా. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నోతి నవలోకుత్తరధమ్మస్స అనురూపధమ్మం సహసీలం పుబ్బభాగపటిపదం న పటిపన్నో హోతి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో. పఠమవారే పనేత్థ అప్పస్సుతదుస్సీలో కథితో, దుతియే అప్పస్సుతఖీణాసవో, తతియే బహుస్సుతదుస్సీలో, చతుత్థే బహుస్సుతఖీణాసవో.

సీలేసు అసమాహితోతి సీలేసు అపరిపూరకారీ. సీలతో చ సుతేన చాతి సీలభాగేన చ సుతభాగేన చ ‘‘అయం దుస్సీలో అప్పస్సుతో’’తి ఏవం తం గరహన్తీతి అత్థో. తస్స సమ్పజ్జతే సుతన్తి తస్స పుగ్గలస్స యస్మా తేన సుతేన సుతకిచ్చం కతం, తస్మా తస్స సుతం సమ్పజ్జతి నామ. నాస్స సమ్పజ్జతేతి సుతకిచ్చస్స అకతత్తా న సమ్పజ్జతి. ధమ్మధరన్తి సుతధమ్మానం ఆధారభూతం. సప్పఞ్ఞన్తి సుపఞ్ఞం. నేక్ఖం జమ్బోనదస్సేవాతి జమ్బునదం వుచ్చతి జాతిసువణ్ణం, తస్స జమ్బునదస్స నేక్ఖం వియ, పఞ్చసువణ్ణపరిమాణం సువణ్ణఘటికం వియాతి అత్థో.

౭. సోభనసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే వియత్తాతి పఞ్ఞావేయ్యత్తియేన సమన్నాగతా. వినీతాతి వినయం ఉపేతా సువినీతా. విసారదాతి వేసారజ్జేన సోమనస్ససహగతేన ఞాణేన సమన్నాగతా. ధమ్మధరాతి సుతధమ్మానం ఆధారభూతా. భిక్ఖు చ సీలసమ్పన్నోతి గాథాయ కిఞ్చాపి ఏకేకస్సేవ ఏకేకో గుణో కథితో, సబ్బేసం పన సబ్బేపి వట్టన్తీతి.

౮. వేసారజ్జసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే వేసారజ్జానీతి ఏత్థ సారజ్జపటిపక్ఖో వేసారజ్జం, చతూసు ఠానేసు సారజ్జాభావం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నసోమనస్సమయఞాణస్సేతం నామం. ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠానం ఉత్తమట్ఠానం. ఆసభా వా పుబ్బబుద్ధా, తేసం ఠానన్తి అత్థో. అపిచ గవసతజేట్ఠకో ఉసభో, గవసహస్సజేట్ఠకో వసభో. వజసతజేట్ఠకో వా ఉసభో, వజసహస్సజేట్ఠకో వసభో, సబ్బగవసేట్ఠో సబ్బపరిస్సయసహో సేతో పాసాదికో మహాభారవహో అసనిసతసద్దేహిపి అసమ్పకమ్పియో నిసభో, సో ఇధ ఉసభోతి అధిప్పేతో. ఇదమ్పి హి తస్స పరియాయవచనం. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం. ఠానన్తి చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా వవత్థానం. ఇదం పన ఆసభం వియాతి ఆసభం. యథేవ హి నిసభసఙ్ఖాతో ఉసభో చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి, ఏవం తథాగతోపి చతూహి వేసారజ్జపాదేహి అట్ఠపరిసపథవిం ఉప్పీళేత్వా సదేవకే లోకే కేనచి పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన అకమ్పియో అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి. ఏవం తిట్ఠమానోవ తం ఆసభం ఠానం పటిజానాతి ఉపగచ్ఛతి న పచ్చక్ఖాతి, అత్తని ఆరోపేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసభం ఠానం పటిజానాతీ’’తి.

పరిసాసూతి అట్ఠసు పరిసాసు. సీహనాదం నదతీతి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం నదతి, సీహనాదసదిసం వా నాదం నదతి. అయమత్థో సీహనాదసుత్తేన దస్సేతబ్బో. యథా వా సీహో సహనతో చ హననతో చ సీహోతి వుచ్చతి, ఏవం తథాగతో లోకధమ్మానం సహనతో పరప్పవాదానఞ్చ హననతో సీహోతి వుచ్చతి. ఏవం వుత్తస్స సీహస్స నాదం సీహనాదం. తత్థ యథా సీహో సీహబలేన సమన్నాగతో సబ్బత్థ విసారదో విగతలోమహంసో సీహనాదం నదతి, ఏవం తథాగతసీహోపి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో అట్ఠసు పరిసాసు విసారదో విగతలోమహంసో ‘‘ఇతి రూప’’న్తిఆదినా నయేన నానావిధదేసనావిలాససమ్పన్నం సీహనాదం నదతి. తేన వుత్తం ‘‘పరిసాసు సీహనాదం నదతీ’’తి.

బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మన్తి సేట్ఠం ఉత్తమం విసుద్ధం. చక్కసద్దో పనాయం –

‘‘సమ్పత్తియం లక్ఖణే చ, రథఙ్గే ఇరియాపథే;

దానే రతనధమ్మూర-చక్కాదీసు చ దిస్సతి;

ధమ్మచక్కే ఇధ మతో, తఞ్చ ద్వేధా విభావయే’’.

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౧) హి అయం సమ్పత్తియం దిస్సతి. ‘‘పాదతలేసు చక్కాని జాతానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫) ఏత్థ లక్ఖణే. ‘‘చక్కంవ వహతో పద’’న్తి (ధ. ప. ౧) ఏత్థ రథఙ్గే. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯) ఏత్థ ఇరియాపథే. ‘‘దదం భుఞ్జ మా చ పమాదో, చక్కం వత్తయ సబ్బపాణిన’’న్తి (జా. ౧.౭.౧౪౯) ఏత్థ దానే. ‘‘దిబ్బం చక్కరతనం పాతురహోసీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౪౩; మ. ని. ౩.౨౫౬) ఏత్థ రతనచక్కే. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి (సు. ని. ౫౬౨) ఏత్థ ధమ్మచక్కే. ‘‘ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి (జా. ౧.౧.౧౦౪; ౧.౫.౧౦౩) ఏత్థ ఉరచక్కే. ‘‘ఖురపరియన్తేన చేపి చక్కేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౬) ఏత్థ పహరణచక్కే. ‘‘అసనివిచక్క’’న్తి (దీ. ని. ౩.౬౧; సం. ని. ౨.౧౬౨) ఏత్థ అసనిమణ్డలే. ఇధ పనాయం ధమ్మచక్కే మతో.

తం పనేతం ధమ్మచక్కం దువిధం హోతి పటివేధఞాణఞ్చ దేసనాఞాణఞ్చ. తత్థ పఞ్ఞాపభావితం అత్తనో అరియఫలావహం పటివేధఞాణం, కరుణాపభావితం సావకానం అరియఫలావహం దేసనాఞాణం. తత్థ పటివేధఞాణం ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి దువిధం. తఞ్హి అభినిక్ఖమనతో యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. తుసితభవనతో వా యావ మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దీపఙ్కరతో పట్ఠాయ వా యావ బోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దేసనాఞాణమ్పి పవత్తమానం పవత్తన్తి దువిధం. తఞ్హి యావ అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిమగ్గా పవత్తమానం, ఫలక్ఖణే పవత్తం నామ. తేసు పటివేధఞాణం లోకుత్తరం, దేసనాఞాణం లోకియం. ఉభయమ్పి పనేతం అఞ్ఞేహి అసాధారణం, బుద్ధానంయేవ ఓరసఞాణం.

సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతోతి ‘‘అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బే ధమ్మా మయా అభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం పటిజానతో తవ. అనభిసమ్బుద్ధాతి ఇమే నామ ధమ్మా తయా అనభిసమ్బుద్ధా. తత్ర వతాతి తేసు ‘‘అనభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం దస్సితధమ్మేసు. సహధమ్మేనాతి సహేతునా సకారణేన వచనేన. నిమిత్తమేతన్తి ఏత్థ పుగ్గలోపి ధమ్మోపి నిమిత్తన్తి అధిప్పేతో. తం పుగ్గలం న పస్సామి, యో మం పటిచోదేస్సతి. తం ధమ్మం న పస్సామి, యం దస్సేత్వా ‘‘అయం నామ ధమ్మో తయా అనభిసమ్బుద్ధో’’తి మం పటిచోదేస్సతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఖేమప్పత్తోతి ఖేమం పత్తో. సేసపదద్వయం ఇమస్సేవ వేవచనం. సబ్బమ్పేతం వేసారజ్జఞాణమేవ సన్ధాయ వుత్తం. దసబలస్స హి ‘‘అయం నామ ధమ్మో తయా అనభిసమ్బుద్ధో’’తి చోదకం పుగ్గలం వా చోదనాకారణం అనభిసమ్బుద్ధధమ్మం వా అపస్సతో ‘‘సభావబుద్ధోయేవ వత సమానో అహం బుద్ధోస్మీతి వదామీ’’తి పచ్చవేక్ఖన్తస్స బలవతరం సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తేన సమ్పయుత్తం ఞాణం వేసారజ్జం నామ. తం సన్ధాయ ‘‘ఖేమప్పత్తో’’తిఆదిమాహ. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అన్తరాయికా ధమ్మాతి ఏత్థ పన అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా. తే అత్థతో సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా. సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తం హి అన్తమసో దుక్కటదుబ్భాసితమ్పి మగ్గఫలానం అన్తరాయం కరోతి. ఇధ పన మేథునధమ్మో అధిప్పేతో. మేథునం సేవతో హి యస్స కస్సచి నిస్సంసయమేవ మగ్గఫలానం అన్తరాయో హోతి.

యస్స ఖో పన తే అత్థాయాతి రాగక్ఖయాదీసు యస్స అత్థాయ. ధమ్మో దేసితోతి అసుభభావనాదిధమ్మో కథితో. తత్ర వత మన్తి తస్మిం అనియ్యానికధమ్మే మం. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

వాదపథాతి వాదాయేవ. పుథూతి బహూ. సితాతి ఉపనిబద్ధా అభిసఙ్ఖతా. అథ వా పుథుస్సితాతి పుథుభావం సితా ఉపగతా, పుథూహి వా సితాతిపి పుథుస్సితా. యం నిస్సితాతి ఏతరహిపి యం వాదపథం నిస్సితా. న తే భవన్తీతి తే వాదపథా న భవన్తి భిజ్జన్తి వినస్సన్తి. ధమ్మచక్కన్తి దేసనాఞాణస్సపి పటివేధఞాణస్సపి ఏతం నామం. తేసు దేసనాఞాణం లోకియం, పటివేధఞాణం లోకుత్తరం. కేవలీతి సకలగుణసమన్నాగతో. తాదిసన్తి తథావిధం.

౯. తణ్హుప్పాదసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే ఉప్పజ్జతి ఏతేసూతి ఉప్పాదా. కా ఉప్పజ్జతి? తణ్హా. తణ్హాయ ఉప్పాదా తణ్హుప్పాదా, తణ్హావత్థూని తణ్హాకారణానీతి అత్థో. చీవరహేతూతి ‘‘కత్థ మనాపం చీవరం లభిస్సామీ’’తి చీవరకారణా ఉప్పజ్జతి. ఇతిభవాభవహేతూతి ఏత్థ ఇతీతి నిదస్సనత్థే నిపాతో. యథా చీవరాదిహేతు, ఏవం భవాభవహేతుపీతి అత్థో. భవాభవోతి చేత్థ పణీతతరాని సప్పినవనీతాదీని అధిప్పేతాని. సమ్పత్తిభవేసు పణీతతరపణీతతమభవోతిపి వదన్తియేవ.

తణ్హాదుతియోతి అయఞ్హి సత్తో అనమతగ్గే సంసారవట్టే సంసరన్తో న ఏకకోవ సంసరతి, తణ్హం పన దుతియికం లభన్తోవ సంసరతి. తేన వుత్తం ‘‘తణ్హాదుతియో’’తి. ఇత్థభావఞ్ఞథాభావన్తి ఏత్థ ఇత్థభావో నామ అయం అత్తభావో, అఞ్ఞథాభావో నామ అనాగతత్తభావో. ఏవరూపో వా అఞ్ఞోపి అత్తభావో ఇత్థభావో నామ, న ఏవరూపో అఞ్ఞథాభావో నామ. తం ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం. సంసారన్తి ఖన్ధధాతుఆయతనానం పటిపాటిం. నాతివత్తతీతి నాతిక్కమతి. ఏవమాదీనవం ఞత్వాతి ఏవం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు ఖన్ధేసు ఆదీనవం జానిత్వా. తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవన్తి తణ్హం చ ‘‘అయం వట్టదుక్ఖసమ్భూతో సభావో కారణ’’న్తి ఏవం జానిత్వా. ఏత్తావతా ఇమస్స భిక్ఖునో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తభావో దస్సితో. ఇదాని తం ఖీణాసవం థోమేన్తో వీతతణ్హోతిఆదిమాహ. తత్థ అనాదానోతి నిగ్గహణో. సతో భిక్ఖు పరిబ్బజేతి సతిసమ్పజఞ్ఞే వేపుల్లప్పత్తో ఖీణాసవో భిక్ఖు సతో సమ్పజానో చరేయ్య విహరేయ్యాతి అత్థో. ఇతి సుత్తన్తే వట్టం కథేత్వా గాథాసు వట్టవివట్టం కథితన్తి.

౧౦. యోగసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే వట్టస్మిం యోజేన్తీతి యోగా. కామయోగోతిఆదీసు పఞ్చకామగుణికో రాగో కామయోగో. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో భవయోగో, తథా ఝాననికన్తి. సస్సతదిట్ఠిసహగతో చ రాగో ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో చ దిట్ఠియోగో. చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జాయోగో. కామేసు వా యోజేతీతి కామయోగో. భవేసు యోజేతీతి భవయోగో. దిట్ఠీసు యోజేతీతి దిట్ఠియోగో. అవిజ్జాయ యోజేతీతి అవిజ్జాయోగోతి హేట్ఠా వుత్తధమ్మానంయేవేతం అధివచనం.

ఇదాని తే విత్థారేత్వా దస్సేన్తో కతమో చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ సముదయన్తి ఉప్పత్తిం. అత్థఙ్గమన్తి భేదం. అస్సాదన్తి మధురభావం. ఆదీనవన్తి అమధురభావం దోసం. నిస్సరణన్తి నిస్సటభావం. కామేసూతి వత్థుకామేసు. కామరాగోతి కామే ఆరబ్భ ఉప్పన్నరాగో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అనుసేతీతి నిబ్బత్తతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, కామయోగోతి, భిక్ఖవే, ఇదం కామేసు యోజనకారణం బన్ధనకారణం వుచ్చతీతి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఫస్సాయతనానన్తి చక్ఖాదీనం చక్ఖుసమ్ఫస్సాదికారణానం. అవిజ్జా అఞ్ఞాణన్తి ఞాణపటిపక్ఖభావేన అఞ్ఞాణసఙ్ఖాతా అవిజ్జా. ఇతి కామయోగోతి ఏత్థ ఇతి సద్దో చతూహిపి యోగేహి సద్ధిం యోజేతబ్బో ‘‘ఏవం కామయోగో, ఏవం భవయోగో’’తి. సంయుత్తోతి పరివారితో. పాపకేహీతి లామకేహి. అకుసలేహీతి అకోసల్లసమ్భూతేహి. సంకిలేసికేహీతి సంకిలేసనకేహి, పసన్నస్స చిత్తస్స పసన్నభావదూసకేహీతి అత్థో. పోనోబ్భవికేహీతి పునబ్భవనిబ్బత్తకేహి. సదరేహీతి సదరథేహి. దుక్ఖవిపాకేహీతి విపాకకాలే దుక్ఖుప్పాదకేహి. ఆయతిం జాతిజరామరణికేహీతి అనాగతే పునప్పునం జాతిజరామరణనిబ్బత్తకేహి. తస్మా అయోగక్ఖేమీతి వుచ్చతీతి యస్మా అప్పహీనయోగో పుగ్గలో ఏతేహి ధమ్మేహి సమ్పయుత్తో హోతి, తస్మా చతూహి యోగేహి ఖేమం నిబ్బానం అనధిగతత్తా న యోగక్ఖేమీతి వుచ్చతి.

విసంయోగోతి విసంయోజనకారణాని. కామయోగవిసంయోగోతి కామయోగతో విసంయోజనకారణం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అసుభజ్ఝానం కామయోగవిసంయోగో, తం పాదకం కత్వా అధిగతో అనాగామిమగ్గో ఏకన్తేనేవ కామయోగవిసంయోగో నామ. అరహత్తమగ్గో భవయోగవిసంయోగో నామ, సోతాపత్తిమగ్గో దిట్ఠియోగవిసంయోగో నామ, అరహత్తమగ్గో అవిజ్జాయోగవిసంయోగో నామ. ఇదాని తే విత్థారవసేన దస్సేన్తో కతమో చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తస్సత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

భవయోగేన చూభయన్తి భవయోగేన చ సంయుత్తా, కిఞ్చి భియ్యో ఉభయేనాపి సమ్పయుత్తా, యేన కేనచి యోగేన సమన్నాగతాతి అత్థో. పురక్ఖతాతి పురతో కతా, పరివారితా వా. కామే పరిఞ్ఞాయాతి దువిధేపి కామే పరిజానిత్వా. భవయోగఞ్చ సబ్బసోతి భవయోగఞ్చ సబ్బమేవ పరిజానిత్వా. సమూహచ్చాతి సమూహనిత్వా. విరాజయన్తి విరాజేన్తో, విరాజేత్వా వా. ‘‘విరాజేన్తో’’తి హి వుత్తే మగ్గో కథితో హోతి, ‘‘విరాజేత్వా’’తి వుత్తే ఫలం. మునీతి ఖీణాసవముని. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తేపి గాథాసుపి వట్టవివట్టమేవ కథితన్తి.

భణ్డగామవగ్గో పఠమో.

౨. చరవగ్గో

౧. చరసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే అధివాసేతీతి చిత్తం అధిరోపేత్వా వాసేతి. నప్పజహతీతి న పరిచ్చజతి. న వినోదేతీతి న నీహరతి. న బ్యన్తీకరోతీతి న విగతన్తం పరిచ్ఛిన్నపరివటుమం కరోతి. న అనభావం గమేతీతి న అనుఅభావం అవడ్ఢిం వినాసం గమేతి. చరమ్పీతి చరన్తోపి. అనాతాపీతి నిబ్బీరియో. అనోత్తాపీతి ఉపవాదభయరహితో. సతతన్తి నిచ్చం. సమితన్తి నిరన్తరం. ఏవం సబ్బత్థ అత్థం ఞత్వా సుక్కపక్ఖే వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

గాథాసు గేహనిస్సితన్తి కిలేసనిస్సితం. మోహనేయ్యేసూతి మోహజనకేసు ఆరమ్మణేసు. అభబ్బోతి అభాజనభూతో. ఫుట్ఠుం సమ్బోధిముత్తమన్తి అరహత్తమగ్గసఙ్ఖాతం ఉత్తమఞాణం ఫుసితుం.

౨. సీలసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే సమ్పన్నసీలాతి పరిపుణ్ణసీలా. సమ్పన్నపాతిమోక్ఖాతి పరిపుణ్ణపాతిమోక్ఖా. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతాతి పాతిమోక్ఖసంవరసీలేన సంవుతా పిహితా ఉపేతా హుత్వా విహరథ. ఆచారగోచరసమ్పన్నాతి ఆచారేన చ గోచరేన చ సమ్పన్నా సముపాగతా భవథ. అణుమత్తేసు వజ్జేసూతి అణుప్పమాణేసు దోసేసు. భయదస్సావినోతి తాని అణుమత్తాని వజ్జాని భయతో దస్సనసీలా. సమాదాయ సిక్ఖథ సిక్ఖాపదేసూతి సబ్బసిక్ఖాకోట్ఠాసేసు సమాదాతబ్బం సమాదాయ గహేత్వా సిక్ఖథ. ‘‘సమ్పన్నసీలానం…పే… సిక్ఖాపదేసూ’’తి ఏత్తకేన ధమ్మక్ఖానేన సిక్ఖత్తయే సమాదాపేత్వా చేవ పటిలద్ధగుణేసు చ వణ్ణం కథేత్వా ఇదాని ఉత్తరి కాతబ్బం దస్సేన్తో కిమస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ కిమస్సాతి కిం భవేయ్య.

యతం చరేతి యథా చరన్తో యతో హోతి సంయతో, ఏవం చరేయ్య. ఏస నయో సబ్బత్థ. అచ్ఛేతి నిసీదేయ్య. యతమేనం పసారయేతి యం అఙ్గపచ్చఙ్గం పసారేయ్య, తం యతం సంయతమేవ కత్వా పసారేయ్య. ఉద్ధన్తి ఉపరి. తిరియన్తి మజ్ఝం. అపాచీనన్తి అధో. ఏత్తావతా అతీతా పచ్చుప్పన్నా అనాగతా చ పఞ్చక్ఖన్ధా కథితా. యావతాతి పరిచ్ఛేదవచనం. జగతో గతీతి లోకస్స నిప్ఫత్తి. సమవేక్ఖితా చ ధమ్మానం, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయన్తి ఏతేసం సబ్బలోకే అతీతాదిభేదానం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మానం ఉదయఞ్చ వయఞ్చ సమవేక్ఖితా. ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధానం ఉదయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతి, వయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతీ’’తి వుత్తేహి సమపఞ్ఞాసాయ లక్ఖణేహి సమ్మా అవేక్ఖితా హోతి. చేతోసమథసామీచిన్తి చిత్తసమథస్స అనుచ్ఛవికం పటిపదం. సిక్ఖమానన్తి పటిపజ్జమానం, పూరయమానన్తి అత్థో. పహితత్తోతి పేసితత్తో. ఆహూతి కథయన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమస్మిం పన సుత్తే సీలం మిస్సకం కథేత్వా గాథాసు ఖీణాసవో కథితో.

౩. పధానసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే సమ్మప్పధానానీతి సున్దరపధానాని ఉత్తమవీరియాని. సమ్మప్పధానాతి పరిపుణ్ణవీరియా. మారధేయ్యాభిభూతాతి తేభూమకవట్టసఙ్ఖాతం మారధేయ్యం అభిభవిత్వా సమతిక్కమిత్వా ఠితా. తే అసితాతి తే ఖీణాసవా అనిస్సితా నామ. జాతిమరణభయస్సాతి జాతిఞ్చ మరణఞ్చ పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకభయస్స, జాతిమరణసఙ్ఖాతస్సేవ వా భయస్స. పారగూతి పారఙ్గతా. తే తుసితాతి తే ఖీణాసవా తుట్ఠా నామ. జేత్వా మారం సవాహినిన్తి ససేనకం మారం జినిత్వా ఠితా. తే అనేజాతి తే ఖీణాసవా తణ్హాసఙ్ఖాతాయ ఏజాయ అనేజా నిచ్చలా నామ. నముచిబలన్తి మారబలం. ఉపాతివత్తాతి అతిక్కన్తా. తే సుఖితాతి తే ఖీణాసవా లోకుత్తరసుఖేన సుఖితా నామ. తేనేవాహ –

‘‘సుఖితా వత అరహన్తో, తణ్హా నేసం న విజ్జతి;

అస్మిమానో సముచ్ఛిన్నో, మోహజాలం పదాలిత’’న్తి. (సం. ని. ౩.౭౬);

౪. సంవరసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే పధానానీతి వీరియాని. సంవరప్పధానన్తి చక్ఖాదీని సంవరన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం. పహానప్పధానన్తి కామవితక్కాదయో పజహన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం. భావనాప్పధానన్తి సమ్బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం. అనురక్ఖణాప్పధానన్తి సమాధినిమిత్తం అనురక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం.

వివేకనిస్సితన్తిఆదీసు వివేకో, విరాగో, నిరోధోతి తీణిపి నిబ్బానస్స నామాని. నిబ్బానం హి ఉపధివివేకత్తా వివేకో, తం ఆగమ్మ రాగాదయో విరజ్జన్తీతి విరాగో, నిరుజ్ఝన్తీతి నిరోధో. తస్మా వివేకనిస్సితన్తిఆదీసు ఆరమ్మణవసేన వా అధిగన్తబ్బవసేన వా నిబ్బాననిస్సితన్తి అత్థో.

వోస్సగ్గపరిణామిన్తి ఏత్థ ద్వే వోస్సగ్గా – పరిచ్చాగవోస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో చ. తత్థ విపస్సనా తదఙ్గవసేన కిలేసే చ ఖన్ధే చ రాగం పరిచ్చజతీతి పరిచ్చాగవోస్సగ్గో. మగ్గో ఆరమ్మణవసేన నిబ్బానం పక్ఖన్దతీతి పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో. తస్మా వోస్సగ్గపరిణామిన్తి యథా భావియమానో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో వోస్సగ్గత్థాయ పరిణమతి, విపస్సనాభావఞ్చ మగ్గభావఞ్చ పాపుణాతి, ఏవం తం భావేతీతి అయమేత్థ అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. భద్దకన్తి లద్ధకం. సమాధినిమిత్తం వుచ్చతి అట్ఠికసఞ్ఞాదివసేన అధిగతో సమాధియేవ. అనురక్ఖతీతి సమాధిపారిపన్థికధమ్మే రాగదోసమోహే సోధేన్తో రక్ఖతి. ఏత్థ చ అట్ఠికసఞ్ఞాదికా పఞ్చేవ సఞ్ఞా వుత్తా, ఇమస్మిం పన ఠానే దసపి అసుభాని విత్థారేత్వా కథేతబ్బాని. తేసం విత్థారో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౦౨ ఆదయో) వుత్తోయేవ. గాథాయ సంవరాదినిప్ఫాదకం వీరియమేవ వుత్తం. ఖయం దుక్ఖస్స పాపుణేతి దుక్ఖక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పాపుణేయ్యాతి.

౫. పఞ్ఞత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే అగ్గపఞ్ఞత్తియోతి ఉత్తమపఞ్ఞత్తియో. అత్తభావీనన్తి అత్తభావవన్తానం. యదిదం రాహు అసురిన్దోతి యో ఏస రాహు అసురిన్దో అయం అగ్గోతి. ఏత్థ రాహు కిర అసురిన్దో చత్తారి యోజనసహస్సాని అట్ఠ చ యోజనసతాని ఉచ్చో, బాహన్తరమస్స ద్వాదసయోజనసతాని, హత్థతలపాదతలానం పుథులతా తీణి యోజనసతాని. అఙ్గులిపబ్బాని పణ్ణాస యోజనాని, భముకన్తరం పణ్ణాసయోజనం, నలాటం తియోజనసతం, సీసం నవయోజనసతం. కామభోగీనం యదిదం రాజా మన్ధాతాతి యో ఏస రాజా మన్ధాతా నామ, అయం దిబ్బేపి మానుసకేపి కామే పరిభుఞ్జనకానం సత్తానం అగ్గో నామ. ఏస హి అసఙ్ఖేయ్యాయుకేసు మనుస్సేసు నిబ్బత్తిత్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే హిరఞ్ఞవస్సం వస్సాపేన్తో మానుసకే కామే దీఘరత్తం పరిభుఞ్జి. దేవలోకే పన యావ ఛత్తింసాయ ఇన్దానం ఆయుప్పమాణం, తావ పణీతే కామే పరిభుఞ్జీతి కామభోగీనం అగ్గో నామ జాతో. ఆధిపతేయ్యానన్తి అధిపతిట్ఠానం జేట్ఠకట్ఠానం కరోన్తానం. తథాగతో అగ్గమక్ఖాయతీతి లోకియలోకుత్తరేహి గుణేహి తథాగతో అగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమో అక్ఖాయతి.

ఇద్ధియా యససా జలన్తి దిబ్బసమ్పత్తిసమిద్ధియా చ పరివారసఙ్ఖాతేన యససా చ జలన్తానం. ఉద్ధం తిరియం అపాచీనన్తి ఉపరి చ మజ్ఝే చ హేట్ఠా చ. యావతా జగతో గతీతి యత్తకా లోకనిప్ఫత్తి.

౬. సోఖుమ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే సోఖుమ్మానీతి సుఖుమలక్ఖణపటివిజ్ఝనకాని ఞాణాని. రూపసోఖుమ్మేన సమన్నాగతో హోతీతి రూపే సణ్హసుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకేన ఞాణేన సమన్నాగతో హోతి. పరమేనాతి ఉత్తమేన. తేన చ రూపసోఖుమ్మేనాతి తేన యావ అనులోమభావం పత్తేన సుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకఞాణేన. న సమనుపస్సతీతి నత్థిభావేనేవ న పస్సతి. న పత్థేతీతి నత్థిభావేనేవ న పత్థేతి. వేదనాసోఖుమ్మాదీసుపి ఏసేవ నయో.

రూపసోఖుమ్మతం ఞత్వాతి రూపక్ఖన్ధస్స సణ్హసుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకేన ఞాణేన సుఖుమతం జానిత్వా. వేదనానఞ్చ సమ్భవన్తి వేదనాక్ఖన్ధస్స చ పభవం జానిత్వా. సఞ్ఞా యతో సముదేతీతి యస్మా కారణా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సముదేతి నిబ్బత్తతి, తఞ్చ జానిత్వా. అత్థం గచ్ఛతి యత్థ చాతి యస్మిం ఠానే నిరుజ్ఝతి, తఞ్చ జానిత్వా. సఙ్ఖారే పరతో ఞత్వాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధం అనిచ్చతాయ లుజ్జనభావేన పరతో జానిత్వా. ఇమినా హి పదేన అనిచ్చానుపస్సనా కథితా. దుక్ఖతో నో చ అత్తతోతి ఇమినా దుక్ఖానత్తానుపస్సనా. సన్తోతి కిలేససన్తతాయ సన్తో. సన్తిపదే రతోతి నిబ్బానే రతో. ఇతి సుత్తన్తే చతూసు ఠానేసు విపస్సనావ కథితా, గాథాసు లోకుత్తరధమ్మోపీతి.

౭. పఠమఅగతిసుత్తవణ్ణనా

౧౭-౧౯. సత్తమే అగతిగమనానీతి నగతిగమనాని. ఛన్దాగతిం గచ్ఛతీతి ఛన్దేన అగతిం గచ్ఛతి, అకత్తబ్బం కరోతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఛన్దా దోసా భయా మోహాతి ఛన్దేన, దోసేన, భయేన, మోహేన. అతివత్తతీతి అతిక్కమతి. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ. నవమే తథాబుజ్ఝనకానం వసేన ద్వీహిపి నయేహి కథితం.

౧౦. భత్తుద్దేసకసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే భత్తుద్దేసకోతి సలాకభత్తాదీనం ఉద్దేసకో. కామేసు అసంయతాతి వత్థుకామేసు కిలేసకామేహి అసంయతా. పరిసాకసటో చ పనేస వుచ్చతీతి అయఞ్చ పన సో ఏవరూపా పరిసాకచవరో నామ వుచ్చతీతి అత్థో. సమణేనాతి బుద్ధసమణేన. పరిసాయ మణ్డో చ పనేస వుచ్చతీతి అయం ఏవరూపా పరిసా విప్పసన్నేన పరిసామణ్డోతి వుచ్చతీతి.

చరవగ్గో దుతియో.

౩. ఉరువేలవగ్గో

౧. పఠమఉరువేలసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే ఉరువేలాయన్తి ఏత్థ ఉరువేలాతి మహావేలా, మహావాలికరాసీతి అత్థో. అథ వా ఉరూతి వాలుకా వుచ్చతి, వేలాతి మరియాదా. వేలాతిక్కమనహేతు ఆహటా ఉరు ఉరువేలాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అతీతే కిర అనుప్పన్నే బుద్ధే దససహస్సా కులపుత్తా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తస్మిం పదేసే విహరన్తా ఏకదివసం సన్నిపతిత్వా కతికవత్తం అకంసు – ‘‘కాయకమ్మవచీకమ్మాని నామ పరేసమ్పి పాకటాని హోన్తి, మనోకమ్మం పన అపాకటం. తస్మా యో కామవితక్కం వా బ్యాపాదవితక్కం వా విహింసావితక్కం వా వితక్కేతి, తస్స అఞ్ఞో చోదకో నామ నత్థి. సో అత్తనావ అత్తానం చోదేత్వా పత్తపుటేన వాలుకం ఆహరిత్వా ఇమస్మిం ఠానే ఆకిరతు, ఇదమస్స దణ్డకమ్మ’’న్తి. తతో పట్ఠాయ యో తాదిసం వితక్కం వితక్కేతి, సో తత్థ పత్తపుటేన వాలుకం ఆకిరతి, ఏవం తత్థ అనుక్కమేన మహావాలుకరాసి జాతో. తతో నం పచ్ఛిమా జనతా పరిక్ఖిపిత్వా చేతియట్ఠానమకాసి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఉరువేలాతి మహావేలా, మహావాలికరాసీతి అత్థో’’తి. తమేవ సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అథ వా ఉరూతి వాలుకా వుచ్చతి, వేలాతి మరియాదా, వేలాతిక్కమనహేతు ఆహటా ఉరు ఉరువేలాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి.

నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరేతి ఉరువేలగామం నిస్సాయ నేరఞ్జరానదీతీరే విహరామీతి దస్సేతి. అజపాలనిగ్రోధేతి అజపాలకా తస్స నిగ్రోధస్స ఛాయాయ నిసీదన్తిపి తిట్ఠన్తిపి, తస్మా సో అజపాలనిగ్రోధోత్వేవ సఙ్ఖం గతో, తస్స హేట్ఠాతి అత్థో. పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి సమ్బుద్ధో హుత్వా పఠమమేవ. ఉదపాదీతి అయం వితక్కో పఞ్చమే సత్తాహే ఉదపాది. కస్మా ఉదపాదీతి? సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణత్తా చేవ పుబ్బాసేవనతాయ చ. తత్థ పుబ్బాసేవనాయ పకాసనత్థం తిత్తిరజాతకం ఆహరితబ్బం. హత్థివానరతిత్తిరా కిర ఏకస్మిం పదేసే విహరన్తా ‘‘యో అమ్హాకం మహల్లకో, తస్మిం సగారవా విహరిస్సామా’’తి నిగ్రోధం దస్సేత్వా ‘‘కో ను ఖో అమ్హాకం మహల్లకో’’తి వీమంసన్తా తిత్తిరస్స మహల్లకభావం ఞత్వా తస్స జేట్ఠాపచాయనకమ్మం కత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గా సమ్మోదమానా విహరిత్వా సగ్గపరాయణా అహేసుం. తం కారణం ఞత్వా రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా ఇమం గాథమాహ –

‘‘యే వుడ్ఢమపచాయన్తి, నరా ధమ్మస్స కోవిదా;

దిట్ఠేవ ధమ్మే పాసంసా, సమ్పరాయే చ సుగ్గతీ’’తి. (జా. ౧.౧.౩౭);

ఏవం అహేతుకతిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తోపి తథాగతో సగారవవాసం రోచేసి, ఇదాని కస్మా న రోచేస్సతీతి. అగారవోతి అఞ్ఞస్మిం గారవరహితో, కఞ్చి గరుట్ఠానే అట్ఠపేత్వాతి అత్థో. అప్పతిస్సోతి పతిస్సయరహితో, కఞ్చి జేట్ఠకట్ఠానే అట్ఠపేత్వాతి అత్థో. సమణం వా బ్రాహ్మణం వాతి ఏత్థ సమితపాపబాహితపాపాయేవ సమణబ్రాహ్మణా అధిప్పేతా. సక్కత్వా గరుం కత్వాతి సక్కారఞ్చేవ కత్వా గరుకారఞ్చ ఉపట్ఠపేత్వా.

సదేవకే లోకేతిఆదీసు సద్ధిం దేవేహి సదేవకే. దేవగ్గహణేన చేత్థ మారబ్రహ్మేసు గహితేసుపి మారో నామ వసవత్తీ సబ్బేసం ఉపరి వసం వత్తేతి, బ్రహ్మా నామ మహానుభావో, ఏకఙ్గులియా ఏకస్మిం చక్కవాళసహస్సే ఆలోకం ఫరతి, ద్వీహి ద్వీసు, దసహి అఙ్గులీహి దససు చక్కవాళసహస్సేసు ఆలోకం ఫరతి. సో ఇమినా సీలసమ్పన్నతరోతి వత్తుం మా లభన్తూతి సమారకే సబ్రహ్మకేతి విసుం వుత్తం. తథా సమణా నామ ఏకనికాయాదివసేన బహుస్సుతా సీలవన్తో పణ్డితా, బ్రాహ్మణాపి వత్థువిజ్జాదివసేన బహుస్సుతా పణ్డితా. తే ఇమినా సమ్పన్నతరాతి వత్తుం మా లభన్తూతి సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయాతి వుత్తం. సదేవమనుస్సాయాతి ఇదం పన నిప్పదేసతో దస్సనత్థం గహితమేవ గహేత్వా వుత్తం. అపిచేత్థ పురిమాని తీణి పదాని లోకవసేన వుత్తాని, పచ్ఛిమాని ద్వే పజావసేన. సీలసమ్పన్నతరన్తి సీలేన సమ్పన్నతరం, అధికతరన్తి అత్థో. ఏత్థ చ సీలాదయో చత్తారో ధమ్మా లోకియలోకుత్తరా కథితా, విముత్తిఞాణదస్సనం లోకియమేవ. పచ్చవేక్ఖణఞాణమేవ హేతం. పాతురహోసీతి ‘‘అయం సత్థా అవీచితో యావ భవగ్గా సీలాదీహి అత్తనా అధికతరం అపస్సన్తో ‘మయా పటివిద్ధనవలోకుత్తరధమ్మమేవ సక్కత్వా ఉపనిస్సాయ విహరిస్సామీ’తి చిన్తేతి, కారణం భగవా చిన్తేతి, అత్థం వుడ్ఢిం విసేసం చిన్తేతి, గచ్ఛామిస్స ఉస్సాహం జనేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పురతో పాకటో అహోసి, అభిముఖే అట్ఠాసీతి అత్థో.

విహంసు విహరన్తి చాతి ఏత్థ యో వదేయ్య – ‘‘విహరన్తీతి వచనతో పచ్చుప్పన్నేపి బహూ బుద్ధా’’తి, సో ‘‘భగవాపి భన్తే ఏతరహి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి ఇమినా వచనేన పటిబాహితబ్బో.

‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతి;

సదేవకస్మిం లోకస్మిం, నత్థి మే పటిపుగ్గలో’’తి. (మహావ. ౧౧; మ. ని. ౨.౩౪౧) –

ఆదీహి చస్స సుత్తేహి అఞ్ఞేసం బుద్ధానం అభావో దీపేతబ్బో. తస్మాతి యస్మా సబ్బేపి బుద్ధా సద్ధమ్మగరునో, తస్మా. మహత్తమభికఙ్ఖతాతి మహన్తభావం పత్థయమానేన. సరం బుద్ధాన సాసనన్తి బుద్ధానం సాసనం సరన్తేన.

యతోతి యస్మిం కాలే. మహత్తేన సమన్నాగతోతి రత్తఞ్ఞుమహత్తం వేపుల్లమహత్తం బ్రహ్మచరియమహత్తం లాభగ్గమహత్తన్తి ఇమినా చతుబ్బిధేన మహత్తేన సమన్నాగతో. అథ మే సఙ్ఘేపి గారవోతి అథ మయ్హం సఙ్ఘేపి గారవో జాతో. కిస్మిం పన కాలే భగవతా సఙ్ఘే గారవో కతోతి? మహాపజాపతియా దుస్సయుగదానకాలే. తదా హి భగవా అత్తనో ఉపనీతం దుస్సయుగం ‘‘సఙ్ఘే, గోతమి, దేహి, సఙ్ఘే తే దిన్నే అహఞ్చేవ పూజితో భవిస్సామి సఙ్ఘో చా’’తి వదన్తో సఙ్ఘే గారవం అకాసి నామ.

౨. దుతియఉరువేలసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే సమ్బహులాతి బహుకా. బ్రాహ్మణాతి హుహుక్కజాతికేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం ఆగతా బ్రాహ్మణా. జిణ్ణాతి జరాజిణ్ణా. వుడ్ఢాతి వయోవుద్ధా. మహల్లకాతి జాతిమహల్లకా. అద్ధగతాతి తయో వయే అద్ధే అతిక్కన్తా. సుతమేతన్తి అమ్హేహి సుతం ఏతం. తయిదం భో, గోతమ, తథేవాతి భో, గోతమ, ఏతం అమ్హేహి సుతకారణం తథా ఏవ. తయిదం భో, గోతమ, న సమ్పన్నమేవాతి తం ఏతం అభివాదనాదిఅకరణం అననుచ్ఛవికమేవ.

అకాలవాదీతిఆదీసు అకాలే వదతీతి అకాలవాదీ. అసభావం వదతీతి అభూతవాదీ. అనత్థం వదతి, నో అత్థన్తి అనత్థవాదీ. అధమ్మం వదతి, నో ధమ్మన్తి అధమ్మవాదీ. అవినయం వదతి, నో వినయన్తి అవినయవాదీ. అనిధానవతిం వాచం భాసితాతి న హదయే నిధేతబ్బయుత్తకం వాచం భాసితా. అకాలేనాతి కథేతుం అయుత్తకాలేన. అనపదేసన్తి అపదేసరహితం, సాపదేసం సకారణం కత్వా న కథేతి. అపరియన్తవతిన్తి పరియన్తరహితం, న పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా కథేతి. అనత్థసంహితన్తి న లోకియలోకుత్తరఅత్థనిస్సితం కత్వా కథేతి. బాలో థేరోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి అన్ధబాలో థేరోతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

కాలవాదీతిఆదీని వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బాని. పణ్డితో థేరోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతత్తా పణ్డితో, థిరభావప్పత్తియా థేరోతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

బహుస్సుతో హోతీతి బహుం అస్స సుతం హోతి, నవఙ్గం సత్థుసాసనం పాళిఅనుసన్ధిపుబ్బాపరవసేన ఉగ్గహితం హోతీతి అత్థో. సుతధరోతి సుతస్స ఆధారభూతో. యస్స హి ఇతో గహితం ఇతో పలాయతి, ఛిద్దఘటే ఉదకం వియ న తిట్ఠతి, పరిసమజ్ఝే ఏకసుత్తం వా జాతకం వా కథేతుం వా వాచేతుం వా న సక్కోతి, అయం న సుతధరో నామ. యస్స పన ఉగ్గహితం బుద్ధవచనం ఉగ్గహితకాలసదిసమేవ హోతి, దసపి వీసతిపి వస్సాని సజ్ఝాయం అకరోన్తస్స నేవ నస్సతి, అయం సుతధరో నామ. సుతసన్నిచయోతి సుతస్స సన్నిచయభూతో. యస్స హి సుతం హదయమఞ్జూసాయ సన్నిచితం సిలాయ లేఖా వియ సువణ్ణపత్తే పక్ఖిత్తసీహవసా వియ చ తిట్ఠతి, అయం సుతసన్నిచయో నామ. ధాతాతి ధాతా పగుణా. ఏకచ్చస్స హి ఉగ్గహితబుద్ధవచనం ధాతం పగుణం నిచ్చలికం న హోతి, ‘‘అసుకం సుత్తం వా జాతకం వా కథేహీ’’తి వుత్తే ‘‘సజ్ఝాయిత్వా సంసన్దిత్వా సమనుగ్గాహిత్వా జానిస్సామీ’’తి వదతి. ఏకచ్చస్స ధాతం పగుణం భవఙ్గసోతసదిసం హోతి, ‘‘అసుకం సుత్తం వా జాతకం వా కథేహీ’’తి వుత్తే ఉద్ధరిత్వా తమేవ కథేతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ధాతా’’తి. వచసా పరిచితాతి సుత్తదసక-వగ్గదసకపణ్ణాసదసకవసేన వాచాయ సజ్ఝాయితా. మనసానుపేక్ఖితాతి చిత్తేన అనుపేక్ఖితా. యస్స వాచాయ సజ్ఝాయితం బుద్ధవచనం మనసా చిన్తేన్తస్స తత్థ తత్థ పాకటం హోతి, మహాదీపం జాలేత్వా ఠితస్స రూపగతం వియ పఞ్ఞాయతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధాతి అత్థతో చ కారణతో చ పఞ్ఞాయ సుప్పటివిద్ధా.

ఆభిచేతసికానన్తి అభిచేతోతి అభిక్కన్తం విసుద్ధం చిత్తం వుచ్చతి, అధిచిత్తం వా, అభిచేతసి జాతాని ఆభిచేతసికాని, అభిచేతోసన్నిస్సితానీతి వా ఆభిచేతసికాని. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానన్తి దిట్ఠధమ్మే సుఖవిహారానం. దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖో అత్తభావో వుచ్చతి, తత్థ సుఖవిహారభూతానన్తి అత్థో. రూపావచరజ్ఝానానమేతం అధివచనం. తాని హి అప్పేత్వా నిసిన్నా ఝాయినో ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అసంకిలిట్ఠనేక్ఖమ్మసుఖం విన్దన్తి, తస్మా ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారానీ’’తి వుచ్చతి. నికామలాభీతి నికామేన లాభీ, అత్తనో ఇచ్ఛావసేన లాభీ, ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితుం సమత్థోతి వుత్తం హోతి. అకిచ్ఛలాభీతి సుఖేనేవ పచ్చనీకధమ్మే విక్ఖమ్భేత్వా సమాపజ్జితుం సమత్థోతి వుత్తం హోతి. అకసిరలాభీతి అకసిరానం లాభీ విపులానం, యథాపరిచ్ఛేదేన వుట్ఠాతుం సమత్థోతి వుత్తం హోతి. ఏకచ్చో హి లాభీయేవ హోతి, న పన ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సక్కోతి సమాపజ్జితుం. ఏకచ్చో సక్కోతి తథాసమాపజ్జితుం, పారిపన్థికే చ పన కిచ్ఛేన విక్ఖమ్భేతి. ఏకచ్చో తథా చ సమాపజ్జతి, పారిపన్థికే చ అకిచ్ఛేనేవ విక్ఖమ్భేతి, న సక్కోతి నాళికయన్తం వియ యథాపరిచ్ఛేదేయేవ వుట్ఠాతుం. యస్స పన అయం తివిధాపి సమ్పదా అత్థి, సో ‘‘అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి వుచ్చతి. ఆసవానం ఖయాతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. ఏవమిధ సీలమ్పి బాహుసచ్చమ్పి ఖీణాసవస్సేవ సీలం బాహుసచ్చఞ్చ, ఝానానిపి ఖీణాసవస్సేవ వళఞ్జనకజ్ఝానాని కథితాని. ‘‘ఆసవానం ఖయా’’తిఆదీహి పన అరహత్తం కథితం. ఫలేన చేత్థ మగ్గకిచ్చం పకాసితన్తి వేదితబ్బం.

ఉద్ధతేనాతి ఉద్ధచ్చసహగతేన. సమ్ఫన్తి పలాపకథం. అసమాహితసఙ్కప్పోతి అట్ఠపితసఙ్కప్పో. మగోతి మగసదిసో. ఆరాతి దూరే. థావరేయ్యమ్హాతి థావరభావతో. పాపదిట్ఠీతి లామకదిట్ఠి. అనాదరోతి ఆదరరహితో. సుతవాతి సుతేన ఉపగతో. పటిభానవాతి దువిధేన పటిభానేన సమన్నాగతో. పఞ్ఞాయత్థం విపస్సతీతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ చతున్నం సచ్చానం అత్థం వినివిజ్ఝిత్వా పస్సతి. పారగూ సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బేసం ఖన్ధాదిధమ్మానం పారం గతో, అభిఞ్ఞాపారగూ, పరిఞ్ఞాపారగూ, పహానపారగూ, భావనాపారగూ, సచ్ఛికిరియాపారగూ, సమాపత్తిపారగూతి ఏవం ఛబ్బిధేన పారగమనేన సబ్బధమ్మానం పారం పరియోసానం గతో. అఖిలోతి రాగఖిలాదివిరహితో. పటిభానవాతి దువిధేనేవ పటిభానేన సమన్నాగతో. బ్రహ్మచరియస్స కేవలీతి సకలబ్రహ్మచరియో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

౩. లోకసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే లోకోతి దుక్ఖసచ్చం. అభిసమ్బుద్ధోతి ఞాతో పచ్చక్ఖో కతో. లోకస్మాతి దుక్ఖసచ్చతో. పహీనోతి మహాబోధిమణ్డే అరహత్తమగ్గఞాణేన పహీనో. తథాగతస్స భావితాతి తథాగతేన భావితా.

ఏవం ఏత్తకేన ఠానేన చతూహి సచ్చేహి అత్తనో బుద్ధభావం కథేత్వా ఇదాని తథాగతభావం కథేతుం యం, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ దిట్ఠన్తి రూపాయతనం. సుతన్తి సద్దాయతనం. ముతన్తి పత్వా గహేతబ్బతో గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనం. విఞ్ఞాతన్తి సుఖదుక్ఖాది ధమ్మారమ్మణం. పత్తన్తి పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా పత్తం. పరియేసితన్తి పత్తం వా అప్పత్తం వా పరియేసితం. అనువిచరితం మనసాతి చిత్తేన అనుసఞ్చరితం.

తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధన్తి ఇమినా ఏతం దస్సేతి – యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స నీలం పీతకన్తిఆది రూపారమ్మణం చక్ఖుద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ రూపారమ్మణం దిస్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స భేరిసద్దో ముదిఙ్గసద్దోతిఆది సద్దారమ్మణం సోతద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, మూలగన్ధో తచగన్ధోతిఆది గన్ధారమ్మణం ఘానద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, మూలరసో ఖన్ధరసోతిఆది రసారమ్మణం జివ్హాద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, కక్ఖళం ముదుకన్తిఆది పథవీధాతుతేజోధాతువాయోధాతుభేదం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం కాయద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఫుసిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. తథా యం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స సుఖదుక్ఖాదిభేదం ధమ్మారమ్మణం మనోద్వారస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, ‘‘అయం సత్తో ఇమస్మిం ఖణే ఇమం నామ ధమ్మారమ్మణం విజానిత్వా సుమనో వా దుమ్మనో వా మజ్ఝత్తో వా జాతో’’తి సబ్బం తథాగతస్స ఏవం అభిసమ్బుద్ధం. యఞ్హి, భిక్ఖవే, ఇమేసం సబ్బసత్తానం దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం, తత్థ తథాగతేన అదిట్ఠం వా అసుతం వా అముతం వా అవిఞ్ఞాతం వా నత్థి, ఇమస్స పన మహాజనస్స పరియేసిత్వా అప్పత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా అప్పత్తమ్పి అత్థి, పరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, అపరియేసిత్వా పత్తమ్పి అత్థి, సబ్బమ్పి తథాగతస్స అప్పత్తం నామ నత్థి ఞాణేన అసచ్ఛికతం.

తస్మా తథాగతోతి వుచ్చతీతి యం యథా లోకేన గతం, తస్స తథేవ గతత్తా తథాగతోతి వుచ్చతి. పాళియం పన ‘‘అభిసమ్బుద్ధ’’న్తి వుత్తం, తం గతసద్దేన ఏకత్థం. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు తథాగతోతి నిగమస్స అత్థో వేదితబ్బో. తస్స యుత్తి ఏకపుగ్గలవణ్ణనాయం తథాగతసద్దవిత్థారే వుత్తాయేవ. అపిచేత్థ అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసత్థే నిపాతో. దక్ఖతీతి దసో. వసం వత్తేతీతి వసవత్తీ.

సబ్బం లోకం అభిఞ్ఞాతి తేధాతుకం లోకసన్నివాసం జానిత్వా. సబ్బం లోకే యథాతథన్తి తస్మిం తేధాతుకలోకసన్నివాసే యంకిఞ్చి నేయ్యం, సబ్బం తం యథాతథం అవిపరీతం జానిత్వా. విసంయుత్తోతి చతున్నం యోగానం పహానేన విసంయుత్తో. అనూపయోతి తణ్హాదిట్ఠిఉపయేహి విరహితో. సబ్బాభిభూతి రూపాదీని సబ్బారమ్మణాని అభిభవిత్వా ఠితో. ధీరోతి ధితిసమ్పన్నో. సబ్బగన్థప్పమోచనోతి సబ్బే చత్తారోపి గన్థే మోచేత్వా ఠితో. ఫుట్ఠస్సాతి ఫుట్ఠా అస్స. ఇదఞ్చ కరణత్థే సామివచనం. పరమా సన్తీతి నిబ్బానం. తఞ్హి తేన ఞాణఫుసనేన ఫుట్ఠం. తేనేవాహ – నిబ్బానం అకుతోభయన్తి. అథ వా పరమాసన్తీతి ఉత్తమా సన్తి. కతరా సాతి? నిబ్బానం. యస్మా పన నిబ్బానే కుతోచి భయం నత్థి, తస్మా తం అకుతోభయన్తి వుచ్చతి. విముత్తో ఉపధిసఙ్ఖయేతి ఉపధిసఙ్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే తదారమ్మణాయ ఫలవిముత్తియా విముత్తో. సీహో అనుత్తరోతి పరిస్సయానం సహనట్ఠేన కిలేసానఞ్చ హింసనట్ఠేన తథాగతో అనుత్తరో సీహో నామ. బ్రహ్మన్తి సేట్ఠం. ఇతీతి ఏవం తథాగతస్స గుణే జానిత్వా. సఙ్గమ్మాతి సమాగన్త్వా. తం నమస్సన్తీతి తం తథాగతం తే సరణం గతా నమస్సన్తి. ఇదాని యం వదన్తా తే నమస్సన్తి, తం దస్సేతుం దన్తోతిఆది వుత్తం. తం ఉత్తానత్థమేవాతి.

౪. కాళకారామసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థం అత్థుప్పత్తియం నిక్ఖిత్తం. కతరాయ అత్థుప్పత్తియన్తి? దసబలగుణకథాయ. అనాథపిణ్డికస్స కిర ధీతా చూళసుభద్దా ‘‘సాకేతనగరే కాళకసేట్ఠిపుత్తస్స గేహం గచ్ఛిస్సామీ’’తి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, అహం మిచ్ఛాదిట్ఠికకులం గచ్ఛామి. సచే తత్థ సక్కారం లభిస్సామి, ఏకస్మిం పురిసే పేసియమానే పపఞ్చో భవిస్సతి, మం ఆవజ్జేయ్యాథ భగవా’’తి పటిఞ్ఞం గహేత్వా అగమాసి. సేట్ఠి ‘‘సుణిసా మే ఆగతా’’తి మఙ్గలం కరోన్తోవ బహుం ఖాదనీయభోజనీయం పటియాదేత్వా పఞ్చ అచేలకసతాని నిమన్తేసి. సో తేసు నిసిన్నేసు ‘‘ధీతా మే ఆగన్త్వా అరహన్తే వన్దతూ’’తి చూళసుభద్దాయ పేసేసి. ఆగతఫలా అరియసావికా అరహన్తేతి వుత్తమత్తేయేవ ‘‘లాభా వత మే’’తి ఉట్ఠహిత్వా గతా తే నిస్సిరికదస్సనే అచేలకే దిస్వావ ‘‘సమణా నామ న ఏవరూపా హోన్తి, తాత, యేసం నేవ అజ్ఝత్తం హిరీ, న బహిద్ధా ఓత్తప్పం అత్థీ’’తి వత్వా ‘‘న ఇమే సమణా, ధీధీ’’తి ఖేళం పాతేత్వా నివత్తిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గతా.

తతో అచేలకా ‘‘మహాసేట్ఠి కుతో తే ఏవరూపా కాలకణ్ణీ లద్ధా, కిం సకలజమ్బుదీపే అఞ్ఞా దారికా నత్థీ’’తి సేట్ఠిం పరిభాసింసు. సో ‘‘ఆచరియా జానిత్వా వా కతం హోతు అజానిత్వా వా, అహమేత్థ జానిస్సామీ’’తి అచేలకే ఉయ్యోజేత్వా సుభద్దాయ సన్తికం గన్త్వా ‘‘అమ్మ, కస్మా ఏవరూపం అకాసి, కస్మా అరహన్తే లజ్జాపేసీ’’తి ఆహ. తాత, అరహన్తా నామ ఏవరూపా న హోన్తీతి. అథ నం సో ఆహ –

‘‘కీదిసా సమణా తుయ్హం, బాళ్హం ఖో నే పసంససి;

కింసీలా కింసమాచారా, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితా’’తి.

సా ఆహ –

‘‘సన్తిన్ద్రియా సన్తమనా, సన్తతేజా గుణమగ్గసణ్ఠితా;

ఓక్ఖిత్తచక్ఖూ మితభాణీ, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘వసన్తి వనమోగయ్హ, నాగో ఛేత్వావ బన్ధనం;

ఏకకియా అదుతియా, తాదిసా సమణా మమా’’తి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా సేట్ఠిస్స పురే ఠత్వా తిణ్ణం రతనానం గుణం కథేసి. సేట్ఠి తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘యది ఏవం, తవ సమణే ఆనేత్వా మఙ్గలం కరోమా’’తి. సా పుచ్ఛి ‘‘కదా కరిస్సథ, తాతా’’తి. సేట్ఠి చిన్తేసి – ‘‘కతిపాహచ్చయేనాతి వుత్తే పేసేత్వా పక్కోసాపేయ్యా’’తి. అథ నం ‘‘స్వే అమ్మా’’తి ఆహ. సా సాయన్హసమయే ఉపరిపాసాదం ఆరుయ్హ మహన్తం పుప్ఫసముగ్గం గహేత్వా సత్థు గుణే అనుస్సరిత్వా అట్ఠ పుప్ఫముట్ఠియో దసబలస్స విస్సజ్జేత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ నమస్సమానా అట్ఠాసి. ఏవఞ్చ అవచ – ‘‘భగవా స్వే పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి. తాని పుప్ఫాని గన్త్వా దసబలస్స మత్థకే వితానం హుత్వా అట్ఠంసు. సత్థా ఆవజ్జేన్తో తం కారణం అద్దస. ధమ్మదేసనాపరియోసానే అనాథపిణ్డికమహాసేట్ఠి దసబలం వన్దిత్వా ‘‘స్వే, భన్తే, పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం మమ గేహే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి ఆహ. చూళసుభద్దాయ నిమన్తితమ్హ సేట్ఠీతి. న, భన్తే, కఞ్చి ఆగతం పస్సామాతి. ఆమ, సేట్ఠి, సద్ధా పన ఉపాసికా దూరే యోజనసతమత్థకేపి యోజనసహస్సమత్థకేపి ఠితా హిమవన్తో వియ పఞ్ఞాయతీతి వత్వా –

‘‘దూరే సన్తో పకాసేన్తి, హిమవన్తోవ పబ్బతో;

అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి, రత్తిం ఖిత్తా యథా సరా’’తి. (ధ. ప. ౩౦౪) –

ఇమం గాథమాహ. అనాథపిణ్డికో ‘‘భన్తే, మమ, ధీతు సఙ్గహం కరోథా’’తి వన్దిత్వా పక్కామి.

సత్థా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘అహం, ఆనన్ద, సాకేతం గమిస్సామి, పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం సలాకం దేహి. దదన్తో చ ఛళభిఞ్ఞానంయేవ దదేయ్యాసీ’’తి. థేరో తథా అకాసి. చూళసుభద్దా రత్తిభాగసమనన్తరే చిన్తేసి – ‘‘బుద్ధా నామ బహుకిచ్చా బహుకరణీయా, మం సల్లక్ఖేయ్య వా న వా, కిం ను ఖో కరిస్సామీ’’తి. తస్మిం ఖణే వేస్సవణో మహారాజా చూళసుభద్దాయ కథేసి – ‘‘భద్దే, మా ఖో త్వం విమనా అహోసి, మా దుమ్మనా. అధివుత్థం తే భగవతా స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’తి. సా తుట్ఠపహట్ఠా దానమేవ సంవిదహి. సక్కోపి ఖో దేవరాజా విస్సకమ్మం ఆమన్తేసి – ‘‘తాత, దసబలో చూళసుభద్దాయ సన్తికం సాకేతనగరం గచ్ఛిస్సతి, పఞ్చ కూటాగారసతాని మాపేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. సత్థా పఞ్చహి ఛళభిఞ్ఞసతేహి పరివుతో కూటాగారయానేన మణివణ్ణం ఆకాసం విలిఖన్తో వియ సాకేతనగరం అగమాసి.

సుభద్దా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, మయ్హం ససురపక్ఖో మిచ్ఛాదిట్ఠికో, సాధు తేసం అనుచ్ఛవికధమ్మం కథేథా’’తి. సత్థా ధమ్మం దేసేసి. కాళకసేట్ఠి సోతాపన్నో హుత్వా అత్తనో ఉయ్యానం దసబలస్స అదాసి. అచేలకా ‘‘అమ్హాకం పఠమం దిన్న’’న్తి నిక్ఖమితుం న ఇచ్ఛన్తి. ‘‘గచ్ఛథ నీహరితబ్బనియామేన తే నీహరథా’’తి సబ్బే నీహరాపేత్వా తత్థేవ సత్థు విహారం కారేత్వా బ్రహ్మదేయ్యం కత్వా ఉదకం పాతేసి. సో కాళకేన కారితతాయ కాళకారామో నామ జాతో. భగవా తస్మిం సమయే తత్థ విహరతి. తేన వుత్తం – ‘‘సాకేతే విహరతి కాళకారామే’’తి.

భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి పఞ్చసతే భిక్ఖూ ఆమన్తేసి. తే కిర సాకేతనగరవాసినో కులపుత్తా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా ఉపట్ఠానసాలాయ నిసిన్నా ‘‘అహో బుద్ధగుణా నామ మహన్తా, ఏవరూపం నామ మిచ్ఛాదిట్ఠికం కాళకసేట్ఠిం దిట్ఠితో మోచేత్వా సోతాపత్తిఫలం పాపేత్వా సకలనగరం సత్థారా దేవలోకసదిసం కత’’న్తి దసబలస్స గుణం కథేన్తి. సత్థా తేసం గుణం కథేన్తానం చిత్తం ఉపపరిక్ఖిత్వా – ‘‘మయి గతే మహతీ దేసనా సముట్ఠిస్సతి, దేసనాపరియోసానే చ ఇమే పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహిస్సన్తి, మహాపథవీ ఉదకపరియన్తం కత్వా కమ్పిస్సతీ’’తి ధమ్మసభం గన్త్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో తే భిక్ఖూ ఆదిం కత్వా యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్సాతి ఇమం దేసనం ఆరభి. ఏవమిదం సుత్తం గుణకథాయ నిక్ఖిత్తన్తి వేదితబ్బం.

తత్థ ‘‘తమహం జానామీ’’తి పదపరియోసానే మహాపథవీ ఉదకపరియన్తం కత్వా అకమ్పిత్థ. అబ్భఞ్ఞాసిన్తి అభిఅఞ్ఞాసిం, జానిన్తి అత్థో. విదితన్తి పాకటం కత్వా ఞాతం. ఇమినా ఏతం దస్సేతి – అఞ్ఞే జానన్తియేవ, మయా పన పాకటం కత్వా విదితన్తి. ఇమేహి తీహి పదేహి సబ్బఞ్ఞుతభూమి నామ కథితా. తం తథాగతో న ఉపట్ఠాసీతి తం ఛద్వారికం ఆరమ్మణం తథాగతో తణ్హాయ వా దిట్ఠియా వా న ఉపట్ఠాసి న ఉపగఞ్ఛి. అయఞ్హి పస్సతి భగవా చక్ఖునా రూపం, ఛన్దరాగో భగవతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో సో భగవా. సుణాతి భగవా సోతేన సద్దం. ఘాయతి భగవా ఘానేన గన్ధం. సాయతి భగవా జివ్హాయ రసం. ఫుసతి భగవా కాయేన ఫోట్ఠబ్బం. విజానాతి భగవా మనసా ధమ్మం, ఛన్దరాగో భగవతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో సో భగవా. తేన వుత్తం – ‘‘తం తథాగతో న ఉపట్ఠాసీ’’తి. ఇమినా పదేన ఖీణాసవభూమి కథితాతి వేదితబ్బా.

తం మమస్స ముసాతి తం మే వచనం ముసావాదో నామ భవేయ్య. తం పస్స తాదిసమేవాతి తమ్పి ముసావాదో భవేయ్య. తం మమస్స కలీతి తం వచనం మయ్హం దోసో భవేయ్యాతి అత్థో. ఏత్తావతా సచ్చభూమి నామ కథితాతి వేదితబ్బా.

దట్ఠా దట్ఠబ్బన్తి దిస్వా దట్ఠబ్బం. దిట్ఠం న మఞ్ఞతీతి తం దిట్ఠం రూపాయతనం ‘‘అహం మహాజనేన దిట్ఠమేవ పస్సామీ’’తి తణ్హామానదిట్ఠీహి న మఞ్ఞతి. అదిట్ఠం న మఞ్ఞతీతి ‘‘అహం మహాజనేన అదిట్ఠమేవ ఏతం పస్సామీ’’తి ఏవమ్పి తణ్హాదీహి మఞ్ఞనాహి న మఞ్ఞతి. దట్ఠబ్బం న మఞ్ఞతీతి ‘‘మహాజనేన దిట్ఠం పస్సామీ’’తి ఏవమ్పి తాహి మఞ్ఞనాహి న మఞ్ఞతి. దట్ఠబ్బఞ్హి అదిట్ఠమ్పి హోతియేవ. ఏవరూపాని హి వచనాని తీసుపి కాలేసు లబ్భన్తి, తేనస్స అత్థో వుత్తో. దట్ఠారం న మఞ్ఞతీతి పస్సితారం ఏకసత్తం నామ తాహి మఞ్ఞనాహి న మఞ్ఞతీతి అత్థో. సేసట్ఠానేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినా ఏత్తకేన ఠానేన సుఞ్ఞతాభూమి నామ కథితా.

ఇతి ఖో, భిక్ఖవేతి ఏవం ఖో, భిక్ఖవే. తాదీయేవ తాదీతి తాదితా నామ ఏకసదిసతా. తథాగతో చ యాదిసో లాభాదీసు, తాదిసోవ అలాభాదీసు. తేన వుత్తం – ‘‘లాభేపి తాదీ, అలాభేపి తాదీ. యసేపి తాదీ, అయసేపి తాదీ. నిన్దాయపి తాదీ, పసంసాయపి తాదీ. సుఖేపి తాదీ, దుక్ఖేపి తాదీ’’తి (మహాని. ౩౮, ౧౯౨). ఇమాయ తాదితాయ తాదీ. తమ్హా చ పన తాదిమ్హాతి తతో తథాగతతాదితో అఞ్ఞో ఉత్తరితరో వా పణీతతరో వా తాదీ నత్థీతి ఏత్తావతా తాదిభూమి నామ కథితా. ఇమాహి పఞ్చభూమీహి దేసనం నిట్ఠాపేన్తస్స పఞ్చసుపి ఠానేసు మహాపథవీ సక్ఖిభావేన అకమ్పిత్థ. దేసనాపరియోసానే తే పఞ్చసతే అధునాపబ్బజితే కులపుత్తే ఆదిం కత్వా తం ఠానం పత్తానం దేవమనుస్సానం చతురాసీతి పాణసహస్సాని అమతపానం పివింసు.

భగవాపి సుత్తం నిట్ఠాపేత్వా గాథాహి కూటం గణ్హన్తో యంకిఞ్చీతిఆదిమాహ. తత్థ అజ్ఝోసితం సచ్చముతం పరేసన్తి పరేసం సద్ధాయ పరపత్తియాయనాయ సచ్చముతన్తి మఞ్ఞిత్వా అజ్ఝోసితం గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా గహితం. సయసంవుతేసూతి సయమేవ సంవరిత్వా పియాయిత్వా గహితగహణేసు, దిట్ఠిగతికేసూతి అత్థో. దిట్ఠిగతికా హి సయం సంవుతాతి వుచ్చన్తి. సచ్చం ముసా వాపి పరం దహేయ్యాతి తేసు సయం సంవుతసఙ్ఖాతేసు దిట్ఠిగతికేసు తథాగతో తాదీ తేసం ఏకమ్పి వచనం ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి ఏవం సచ్చం ముసా వాపి పరం ఉత్తమం కత్వా న ఓదహేయ్య, న సద్దహేయ్య, న పత్తియాయేయ్య. ఏతఞ్చ సల్లన్తి ఏతం దిట్ఠిసల్లం. పటికచ్చ దిస్వాతి పురేతరం బోధిమూలేయేవ దిస్వా. విసత్తాతి లగ్గా లగితా పలిబుద్ధా. జానామి పస్సామి తథేవ ఏతన్తి యథాయం పజా అజ్ఝోసితా గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా విసత్తా లగ్గా లగితా, ఏవం అహమ్పి జానామి పస్సామి. తథా ఏవం యథా ఏతాయ పజాయ గహితన్తి ఏవం అజ్ఝోసితం నత్థి తథాగతానన్తి అత్థో.

౫. బ్రహ్మచరియసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే జనకుహనత్థన్తి తీహి కుహనవత్థూహి జనస్స కుహనత్థాయ. న జనలపనత్థన్తి న జనస్స ఉపలాపనత్థం. న లాభసక్కారసిలోకానిసంసత్థన్తి న చీవరాదిథుతివచనత్థం. న ఇతివాదప్పమోక్ఖానిసంసత్థన్తి న తేన తేన కారణేన కతవాదానిసంసత్థం, న వాదస్స పమోక్ఖానిసంసత్థం. న ఇతి మం జనో జానాతూతి న ‘‘ఏవం కిర ఏస భిక్ఖు, ఏవం కిర ఏస భిక్ఖూ’’తి జనస్స జాననత్థాయ. సంవరత్థన్తి పఞ్చహి సంవరేహి సంవరణత్థాయ. పహానత్థన్తి తీహి పహానేహి పజహనత్థాయ. విరాగత్థన్తి రాగాదీనం విరజ్జనత్థాయ. నిరోధత్థన్తి తేసంయేవ నిరుజ్ఝనత్థాయ. అనీతిహన్తి ఇతిహపరివజ్జితం, అపరపత్తియన్తి అత్థో. నిబ్బానోగధగామినన్తి నిబ్బానస్స అన్తోగామినం. మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్హి నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరిత్వా నిబ్బానస్స అన్తోయేవ వత్తతి పవత్తతి. పటిపజ్జన్తీతి దువిధమ్పి పటిపజ్జన్తి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథేత్వా గాథాసు వివట్టమేవ కథితం.

౬. కుహసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే కుహాతి కుహకా. థద్ధాతి కోధేన చ మానేన చ థద్ధా. లపాతి ఉపలాపకా. సిఙ్గీతి ‘‘తత్థ కతమం సిఙ్గం, యం సిఙ్గం సిఙ్గారతా చాతురతా చాతురియం పరిక్ఖత్తతా పారిక్ఖత్తియ’’న్తి (విభ. ౮౫౨) ఏవం వుత్తేహి సిఙ్గసదిసేహి పాకటకిలేసేహి సమన్నాగతా. ఉన్నళాతి ఉగ్గతనళా తుచ్ఛమానం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితా. అసమాహితాతి చిత్తేకగ్గమత్తస్సాపి అలాభినో. న మే తే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మామకాతి తే మయ్హం భిక్ఖూ మమ సన్తకా న హోన్తి. ‘‘తే మయ్హ’’న్తి ఇదం పన సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజితత్తా వుత్తం. తే ఖో మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మామకాతి ఇధాపి మేతి అత్తానం ఉద్దిస్స పబ్బజితత్తా వదతి, సమ్మాపటిపన్నత్తా పన ‘‘మామకా’’తి ఆహ. వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తీతి సీలాదీహి గుణేహి వడ్ఢనతో వుద్ధిం, నిచ్చలభావేన విరూళ్హిం, సబ్బత్థ పత్థటతాయ వేపుల్లం పాపుణన్తి. తే పనేతే యావ అరహత్తమగ్గా విరుహన్తి, అరహత్తఫలం పత్తే విరూళ్హా నామ హోన్తి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తేపి గాథాసుపి వట్టవివట్టమేవ కథితం.

౭. సన్తుట్ఠిసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే అప్పానీతి పరిత్తాని. సులభానీతి సుఖేన లద్ధబ్బాని, యత్థ కత్థచి సక్కా హోన్తి లభితుం. అనవజ్జానీతి నిద్దోసాని. పిణ్డియాలోపభోజనన్తి జఙ్ఘాపిణ్డియబలేన చరిత్వా ఆలోపమత్తం లద్ధం భోజనం. పూతిముత్తన్తి యంకిఞ్చి ముత్తం. యథా హి సువణ్ణవణ్ణోపి కాయో పూతికాయోతి వుచ్చతి, ఏవం అభినవమ్పి ముత్తం పూతిముత్తమేవ.

విఘాతోతి విగతఘాతో, చిత్తస్స దుక్ఖం న హోతీతి అత్థో. దిసా నప్పటిహఞ్ఞతీతి యస్స హి ‘‘అసుకట్ఠానం నామ గతో చీవరాదీని లభిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స దిసా పటిహఞ్ఞతి నామ. యస్స ఏవం న ఉప్పజ్జతి, తస్స నప్పటిహఞ్ఞతి నామ. ధమ్మాతి పటిపత్తిధమ్మా. సామఞ్ఞస్సానులోమికాతి సమణధమ్మస్స అనులోమా. అధిగ్గహితాతి సబ్బేతే తుట్ఠచిత్తస్స భిక్ఖునో అధిగ్గహితా హోన్తి అన్తోగతా న పరిబాహిరాతి.

౮. అరియవంససుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమస్స అజ్ఝాసయికో నిక్ఖేపో. ఇమం కిర మహాఅరియవంససుత్తన్తం భగవా జేతవనమహావిహారే ధమ్మసభాయం పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో అత్తనోపి పరపుగ్గలానమ్పి అజ్ఝాసయవసేన పరివారేత్వా నిసిన్నాని చత్తాలీస భిక్ఖుసహస్సాని, ‘‘భిక్ఖవే’’తి ఆమన్తేత్వా చత్తారోమే, భిక్ఖవే, అరియవంసాతి ఆరభి. తత్థ అరియవంసాతి అరియానం వంసా. యథా హి ఖత్తియవంసో బ్రాహ్మణవంసో వేస్సవంసో సుద్దవంసో సమణవంసో కులవంసో రాజవంసో, ఏవం అయమ్పి అట్ఠమో అరియవంసో అరియతన్తి అరియపవేణీ నామ హోతి. సో ఖో పనాయం అరియవంసో ఇమేసం వంసానం మూలగన్ధాదీనం కాళానుసారిగన్ధాదయో వియ అగ్గమక్ఖాయతి.

కే పన తే అరియా, యేసం ఏతే వంసాతి? అరియా వుచ్చన్తి బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ తథాగతసావకా చ, ఏతేసం అరియానం వంసాతి అరియవంసా. ఇతో పుబ్బే హి సతసహస్సకప్పాధికానం చతున్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం మత్థకే తణ్హఙ్కరో, మేధఙ్కరో, సరణఙ్కరో, దీపఙ్కరోతి చత్తారో బుద్ధా ఉప్పన్నా, తే అరియా, తేసం అరియానం వంసాతి అరియవంసా. తేసం బుద్ధానం పరినిబ్బానతో అపరభాగే అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా కోణ్డఞ్ఞో నామ బుద్ధో ఉప్పన్నో…పే… ఇమస్మిం కప్పే కకుసన్ధో, కోణాగమనో, కస్సపో, అమ్హాకం భగవా గోతమోతి చత్తారో బుద్ధా ఉప్పన్నా, తేసం అరియానం వంసాతి అరియవంసా. అపిచ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం సబ్బబుద్ధ-పచ్చేకబుద్ధ-బుద్ధసావకానం అరియానం వంసాతి అరియవంసా.

తే ఖో పనేతే అగ్గఞ్ఞా అగ్గాతి జానితబ్బా, రత్తఞ్ఞా దీఘరత్తం పవత్తాతి జానితబ్బా, వంసఞ్ఞా వంసాతి జానితబ్బా. పోరాణా న అధునుప్పత్తికా. అసంకిణ్ణా అవికిణ్ణా అనపనీతా. అసంకిణ్ణపుబ్బా అతీతబుద్ధేహిపి న సంకిణ్ణపుబ్బా, ‘‘కి ఇమేహీ’’తి న అపనీతపుబ్బా. న సంకీయన్తీతి ఇదానిపి న అపనీయన్తి. న సంకీయిస్సన్తీతి అనాగతబుద్ధేహిపి న అపనీయిస్సన్తి. యే లోకే విఞ్ఞూ సమణబ్రాహ్మణా, తేహి అప్పటికుట్ఠా, సమణేహి బ్రాహ్మణేహి విఞ్ఞూహి అనిన్దితా అగరహితా.

సన్తుట్ఠో హోతీతి పచ్చయసన్తోసవసేన సన్తుట్ఠో హోతి. ఇతరీతరేనాతి న థూలసుఖుమలూఖపణీతథిరజిణ్ణానం యేన కేనచి, అథ ఖో యథాలద్ధాదీనం ఇతరీతరేన యేన కేనచి సన్తుట్ఠో హోతీతి అత్థో. చీవరస్మిఞ్హి తయో సన్తోసా యథాలాభసన్తోసో యథాబలసన్తోసో యథాసారుప్పసన్తోసోతి. పిణ్డపాతాదీసుపి ఏసేవ నయో. తేసం విత్థారకథా ‘‘సన్తుట్ఠస్స, భిక్ఖవే, అనుప్పన్నా చేవ కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. ఇతి ఇమే తయో సన్తోసే సన్ధాయ ‘‘సన్తుట్ఠో హోతి ఇతరీతరేన చీవరేన, యథాలద్ధాదీసు యేన కేనచి చీవరేన సన్తుట్ఠో హోతీ’’తి వుత్తం.

ఏత్థ చ చీవరం జానితబ్బం, చీవరక్ఖేత్తం జానితబ్బం, పంసుకూలం జానితబ్బం, చీవరసన్తోసో జానితబ్బో, చీవరప్పటిసంయుత్తాని ధుతఙ్గాని జానితబ్బాని. తత్థ చీవరం జానితబ్బన్తి ఖోమాదీని ఛ చీవరాని దుకూలాదీని ఛ అనులోమచీవరాని జానితబ్బాని. ఇమాని ద్వాదస కప్పియచీవరాని. కుసచీరం, వాకచీరం, ఫలకచీరం, కేసకమ్బలం, వాళకమ్బలం, పోత్థకో, చమ్మం, ఉలూకపక్ఖం, రుక్ఖదుస్సం, లతాదుస్సం, ఏరకదుస్సం, కదలిదుస్సం, వేళుదుస్సన్తి ఏవమాదీని పన అకప్పియచీవరాని.

చీవరక్ఖేత్తన్తి ‘‘సఙ్ఘతో వా గణతో వా ఞాతితో వా మిత్తతో వా అత్తనో వా ధనేన, పంసుకూలం వా’’తి ఏవం ఉప్పజ్జనతో ఛ ఖేత్తాని, అట్ఠన్నఞ్చ మాతికానం వసేన అట్ఠ ఖేత్తాని జానితబ్బాని.

పంసుకూలన్తి సోసానికం, పాపణికం, రథియం, సఙ్కారకూటకం, సోత్థియం, సినానం, తిత్థం, గతపచ్చాగతం, అగ్గిదడ్ఢం, గోఖాయితం, ఉపచికఖాయితం, ఉన్దూరఖాయితం, అన్తచ్ఛిన్నం, దసచ్ఛిన్నం, ధజాహటం, థూపం, సమణచీవరం, సాముద్దియం, ఆభిసేకియం, పన్థికం, వాతాహటం, ఇద్ధిమయం, దేవదత్తియన్తి తేవీసతి పంసుకూలాని వేదితబ్బాని. ఏత్థ చ సోత్థియన్తి గబ్భమలహరణం. గతపచ్చాగతన్తి మతకసరీరం పారుపిత్వా సుసానం నేత్వా ఆనీతచీవరం. ధజాహటన్తి ధజం ఉస్సాపేత్వా తతో ఆనీతం. థూపన్తి వమ్మికే పూజితచీవరం. సాముద్దియన్తి సముద్దవీచీహి థలం పాపితం. పన్థికన్తి పన్థం గచ్ఛన్తేహి చోరభయేన పాసాణేహి కోట్టేత్వా పారుతచీవరం. ఇద్ధిమయన్తి ఏహిభిక్ఖుచీవరం. సేసం పాకటమేవాతి.

చీవరసన్తోసోతి వీసతి చీవరసన్తోసా – చీవరే వితక్కసన్తోసో, గమనసన్తోసో, పరియేసనసన్తోసో, పటిలాభసన్తోసో, మత్తపటిగ్గహణసన్తోసో, లోలుప్పవివజ్జనసన్తోసో, యథాలాభసన్తోసో, యథాబలసన్తోసో, యథాసారుప్పసన్తోసో, ఉదకసన్తోసో, ధోవనసన్తోసో, కరణసన్తోసో, పరిమాణసన్తోసో, సుత్తసన్తోసో, సిబ్బనసన్తోసో, రజనసన్తోసో, కప్పసన్తోసో, పరిభోగసన్తోసో, సన్నిధిపరివజ్జనసన్తోసో, విస్సజ్జనసన్తోసోతి.

తత్థ సాదకభిక్ఖునా తేమాసం నిబద్ధవాసం వసిత్వా ఏకమాసమత్తం వితక్కేతుం వట్టతి. సో హి పవారేత్వా చీవరమాసే చీవరం కరోతి, పంసుకూలికో అడ్ఢమాసేనేవ కరోతి. ఇదం మాసడ్ఢమాసమత్తం వితక్కనం వితక్కసన్తోసో నామ. వితక్కసన్తోసేన పన సన్తుట్ఠేన భిక్ఖునా పాచీనఖణ్డరాజివాసికపంసుకూలికత్థేరసదిసేన భవితబ్బం.

థేరో కిర ‘‘చేతియపబ్బతవిహారే చేతియం వన్దిస్సామీ’’తి ఆగతో చేతియం వన్దిత్వా చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం చీవరం జిణ్ణం, బహూనం వసనట్ఠానే లభిస్సామీ’’తి. సో మహావిహారం గన్త్వా సఙ్ఘత్థేరం దిస్వా వసనట్ఠానం పుచ్ఛిత్వా తత్థ వుత్థో పునదివసే చీవరం ఆదాయ ఆగన్త్వా థేరం వన్ది. థేరో ‘‘కిం, ఆవుసో’’తి ఆహ. గామద్వారం, భన్తే, గమిస్సామీతి. అహమ్పావుసో, గమిస్సామీతి. సాధు, భన్తేతి గచ్ఛన్తో మహాబోధిద్వారకోట్ఠకే ఠత్వా ‘‘పుఞ్ఞవన్తానం వసనట్ఠానే మనాపం లభిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అపరిసుద్ధో మే వితక్కో’’తి తతోవ పటినివత్తి. పునదివసే అమ్బఙ్గణసమీపతో, పునదివసే మహాచేతియస్స ఉత్తరద్వారతో తత్థేవ పటినివత్తిత్వా చతుత్థదివసే థేరస్స సన్తికం అగమాసి. థేరో ‘‘ఇమస్స భిక్ఖునో వితక్కో న పరిసుద్ధో భవిస్సతీ’’తి చీవరం గహేత్వా తేన సద్ధింయేవ పఞ్హం పుచ్ఛమానో గామం పావిసి. తఞ్చ రత్తిం ఏకో మనుస్సో ఉచ్చారపలిబుద్ధో సాటకేయేవ వచ్చం కత్వా తం సఙ్కారట్ఠానే ఛడ్డేసి. పంసుకూలికత్థేరో తం నీలమక్ఖికాహి సమ్పరికిణ్ణం దిస్వా అఞ్జలిం పగ్గహేసి. మహాథేరో ‘‘కిం, ఆవుసో, సఙ్కారట్ఠానస్స అఞ్జలిం పగ్గణ్హాసీ’’తి. నాహం, భన్తే, సఙ్కారట్ఠానస్స అఞ్జలిం పగ్గణ్హామి, మయ్హం పితు దసబలస్స పగ్గణ్హామి, పుణ్ణదాసియా సరీరం పారుపిత్వా ఛడ్డితం పంసుకూలం తుమ్బమత్తే పాణకే విధునిత్వా సుసానతో గణ్హన్తేన దుక్కరతరం కతం, భన్తేతి. మహాథేరో ‘‘పరిసుద్ధో వితక్కో పంసుకూలికస్సా’’తి చిన్తేసి. పంసుకూలికత్థేరోపి తస్మింయేవ ఠానే ఠితో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా తీణి ఫలాని పత్తో తం సాటకం గహేత్వా చీవరం కత్వా పారుపిత్వా పాచీనఖణ్డరాజిం గన్త్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణి.

చీవరత్థాయ గచ్ఛన్తస్స పన ‘‘కత్థ లభిస్సామీ’’తి అచిన్తేత్వా కమ్మట్ఠానసీసేనేవ గమనం గమనసన్తోసో నామ. పరియేసన్తస్స పన యేన వా తేన వా సద్ధిం అపరియేసిత్వా లజ్జిం పేసలం భిక్ఖుం గహేత్వా పరియేసనం పరియేసనసన్తోసో నామ. ఏవం పరియేసన్తస్స ఆహరియమానం చీవరం దూరతో దిస్వా ‘‘ఏతం మనాపం భవిస్సతి, ఏతం అమనాప’’న్తి ఏవం అవితక్కేత్వా థూలసుఖుమాదీసు యథాలద్ధేనేవ సన్తుస్సనం పటిలాభసన్తోసో నామ. ఏవం లద్ధం గణ్హన్తస్సాపి ‘‘ఏత్తకం దుపట్టస్స భవిస్సతి, ఏత్తకం ఏకపట్టస్సా’’తి అత్తనో పహోనకమత్తేనేవ సన్తుస్సనం మత్తపటిగ్గహణసన్తోసో నామ. చీవరం పరియేసన్తస్స పన ‘‘అసుకస్స ఘరద్వారే మనాపం లభిస్సామీ’’తి అచిన్తేత్వా ద్వారపటిపాటియా చరణం లోలుప్పవివజ్జనసన్తోసో నామ.

లూఖపణీతేసు యేన కేనచి యాపేతుం సక్కోన్తస్స యథాలద్ధేనేవ యాపనం యథాలాభసన్తోసో నామ. అత్తనో థామం జానిత్వా యేన యాపేతుం సక్కోతి, తేన యాపనం యథాబలసన్తోసో నామ. మనాపం అఞ్ఞస్స దత్వా అత్తనా యేన కేనచి యాపనం యథాసారుప్పసన్తోసో నామ.

‘‘కత్థ ఉదకం మనాపం, కత్థ అమనాప’’న్తి అవిచారేత్వా యేన కేనచి ధోవనూపగేన ఉదకేన ధోవనం ఉదకసన్తోసో నామ. పణ్డుమత్తికగేరుకపూతిపణ్ణరసకిలిట్ఠాని పన ఉదకాని వజ్జేతుం వట్టతి. ధోవన్తస్స పన ముగ్గరాదీహి అపహరిత్వా హత్థేహి మద్దిత్వా ధోవనం ధోవనసన్తోసో నామ. తథా అసుజ్ఝన్తం పణ్ణాని పక్ఖిపిత్వా తాపితఉదకేనాపి ధోవితుం వట్టతి. ఏవం ధోవిత్వా కరోన్తస్స ‘‘ఇదం థూలం, ఇదం సుఖుమ’’న్తి అకోపేత్వా పహోనకనీహారేనేవ కరణం కరణసన్తోసో నామ. తిమణ్డలపతిచ్ఛాదనమత్తస్సేవ కరణం పరిమాణసన్తోసో నామ. చీవరకరణత్థాయ పన మనాపం సుత్తం పరియేసిస్సామీతి అవిచారేత్వా రథికాదీసు వా దేవట్ఠానే వా ఆహరిత్వా పాదమూలే వా ఠపితం యంకిఞ్చిదేవ సుత్తం గహేత్వా కరణం సుత్తసన్తోసో నామ.

కుసిబన్ధనకాలే పన అఙ్గులమత్తే సత్త వారే న విజ్ఝితబ్బం. ఏవం కరోన్తస్స హి యో భిక్ఖు సహాయో న హోతి, తస్స వత్తభేదోపి నత్థి. తివఙ్గులమత్తే పన సత్త వారే విజ్ఝితబ్బం. ఏవం కరోన్తస్స మగ్గప్పటిపన్నేనాపి సహాయేన భవితబ్బం. యో న హోతి, తస్స వత్తభేదో. అయం సిబ్బనసన్తోసో నామ. రజన్తేన పన కాళకచ్ఛకాదీని పరియేసన్తేన న చరితబ్బం, సోమవక్కలాదీసు యం లభతి, తేన రజితబ్బం. అలభన్తేన పన మనుస్సేహి అరఞ్ఞే వాకం గహేత్వా ఛడ్డితరజనం వా భిక్ఖూహి పచిత్వా ఛడ్డితకసటం వా గహేత్వా రజితబ్బం. అయం రజనసన్తోసో నామ. నీలకద్దమకాళసామేసు యంకిఞ్చి గహేత్వా హత్థిపిట్ఠే నిసిన్నస్స పఞ్ఞాయమానకప్పకరణం కప్పసన్తోసో నామ.

హిరికోపీనప్పటిచ్ఛాదనమత్తవసేన పరిభుఞ్జనం పరిభోగసన్తోసో నామ. దుస్సం పన లభిత్వా సుత్తం వా సూచిం వా కారకం వా అలభన్తేన ఠపేతుం వట్టతి, లభన్తేన న వట్టతి. కతమ్పి సచే అన్తేవాసికాదీనం దాతుకామో హోతి, తే చ అసన్నిహితా, యావ ఆగమనా ఠపేతుం వట్టతి. ఆగతమత్తేసు దాతబ్బం. దాతుం అసక్కోన్తేన అధిట్ఠాతబ్బం. అఞ్ఞస్మిం చీవరే సతి పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతుం వట్టతి. అనధిట్ఠితమేవ హి సన్నిధి హోతి, అధిట్ఠితం న హోతీతి మహాసీవత్థేరో ఆహ. అయం సన్నిధిపరివజ్జనసన్తోసో నామ. విస్సజ్జేన్తేన పన న ముఖం ఓలోకేత్వా దాతబ్బం, సారణీయధమ్మే ఠత్వా విస్సజ్జేతబ్బన్తి అయం విస్సజ్జనసన్తోసో నామ.

చీవరప్పటిసంయుత్తాని ధుతఙ్గాని నామ పంసుకూలికఙ్గఞ్చేవ తేచీవరికఙ్గఞ్చ. తేసం విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౪-౨౫) వేదితబ్బా. ఇతి చీవరసన్తోసమహాఅరియవంసం పూరయమానో భిక్ఖు ఇమాని ద్వే ధుతఙ్గాని గోపేతి. ఇమాని గోపేన్తో చీవరసన్తోసమహాఅరియవంసవసేన సన్తుట్ఠో హోతీతి.

వణ్ణవాదీతి ఏకో సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం న కథేతి. ఏకో న సన్తుట్ఠో హోతి, సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి. ఏకో నేవ సన్తుట్ఠో హోతి, న సన్తోసస్స వణ్ణం కథేతి. ఏకో సన్తుట్ఠో చేవ హోతి, సన్తోసస్స చ వణ్ణం కథేతి. తం దస్సేతుం ‘‘ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియా చ వణ్ణవాదీ’’తి వుత్తం.

అనేసనన్తి దూతేయ్యపహినగమనానుయోగపభేదం నానప్పకారం అనేసనం. అప్పతిరూపన్తి అయుత్తం. అలద్ధా చాతి అలభిత్వా. యథా ఏకచ్చో ‘‘కథం ను ఖో చీవరం లభిస్సామీ’’తి పుఞ్ఞవన్తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఏకతో హుత్వా కోహఞ్ఞం కరోన్తో ఉత్తసతి పరితస్సతి, సన్తుట్ఠో భిక్ఖు ఏవం అలద్ధా చీవరం న పరితస్సతి. లద్ధా చాతి ధమ్మేన సమేన లభిత్వా. అగధితోతి విగతలోభగిద్ధో. అముచ్ఛితోతి అధిమత్తతణ్హాయ ముచ్ఛం అనాపన్నో. అనజ్ఝోపన్నోతి తణ్హాయ అనోత్థతో అపరియోనద్ధో. ఆదీనవదస్సావీతి అనేసనాపత్తియఞ్చ గేధితపరిభోగే చ ఆదీనవం పస్సమానో. నిస్సరణపఞ్ఞోతి ‘‘యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయా’’తి వుత్తం నిస్సరణమేవ పజానన్తో.

ఇతరీతరచీవరసన్తుట్ఠియాతి యేన కేనచి చీవరేన సన్తుట్ఠియా. నేవత్తానుక్కంసేతీతి ‘‘అహం పంసుకూలికో, మయా ఉపసమ్పదమాళేయేవ పంసుకూలికఙ్గం గహితం, కో మయా సదిసో అత్థీ’’తి అత్తుక్కంసనం న కరోతి. నో పరం వమ్భేతీతి ‘‘ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ న పంసుకూలికా’’తి వా, ‘‘పంసుకూలికఙ్గమత్తమ్పి ఏతేసం నత్థీ’’తి వా ఏవం పరం న వమ్భేతి. యో హి తత్థ దక్ఖోతి యో తస్మిం చీవరసన్తోసే వణ్ణవాదాదీసు వా దక్ఖో ఛేకో బ్యత్తో. అనలసోతి సాతచ్చకిరియాయ ఆలసియవిరహితో. సమ్పజానో పటిస్సతోతి సమ్పజానపఞ్ఞాయ చేవ సతియా చ యుత్తో. అరియవంసే ఠితోతి అరియవంసే పతిట్ఠితో.

ఇతరీతరేన పిణ్డపాతేనాతి యేన కేనచి పిణ్డపాతేన. ఏత్థాపి పిణ్డపాతో జానితబ్బో, పిణ్డపాతక్ఖేత్తం జానితబ్బం, పిణ్డపాతసన్తోసో జానితబ్బో, పిణ్డపాతప్పటిసంయుత్తం ధుతఙ్గం జానితబ్బం. తత్థ పిణ్డపాతోతి ఓదనో కుమ్మాసో సత్తు మచ్ఛో మంసం ఖీరం దధి సప్పి నవనీతం తేలం మధు ఫాణితం యాగు ఖాదనీయం సాయనీయం లేహనీయన్తి సోళస పిణ్డపాతా.

పిణ్డపాతక్ఖేత్తన్తి సఙ్ఘభత్తం ఉద్దేసభత్తం నిమన్తనం సలాకభత్తం పక్ఖికం ఉపోసథికం పాటిపదికభత్తం ఆగన్తుకభత్తం గమికభత్తం గిలానభత్తం గిలానుపట్ఠాకభత్తం ధురభత్తం కుటిభత్తం వారభత్తం విహారభత్తన్తి పన్నరస పిణ్డపాతక్ఖేత్తాని.

పిణ్డపాతసన్తోసోతి పిణ్డపాతే వితక్కసన్తోసో గమనసన్తోసో పరియేసనసన్తోసో పటిలాభసన్తోసో పటిగ్గహణసన్తోసో మత్తపటిగ్గహణసన్తోసో లోలుప్పవివజ్జనసన్తోసో యథాలాభసన్తోసో యథాబలసన్తోసో యథాసారుప్పసన్తోసో ఉపకారసన్తోసో పరిమాణసన్తోసో పరిభోగసన్తోసో సన్నిధిపరివజ్జనసన్తోసో విస్సజ్జనసన్తోసోతి పన్నరస సన్తోసా.