.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

అఙ్గుత్తరనికాయే

పఞ్చకనిపాత-అట్ఠకథా

౧. పఠమపణ్ణాసకం

౧. సేఖబలవగ్గో

౧. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౧. పఞ్చకనిపాతస్స పఠమే సత్తన్నం సేఖానం బలానీతి సేఖబలాని. సద్ధాబలాదీసు అస్సద్ధియే న కమ్పతీతి సద్ధాబలం. అహిరికే న కమ్పతీతి హిరీబలం. అనోత్తప్పే న కమ్పతీతి ఓత్తప్పబలం. కోసజ్జే న కమ్పతీతి వీరియబలం. అవిజ్జాయ న కమ్పతీతి పఞ్ఞాబలం. తస్మాతి యస్మా ఇమాని సత్తన్నం సేఖానం బలాని, తస్మా.

౨. విత్థతసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియే కాయదుచ్చరితేనాతిఆదీసు ఉపయోగత్థే కరణవచనం, హిరీయితబ్బాని కాయదుచ్చరితాదీని హిరీయతి జిగుచ్ఛతీతి అత్థో. ఓత్తప్పనిద్దేసే హేత్వత్థే కరణవచనం, కాయదుచ్చరితాదీహి ఓత్తప్పస్స హేతుభూతేహి ఓత్తప్పతి భాయతీతి అత్థో.

ఆరద్ధవీరియోతి పగ్గహితవీరియో అనోసక్కితమానసో. పహానాయాతి పహానత్థాయ. ఉపసమ్పదాయాతి పటిలాభత్థాయ. థామవాతి వీరియథామేన సమన్నాగతో. దళ్హపరక్కమోతి థిరపరక్కమో. అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసూతి కుసలేసు ధమ్మేసు అనోరోపితధురో అనోసక్కితవీరియో.

ఉదయత్థగామినియాతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఉదయవయగామినియా ఉదయఞ్చ వయఞ్చ పటివిజ్ఝితుం సమత్థాయ. పఞ్ఞాయ సమన్నాగతోతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ చేవ మగ్గపఞ్ఞాయ చ సమఙ్గిభూతో. అరియాయాతి విక్ఖమ్భనవసేన చ సముచ్ఛేదవసేన చ కిలేసేహి ఆరకా ఠితాయ పరిసుద్ధాయ. నిబ్బేధికాయాతి సా చ అభినివిజ్ఝనతో నిబ్బేధికాతి వుచ్చతి, తాయ సమన్నాగతోతి అత్థో. తత్థ మగ్గపఞ్ఞా సముచ్ఛేదవసేన అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం దోసక్ఖన్ధం మోహక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి నిబ్బేధికా, విపస్సనాపఞ్ఞా తదఙ్గవసేన నిబ్బేధికా, మగ్గపఞ్ఞాయ పటిలాభసంవత్తనతో తబ్బిపస్సనా నిబ్బేధికాతి వత్తుం వట్టతి. సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియాతి ఇధాపి మగ్గపఞ్ఞా సమ్మా హేతునా నయేన వట్టదుక్ఖఞ్చ కిలేసదుక్ఖఞ్చ ఖేపయమానా గచ్ఛతీతి సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినీ నామ, విపస్సనాపఞ్ఞా తదఙ్గవసేన వట్టదుక్ఖఞ్చ కిలేసదుక్ఖఞ్చ ఖేపయమానా గచ్ఛతీతి దుక్ఖక్ఖయగామినీ. దుక్ఖక్ఖయగామినియా వా మగ్గపఞ్ఞాయ పటిలాభాయ సంవత్తనతోపేసా దుక్ఖక్ఖయగామినీతి వేదితబ్బా. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే పఞ్చ బలాని మిస్సకానేవ కథితాని, తథా పఞ్చమే.

౬. సమాపత్తిసుత్తవణ్ణనా

౬. ఛట్ఠే అకుసలస్స సమాపత్తీతి అకుసలధమ్మస్స సమాపజ్జనా, తేన సద్ధిం సమఙ్గిభావోతి అత్థో. పరియుట్ఠాయ తిట్ఠతీతి పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠతి.

౭. కామసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే కామేసు లళితాతి వత్థుకామకిలేసకామేసు లళితా అభిరతా. అసితబ్యాభఙ్గిన్తి తిణలాయనఅసితఞ్చేవ తిణవహనకాజఞ్చ. కులపుత్తోతి ఆచారకులపుత్తో. ఓహాయాతి పహాయ. అలం వచనాయాతి యుత్తం వచనాయ. లబ్భాతి సులభా సక్కా లభితుం. హీనా కామాతి పఞ్చన్నం నీచకులానం కామా. మజ్ఝిమా కామాతి మజ్ఝిమసత్తానం కామా. పణీతా కామాతి రాజరాజమహామత్తానం కామా. కామాత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తీతి కామనవసేన కామేతబ్బవసేన చ కామాఇచ్చేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. వుద్ధో హోతీతి మహల్లకో హోతి. అలంపఞ్ఞోతి యుత్తపఞ్ఞో. అత్తగుత్తోతి అత్తనావ గుత్తో రక్ఖితో, అత్తానం వా గోపేతుం రక్ఖితుం సమత్థో. నాలం పమాదాయాతి న యుత్తో పమజ్జితుం. సద్ధాయ అకతం హోతీతి యం సద్ధాయ కుసలేసు ధమ్మేసు కాతుం యుత్తం, తం న కతం హోతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అనపేక్ఖో దానాహం, భిక్ఖవే, తస్మిం భిక్ఖుస్మిం హోమీతి ఏవం సద్ధాదీహి కాతబ్బం కత్వావ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితే తస్మిం పుగ్గలే అనపేక్ఖో హోమీతి దస్సేతి. ఇమస్మిం సుత్తే సోతాపత్తిమగ్గో కథితో.

౮. చవనసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే సద్ధమ్మేతి సాసనసద్ధమ్మే. అస్సద్ధోతి ఓకప్పనసద్ధాయ చ పక్ఖన్దనసద్ధాయ చాతి ద్వీహిపి సద్ధాహి విరహితో. చవతి నప్పతిట్ఠాతీతి ఇమస్మిం సాసనే గుణేహి చవతి, పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే అప్పతిట్ఠానఞ్చ పతిట్ఠానఞ్చ కథితం.

౯. పఠమఅగారవసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే నాస్స గారవోతి అగారవో. నాస్స పతిస్సోతి అప్పతిస్సో, అజేట్ఠకో అనీచవుత్తి. సేసమేత్థ పురిమసదిసమేవ.

౧౦. దుతియఅగారవసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే అభబ్బోతి అభాజనం. వుద్ధిన్తి వడ్ఢిం. విరూళ్హిన్తి విరూళ్హమూలతాయ నిచ్చలభావం. వేపుల్లన్తి మహన్తభావం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

సేఖబలవగ్గో పఠమో.

౨. బలవగ్గో

౧. అననుస్సుతసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే పుబ్బాహం, భిక్ఖవే, అననుస్సుతేసు ధమ్మేసూతి అహం, భిక్ఖవే, పుబ్బే అననుస్సుతేసు చతూసు సచ్చధమ్మేసు. అభిఞ్ఞావోసానపారమిప్పత్తో పటిజానామీతి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి సోళసవిధస్స కిచ్చస్స కరణేన అభిజానిత్వా వోసానపారమిం సబ్బేసం కిచ్చానం నిట్ఠితత్తా కతకిచ్చభావం పారం పత్తో పటిజానామీతి మహాబోధిపల్లఙ్కే అత్తనో ఆగమనీయగుణం దస్సేతి. తథాగతస్సాతి అట్ఠహి కారణేహి తథాగతస్స. తథాగతబలానీతి యథా తేహి గన్తబ్బం, తథేవ గతాని పవత్తాని ఞాణబలాని. ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠానం. సీహనాదన్తి అభీతనాదం. బ్రహ్మచక్కన్తి సేట్ఠచక్కం. పవత్తేతీతి కథేతి.

౨. కూటసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే సేఖబలానీతి సేఖానం ఞాణబలాని. అగ్గన్తి ఉత్తమం. సేసబలాని గోపానసియో కూటం వియ సఙ్గణ్హాతీతి సఙ్గాహికం. తానేవ బలాని సంహతాని కరోతీతి సఙ్ఘాతనియం.

౩. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే తత్థ ముట్ఠస్సచ్చే న కమ్పతీతి సతిబలం. ఉద్ధచ్చే న కమ్పతీతి సమాధిబలం.

౪. విత్థతసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే సతినేపక్కేనాతి ఏత్థ నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా, సా సతియా ఉపకారకభావేన గహితా.

౫. దట్ఠబ్బసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే సవిసయస్మింయేవ లోకియలోకుత్తరధమ్మే కథేతుం కత్థ చ, భిక్ఖవే, సద్ధాబలం దట్ఠబ్బన్తిఆదిమాహ. యథా హి చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా, రాజాతి రాజపఞ్చమేసు సహాయేసు ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి వీథిం ఓతిణ్ణేసు ఏకస్స సేట్ఠిపుత్తస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. దుతియతతియచతుత్థస్స గేహం గతకాలే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి గేహే విచారేతి. అథ సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే కిఞ్చాపి రాజా సబ్బత్థ ఇస్సరో, ఇమస్మిం పన కాలే అత్తనో గేహేయేవ ‘‘ఇమేసం ఖాదనీయం భోజనీయం దేథ, గన్ధమాలాలఙ్కారాదీని దేథా’’తి విచారేతి, ఏవమేవం సద్ధాపఞ్చమేసు బలేసు తేసు సహాయేసు ఏకతో వీథిం ఓతరన్తేసు వియ ఏకారమ్మణే ఉప్పజ్జమానేసుపి యథా పఠమస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సోతాపత్తియఙ్గాని పత్వా అధిమోక్ఖలక్ఖణం సద్ధాబలమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా దుతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సమ్మప్పధానాని పత్వా పగ్గహలక్ఖణం వీరియబలమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా తతియస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం సతిపట్ఠానాని పత్వా ఉపట్ఠానలక్ఖణం సతిబలమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. యథా చతుత్థస్స గేహే ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, గేహసామికోవ విచారేతి, ఏవం ఝానవిమోక్ఖే పత్వా అవిక్ఖేపలక్ఖణం సమాధిబలమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తి. సబ్బపచ్ఛా రఞ్ఞో గేహం గతకాలే పన యథా ఇతరే చత్తారో తుణ్హీ నిసీదన్తి, రాజావ గేహే విచారేతి, ఏవమేవ అరియసచ్చాని పత్వా పజాననలక్ఖణం పఞ్ఞాబలమేవ జేట్ఠకం హోతి పుబ్బఙ్గమం, సేసాని తదన్వయాని హోన్తీతి ఏవమిధ పఞ్చ బలాని మిస్సకాని కథితాని. ఛట్ఠం ఉత్తానత్థమేవ. ఏవం పురిమవగ్గే చ ఇధ చ అట్ఠసు సుత్తేసు సేఖబలానేవ కథితాని. కరణ్డకోలవాసీ మహాదత్తత్థేరో పనాహ – ‘‘హేట్ఠా చతూసు సుత్తేసు సేఖబలాని కథితాని, ఉపరి చతూసు అసేఖబలానీ’’తి.

౭. పఠమహితసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే సీలాదయో మిస్సకావ కథితా. విముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తియేవ. విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణఞాణం, తం లోకియమేవ.

౮-౧౦. దుతియహితసుత్తాదివణ్ణనా

౧౮-౨౦. అట్ఠమే దుస్సీలో బహుస్సుతో కథితో, నవమే అప్పస్సుతో దుస్సీలో, దసమే బహుస్సుతో ఖీణాసవోతి.

బలవగ్గో దుతియో.

౩. పఞ్చఙ్గికవగ్గో

౧. పఠమఅగారవసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే అసభాగవుత్తికోతి అసభాగాయ విసదిసాయ జీవితవుత్తియా సమన్నాగతో. ఆభిసమాచారికం ధమ్మన్తి ఉత్తమసమాచారభూతం వత్తవసేన పఞ్ఞత్తసీలం. సేఖం ధమ్మన్తి సేఖపణ్ణత్తిసీలం. సీలానీతి చత్తారి మహాసీలాని. సమ్మాదిట్ఠిన్తి విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠిం. సమ్మాసమాధిన్తి మగ్గసమాధిఞ్చేవ ఫలసమాధిఞ్చ. ఇమస్మిం సుత్తే సీలాదీని మిస్సకాని కథితాని.

౨. దుతియఅగారవసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే సీలక్ఖన్ధన్తి సీలరాసిం. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమే పన తయోపి ఖన్ధా మిస్సకావ కథితాతి.

౩. ఉపక్కిలేససుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే న చ పభస్సరన్తి న చ పభావన్తం. పభఙ్గు చాతి పభిజ్జనసభావం. అయోతి కాళలోహం. లోహన్తి ఠపేత్వా ఇధ వుత్తాని చత్తారి అవసేసం లోహం. సజ్ఝన్తి రజతం. చిత్తస్సాతి చాతుభూమకకుసలచిత్తస్స. తేభూమకస్స తావ ఉపక్కిలేసా హోన్తు, లోకుత్తరస్స కథం హోన్తీతి? ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేన. యదగ్గేన హి ఉప్పజ్జితుం న దేన్తి, తదగ్గేనేవ తే లోకియస్సపి లోకుత్తరస్సపి ఉపక్కిలేసా నామ హోన్తి. పభఙ్గు చాతి ఆరమ్మణే చుణ్ణవిచుణ్ణభావూపగమనేన భిజ్జనసభావం. సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయాతి ఆసవానం ఖయసఙ్ఖాతస్స అరహత్తస్స అత్థాయ హేతునా కారణేన సమాధియతి. ఏత్తావతా చిత్తం విసోధేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠితం ఖీణాసవం దస్సేతి. ఇదానిస్స అభిఞ్ఞాపటివేధం దస్సేన్తో యస్స యస్స చాతిఆదిమాహ. తం ఉత్తానత్థమేవాతి.

౪. దుస్సీలసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే హతూపనిసోతి హతఉపనిస్సయో హతకారణో. యథాభూతఞాణదస్సనన్తి నామరూపపరిచ్ఛేదఞాణం ఆదిం కత్వా తరుణవిపస్సనా. నిబ్బిదావిరాగోతి నిబ్బిదా చ విరాగో చ. తత్థ నిబ్బిదా బలవవిపస్సనా, విరాగో మగ్గో. విముత్తిఞాణదస్సనన్తి ఫలవిముత్తి చ పచ్చవేక్ఖణఞాణఞ్చ.

౫. అనుగ్గహితసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే సమ్మాదిట్ఠీతి విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి. చేతోవిముత్తిఫలాతిఆదీసు చేతోవిముత్తీతి మగ్గఫలసమాధి. పఞ్ఞావిముత్తీతి ఫలఞాణం. సీలానుగ్గహితాతి సీలేన అనుగ్గహితా అనురక్ఖితా. సుతానుగ్గహితాతి బాహుసచ్చేన అనుగ్గహితా. సాకచ్ఛానుగ్గహితాతి ధమ్మసాకచ్ఛాయ అనుగ్గహితా. సమథానుగ్గహితాతి చిత్తేకగ్గతాయ అనుగ్గహితా.

ఇమస్స పనత్థస్స ఆవిభావత్థం మధురమ్బబీజం రోపేత్వా సమన్తా మరియాదం బన్ధిత్వా కాలానుకాలం ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా కాలానుకాలం మూలాని సోధేత్వా కాలానుకాలం పతితపాణకే హారేత్వా కాలానుకాలం మక్కటజాలం లుఞ్చిత్వా అమ్బం పటిజగ్గన్తో పురిసో దస్సేతబ్బో. తస్స హి పురిసస్స మధురమ్బబీజరోపనం వియ విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి దట్ఠబ్బా, మరియాదబన్ధనం వియ సీలేన అనుగ్గణ్హనం, ఉదకాసేచనం వియ సుతేన అనుగ్గణ్హనం, మూలపరిసోధనం వియ సాకచ్ఛాయ అనుగ్గణ్హనం, పాణకహరణం వియ ఝానవిపస్సనాపారిపన్థికసోధనవసేన సమథానుగ్గణ్హనం, మక్కటజాలలుఞ్చనం వియ బలవవిపస్సనానుగ్గణ్హనం, ఏవం అనుగ్గహితస్స రుక్ఖస్స ఖిప్పమేవ వడ్ఢిత్వా ఫలప్పదానం వియ ఇమేహి సీలాదీహి అనుగ్గహితాయ మూలసమ్మాదిట్ఠియా ఖిప్పమేవ మగ్గవసేన వడ్ఢిత్వా చేతోవిముత్తిపఞ్ఞావిముత్తిఫలప్పదానం వేదితబ్బం.

౬. విముత్తాయతనసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే విముత్తాయతనానీతి విముచ్చనకారణాని. యత్థాతి యేసు విముత్తాయతనేసు. సత్థా ధమ్మం దేసేతీతి చతుసచ్చధమ్మం దేసేతి. అత్థపటిసంవేదినోతి పాళిఅత్థం జానన్తస్స. ధమ్మపటిసంవేదినోతి పాళిం జానన్తస్స. పామోజ్జన్తి తరుణపీతి. పీతీతి తుట్ఠాకారభూతా బలవపీతి. కాయోతి నామకాయో. పస్సమ్భతీతి పటిప్పస్సమ్భతి. సుఖం వేదేతీతి సుఖం పటిలభతి. చిత్తం సమాధియతీతి అరహత్తఫలసమాధినా సమాధియతి. అయఞ్హి తం ధమ్మం సుణన్తో ఆగతాగతట్ఠానే ఝానవిపస్సనామగ్గఫలాని జానాతి, తస్స ఏవం జానతో పీతి ఉప్పజ్జతి. సో తస్సా పీతియా అన్తరా ఓసక్కితుం న దేన్తో ఉపచారకమ్మట్ఠానికో హుత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘చిత్తం సమాధియతీ’’తి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – సమాధినిమిత్తన్తి అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు అఞ్ఞతరో సమాధియేవ సమాధినిమిత్తం. సుగ్గహితం హోతీతిఆదిసు ఆచరియస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హన్తేన సుట్ఠు గహితం హోతి సుట్ఠు మనసికతం సుట్ఠు ఉపధారితం. సుప్పటివిద్ధం పఞ్ఞాయాతి పఞ్ఞాయ సుట్ఠు పచ్చక్ఖం కతం. తస్మిం ధమ్మేతి తస్మిం కమ్మట్ఠానపాళిధమ్మే. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే పఞ్చపి విముత్తాయతనాని అరహత్తం పాపేత్వా కథితానీతి.

౭. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే అప్పమాణన్తి పమాణకరధమ్మరహితం లోకుత్తరం. నిపకా పతిస్సతాతి నేపక్కేన చ సతియా చ సమన్నాగతా హుత్వా. పఞ్చ ఞాణానీతి పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణఞాణాని. పచ్చత్తఞ్ఞేవ ఉప్పజ్జన్తీతి అత్తనియేవ ఉప్పజ్జన్తి. అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవాతిఆదీసు అరహత్తఫలసమాధి అధిప్పేతో. మగ్గసమాధీతిపి వదన్తియేవ. సో హి అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖత్తా పచ్చుప్పన్నసుఖో, పురిమో పురిమో పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స సమాధిసుఖస్స పచ్చయత్తా ఆయతిం సుఖవిపాకో, కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియో, కామామిసవట్టామిసలోకామిసానం అభావా నిరామిసో. బుద్ధాదీహి మహాపురిసేహి సేవితత్తా అకాపురిససేవితో. అఙ్గసన్తతాయ ఆరమ్మణసన్తతాయ సబ్బకిలేసదరథసన్తతాయ చ సన్తో, అతప్పనియట్ఠేన పణీతో. కిలేసప్పటిప్పస్సద్ధియా లద్ధత్తా కిలేసప్పటిప్పస్సద్ధిభావం వా లద్ధత్తా పటిప్పస్సద్ధలద్ధో. పటిప్పస్సద్ధం పటిప్పస్సద్ధీతి హి ఇదం అత్థతో ఏకం. పటిప్పస్సద్ధకిలేసేన వా అరహతా లద్ధత్తాపి పటిప్పస్సద్ధలద్ధో, ఏకోదిభావేన అధిగతత్తా ఏకోదిభావమేవ వా అధిగతత్తా ఏకోదిభావాధిగతో. అప్పగుణసాసవసమాధి వియ ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన చిత్తేన పచ్చనీకధమ్మే నిగ్గయ్హ కిలేసే వారేత్వా అనధిగతత్తా న ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో. తం సమాధిం సమాపజ్జన్తో తతో వా వుట్ఠహన్తో సతివేపుల్లప్పత్తత్తా సతోవ సమాపజ్జతి, సతోవ వుట్ఠహతి. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన వా సతో సమాపజ్జతి, సతో వుట్ఠహతి. తస్మా యదేత్థ ‘‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవ ఆయతిఞ్చ సుఖవిపాకో చా’’తి ఏవం పచ్చవేక్ఖమానస్స పచ్చత్తంయేవ అపరప్పచ్చయఞాణం ఉప్పజ్జతి, తం ఏకం ఞాణం. ఏసేవ నయో సేసేసు. ఏవం ఇమాని పఞ్చ ఞాణాని పచ్చత్తఞ్ఞేవ ఉప్పజ్జన్తీతి.

౮. పఞ్చఙ్గికసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే అరియస్సాతి విక్ఖమ్భనవసేన పహీనకిలేసేహి ఆరకా ఠితస్స. భావనం దేసేస్సామీతి బ్రూహనం వడ్ఢనం పకాసయిస్సామి. ఇమమేవ కాయన్తి ఇమం కరజకాయం. అభిసన్దేతీతి తేమేతి స్నేహేతి, సబ్బత్థ పవత్తపీతిసుఖం కరోతి. పరిసన్దేతీతి సమన్తతో సన్దేతి. పరిపూరేతీతి వాయునా భస్తం వియ పూరేతి. పరిప్ఫరతీతి సమన్తతో ఫుసతి. సబ్బావతో కాయస్సాతి అస్స భిక్ఖునో సబ్బకోట్ఠాసవతో కాయస్స కిఞ్చి ఉపాదిన్నకసన్తతిపవత్తిట్ఠానే ఛవిమంసలోహితానుగతం అణుమత్తమ్పి ఠానం పఠమజ్ఝానసుఖేన అఫుటం నామ న హోతి.

దక్ఖోతి ఛేకో పటిబలో న్హానీయచుణ్ణాని కాతుఞ్చేవ యోజేతుఞ్చ సన్నేతుఞ్చ. కంసథాలేతి యేన కేనచి లోహేన కతభాజనే. మత్తికాభాజనం పన థిరం న హోతి, సన్నేన్తస్స భిజ్జతి. తస్మా తం న దస్సేసి. పరిప్ఫోసకం పరిప్ఫోసకన్తి సిఞ్చిత్వా సిఞ్చిత్వా. సన్నేయ్యాతి వామహత్థేన కంసథాలం గహేత్వా దక్ఖిణహత్థేన పమాణయుత్తం ఉదకం సిఞ్చిత్వా సిఞ్చిత్వా పరిమద్దన్తో పిణ్డం కరేయ్య. స్నేహానుగతాతి ఉదకసినేహేన అనుగతా. స్నేహపరేతాతి ఉదకసినేహేన పరిగ్గహితా. సన్తరబాహిరాతి సద్ధిం అన్తోపదేసేన చేవ బహిపదేసేన చ, సబ్బత్థకమేవ ఉదకసినేహేన ఫుటాతి అత్థో. న చ పగ్ఘరిణీతి న బిన్దు బిన్దు ఉదకం పగ్ఘరతి, సక్కా హోతి హత్థేనపి ద్వీహిపి అఙ్గులీహి గహేతుం ఓవట్టికాయపి కాతున్తి అత్థో.

దుతియజ్ఝానసుఖఉపమాయం ఉబ్భిదోదకోతి ఉబ్భిన్నఉదకో, న హేట్ఠా ఉబ్భిజ్జిత్వా ఉగ్గచ్ఛనఉదకో, అన్తోయేవ పన ఉప్పజ్జనఉదకోతి అత్థో. ఆయముఖన్తి ఆగమనమగ్గో. దేవోతి మేఘో. కాలేన కాలన్తి కాలే కాలే, అన్వడ్ఢమాసం వా అనుదసాహం వాతి అత్థో. ధారన్తి వుట్ఠిం. నానుప్పవేచ్ఛేయ్యాతి నప్పవేసేయ్య, న వస్సేయ్యాతి అత్థో. సీతా వారిధారా ఉబ్భిజ్జిత్వాతి సీతా వారిధారా తం రహదం పూరయమానా ఉబ్భిజ్జిత్వా. హేట్ఠా ఉగ్గచ్ఛనఉదకఞ్హి ఉగ్గన్త్వా భిజ్జన్తం ఉదకం ఖోభేతి, చతూహి దిసాహి పవిసనఉదకం పురాణపణ్ణతిణకట్ఠదణ్డకాదీహి ఉదకం ఖోభేతి. వుట్ఠిఉదకం ధారానిపాతబుబ్బుళకేహి ఉదకం ఖోభేతి, సన్నిసిన్నమేవ పన హుత్వా ఇద్ధినిమ్మితమివ ఉప్పజ్జమానం ఉదకం ఇమం పదేసం ఫరతి, ఇమం న ఫరతీతి నత్థి. తేన అఫుటోకాసో నామ న హోతి. తత్థ రహదో వియ కరజకాయో, ఉదకం వియ దుతియజ్ఝానసుఖం, సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

తతియజ్ఝానసుఖఉపమాయం ఉప్పలాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీ. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సేతరత్తనీలేసు యంకిఞ్చి ఉప్పలమేవ, ఊనకసతపత్తం పుణ్డరీకం, సతపత్తం పదుమం. పత్తనియమం వా వినాపి సేతం పదుమం, రత్తం పుణ్డరీకన్తి అయమేత్థ వినిచ్ఛయో. ఉదకానుగ్గతానీతి ఉదకతో న ఉగ్గతాని. అన్తోనిముగ్గపోసీనీతి ఉదకతలస్స అన్తో నిముగ్గానియేవ హుత్వా పోసన్తి వడ్ఢన్తీతి అత్థో. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

చతుత్థజ్ఝానఉపమాయం పరిసుద్ధేన చేతసా పరియోదాతేనాతి ఏత్థ నిరుపక్కిలేసట్ఠేన పరిసుద్ధం, పభస్సరట్ఠేన పరియోదాతం వేదితబ్బం. ఓదాతేన వత్థేనాతి ఇదం ఉతుఫరణత్థం వుత్తం. కిలిట్ఠవత్థేన హి ఉతుఫరణం న హోతి, తఙ్ఖణధోతపరిసుద్ధేన ఉతుఫరణం బలవం హోతి. ఇమిస్సా హి ఉపమాయ వత్థం వియ కరజకాయో, ఉతుఫరణం వియ చతుత్థజ్ఝానసుఖం. తస్మా యథా సున్హాతస్స పురిసస్స పరిసుద్ధం వత్థం ససీసం పారుపిత్వా నిసిన్నస్స సరీరతో ఉతు సబ్బమేవ వత్థం ఫరతి, న కోచి వత్థస్స అఫుటోకాసో హోతి, ఏవం చతుత్థజ్ఝానసుఖేన భిక్ఖునో కరజకాయస్స న కోచి ఓకాసో అఫుటో హోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. చతుత్థజ్ఝానచిత్తమేవ వా వత్థం వియ, తంసముట్ఠానరూపం ఉతుఫరణం వియ. యథా హి కత్థచి కత్థచి ఓదాతవత్థే కాయం అఫుసన్తేపి తంసముట్ఠానేన ఉతునా సబ్బత్థకమేవ కాయో ఫుటో హోతి, ఏవం చతుత్థజ్ఝానసముట్ఠాపితేన సుఖుమరూపేన సబ్బత్థకమేవ భిక్ఖునో కాయో ఫుటో హోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తన్తి పచ్చవేక్ఖణఞాణమేవ. సుగ్గహితం హోతీతి యథా తేన ఝానవిపస్సనామగ్గా సుట్ఠు గహితా హోన్తి, ఏవం పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తం అపరాపరేన పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తేన సుట్ఠు గహితం హోతి. అఞ్ఞో వా అఞ్ఞన్తి అఞ్ఞో ఏకో అఞ్ఞం ఏకం, అత్తనోయేవ హి అత్తా న పాకటో హోతి. ఠితో వా నిసిన్నన్తి ఠితకస్సాపి నిసిన్నో పాకటో హోతి, తేనేవం వుత్తం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఉదకమణికోతి సమేఖలా ఉదకచాటి. సమతిత్తికోతి సమభరితో. కాకపేయ్యాతి ముఖవట్టియం నిసీదిత్వా కాకేన గీవం అనామేత్వావ పాతబ్బో.

సుభూమియన్తి సమభూమియం. ‘‘సుభూమే సుఖేత్తే విహతఖాణుకే బీజాని పతిట్ఠాపేయ్యా’’తి (దీ. ని. ౨.౪౩౮) ఏత్థ పన మణ్డభూమి సుభూమీతి ఆగతా. చతుమహాపథేతి ద్విన్నం మహామగ్గానం వినివిజ్ఝిత్వా గతట్ఠానే. ఆజఞ్ఞరథోతి వినీతఅస్సరథో. ఓధస్తపతోదోతి యథా రథం అభిరుహిత్వా ఠితేన సక్కా హోతి గణ్హితుం, ఏవం ఆలమ్బనం నిస్సాయ తిరియతో ఠపితపతోదో. యోగ్గాచరియోతి అస్సాచరియో. స్వేవ అస్సదమ్మే సారేతీతి అస్సదమ్మసారథి. యేనిచ్ఛకన్తి యేన యేన మగ్గేన ఇచ్ఛతి. యదిచ్ఛకన్తి యం యం గతిం ఇచ్ఛతి. సారేయ్యాతి ఉజుకం పురతో పేసేయ్య. పచ్చాసారేయ్యాతి పటినివత్తేయ్య.

ఏవం హేట్ఠా పఞ్చహి అఙ్గేహి సమాపత్తిపరికమ్మం కథేత్వా ఇమాహి తీహి ఉపమాహి పగుణసమాపత్తియా ఆనిసంసం దస్సేత్వా ఇదాని ఖీణాసవస్స అభిఞ్ఞాపటిపాటిం దస్సేతుం సో సచే ఆకఙ్ఖతీతిఆదిమాహ. తం ఉత్తానత్థమేవాతి.

౯. చఙ్కమసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే అద్ధానక్ఖమో హోతీతి దూరం అద్ధానమగ్గం గచ్ఛన్తో ఖమతి, అధివాసేతుం సక్కోతి. పధానక్ఖమోతి వీరియక్ఖమో. చఙ్కమాధిగతో సమాధీతి చఙ్కమం అధిట్ఠహన్తేన అధిగతో అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం అఞ్ఞతరసమాధి. చిరట్ఠితికో హోతీతి చిరం తిట్ఠతి. ఠితకేన గహితనిమిత్తఞ్హి నిసిన్నస్స నస్సతి, నిసిన్నేన గహితనిమిత్తం నిపన్నస్స. చఙ్కమం అధిట్ఠహన్తేన చలితారమ్మణే గహితనిమిత్తం పన ఠితస్సపి నిసిన్నస్సపి నిపన్నస్సపి న నస్సతీతి.

౧౦. నాగితసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే ఉద్ధం ఉగ్గతత్తా ఉచ్చో, రాసిభావేన చ మహా సద్దో ఏతేసన్తి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దా. తేసు హి ఉగ్గతుగ్గతేసు ఖత్తియమహాసాల-బ్రాహ్మణమహాసాలాదీసు మహాసక్కారం గహేత్వా ఆగతేసు ‘‘అసుకస్స ఓకాసం దేథ, అసుకస్స ఓకాసం దేథా’’తి వుత్తే ‘‘మయం పఠమతరం ఆగతా, మయ్హం పఠమతరం ఆగతా, నత్థి ఓకాసో’’తి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం కథేన్తానం సద్దో ఉచ్చో చేవ మహా చ అహోసి. కేవట్టా మఞ్ఞే మచ్ఛవిలోపేతి కేవట్టా వియ మచ్ఛవిలోపే. తేసఞ్హి మచ్ఛపచ్ఛిం గహేత్వా ఆగతానం విక్కిణనట్ఠానే ‘‘మయ్హం దేథ మయ్హం దేథా’’తి వదతో మహాజనస్స ఏవరూపో సద్దో హోతి. మీళ్హసుఖన్తి అసుచిసుఖం. మిద్ధసుఖన్తి నిద్దాసుఖం. లాభసక్కారసిలోకసుఖన్తి లాభసక్కారఞ్చేవ వణ్ణభణనఞ్చ నిస్సాయ ఉప్పన్నసుఖం.

తంనిన్నావ గమిస్సన్తీతి తం తదేవ భగవతో గతట్ఠానం గమిస్సన్తి, అనుబన్ధిస్సన్తియేవాతి వుత్తం హోతి. తథా హి, భన్తే, భగవతో సీలపఞ్ఞాణన్తి యస్మా తథావిధం తుమ్హాకం సీలఞ్చ ఞాణఞ్చాతి అత్థో. మా చ మయా యసోతి మయా సద్ధిం యసోపి మా సమాగచ్ఛతు. పియానన్తి పియజనానం. ఏసో తస్స నిస్సన్దోతి ఏసా పియభావస్స నిప్ఫత్తి. అసుభనిమిత్తానుయోగన్తి అసుభకమ్మట్ఠానానుయోగం. సుభనిమిత్తేతి రాగట్ఠానియే ఇట్ఠారమ్మణే. ఏసో తస్స నిస్సన్దోతి ఏసా తస్స అసుభనిమిత్తానుయోగస్స నిప్ఫత్తి. ఏవమిమస్మిం సుత్తే ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు విపస్సనావ కథితాతి.

పఞ్చఙ్గికవగ్గో తతియో.

౪. సుమనవగ్గో

౧. సుమనసుత్తవణ్ణనా

౩౧. చతుత్థస్స పఠమే సుమనా రాజకుమారీతి మహాసక్కారం కత్వా పత్థనం పత్థేత్వా ఏవం లద్ధనామా రాజకఞ్ఞా. విపస్సిసమ్మాసమ్బుద్ధకాలస్మిం హి నాగరేసు ‘‘యుద్ధమ్పి కత్వా సత్థారం అమ్హాకం గణ్హిస్సామా’’తి సేనాపతిం నిస్సాయ బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం లభిత్వా పటిపాటియా పుఞ్ఞాని కాతుం ఆరద్ధేసు సబ్బపఠమదివసో సేనాపతిస్స వారో అహోసి. తస్మిం దివసే సేనాపతి మహాదానం సజ్జేత్వా ‘‘అజ్జ యథా అఞ్ఞో కోచి ఏకభిక్ఖమ్పి న దేతి, ఏవం రక్ఖథా’’తి సమన్తా పురిసే ఠపేసి. తందివసం సేట్ఠిభరియా రోదమానా పఞ్చహి కుమారికాసతేహి సద్ధిం కీళిత్వా ఆగతం ధీతరం ఆహ – ‘‘సచే, అమ్మ, తవ పితా జీవేయ్య, అజ్జాహం పఠమం దసబలం భోజేయ్య’’న్తి. సా తం ఆహ – ‘‘అమ్మ, మా చిన్తయి, అహం తథా కరిస్సామి, యథా బుద్ధప్పముఖో సఙ్ఘో అమ్హాకం పఠమం భిక్ఖం భుఞ్జిస్సతీ’’తి. తతో సతసహస్సగ్ఘనికాయ సువణ్ణపాతియా నిరుదకపాయాసం పూరేత్వా సప్పిమధుసక్ఖరాదీహి అభిసఙ్ఖరిత్వా అఞ్ఞిస్సా పాతియా పటికుజ్జిత్వా తం సుమనమాలాగుళేహి పరిక్ఖిపిత్వా మాలాగుళసదిసం కత్వా భగవతో గామం పవిసనవేలాయ సయమేవ ఉక్ఖిపిత్వా ధాతిగణపరివుతా ఘరా నిక్ఖమి.

అన్తరామగ్గే సేనాపతినో ఉపట్ఠాకా, ‘‘అమ్మ, మా ఇతో ఆగమా’’తి వదన్తి. మహాపుఞ్ఞా నామ మనాపకథా హోన్తి, న చ తేసం పునప్పునం భణన్తానం కథా పటిక్ఖిపితుం సక్కా హోతి. సా ‘‘చూళపిత, మహాపిత, మాతుల, కిస్స తుమ్హే గన్తుం న దేథా’’తి ఆహ. సేనాపతినా ‘‘అఞ్ఞస్స కస్సచి ఖాదనీయం భోజనీయం మా దేథా’’తి ఠపితమ్హ, అమ్మాతి. కిం పన మమ హత్థే ఖాదనీయం భోజనీయం పస్సథాతి? మాలాగుళం పస్సామాతి. కిం తుమ్హాకం సేనాపతి మాలాపూజమ్పి కాతుం న దేతీతి? దేతి, అమ్మాతి. తేన హి అపేథాతి భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మాలాగుళం గణ్హథ భగవా’’తి ఆహ. భగవా ఏకం సేనాపతిస్స ఉపట్ఠాకం ఓలోకేత్వా మాలాగుళం గణ్హాపేసి. సా భగవన్తం వన్దిత్వా ‘‘భవాభవాభినిబ్బత్తియం మే సతి పరితస్సనజీవితం నామ మా హోతు, అయం సుమనమాలా వియ నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే పియావ హోమి, నామేన చ సుమనాయేవా’’తి పత్థనం కత్వా సత్థారా ‘‘సుఖినీ హోహీ’’తి వుత్తా వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

భగవాపి సేనాపతిస్స గేహం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. సేనాపతి యాగుం గహేత్వా ఉపగఞ్ఛి, సత్థా హత్థేన పత్తం పిదహి. నిసిన్నో, భన్తే, భిక్ఖుసఙ్ఘోతి. అత్థి నో ఏకో అన్తరామగ్గే పిణ్డపాతో లద్ధోతి? మాలం అపనేత్వా పిణ్డపాతం అద్దస. చూళుపట్ఠాకో ఆహ – ‘‘సామి మాలాతి మం వత్వా మాతుగామో వఞ్చేసీ’’తి. పాయాసో భగవన్తం ఆదిం కత్వా సబ్బభిక్ఖూనం పహోసి. సేనాపతి అత్తనో దేయ్యధమ్మం అదాసి. సత్థా భత్తకిచ్చం కత్వా మఙ్గలం వత్వా పక్కామి. సేనాపతి ‘‘కా నామ సా పిణ్డపాతమదాసీ’’తి పుచ్ఛి. సేట్ఠిధీతా సామీతి. సప్పఞ్ఞా ఇత్థీ, ఏవరూపాయ ఘరే వసన్తియా పురిసస్స సగ్గసమ్పత్తి నామ న దుల్లభాతి కం ఆనేత్వా జేట్ఠకట్ఠానే ఠపేసి?

సా పితుగేహే చ సేనాపతిగేహే చ ధనం గహేత్వా యావతాయుకం తథాగతస్స దానం దత్వా పుఞ్ఞాని కరిత్వా తతో చుతా కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తి. నిబ్బత్తక్ఖణేయేవ జాణుప్పమాణేన ఓధినా సకలం దేవలోకం పరిపూరయమానం సుమనవస్సం వస్సి. దేవతా ‘‘అయం అత్తనావ అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతా’’తి ‘‘సుమనా దేవధీతా’’త్వేవస్సా నామం అకంసు. సా ఏకనవుతికప్పే దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తీ నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అవిజహితసుమనవస్సా ‘‘సుమనా సుమనా’’త్వేవ నామా అహోసి. ఇమస్మిం పన కాలే కోసలరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. తాపి పఞ్చసతా కుమారికా తందివసఞ్ఞేవ తస్మిం తస్మిం కులే పటిసన్ధిం గహేత్వా ఏకదివసేయేవ సబ్బా మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమింసు. తంఖణంయేవ జాణుప్పమాణేన ఓధినా సుమనవస్సం వస్సి. తం దిస్వా రాజా ‘‘పుబ్బే కతాభినీహారా ఏసా భవిస్సతీ’’తి తుట్ఠమానసో ‘‘ధీతా మే అత్తనావ అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతా’’తి సుమనాత్వేవస్సా నామం కత్వా ‘‘మయ్హం ధీతా న ఏకికావ నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి నగరం విచినాపేన్తో ‘పఞ్చ దారికాసతాని జాతానీ’’తి సుత్వా సబ్బా అత్తనావ పోసాపేసి. మాసే మాసే సమ్పతే ‘‘ఆనేత్వా మమ ధీతు దస్సేథా’’తి ఆహ. ఏవమేసా మహాసక్కారం కత్వా పత్థనం పత్థేత్వా ఏవంలద్ధనామాతి వేదితబ్బా.

తస్సా సత్తవస్సికకాలే అనాథపిణ్డికేన విహారం నిట్ఠాపేత్వా తథాగతస్స దూతే పేసితే సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో సావత్థిం అగమాసి. అనాథపిణ్డికో గన్త్వా రాజానం ఏవమాహ – ‘‘మహారాజ, సత్థు ఇధాగమనం అమ్హాకమ్పి మఙ్గలం తుమ్హాకమ్పి మఙ్గలమేవ, సుమనం రాజకుమారిం పఞ్చహి దారికాసతేహి సద్ధిం పుణ్ణఘటే చ గన్ధమాలాదీని చ గాహాపేత్వా దసబలస్స పచ్చుగ్గమనం పేసేథా’’తి. రాజా ‘‘సాధు మహాసేట్ఠీ’’తి తథా అకాసి. సాపి రఞ్ఞా వుత్తనయేనేవ గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. సత్థా తస్సా ధమ్మం దేసేసి. సా పఞ్చహి కుమారికాసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. అఞ్ఞానిపి పఞ్చ దారికాసతాని పఞ్చ మాతుగామసతాని పఞ్చ ఉపాసకసతాని తస్మింయేవ ఖణే సోతాపత్తిఫలం పాపుణింసు. ఏవం తస్మిం దివసే అన్తరామగ్గేయేవ ద్వే సోతాపన్నసహస్సాని జాతాని.

యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమీతి? పఞ్హం పుచ్ఛితుకామతాయ. కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కిర సహాయకా ద్వే భిక్ఖూ అహేసుం. తేసు ఏకో సారణీయధమ్మం పూరేతి, ఏకో భత్తగ్గవత్తం. సారణీయధమ్మపూరకో ఇతరం ఆహ – ‘‘ఆవుసో, అదిన్నస్స ఫలం నామ నత్థి, అత్తనా లద్ధం పరేసం దత్వా భుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి. ఇతరో పన ఆహ – ‘‘ఆవుసో, త్వం న జానాసి, దేయ్యధమ్మం నామ వినిపాతేతుం న వట్టతి, అత్తనో యాపనమత్తమేవ గణ్హన్తేన భత్తగ్గవత్తం పూరేతుం వట్టతీ’’తి. తేసు ఏకోపి ఏకం అత్తనో ఓవాదే ఓతారేతుం నాసక్ఖి. ద్వేపి అత్తనో పటిపత్తిం పూరేత్వా తతో చుతా కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తింసు. తత్థ సారణీయధమ్మపూరకో ఇతరం పఞ్చహి ధమ్మేహి అధిగణ్హి.

ఏవం తే దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తా ఏకం బుద్ధన్తరం ఖేపేత్వా ఇమస్మిం కాలే సావత్థియం నిబ్బత్తింసు. సారణీయధమ్మపూరకో కోసలరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి, ఇతరో తస్సాయేవ ఉపట్ఠాకఇత్థియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. తే ద్వేపి జనా ఏకదివసేనేవ జాయింసు. తే నామగ్గహణదివసే న్హాపేత్వా సిరిగబ్భే నిపజ్జాపేత్వా ద్విన్నమ్పి మాతరో బహి సక్కారం సంవిదహింసు. తేసు సారణీయధమ్మపూరకో అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా మహన్తం సేతచ్ఛత్తం సుపఞ్ఞత్తం సిరిసయనం అలఙ్కతపటియత్తఞ్చ నివేసనం దిస్వా ‘‘ఏకస్మిం రాజకులే నిబ్బత్తోస్మీ’’తి అఞ్ఞాసి. సో ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా ఇధ నిబ్బత్తోస్మీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘సారణీయధమ్మనిస్సన్దేనా’’తి ఞత్వా ‘‘సహాయో మే కుహిం ను ఖో నిబ్బత్తో’’తి ఆవజ్జేన్తో నీచసయనే నిపన్నం దిస్వా ‘‘అయం భత్తగ్గవత్తం పూరేమీతి మమ వచనం న గణ్హి, ఇమస్మిం ఇదాని తం ఠానే నిగ్గణ్హితుం వట్టతీ’’తి ‘‘సమ్మ మమ వచనం నాకాసీ’’తి ఆహ. అథ కిం జాతన్తి. పస్స మయ్హం సమ్పత్తిం, సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా సిరిసయనే నిపన్నోస్మి, త్వం నీచమఞ్చే థద్ధఅత్థరణమత్తే నిపన్నోసీతి. కిం పన త్వం ఏతం నిస్సాయ మానం కరోసి, నను వేళుసలాకాహి కత్వా పిలోతికాయ పలివేఠితం సబ్బమేతం పథవీధాతుమత్తమేవాతి?

సుమనా తేసం కథం సుత్వా ‘‘మమ భాతికానం సన్తికే కోచి నత్థీ’’తి తేసం సమీపం గచ్ఛన్తీ ద్వారం నిస్సాయ ఠితా ‘‘ధాతూ’’తి వచనం సుత్వా ‘‘ఇదం ధాతూతి వచనం బహిద్ధా నత్థి. మమ భాతికా సమణదేవపుత్తా భవిస్సన్తీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘సచాహం ‘ఇమే ఏవం కథేన్తీ’తి మాతాపితూనం కథేస్సామి, ‘అమనుస్సా ఏతే’తి నీహరాపేస్సన్తి. ఇదం కారణం అఞ్ఞస్స అకథేత్వా కఙ్ఖచ్ఛేదకం పురిసహేరఞ్ఞికం మమ పితరం మహాగోతమదసబలంయేవ పుచ్ఛిస్సామీ’’తి భుత్తపాతరాసా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దసబలస్స ఉపట్ఠానం గమిస్సామీ’’తి ఆహ. రాజా పఞ్చ రథసతాని యోజాపేసి. జమ్బుదీపతలస్మిఞ్హి తిస్సోవ కుమారియో పితూనం సన్తికా పఞ్చ రథసతాని లభింసు – బిమ్బిసారరఞ్ఞో ధీతా చున్దీ రాజకఞ్ఞా, ధనఞ్చయస్స సేట్ఠిస్స ధీతా విసాఖా, అయం సుమనా రాజకఞ్ఞాతి. సా గన్ధమాలం ఆదాయ రథే ఠితా పఞ్చరథసతపరివారా ‘‘ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.

ఇధస్సూతి ఇధ భవేయ్యుం. ఏకో దాయకోతి ఏకో అత్తనా లద్ధలాభతో పరస్స దత్వా పరిభుఞ్జనకో సారణీయధమ్మపూరకో. ఏకో అదాయకోతి ఏకో అత్తనా లద్ధం పరస్స అదత్వా పరిభుఞ్జనకో భత్తగ్గవత్తపూరకో. దేవభూతానం పన నేసన్తి దేవభూతానం ఏతేసం. అధిగణ్హాతీతి అధిభవిత్వా గణ్హాతి అజ్ఝోత్థరతి అతిసేతి. ఆధిపతేయ్యేనాతి జేట్ఠకకారణేన. ఇమేహి పఞ్చహి ఠానేహీతి సేసదేవే సక్కో దేవరాజా వియ ఇమేహి పఞ్చహి కారణేహి అధిగణ్హాతి. మానుసకేనాతిఆదీసు ఆయునా మహాకస్సపత్థేరో వియ బాకులత్థేరో వియ ఆనన్దత్థేరో వియ చ, వణ్ణేన మహాగతిమ్బఅభయత్థేరో వియ భణ్డాగారఅమచ్చో వియ చ, సుఖేన రట్ఠపాలకులపుత్తో వియ సోణసేట్ఠిపుత్తో వియ యసదారకో వియ చ, యసేన ధమ్మాసోకో వియ, తథా ఆధిపచ్చేనాతి ఇమేహి పఞ్చహి కారణేహి అతిరేకో జేట్ఠకో హోతి.

యాచితోవ బహులన్తి బాకులత్థేర-సీవలిత్థేర-ఆనన్దత్థేరాదయో వియ యాచితోవ బహులం చీవరాదీని పరిభుఞ్జతీతి ఇమేహి కారణేహి అతిరేకో హోతి జేట్ఠకో. యదిదం విముత్తియా విముత్తిన్తి యం ఏకస్స విముత్తియా సద్ధిం ఇతరస్స విముత్తిం ఆరబ్భ నానాకరణం వత్తబ్బం భవేయ్య, తం న వదామీతి అత్థో. సత్తవస్సికదారకో వా హి విముత్తిం పటివిజ్ఝతు వస్ససతికత్థేరో వా భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా ఉపాసకో వా ఉపాసికా వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా, పటివిద్ధలోకుత్తరమగ్గే నానత్తం నామ నత్థి. అలమేవాతి యుత్తమేవ. యత్ర హి నామాతి యాని నామ.

గచ్ఛం ఆకాసధాతుయాతి ఆకాసేన గచ్ఛన్తో. సద్ధోతి రతనత్తయగుణానం సద్ధాతా. థనయన్తి గజ్జన్తో. విజ్జుమాలీతి మాలాసదిసాయ మేఘముఖే చరన్తియా విజ్జులతాయ సమన్నాగతో. సతక్కకూతి సతకూటో, ఇతో చితో చ ఉట్ఠితేన వలాహకకూటసతేన సమన్నాగతోతి అత్థో. దస్సనసమ్పన్నోతి సోతాపన్నో. భోగపరిబ్యూళ్హోతి ఉదకోఘేన వియ దానవసేన దీయమానేహి భోగేహి పరిబ్యూళ్హో, దేవలోకం సమ్పాపితోతి అత్థో. పేచ్చాతి పరలోకే. సగ్గే పమోదతీతి యస్మిం సగ్గే ఉప్పజ్జతి, తత్థేవ మోదతీతి.

౨. చున్దీసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే పఞ్చహి రథసతేహీతి భుత్తపాతరాసా పితు సన్తికం పేసేత్వా పఞ్చ రథసతాని యోజాపేత్వా తేహి పరివుతాతి అత్థో. ఉపసఙ్కమీతి భాతరా సద్ధిం పవత్తితం పఞ్హసాకచ్ఛం పుచ్ఛిస్సామీతి గన్ధమాలచుణ్ణాదీని ఆదాయ ఉపసఙ్కమి. యదేవ సో హోతీతి యదా ఏవ సో హోతి. అథ వా యో ఏవ సో హోతి. అరియకన్తాని సీలానీతి మగ్గఫలసమ్పయుత్తాని సీలాని. తాని హి అరియానం కన్తాని హోన్తి, భవన్తరేపి న పరిచ్చజన్తి. సేసం చతుక్కనిపాతే అగ్గప్పసాదసుత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౩. ఉగ్గహసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే భద్దియేతి భద్దియనగరే. జాతియావనేతి సయంజాతే అరోపితే హిమవన్తేన సద్ధిం ఏకాబద్ధే వనసణ్డే, తం నగరం ఉపనిస్సాయ తస్మిం వనే విహరతీతి అత్థో. అత్తచతుత్థోతి అత్తనా చతుత్థో. కస్మా పనేస భగవన్తం అత్తచతుత్థంయేవ నిమన్తేసి? గేహే కిరస్స మఙ్గలం మహన్తం, తత్థ మహన్తేన సంవిధానేన బహూ మనుస్సా సన్నిపతిస్సన్తి. తే భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసన్తేన దుస్సఙ్గహా భవిస్సన్తీతి అత్తచతుత్థంయేవ నిమన్తేసి. అపి చస్స ఏవమ్పి అహోసి – ‘‘దహరకుమారికాయో మహాభిక్ఖుసఙ్ఘమజ్ఝే సత్థరి ఓవదన్తే ఓలీనమనా ఓవాదం గహేతుం న సక్కుణేయ్యు’’న్తి. ఇమినాపి కారణేన అత్తచతుత్థమేవ నిమన్తేసి. ఓవదతు తాసం, భన్తేతి, భన్తే భగవా, ఏతాసం ఓవదతు, ఏతా ఓవదతూతి అత్థో. ఉపయోగత్థస్మిఞ్హి ఏతం సామివచనం. యం తాసన్తి యం ఓవాదానుసాసనం ఏతాసం. ఏవఞ్చ పన వత్వా సో సేట్ఠి ‘‘ఇమా మమ సన్తికే ఓవాదం గణ్హమానా హరాయేయ్యు’’న్తి భగవన్తం వన్దిత్వా పక్కామి.

భత్తూతి సామికస్స. అనుకమ్పం ఉపాదాయాతి అనుద్దయం పటిచ్చ. పుబ్బుట్ఠాయినియోతి సబ్బపఠమం ఉట్ఠానసీలా. పచ్ఛానిపాతినియోతి సబ్బపచ్ఛా నిపజ్జనసీలా. ఇత్థియా హి పఠమతరం భుఞ్జిత్వా సయనం ఆరుయ్హ నిపజ్జితుం న వట్టతి, సబ్బే పన గేహపరిజనే భోజేత్వా ఉపకరణభణ్డం సంవిధాయ గోరూపాదీని ఆగతానాగతాని ఞత్వా స్వే కత్తబ్బకమ్మం విచారేత్వా కుఞ్చికాముద్దికం హత్థే కత్వా సచే భోజనం అత్థి, భుఞ్జిత్వా, నో చే అత్థి, అఞ్ఞం పచాపేత్వా సబ్బే సన్తప్పేత్వా పచ్ఛా నిపజ్జితుం వట్టతి. నిపన్నాయపి యావ సూరియుగ్గమనా నిద్దాయితుం న వట్టతి, సబ్బపఠమం పన ఉట్ఠాయ దాసకమ్మకరే పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ కమ్మం కరోథా’’తి కమ్మన్తం విచారేత్వా ధేనుయో దుహాపేత్వా సబ్బం గేహే కత్తబ్బకిచ్చం అత్తనో పచ్చక్ఖంయేవ కాతుం వట్టతి. ఏతమత్థం సన్ధాయ ‘‘పుబ్బుట్ఠాయినియో పచ్ఛానిపాతినియో’’తి ఆహ. ‘‘కింకారపటిస్సావినియోతి కిం కరోమ కిం కరోమా’’తి ముఖం ఓలోకేత్వా విచరణసీలా. మనాపచారినియోతి మనాపంయేవ కిరియం కరణసీలా. పియవాదినియోతి పియమేవ వచనం వాదనసీలా. పూజేస్సామాతి చతుపచ్చయపూజాయ పూజయిస్సామ.

అబ్భాగతేతి అత్తనో సన్తికం ఆగతే. ఆసనోదకేన పటిపూజేస్సామాతి ఆసనేన చ పాదధోవనఉదకేన చ పూజయిస్సామ. ఏత్థ చ మాతాపితూనం దేవసికం సక్కారో కాతబ్బో. సమణబ్రాహ్మణానం పన అబ్భాగతానం ఆసనం దత్వా పాదధోవనఞ్చ దాతబ్బం, సక్కారో చ కాతబ్బో.

ఉణ్ణాతి ఏళకలోమం. తత్థ దక్ఖా భవిస్సామాతి ఏళకలోమానం విజటనధోవనరజనవేణికరణాదీసు కప్పాసస్స చ వట్టనపిసనఫోటనకన్తనాదీసు ఛేకా భవిస్సామ. తత్రుపాయాయాతి తస్మిం ఉణ్ణాకప్పాససంవిధానే ఉపాయభూతాయ ‘‘ఇమస్మిం కాలే ఇదం నామ కాతుం వట్టతీ’’తి ఏవం పవత్తాయ వీమంసాయ సమన్నాగతా. అలం కాతుం అలం సంవిధాతున్తి అత్తనా కాతుమ్పి పరేహి కారాపేతుమ్పి యుత్తా చేవ సమత్థా చ భవిస్సామాతి అత్థో.

కతఞ్చ కతతో జానిస్సామ, అకతఞ్చ అకతతోతి సకలదివసం ఇదం నామ కమ్మం కత్వా ఆగతానం, ఉపడ్ఢదివసం ఇదం నామ కమ్మం కత్వా ఆగతానం, నిక్కమ్మానం గేహే నిసిన్నానం ఇదం నామ దాతుఞ్చ ఏవఞ్చ కాతుం వట్టతీతి ఏవం జానిస్సామ. గిలానకానఞ్చ బలాబలన్తి సచే హి గిలానకాలే తేసం భేసజ్జభోజనాదీని దత్వా రోగం ఫాసుం న కరోన్తి, ‘‘ఇమే అరోగకాలే అమ్హే యం ఇచ్ఛన్తి, తం కారేన్తి. గిలానకాలే అత్థి భావమ్పి నో న జానన్తీ’’తి విరత్తరూపా పచ్ఛా కిచ్చాని న కరోన్తి, దుక్కటాని వా కరోన్తి. తస్మా నేసం బలాబలం ఞత్వా దాతబ్బఞ్చ కాతబ్బఞ్చ జానిస్సామాతి ఏవం తుమ్హేహి సిక్ఖితబ్బన్తి దస్సేతి. ఖాదనీయం భోజనీయఞ్చస్సాతి ఖాదనీయఞ్చ భోజనీయఞ్చ అస్స అన్తోజనస్స. పచ్చంసేనాతి పటిలభితబ్బేన అంసేన, అత్తనో అత్తనో లద్ధబ్బకోట్ఠాసానురూపేనాతి అత్థో. సంవిభజిస్సామాతి దస్సామ. సమ్పాదేస్సామాతి సమ్పాదయిస్సామ.

అధుత్తీతి పురిసధుత్తసురాధుత్తతావసేన అధుత్తియో. అథేనీతి అథేనియో అచోరియో. అసోణ్డీతి సురాసోణ్డతాదివసేన అసోణ్డియో.

ఏవం సుత్తన్తం నిట్ఠపేత్వా ఇదాని గాథాహి కూటం గణ్హన్తో యో నం భరతి సబ్బదాతిఆదిమాహ. తత్థ భరతీతి పోసతి పటిజగ్గతి. సబ్బకామహరన్తి సబ్బకామదదం. సోత్థీతి సుఇత్థీ. ఏవం వత్తతీతి ఏత్తకం వత్తం పూరేత్వా వత్తతి. మనాపా నామ తే దేవాతి నిమ్మానరతీ దేవా. తే హి ఇచ్ఛితిచ్ఛితం రూపం మాపేత్వా అభిరమణతో నిమ్మానరతీతి చ మనాపాతి చ వుచ్చన్తీతి.

౪. సీహసేనాపతిసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే సన్దిట్ఠికన్తి సామం పస్సితబ్బకం. దాయకోతి దానసూరో. న సో సద్ధామత్తకేనేవ తిట్ఠతి, పరిచ్చజితుమ్పి సక్కోతీతి అత్థో. దానపతీతి యం దానం దేతి, తస్స పతి హుత్వా దేతి, న దాసో, న సహాయో. యో హి అత్తనా మధురం భుఞ్జతి, పరేసం అమధురం దేతి, సో దానసఙ్ఖాతస్స దేయ్యధమ్మస్స దాసో హుత్వా దేతి. యో యం అత్తనా భుఞ్జతి, తదేవ దేతి, సో సహాయో హుత్వా దేతి. యో పన అత్తనా యేన కేనచి యాపేతి, పరేసం మధురం దేతి, సో పతి జేట్ఠకో సామీ హుత్వా దేతి. తాదిసం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘దానపతీ’’తి.

అమఙ్కుభూతోతి న నిత్తేజభూతో. విసారదోతి ఞాణసోమనస్సప్పత్తో. సహబ్యతం గతాతి సహభావం ఏకీభావం గతా. కతావకాసాతి యేన కమ్మేన తత్థ అవకాసో హోతి, తస్స కతత్తా కతావకాసా. తం పన యస్మా కుసలమేవ హోతి, తస్మా కతకుసలాతి వుత్తం. మోదరేతి మోదన్తి పమోదన్తి. అసితస్సాతి అనిస్సితస్స తథాగతస్స. తాదినోతి తాదిలక్ఖణం పత్తస్స.

౫. దానానిసంససుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే గిహిధమ్మా అనపగతో హోతీతి అఖణ్డపఞ్చసీలో హోతి. సతం ధమ్మం అనుక్కమన్తి సప్పురిసానం మహాపురిసానం ధమ్మం అనుక్కమన్తో. సన్తో నం భజన్తీతి సప్పురిసా బుద్ధపచ్చేకబుద్ధతథాగతసావకా ఏతం భజన్తి.

౬. కాలదానసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే కాలదానానీతి యుత్తదానాని, పత్తదానాని అనుచ్ఛవికదానానీతి అత్థో. నవసస్సానీతి అగ్గసస్సాని. నవఫలానీతి ఆరామతో పఠముప్పన్నాని అగ్గఫలాని. పఠమం సీలవన్తేసు పతిట్ఠాపేతీతి పఠమం సీలవన్తానం దత్వా పచ్ఛా అత్తనా పరిభుఞ్జతి. వదఞ్ఞూతి భాసితఞ్ఞూ. కాలేన దిన్నన్తి యుత్తప్పత్తకాలేన దిన్నం. అనుమోదన్తీతి ఏకమన్తే ఠితా అనుమోదన్తి. వేయ్యావచ్చన్తి కాయేన వేయ్యావటికకమ్మం కరోన్తి. అప్పటివానచిత్తోతి అనుక్కణ్ఠితచిత్తో. యత్థ దిన్నం మహప్ఫలన్తి యస్మిం ఠానే దిన్నం మహప్ఫలం హోతి, తత్థ దదేయ్య.

౭. భోజనసుత్తవణ్ణనా

౩౭. సత్తమే ఆయుం దేతీతి ఆయుదానం దేతి. వణ్ణన్తి సరీరవణ్ణం. సుఖన్తి కాయికచేతసికసుఖం. బలన్తి సరీరథామం. పటిభానన్తి యుత్తముత్తప్పటిభానం.

౮. సద్ధసుత్తవణ్ణనా

౩౮. అట్ఠమే అనుకమ్పన్తీతి అనుగ్గణ్హన్తి. ఖన్ధిమావ మహాదుమోతి ఖన్ధసమ్పన్నో మహారుక్ఖో వియ. మనోరమే ఆయతనేతి రమణీయే సమోసరణట్ఠానే. ఛాయం ఛాయత్థికా యన్తీతి ఛాయాయ అత్థికావ ఛాయం ఉపగచ్ఛన్తి. నివాతవుత్తిన్తి నీచవుత్తిం. అత్థద్ధన్తి కోధమానథద్ధతాయ రహితం. సోరతన్తి సోరచ్చేన సుచిసీలేన సమన్నాగతం. సఖిలన్తి సమ్మోదకం.

౯. పుత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౯. నవమే భతో వా నో భరిస్సతీతి అమ్హేహి థఞ్ఞపాయనహత్థపాదవడ్ఢనాదీహి భతో పటిజగ్గితో అమ్హే మహల్లకకాలే హత్థపాదధోవన-న్హాపనయాగుభత్తదానాదీహి భరిస్సతి. కిచ్చం వా నో కరిస్సతీతి అత్తనో కమ్మం ఠపేత్వా అమ్హాకం రాజకులాదీసు ఉప్పన్నం కిచ్చం గన్త్వా కరిస్సతి. కులవంసో చిరం ఠస్సతీతి అమ్హాకం సన్తకం ఖేత్తవత్థుహిరఞ్ఞసువణ్ణాదిం అవినాసేత్వా రక్ఖన్తే పుత్తే కులవంసో చిరం ఠస్సతి, అమ్హేహి వా పవత్తితాని సలాకభత్తాదీని అనుపచ్ఛిన్దిత్వా పవత్తేస్సతి, ఏవమ్పి నో కులవంసో చిరం ఠస్సతి. దాయజ్జం పటిపజ్జిస్సతీతి కులవంసానురూపాయ పటిపత్తియా అత్తానం దాయజ్జారహం కరోన్తో అమ్హాకం సన్తకం దాయజ్జం పటిపజ్జిస్సతి. దక్ఖిణం అనుప్పదస్సతీతి పత్తిదానం కత్వా తతియదివసతో పట్ఠాయ దానం అనుప్పదస్సతి.

సన్తో సప్పురిసాతి ఇమస్మిం ఠానే మాతాపితూసు సమ్మా పటిపత్తియా సన్తో సప్పురిసాతి వేదితబ్బా. పుబ్బే కతమనుస్సరన్తి మాతాపితూహి పఠమతరం కతగుణం అనుస్సరన్తా. ఓవాదకారీతి మాతాపితూహి దిన్నస్స ఓవాదస్స కత్తా. భతపోసీతి యేహి భతో, తేసం పోసకో. పసంసియోతి దిట్ఠేవ ధమ్మే మహాజనేన పసంసితబ్బో హోతి.

౧౦. మహాసాలపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౦. దసమే మహాసాలాతి మహారుక్ఖా. సాఖాపత్తపలాసేన వడ్ఢన్తీతి ఖుద్దకసాఖాహి చ పత్తసఙ్ఖాతేన చ పలాసేన వడ్ఢన్తి. అరఞ్ఞస్మిన్తి అగామకే పదేసే. బ్రహావనేతి మహావనే అటవియం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

సుమనవగ్గో చతుత్థో.

౫. ముణ్డరాజవగ్గో

౧. ఆదియసుత్తవణ్ణనా

౪౧. పఞ్చమస్స పఠమే భోగానం ఆదియాతి భోగానం ఆదాతబ్బకారణాని. ఉట్ఠానవీరియాధిగతేహీతి ఉట్ఠానసఙ్ఖాతేన వీరియేన అధిగతేహి. బాహాబలపరిచితేహీతి బాహుబలేన సఞ్చితేహి. సేదావక్ఖిత్తేహీతి సేదం అవక్ఖిపేత్వా ఉప్పాదితేహి. ధమ్మికేహీతి ధమ్మయుత్తేహి. ధమ్మలద్ధేహీతి దసకుసలకమ్మం అకోపేత్వా లద్ధేహి. పీణేతీతి పీణితం థూలం కరోతి. సేసమేత్థ చతుక్కనిపాతే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. దుతియం ఉత్తానత్థమేవ.

౩. ఇట్ఠసుత్తవణ్ణనా

౪౩. తతియే ఆయుసంవత్తనికా పటిపదాతి దానసీలాదికా పుఞ్ఞపటిపదా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అత్థాభిసమయాతి అత్థస్స అభిసమాగమేన, అత్థప్పటిలాభేనాతి వుత్తం హోతి.

౪. మనాపదాయీసుత్తవణ్ణనా

౪౪. చతుత్థే ఉగ్గోతి గుణేహి ఉగ్గతత్తా ఏవంలద్ధనామో. సాలపుప్ఫకం ఖాదనీయన్తి చతుమధురయోజితేన సాలిపిట్ఠేన కతం సాలపుప్ఫసదిసం ఖాదనీయం. తఞ్హి పఞ్ఞాయమానవణ్టపత్తకేసరం కత్వా జీరకాదిసమ్భారయుత్తే సప్పిమ్హి పచిత్వా సప్పిం వినివత్తేత్వా కోలుమ్బే పూరేత్వా గన్ధవాసం గాహాపేత్వా పిదహిత్వా లఞ్ఛేత్వా ఠపితం హోతి. తం సో యాగుం పివిత్వా నిసిన్నస్స భగవతో అన్తరభత్తే దాతుకామో ఏవమాహ. పటిగ్గహేసి భగవాతి దేసనామత్తమేతం, ఉపాసకో పన తం భగవతో చ పఞ్చన్నఞ్చ భిక్ఖుసతానం అదాసి. యథా చ తం, ఏవం సూకరమంసాదీనిపి. తత్థ సమ్పన్నకోలకన్తి సమ్పన్నబదరం. సూకరమంసన్తి మధురరసేహి బదరేహి సద్ధిం జీరకాదిసమ్భారేహి యోజేత్వా పక్కం ఏకసంవచ్ఛరికసూకరమంసం. నిబ్బత్తతేలకన్తి వినివత్తితతేలం. నాలియసాకన్తి సాలిపిట్ఠేన సద్ధిం మద్దిత్వా జీరకాదిసంయుత్తే సప్పిమ్హి పచిత్వా చతుమధురేన యోజేత్వా వాసం గాహాపేత్వా ఠపితం నాలియసాకం. నేతం భగవతో కప్పతీతి ఏత్థ అకప్పియం ఉపాదాయ కప్పియమ్పి న కప్పతీతి వుత్తం, సేట్ఠి పన సబ్బమ్పి తం ఆహరాపేత్వా రాసిం కత్వా యం యం అకప్పియం, తం తం అన్తరాపణం పహిణిత్వా కప్పియం ఉపభోగపరిభోగభణ్డం అదాసి. చన్దనఫలకం నాతిమహన్తం దీఘతో అడ్ఢతేయ్యరతనం, తిరియం దియడ్ఢరతనం, సారవరభణ్డత్తా పన మహగ్ఘం అహోసి. భగవా తం పటిగ్గహేత్వా ఖణ్డాఖణ్డికం ఛేదాపేత్వా భిక్ఖూనం అఞ్జనపిసనత్థాయ దాపేసి.

ఉజ్జుభూతేసూతి కాయవాచాచిత్తేహి ఉజుకేసు. ఛన్దసాతి పేమేన. చత్తన్తిఆదీసు పరిచ్చాగవసేన చత్తం. ముత్తచాగతాయ ముత్తం. అనపేక్ఖచిత్తతాయ చిత్తేన న ఉగ్గహితన్తి అనుగ్గహీతం. ఖేత్తూపమేతి విరుహనట్ఠేన ఖేత్తసదిసే.

అఞ్ఞతరం మనోమయన్తి సుద్ధావాసేసు ఏకం ఝానమనేన నిబ్బత్తం దేవకాయం. యథాధిప్పాయోతి యథాజ్ఝాసయో. ఇమినా కిం పుచ్ఛతి? తస్స కిర మనుస్సకాలే అరహత్తత్థాయ అజ్ఝాసయో అహోసి, తం పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి. దేవపుత్తోపి అరహత్తం పత్తతాయ తగ్ఘ మే భగవా యథాధిప్పాయోతి ఆహ. యత్థ యత్థూపపజ్జతీతి తీసు వా కులసమ్పత్తీసు ఛసు వా కామసగ్గేసు యత్థ యత్థ ఉప్పజ్జతి, తత్థ తత్థ దీఘాయు యసవా హోతీతి. పఞ్చమం చతుక్కనిపాతే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఛట్ఠసత్తమాని ఉత్తానత్థానేవ.

౮. అలబ్భనీయఠానసుత్తవణ్ణనా

౪౮. అట్ఠమే అలబ్భనీయానీతి అలద్ధబ్బాని, న సక్కా లభితుం. ఠానానీతి కారణాని. జరాధమ్మం మా జీరీతి యం మయ్హం జరాసభావం, తం మా జీరతు. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. నచ్ఛాదేయ్యాతి న రుచ్చేయ్య. అబ్బుహీతి నీహరి.

యతోతి యస్మిం కాలే. ఆపదాసూతి ఉపద్దవేసు. న వేధతీతి న కమ్పతి నానుసోచతి. అత్థవినిచ్ఛయఞ్ఞూతి కారణత్థవినిచ్ఛయే కుసలో. పురాణన్తి నిబ్బికారతాయ పోరాణకమేవ. జప్పేనాతి వణ్ణభణనేన. మన్తేనాతి మహానుభావమన్తపరివత్తనేన. సుభాసితేనాతి సుభాసితకథనేన. అనుప్పదానేనాతి సతస్స వా సహస్సస్స వా దానేన. పవేణియా వాతి కులవంసేన వా, ‘‘ఇదం అమ్హాకం పవేణియా ఆచిణ్ణం, ఇదం అనాచిణ్ణ’’న్తి ఏవం పవేణికథనేనాతి అత్థో. యథా యథా యత్థ లభేథ అత్థన్తి ఏతేసు జప్పాదీసు యేన యేన యత్థ యత్థ ఠానే జరాధమ్మాదీనం అజీరణతాదిఅత్థం లభేయ్య. తథా తథా తత్థ పరక్కమేయ్యాతి తేన తేన తస్మిం తస్మిం ఠానే పరక్కమం కరేయ్య. కమ్మం దళ్హన్తి వట్టగామికమ్మం మయా థిరం కత్వా ఆయూహితం, స్వాహం ఇదాని కిన్తి కరోమీతి ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా అధివాసేయ్యాతి.

౯. కోసలసుత్తవణ్ణనా

౪౯. నవమే ఉపకణ్ణకేతి కణ్ణమూలే. దుమ్మనోతి దుట్ఠుమనో. పత్తక్ఖన్ధోతి పతితక్ఖన్ధో. పజ్ఝాయన్తోతి చిన్తయన్తో. అప్పటిభానోతి నిప్పటిభానో హుత్వా. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

౧౦. నారదసుత్తవణ్ణనా

౫౦. దసమే అజ్ఝోముచ్ఛితోతి అధిఓముచ్ఛితో గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గహణసభావాయ అతిరేకముచ్ఛాయ తణ్హాయ సమన్నాగతో. మహచ్చా రాజానుభావేనాతి మహతా రాజానుభావేన, అట్ఠారసహి సేనీహి పరివారితో మహతియా రాజిద్ధియా పాయాసీతి అత్థో. తగ్ఘాతి ఏకంసత్థే నిపాతో, ఏకంసేనేవ సోకసల్లహరణోతి అత్థో. ఇతి రాజా ఇమం ఓవాదం సుత్వా తస్మిం ఠితో ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేత్వా సగ్గపరాయణో అహోసి.

ముణ్డరాజవగ్గో పఞ్చమో.

పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.

౨. దుతియపణ్ణాసకం

(౬) ౧. నీవరణవగ్గో

౧. ఆవరణసుత్తవణ్ణనా

౫౧. దుతియస్స పఠమే ఆవరణవసేన ఆవరణా. నీవరణవసేన నీవరణా. చేతో అజ్ఝారుహన్తీతి చేతసో అజ్ఝారుహా. విపస్సనాపఞ్ఞఞ్చ మగ్గపఞ్ఞఞ్చ ఉప్పత్తినివారణట్ఠేన దుబ్బలం కరోన్తీతి పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా. యా వా ఏతేహి సద్ధిం వోకిణ్ణా పఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తం దుబ్బలం కరోన్తీతిపి పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా. అబలాయాతి పఞ్చనీవరణపరియోనద్ధత్తా అపగతబలాయ. ఉత్తరి వా మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసన్తి దసకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతా మనుస్సధమ్మా ఉత్తరి అరియభావం కాతుం సమత్థం ఞాణదస్సనవిసేసం. హారహారినీతి హరితబ్బం హరితుం సమత్థా. నఙ్గలముఖానీతి మాతికాముఖాని. తాని హి నఙ్గలసరిక్ఖకత్తా నఙ్గలేహి చ ఖతత్తా నఙ్గలముఖానీతి వుచ్చన్తి.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సోతం వియ విపస్సనాఞాణం దట్ఠబ్బం, ఉభతో నఙ్గలముఖానం వివరణకాలో వియ ఛసు ద్వారేసు సంవరస్స విస్సట్ఠకాలో, మజ్ఝేనదియా రుక్ఖపాదే కోట్టేత్వా పలాలతిణమత్తికాహి ఆవరణే కతే ఉదకస్స విక్ఖిత్తవిసటబ్యాదిణ్ణకాలో వియ పఞ్చహి నీవరణేహి పరియోనద్ధకాలో, ఏవం ఆవరణే కతే విహతవేగస్స ఉదకస్స తిణపలాలాదీని పరికడ్ఢిత్వా సముద్దం పాపుణితుం అసమత్థకాలో వియ విపస్సనాఞాణేన సబ్బాకుసలే విద్ధంసేత్వా నిబ్బానసాగరం పాపుణితుం అసమత్థకాలో వేదితబ్బో. సుక్కపక్ఖే వుత్తవిపల్లాసేన యోజనా కాతబ్బా. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం. దుతియం ఉత్తానత్థమేవ.

౩. పధానియఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౫౩. తతియే పధానియఙ్గానీతి పధానం వుచ్చతి పదహనభావో, పధానమస్స అత్థీతి పధానియో, పధానియస్స భిక్ఖునో అఙ్గానీతి పధానియఙ్గాని. సద్ధోతి సద్ధాయ సమన్నాగతో. సద్ధా పనేసా ఆగమసద్ధా అధిగమసద్ధా ఓకప్పనసద్ధా పసాదసద్ధాతి చతుబ్బిధా. తత్థ సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం సద్ధా, అభినీహారతో పట్ఠాయ ఆగతత్తా ఆగమసద్ధా నామ. అరియసావకానం పటివేధేన అధిగతత్తా అధిగమసద్ధా నామ. బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘోతి వుత్తే అచలభావేన ఓకప్పనం ఓకప్పనసద్ధా నామ. పసాదుప్పత్తి పసాదసద్ధా నామ. ఇధ ఓకప్పనసద్ధా అధిప్పేతా. బోధిన్తి చతుమగ్గఞాణం. తం సుప్పటివిద్ధం తథాగతేనాతి సద్దహతి. దేసనాసీసమేవ చేతం, ఇమినా పన అఙ్గేన తీసుపి రతనేసు సద్ధా అధిప్పేతా. యస్స హి బుద్ధాదీసు పసాదో బలవా, తస్స పధానవీరియం ఇజ్ఝతి.

అప్పాబాధోతి అరోగో. అప్పాతఙ్కోతి నిద్దుక్ఖో. సమవేపాకినియాతి సమవిపాకినియా. గహణియాతి కమ్మజతేజోధాతుయా. నాతిసీతాయ నాచ్చుణ్హాయాతి అతిసీతలగ్గహణికో హి సీతభీరుకో హోతి, అచ్చుణ్హగ్గహణికో ఉణ్హభీరుకో, తేసం పధానం న ఇజ్ఝతి, మజ్ఝిమగ్గహణికస్స ఇజ్ఝతి. తేనాహ – మజ్ఝిమాయ పధానక్ఖమాయాతి. యథాభూతం అత్తానం ఆవికత్తాతి యథాభూతం అత్తనో అగుణం పకాసేతా. ఉదయత్థగామినియాతి ఉదయఞ్చ అత్థఞ్చ గన్తుం పరిచ్ఛిన్దితుం సమత్థాయ. ఏతేన పఞ్ఞాసలక్ఖణపరిగ్గాహకం ఉదయబ్బయఞాణం వుత్తం. అరియాయాతి పరిసుద్ధాయ. నిబ్బేధికాయాతి అనిబ్బిద్ధపుబ్బే లోభక్ఖన్ధాదయో నిబ్బిజ్ఝితుం సమత్థాయ. సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియాతి తదఙ్గవసేన కిలేసానం పహీనత్తా యం దుక్ఖం ఖీయతి, తస్స దుక్ఖస్స ఖయగామినియా. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి విపస్సనాపఞ్ఞావ కథితా. దుప్పఞ్ఞస్స హి పధానం న ఇజ్ఝతి.

౪. సమయసుత్తవణ్ణనా

౫౪. చతుత్థే పధానాయాతి వీరియకరణత్థాయ. న సుకరం ఉఞ్ఛేన పగ్గహేన యాపేతున్తి న సక్కా హోతి పత్తం గహేత్వా ఉఞ్ఛాచరియాయ యాపేతుం. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే వట్టవివట్టమేవ కథితం.

౫. మాతాపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౫. పఞ్చమే పరియాదాయ తిట్ఠతీతి పరియాదియిత్వా గహేత్వా ఖేపేత్వా తిట్ఠతి. ఉగ్ఘాతితాతి ఉద్ధుమాతా.

అసిహత్థేనాతి సీసచ్ఛేదనత్థాయ అసిం ఆదాయ ఆగతేనాపి. పిసాచేనాతి ఖాదితుం ఆగతయక్ఖేనాపి. ఆసీదేతి ఘట్టేయ్య. మఞ్జునాతి ముదుకేన. కామోఘవుళ్హానన్తి కామోఘేన వుళ్హానం కడ్ఢితానం. కాలం గతి భవాభవన్తి వట్టకాలం గతిఞ్చ పునప్పునబ్భవే చ. పురక్ఖతాతి పురేచారికా పురతో గతాయేవ. యే చ కామే పరిఞ్ఞాయాతి యే పణ్డితా దువిధేపి కామే తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. చరన్తి అకుతోభయాతి ఖీణాసవానం కుతోచి భయం నామ నత్థి, తస్మా తే అకుతోభయా హుత్వా చరన్తి. పారఙ్గతాతి పారం వుచ్చతి నిబ్బానం, తం ఉపగతా, సచ్ఛికత్వా ఠితాతి అత్థో. ఆసవక్ఖయన్తి అరహత్తం. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథేత్వా గాథాసు వట్టవివట్టం కథితం.

౬. ఉపజ్ఝాయసుత్తవణ్ణనా

౫౬. ఛట్ఠే మధురకజాతోతి సఞ్జాతగరుభావో. దిసా చ మే న పక్ఖాయన్తీతి చతస్సో దిసా చ అనుదిసా చ మయ్హం న ఉపట్ఠహన్తీతి వదతి. ధమ్మా చ మం నప్పటిభన్తీతి సమథవిపస్సనాధమ్మాపి మే న ఉపట్ఠహన్తి. అనభిరతో చ బ్రహ్మచరియం చరామీతి ఉక్కణ్ఠితో హుత్వా బ్రహ్మచరియవాసం వసామి. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి తస్స కథం సుత్వా ‘‘బుద్ధవేనేయ్యపుగ్గలో అయ’’న్తి తం కారణం భగవతో ఆరోచేతుం ఉపసఙ్కమి. అవిపస్సకస్స కుసలానం ధమ్మానన్తి కుసలధమ్మే అవిపస్సన్తస్స, అనేసన్తస్స అగవేసన్తస్సాతి అత్థో. బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానన్తి సతిపట్ఠానాదీనం సత్తతింసధమ్మానం.

౭. అభిణ్హపచ్చవేక్ఖితబ్బఠానసుత్తవణ్ణనా

౫౭. సత్తమే జరాధమ్మోమ్హీతి జరాసభావో అమ్హి. జరం అనతీతోతి జరం అనతిక్కన్తో, అన్తోజరాయ ఏవ చరామి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. కమ్మస్సకోతిఆదీసు కమ్మం మయ్హం సకం అత్తనో సన్తకన్తి కమ్మస్సకో అమ్హి. కమ్మస్స దాయాదోతి కమ్మదాయాదో, కమ్మం మయ్హం దాయజ్జం సన్తకన్తి అత్థో. కమ్మం మయ్హం యోని కారణన్తి కమ్మయోని. కమ్మం మయ్హం బన్ధూతి కమ్మబన్ధు, కమ్మఞాతకోతి అత్థో. కమ్మం మయ్హం పటిసరణం పతిట్ఠాతి కమ్మపటిసరణో. తస్స దాయాదో భవిస్సామీతి తస్స కమ్మస్స దాయాదో తేన దిన్నఫలపటిగ్గాహకో భవిస్సామీతి అత్థో. యోబ్బనమదోతి యోబ్బనం ఆరబ్భ ఉప్పన్నమదో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. మగ్గో సఞ్జాయతీతి లోకుత్తరమగ్గో సఞ్జాయతి. సంయోజనాని సబ్బసో పహీయన్తీతి దస సంయోజనాని సబ్బసో పహీయన్తి. అనుసయా బ్యన్తీహోన్తీతి సత్త అనుసయా విగతన్తా పరిచ్ఛిన్నా పరివటుమా హోన్తి. ఏవమేత్థ హేట్ఠా పఞ్చసు ఠానేసు విపస్సనా కథితా, ఇమేసు పఞ్చసు లోకుత్తరమగ్గో.

ఇదాని గాథాహి కూటం గణ్హన్తో బ్యాధిధమ్మాతిఆదిమాహ. తత్థ ఞత్వా ధమ్మం నిరూపధిన్తి ఉపధిరహితం అరహత్తమగ్గం ఞత్వా. సబ్బే మదే అభిభోస్మీతి సబ్బే ఇమే తయోపి మదే అధిభవిం, అతిక్కమ్మ ఠితోస్మీతి అత్థో. నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతోతి పబ్బజ్జం ఖేమతో దిస్వా. తస్స మే అహు ఉస్సాహో, నిబ్బానం అభిపస్సతోతి తస్స మయ్హం నిబ్బానం అభిపస్సన్తస్స వాయామో అహోసి. అనివత్తి భవిస్సామీతి పబ్బజ్జతో అనివత్తికో భవిస్సామి, బ్రహ్మచరియవాసతో అనివత్తికో, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణతో అనివత్తికో భవిస్సామి. బ్రహ్మచరియపరాయణోతి మగ్గబ్రహ్మచరియపరాయణో. ఇమినా లోకుత్తరో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో కథితోతి.

౮. లిచ్ఛవికుమారకసుత్తవణ్ణనా

౫౮. అట్ఠమే సజ్జాని ధనూనీతి సజియాని ఆరోపితధనూని. అద్దసూతి అద్దసంసు. భవిస్సన్తి వజ్జీతి వడ్ఢిస్సన్తి వజ్జిరాజానో. అపానుభాతి అవడ్ఢినిస్సితా మానథద్ధా. పచ్ఛాలియం ఖిపన్తీతి పచ్ఛతో గన్త్వా పిట్ఠిం పాదేన పహరన్తి. రట్ఠికస్సాతిఆదీసు రట్ఠం భుఞ్జతీతి రట్ఠికో. పితరా దత్తం సాపతేయ్యం భుఞ్జతీతి పేత్తనికో. సేనాయ పతి జేట్ఠకోతి సేనాపతికో. గామగామణికస్సాతి గామానం గామణికస్స, గామసామికస్సాతి అత్థో. పూగగామణికస్సాతి గణజేట్ఠకస్స. కులేసూతి తేసు తేసు కులేసు. పచ్చేకాధిపచ్చం కారేన్తీతి పచ్చేకం జేట్ఠకట్ఠానం కారేన్తి. కల్యాణేన మనసా అనుకమ్పన్తీతి సున్దరేన చిత్తేన అనుగ్గణ్హన్తి. ఖేత్తకమ్మన్తసామన్తసబ్యోహారేతి యే చ అత్తనో ఖేత్తకమ్మన్తానం సామన్తా అనన్తరక్ఖేత్తసామినో, తే చ రజ్జుదణ్డేహి భూమిప్పమాణగ్గాహకే సబ్బోహారే చ. బలిపటిగ్గాహికా దేవతాతి కులప్పవేణియా ఆగతా ఆరక్ఖదేవతా. సక్కరోతీతి తా దేవతా అగ్గయాగుభత్తాదీహి సక్కరోతి.

కిచ్చకరోతి ఉప్పన్నానం కిచ్చానం కారకో. యే చస్స అనుజీవినోతి యే చ ఏతం ఉపనిస్సాయ జీవన్తి. ఉభిన్నఞ్చేవ అత్థాయాతి ఉభిన్నమ్పి హితత్థాయ పటిపన్నో హోతీతి అత్థో. పుబ్బపేతానన్తి పరలోకగతానం. దిట్ఠే ధమ్మే చ జీవతన్తి యే చ దిట్ఠే ధమ్మే జీవన్తి. ఇతి పదద్వయేనాపి అతీతపచ్చుప్పన్నే ఞాతయో దస్సేతి. విత్తిసఞ్జననోతి తుట్ఠిజననో. ఘరమావసన్తి ఘరావాసం వసన్తో. పుజ్జో హోతి పసంసియోతి పూజేతబ్బో చ పసంసితబ్బో చ హోతీతి.

౯-౧౦. వుడ్ఢపబ్బజితసుత్తద్వయవణ్ణనా

౫౯-౬౦. నవమే నిపుణోతి సణ్హో సుఖుమకారణఞ్ఞూ. ఆకప్పసమ్పన్నోతి సమణాకప్పేన సమ్పన్నో. దసమే పదక్ఖిణగ్గాహీతి దిన్నోవాదం పదక్ఖిణతో గణ్హన్తో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.