౨. దుతియపణ్ణాసకం
(౬) ౧. బ్రాహ్మణవగ్గో
౧. పఠమద్వేబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా
౫౨. బ్రాహ్మణవగ్గస్స పఠమే జిణ్ణాతి జరాజిణ్ణా. వుద్ధాతి వయోవుద్ధా. మహల్లకాతి జాతిమహల్లకా. అద్ధగతాతి తయో అద్ధే అతిక్కన్తా. వయోఅనుప్పత్తాతి తతియం వయం అనుప్పత్తా. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి పుత్తదారే అత్తనో వచనం అకరోన్తే దిస్వా ‘‘సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గన్త్వా నియ్యానికమగ్గం గవేసిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమింసు. మయమస్సు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణాతి; భో గోతమ, మయం బ్రాహ్మణా న ఖత్తియా నామచ్చా న గహపతికాతి బ్రాహ్మణభావం జానాపేత్వా జిణ్ణాతిఆదిమాహంసు. అకతభీరుత్తాణాతి అకతభయపరిత్తాణా. అవస్సయభూతం పతిట్ఠాకమ్మం అమ్హేహి న కతన్తి దస్సేన్తి. తగ్ఘాతి ఏకంసత్థే నిపాతో, సమ్పటిచ్ఛనత్థే వా. ఏకన్తేన తుమ్హే ఏవరూపా, అహమ్పి ఖో ఏతం సమ్పటిచ్ఛామీతి చ దస్సేతి. ఉపనీయతీతి ఉపసంహరీయతి. అయం హి జాతియా జరం ఉపనీయతి, జరాయ బ్యాధిం, బ్యాధినా మరణం, మరణేన పున జాతిం. తేన వుత్తం – ‘‘ఉపనీయతీ’’తి.
ఇదాని యస్మా తే బ్రాహ్మణా మహల్లకత్తా పబ్బజిత్వాపి వత్తం పూరేతుం న సక్ఖిస్సన్తి, తస్మా నే పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేన్తో భగవా యోధ కాయేన సంయమోతిఆదిమాహ. తత్థ కాయేన సంయమోతి కాయద్వారేన సంవరో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తం తస్స పేతస్సాతి తం పుఞ్ఞం తస్స పరలోకం గతస్స తాయనట్ఠేన తాణం, నిలీయనట్ఠేన లేణం, పతిట్ఠానట్ఠేన దీపో, అవస్సయనట్ఠేన సరణం, ఉత్తమగతివసేన పరాయణఞ్చ హోతీతి దస్సేతి. గాథా ఉత్తానత్థాయేవ. ఏవం తే బ్రాహ్మణా తథాగతేన పఞ్చసు సీలేసు సమాదపితా యావజీవం పఞ్చ సీలాని రక్ఖిత్వా సగ్గే నిబ్బత్తింసు.
౨. దుతియద్వేబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా
౫౩. దుతియే భాజనన్తి యంకిఞ్చి భణ్డకం. సేసం పఠమే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౩. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా
౫౪. తతియే సమ్మోదనీయన్తి సమ్మోదజననిం. సారణీయన్తి సరితబ్బయుత్తకం. వీతిసారేత్వాతి పరియోసాపేత్వా. కిత్తావతాతి కిత్తకేన. సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతీతి సామం పస్సితబ్బో హోతి. అకాలికోతి న కాలన్తరే ఫలదాయకో. ఏహిపస్సికోతి ‘‘ఏహి పస్సా’’తి ఏవం దస్సేతుం సక్కాతి ఆగమనీయపటిపదం పుచ్ఛతి. ఓపనేయ్యికోతి అత్తనో చిత్తం ఉపనేతబ్బో. పచ్చత్తం వేదితబ్బోతి సామంయేవ జానితబ్బో. విఞ్ఞూహీతి పణ్డితేహి. పరియాదిన్నచిత్తోతి ఆదిన్నగహితపరామట్ఠచిత్తో హుత్వా. చేతేతీతి చిన్తేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమస్మిం పన సుత్తే బ్రాహ్మణేన లోకుత్తరమగ్గో పుచ్ఛితో, సత్థారాపి సోయేవ కథితో. సో హి సామం పస్సితబ్బత్తా సన్దిట్ఠికో నామాతి.
౪. పరిబ్బాజకసుత్తవణ్ణనా
౫౫. చతుత్థే బ్రాహ్మణపరిబ్బాజకోతి బ్రాహ్మణజాతికో పరిబ్బాజకో, న ఖత్తియాదిజాతికో. అత్తత్థమ్పీతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం లోకియలోకుత్తరమిస్సకం అత్తనో అత్థం.
౫. నిబ్బుతసుత్తవణ్ణనా
౫౬. పఞ్చమే అకాలికన్తి న కాలన్తరే పత్తబ్బం. ఓపనేయ్యికన్తి పటిపత్తియా ఉపగన్తబ్బం.
౬. పలోకసుత్తవణ్ణనా
౫౭. ఛట్ఠే ఆచరియపాచరియానన్తి ఆచరియానఞ్చేవ ఆచరియాచరియానఞ్చ. అవీచి మఞ్ఞే ఫుటో అహోసీతి యథా అవీచి మహానిరయో నిరన్తరఫుటో నేరయికసత్తేహి పరిపుణ్ణో, మనుస్సేహి ఏవం పరిపుణ్ణో హోతి. కుక్కుటసంపాతికాతి ఏకగామస్స ఛదనపిట్ఠితో ఉప్పతిత్వా ఇతరగామస్స ఛదనపిట్ఠే పతనసఙ్ఖాతో కుక్కుటసంపాతో ఏతాసు అత్థీతి కుక్కుటసంపాతికా. కుక్కుటసంపాదికాతిపి పాఠో, గామన్తరతో గామన్తరం కుక్కుటానం పదసా గమనసఙ్ఖాతో కుక్కుటసంపాదో ఏతాసు అత్థీతి అత్థో. ఉభయమ్పేతం ఘననివాసతంయేవ దీపేతి. అధమ్మరాగరత్తాతి రాగో నామ ఏకన్తేనేవ అధమ్మో, అత్తనో పరిక్ఖారేసు పన ఉప్పజ్జమానో న అధమ్మరాగోతి అధిప్పేతో, పరపరిక్ఖారేసు ఉప్పజ్జమానోవ అధమ్మరాగోతి. విసమలోభాభిభూతాతి లోభస్స సమకాలో నామ నత్థి, ఏకన్తం విసమోవ ఏస. అత్తనా పరిగ్గహితవత్థుమ్హి పన ఉప్పజ్జమానో సమలోభో నామ, పరపరిగ్గహితవత్థుమ్హి ఉప్పజ్జమానోవ విసమోతి అధిప్పేతో. మిచ్ఛాధమ్మపరేతాతి అవత్థుపటిసేవనసఙ్ఖాతేన మిచ్ఛాధమ్మేన సమన్నాగతా. దేవో న సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛతీతి వస్సితబ్బయుత్తే కాలే వస్సం న వస్సతి. దుబ్భిక్ఖన్తి దుల్లభభిక్ఖం. దుస్సస్సన్తి వివిధసస్సానం అసమ్పజ్జనేన దుస్సస్సం. సేతట్ఠికన్తి సస్సే సమ్పజ్జమానే పాణకా పతన్తి, తేహి దట్ఠత్తా నిక్ఖన్తనిక్ఖన్తాని సాలిసీసాని సేతవణ్ణాని హోన్తి నిస్సారాని. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సేతట్ఠిక’’న్తి. సలాకావుత్తన్తి వపితం వపితం సస్సం సలాకామత్తమేవ సమ్పజ్జతి, ఫలం న దేతీతి అత్థో. యక్ఖాతి యక్ఖాధిపతినో. వాళే అమనుస్సే ఓస్సజ్జన్తీతి చణ్డయక్ఖే మనుస్సపథే విస్సజ్జేన్తి, తే లద్ధోకాసా మహాజనం జీవితక్ఖయం పాపేన్తి.
౭. వచ్ఛగోత్తసుత్తవణ్ణనా
౫౮. సత్తమే మహప్ఫలన్తి మహావిపాకం. ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరోన్తీతి ఏత్థ ధమ్మో నామ కథితకథా, అనుధమ్మో నామ కథితస్స పటికథనం. సహధమ్మికోతి సకారణో సహేతుకో. వాదానుపాతోతి వాదస్స అనుపాతో, అనుపతనం పవత్తీతి అత్థో. గారయ్హం ఠానన్తి గరహితబ్బయుత్తం కారణం. ఇదం వుత్తం హోతి – భోతా గోతమేన వుత్తా సకారణా వాదప్పవత్తి కిఞ్చిపి గారయ్హం కారణం న ఆగచ్ఛతీతి. అథ వా తేహి పరేహి వుత్తా సకారణా వాదప్పవత్తి కిఞ్చి గారయ్హం కారణం న ఆగచ్ఛతీతి పుచ్ఛతి.
అన్తరాయకరో హోతీతి అన్తరాయం వినాసం కిచ్ఛలాభకం విలోమకం కరోతి. పారిపన్థికోతి పన్థదూహనచోరో. ఖతో చ హోతీతి గుణఖననేన ఖతో హోతి. ఉపహతోతి గుణుపఘాతేనేవ ఉపహతో.
చన్దనికాయాతి అసుచికలలకూపే. ఓలిగల్లేతి నిద్ధమనకలలే. సో చాతి సో సీలవాతి వుత్తఖీణాసవో. సీలక్ఖన్ధేనాతి సీలరాసినా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ విముత్తిఞాణదస్సనం వుచ్చతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం, తం అసేక్ఖస్స పవత్తత్తా అసేక్ఖన్తి వుత్తం. ఇతరాని సిక్ఖాపరియోసానప్పత్తతాయ సయమ్పి అసేక్ఖానేవ. తాని చ పన లోకుత్తరాని, పచ్చవేక్ఖణఞాణం లోకియం.
రోహిణీసూతి రత్తవణ్ణాసు. సరూపాసూతి అత్తనో వచ్ఛకేహి సమానరూపాసు. పారేవతాసూతి కపోతవణ్ణాసు. దన్తోతి నిబ్బిసేవనో. పుఙ్గవోతి ఉసభో. ధోరయ్హోతి ధురవాహో. కల్యాణజవనిక్కమోతి కల్యాణేన ఉజునా జవేన గన్తా. నాస్స వణ్ణం పరిక్ఖరేతి అస్స గోణస్స సరీరవణ్ణం న ఉపపరిక్ఖన్తి, ధురవహనకమ్మమేవ పన ఉపపరిక్ఖన్తి. యస్మిం కస్మిఞ్చి జాతియేతి యత్థ కత్థచి కులజాతే. యాసు కాసుచి ఏతాసూతి ఏతాసు ఖత్తియాదిప్పభేదాసు యాసు కాసుచి జాతీసు.
బ్రహ్మచరియస్స కేవలీతి బ్రహ్మచరియస్స కేవలేన సమన్నాగతో, పరిపుణ్ణభావేన యుత్తోతి అత్థో. ఖీణాసవో హి సకలబ్రహ్మచారీ నామ హోతి. తేనేతం వుత్తం. పన్నభారోతి ఓరోపితభారో, ఖన్ధభారం కిలేసభారం కామగుణభారఞ్చ ఓరోపేత్వా ఠితోతి అత్థో. కతకిచ్చోతి చతూహి మగ్గేహి కిచ్చం కత్వా ఠితో. పారగూ సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బధమ్మా వుచ్చన్తి పఞ్చక్ఖన్ధా ద్వాదసాయతనాని అట్ఠారస ధాతుయో, తేసం సబ్బధమ్మానం అభిఞ్ఞాపారం, పరిఞ్ఞాపారం, పహానపారం, భావనాపారం, సచ్ఛికిరియాపారం, సమాపత్తిపారఞ్చాతి ఛబ్బిధం పారం గతత్తా పారగూ. అనుపాదాయాతి అగ్గహేత్వా. నిబ్బుతోతి కిలేససన్తాపరహితో. విరజేతి రాగదోసమోహరజరహితే.
అవిజానన్తాతి ఖేత్తం అజానన్తా. దుమ్మేధాతి నిప్పఞ్ఞా. అస్సుతావినోతి ఖేత్తవినిచ్ఛయసవనేన రహితా. బహిద్ధాతి ఇమమ్హా సాసనా బహిద్ధా. న హి సన్తే ఉపాసరేతి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవే ఉత్తమపురిసే న ఉపసఙ్కమన్తి. ధీరసమ్మతేతి పణ్డితేహి సమ్మతే సమ్భావితే. మూలజాతా పతిట్ఠితాతి ఇమినా సోతాపన్నస్స సద్ధం దస్సేతి. కులే వా ఇధ జాయరేతి ఇధ వా మనుస్సలోకే ఖత్తియబ్రాహ్మణవేస్సకులే జాయన్తి. అయమేవ హి తివిధా కులసమ్పత్తి నామ. అనుపుబ్బేన నిబ్బానం, అధిగచ్ఛన్తీతి సీలసమాధిపఞ్ఞాతి ఇమే గుణే పూరేత్వా అనుక్కమేన నిబ్బానం అధిగచ్ఛన్తీతి.
౮. తికణ్ణసుత్తవణ్ణనా
౫౯. అట్ఠమే తికణ్ణోతి తస్స నామం. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘సమణో కిర గోతమో పణ్డితో, గచ్ఛిస్సామి తస్స సన్తిక’’న్తి చిన్తేత్వా భుత్తపాతరాసో మహాజనపరివుతో ఉపసఙ్కమి. భగవతో సమ్ముఖాతి దసబలస్స పురతో నిసీదిత్వా. వణ్ణం భాసతీతి కస్మా భాసతి? సో కిర ఇతో పుబ్బే తథాగతస్స సన్తికం అగతపుబ్బో. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘బుద్ధా నామ దురాసదా, మయి పఠమతరం అకథేన్తే కథేయ్య వా న వా. సచే న కథేస్సతి, అథ మం సమాగమట్ఠానే కథేన్తం ఏవం వక్ఖన్తి ‘త్వం ఇధ కస్మా కథేసి, యేన తే సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గన్త్వా వచనమత్తమ్పి న లద్ధ’న్తి. తస్మా ‘ఏవం మే అయం గరహా ముచ్చిస్సతీ’’’తి మఞ్ఞమానో భాసతి. కిఞ్చాపి బ్రాహ్మణానం వణ్ణం భాసతి, తథాగతస్స పన ఞాణం ఘట్టేస్సామీతి అధిప్పాయేనేవ భాసతి. ఏవమ్పి తేవిజ్జా బ్రాహ్మణాతి తేవిజ్జకబ్రాహ్మణా ఏవంపణ్డితా ఏవంధీరా ఏవంబ్యత్తా ఏవంబహుస్సుతా ఏవంవాదినో, ఏవంసమ్మతాతి అత్థో. ఇతిపీతి ఇమినా తేసం పణ్డితాదిఆకారపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ఏత్తకేన కారణేన పణ్డితా…పే… ఏత్తకేన కారణేన సమ్మతాతి అయఞ్హి ఏత్థ అత్థో.
యథా కథం పన బ్రాహ్మణాతి ఏత్థ యథాతి కారణవచనం, కథం పనాతి పుచ్ఛావచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – కథం పన, బ్రాహ్మణ, బ్రాహ్మణా తేవిజ్జం పఞ్ఞాపేన్తి. యథా ఏవం సక్కా హోతి జానితుం, తం కారణం వదేహీతి. తం సుత్వా బ్రాహ్మణో ‘‘జాననట్ఠానేయేవ మం సమ్మాసమ్బుద్ధో పుచ్ఛి, నో అజాననట్ఠానే’’తి అత్తమనో హుత్వా ఇధ, భో గోతమాతిఆదిమాహ. తత్థ ఉభతోతి ద్వీహిపి పక్ఖేహి. మాతితో చ పితితో చాతి యస్స మాతా బ్రాహ్మణీ, మాతు మాతా బ్రాహ్మణీ, తస్సాపి మాతా బ్రాహ్మణీ. పితా బ్రాహ్మణో, పితు పితా బ్రాహ్మణో, తస్సాపి పితా బ్రాహ్మణో, సో ఉభతో సుజాతో మాతితో చ పితితో చ. సంసుద్ధగహణికోతి యస్స సంసుద్ధా మాతు గహణీ, కుచ్ఛీతి అత్థో. ‘‘సమవేపాకినియా గహణియా’’తి పన ఏత్థ కమ్మజతేజోధాతు గహణీతి వుచ్చతి.
యావ సత్తమా పితామహయుగాతి ఏత్థ పితు పితా పితామహో, పితామహస్స యుగం పితామహయుగం. యుగన్తి ఆయుప్పమాణం వుచ్చతి. అభిలాపమత్తమేవ చేతం, అత్థతో పన పితామహోయేవ పితామహయుగం. తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహగ్గహణేనేవ గహితా. ఏవం యావ సత్తమో పురిసో, తావ సంసుద్ధగహణికో, అథ వా అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేనాతి దస్సేతి. అక్ఖిత్తోతి ‘‘అపనేథ ఏతం, కిం ఇమినా’’తి ఏవం అక్ఖిత్తో అనవక్ఖిత్తో. అనుపక్కుట్ఠోతి న ఉపక్కుట్ఠో, న అక్కోసం వా నిన్దం వా పత్తపుబ్బో. కేన కారణేనాతి? జాతివాదేన. ‘‘ఇతిపి హీనజాతికో ఏసో’’తి ఏవరూపేన వచనేనాతి అత్థో.
అజ్ఝాయకోతి ఇదం ‘‘న దానిమే ఝాయన్తి, న దానిమే ఝాయన్తీతి ఖో, వాసేట్ఠ, అజ్ఝాయకా అజ్ఝాయకాతేవ తతియం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్త’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౩౨) ఏవం పఠమకప్పికకాలే ఝానవిరహితానం బ్రాహ్మణానం గరహవచనం ఉప్పన్నం. ఇదాని పన తం అజ్ఝాయతీతి అజ్ఝాయకో, మన్తే పరివత్తేతీతి ఇమినా అత్థేన పసంసావచనం కత్వా వోహరన్తి. మన్తే ధారేతీతి మన్తధరో.
తిణ్ణం వేదానన్తి ఇరుబ్బేదయజుబ్బేదసామబ్బేదానం. ఓట్ఠపహతకరణవసేన పారం గతోతి పారగూ. సహ నిఘణ్డునా చ కేటుభేన చ సనిఘణ్డుకేటుభానం. నిఘణ్డూతి నామనిఘణ్డురుక్ఖాదీనం వేవచనపకాసకసత్థం. కేటుభన్తి కిరియాకప్పవికప్పో కవీనం ఉపకారాయ సత్థం. సహ అక్ఖరప్పభేదేన సాక్ఖరప్పభేదానం. అక్ఖరప్పభేదోతి సిక్ఖా చ నిరుత్తి చ. ఇతిహాసపఞ్చమానన్తి ఆథబ్బణవేదం చతుత్థం కత్వా ఇతిహ ఆస, ఇతిహ ఆసాతి ఈదిసవచనపటిసంయుత్తో పురాణకథాసఙ్ఖాతో ఖత్తవిజ్జాసఙ్ఖాతో వా ఇతిహాసో పఞ్చమో ఏతేసన్తి ఇతిహాసపఞ్చమా. తేసం ఇతిహాసపఞ్చమానం వేదానం.
పదం తదవసేసఞ్చ బ్యాకరణం అధీయతి వేదేతి చాతి పదకో వేయ్యాకరణో. లోకాయతం వుచ్చతి వితణ్డవాదసత్థం. మహాపురిసలక్ఖణన్తి మహాపురిసానం బుద్ధాదీనం లక్ఖణదీపకం ద్వాదససహస్సగన్థపమాణం సత్థం, యత్థ సోళససహస్సగాథాపదపరిమాణా బుద్ధమన్తా నామ అహేసుం, యేసం వసేన ‘‘ఇమినా లక్ఖణేన సమన్నాగతా బుద్ధా నామ హోన్తి, ఇమినా పచ్చేకబుద్ధా, ద్వే అగ్గసావకా, అసీతి మహాసావకా, బుద్ధమాతా, బుద్ధపితా, అగ్గుపట్ఠాకా, అగ్గుపట్ఠాయికా, రాజా చక్కవత్తీ’’తి అయం విసేసో ఞాయతి. అనవయోతి ఇమేసు లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనూనో పరిపూరకారీ, అవయో న హోతీతి వుత్తం హోతి. అవయో నామ యో తాని అత్థతో చ గన్థతో చ సన్ధారేతుం న సక్కోతి. అథ వా అనవయోతి అను అవయో, సన్ధివసేన ఉకారలోపో. అను అవయో పరిపుణ్ణసిప్పోతి అత్థో.
తేన హీతి ఇదం భగవా నం ఆయాచన్తం దిస్వా ‘‘ఇదానిస్స పఞ్హం కథేతుం కాలో’’తి ఞత్వా ఆహ. తస్సత్థో – యస్మా మం ఆయాచసి, తస్మా సుణాహీతి. వివిచ్చేవ కామేహీతిఆది విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౭౦) విత్థారితమేవ. ఇధ పనేతం తిస్సన్నం విజ్జానం పుబ్బభాగపటిపత్తిదస్సనత్థం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ద్విన్నం విజ్జానం అనుపదవణ్ణనా చేవ భావనానయో చ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౪౦౨ ఆదయో) విత్థారితోవ.
పఠమా విజ్జాతి పఠమం ఉప్పన్నాతి పఠమా, విదితకరణట్ఠేన విజ్జా. కిం విదితం కరోతి? పుబ్బేనివాసం. అవిజ్జాతి తస్సేవ పుబ్బేనివాసస్స అవిదితకరణట్ఠేన తప్పటిచ్ఛాదకో మోహో వుచ్చతి. తమోతి స్వేవ మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన తమోతి వుచ్చతి. ఆలోకోతి సాయేవ విజ్జా ఓభాసకరణట్ఠేన ఆలోకోతి వుచ్చతి. ఏత్థ చ విజ్జా అధిగతాతి అయం అత్థో. సేసం పసంసావచనం. యోజనా పనేత్థ అయమస్స విజ్జా అధిగతా, అథస్స అధిగతవిజ్జస్స అవిజ్జా విహతా వినట్ఠాతి అత్థో. కస్మా? యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నా. ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయే ఏసేవ నయో. యథా తన్తి ఏత్థ యథాతి ఓపమ్మం, తన్తి నిపాతమత్తం. సతియా అవిప్పవాసేన అప్పమత్తస్స. వీరియాతాపేన ఆతాపినో. కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పహితత్తస్స. పేసితత్తస్సాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిజ్జా విహఞ్ఞేయ్య, విజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య. తమో విహఞ్ఞేయ్య, ఆలోకో ఉప్పజ్జేయ్య, ఏవమేవ తస్స అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా. తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో. ఏతస్స తేన పధానానుయోగస్స అనురూపమేవ ఫలం లద్ధన్తి.
చుతూపపాతకథాయం విజ్జాతి దిబ్బచక్ఖుఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి సత్తానం చుతిపటిసన్ధిప్పటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం వుత్తనయమేవ.
తతియవిజ్జాయ సో ఏవం సమాహితే చిత్తేతి విపస్సనాపాదకం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం వేదితబ్బం. ఆసవానం ఖయఞాణాయాతి అరహత్తమగ్గఞాణత్థాయ. అరహత్తమగ్గో హి ఆసవవినాసనతో ఆసవానం ఖయోతి వుచ్చతి, తత్ర చేతం ఞాణం తత్థ పరియాపన్నత్తాతి. చిత్తం అభినిన్నామేతీతి విపస్సనాచిత్తం అభినీహరతి. సో ఇదం దుక్ఖన్తి ఏవమాదీసు ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యోతి సబ్బమ్పి దుక్ఖసచ్చం సరసలక్ఖణప్పటివేధేన యథాభూతం పజానాతి పటివిజ్ఝతి, తస్స చ దుక్ఖస్స నిబ్బత్తికం తణ్హం ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి, తదుభయమ్పి యం ఠానం పత్వా నిరుజ్ఝతి, తం తేసం అపవత్తిం నిబ్బానం ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి. తస్స చ సమ్పాపకం అరియమగ్గం ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి సరసలక్ఖణప్పటివేధేన యథాభూతం పజానాతి పటివిజ్ఝతీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.
ఏవం సరూపతో సచ్చాని దస్సేత్వా ఇదాని కిలేసవసేన పరియాయతో దస్సేన్తో ఇమే ఆసవాతిఆదిమాహ. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతోతి తస్స భిక్ఖునో ఏవం జానన్తస్స ఏవం పస్సన్తస్స. సహ విపస్సనాయ కోటిప్పత్తం మగ్గం కథేసి. కామాసవాతి కామాసవతో. విముచ్చతీతి ఇమినా మగ్గక్ఖణం దస్సేతి. మగ్గక్ఖణే హి చిత్తం విముచ్చతి, ఫలక్ఖణే విముత్తం హోతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణన్తి ఇమినా పచ్చవేక్ఖణఞాణం దస్సేతి. ఖీణా జాతీతిఆదీహి తస్స భూమిం. తేన హి ఞాణేన సో పచ్చవేక్ఖన్తో ఖీణా జాతీతిఆదీని పజానాతి. కతమా పనస్స జాతి ఖీణా, కథఞ్చ నం పజానాతీతి? న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా పుబ్బేవ ఖీణత్తా, న అనాగతా, అనాగతే వాయామాభావతో, న పచ్చుప్పన్నా, విజ్జమానత్తా. యా పన మగ్గస్స అభావితత్తా ఉప్పజ్జేయ్య ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధప్పభేదా జాతి, సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా. తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా కిలేసాభావే విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిఅప్పటిసన్ధికం హోతీతి జానన్తో పజానాతి.
వుసితన్తి వుత్థం పరివుత్థం, కతం చరితం నిట్ఠితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. పుథుజ్జనకల్యాణకేన హి సద్ధిం సత్త సేక్ఖా బ్రహ్మచరియవాసం వసన్తి నామ, ఖీణాసవో వుత్థవాసో. తస్మా సో అత్తనో బ్రహ్మచరియవాసం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘వుసితం బ్రహ్మచరియ’’న్తి పజానాతి. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయవసేన సోళసవిధమ్పి కిచ్చం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయో హి తం కిచ్చం కరోన్తి, ఖీణాసవో కతకరణీయో. తస్మా సో అత్తనో కరణీయం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘కతం కరణీయ’’న్తి పజానాతి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పున ఇత్థభావాయ, ఏవం సోళసవిధకిచ్చభావాయ కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనాకిచ్చం మే నత్థీతి పజానాతి. అథ వా ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థభావతో, ఇమస్మా ఏవం పకారా ఇదాని వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం మయ్హం నత్థి, ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకా రుక్ఖా వియ. తే చరిమకవిఞ్ఞాణనిరోధేన అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయిస్సన్తీతి పజానాతి. ఇధ విజ్జాతి అరహత్తమగ్గఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి చతుసచ్చప్పటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం వుత్తనయమేవ.
అనుచ్చావచసీలస్సాతి యస్స సీలం కాలేన హాయతి, కాలేన వడ్ఢతి, సో ఉచ్చావచసీలో నామ హోతి. ఖీణాసవస్స పన సీలం ఏకన్తవడ్ఢితమేవ. తస్మా సో అనుచ్చావచసీలో నామ హోతి. వసీభూతన్తి వసిప్పత్తం. సుసమాహితన్తి సుట్ఠు సమాహితం, ఆరమ్మణమ్హి సుట్ఠపితం. ధీరన్తి ధితిసమ్పన్నం. మచ్చుహాయినన్తి మచ్చుం జహిత్వా ఠితం. సబ్బప్పహాయినన్తి సబ్బే పాపధమ్మే పజహిత్వా ఠితం. బుద్ధన్తి చతుసచ్చబుద్ధం. అన్తిమదేహినన్తి సబ్బపచ్ఛిమసరీరధారినం. తం నమస్సన్తి గోతమన్తి తం గోతమగోత్తం బుద్ధసావకా నమస్సన్తి. అథ వా గోతమబుద్ధస్స సావకోపి గోతమో, తం గోతమం దేవమనుస్సా నమస్సన్తీతి అత్థో.
పుబ్బేనివాసన్తి పుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధపరమ్పరం. యోవేతీతి యో అవేతి అవగచ్ఛతి. యోవేదీతిపి పాఠో. యో అవేది, విదితం పాకటం కత్వా ఠితోతి అత్థో. సగ్గాపాయఞ్చ పస్సతీతి ఛ కామావచరే నవ బ్రహ్మలోకే చత్తారో చ అపాయే పస్సతి. జాతిక్ఖయం పత్తోతి అరహత్తం పత్తో. అభిఞ్ఞావోసితోతి జానిత్వా కిచ్చవోసానేన వోసితో. మునీతి మోనేయ్యేన సమన్నాగతో ఖీణాసవముని. ఏతాహీతి హేట్ఠా నిద్దిట్ఠాహి పుబ్బేనివాసఞాణాదీహి. నాఞ్ఞం లపితలాపనన్తి యో పనఞ్ఞో తేవిజ్జోతి అఞ్ఞేహి లపితవచనమత్తమేవ లపతి, తమహం తేవిజ్జోతి న వదామి, అత్తపచ్చక్ఖతో ఞత్వా పరస్సపి తిస్సో విజ్జా కథేన్తమేవాహం తేవిజ్జోతి వదామీతి అత్థో. కలన్తి కోట్ఠాసం. నాగ్ఘతీతి న పాపుణాతి. ఇదాని బ్రాహ్మణో భగవతో కథాయ పసన్నో పసన్నాకారం కరోన్తో అభిక్కన్తన్తిఆదిమాహ.
౯. జాణుస్సోణిసుత్తవణ్ణనా
౬౦. నవమే యస్సస్సూతి యస్స భవేయ్యుం. యఞ్ఞోతిఆదీసు యజితబ్బోతి యఞ్ఞో, దేయ్యధమ్మస్సేతం నామం. సద్ధన్తి మతకభత్తం. థాలిపాకోతి వరపురిసానం దాతబ్బయుత్తం భత్తం. దేయ్యధమ్మన్తి వుత్తావసేసం యంకిఞ్చి దేయ్యధమ్మం నామ. తేవిజ్జేసు బ్రాహ్మణేసు దానం దదేయ్యాతి సబ్బమేతం దానం తేవిజ్జేసు దదేయ్య, తేవిజ్జా బ్రాహ్మణావ పటిగ్గహేతుం యుత్తాతి దస్సేతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.
౧౦. సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా
౬౧. దసమే సఙ్గారవోతి ఏవంనామకో రాజగహనగరే జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణకారకో ఆయుత్తకబ్రాహ్మణో. ఉపసఙ్కమీతి భుత్తపాతరాసో హుత్వా మహాజనపరివుతో ఉపసఙ్కమి. మయమస్సూతి ఏత్థ అస్సూతి నిపాతమత్తం, మయం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా నామాతి ఇదమేవ అత్థపదం. యఞ్ఞం యజామాతి బాహిరసమయే సబ్బచతుక్కేన సబ్బట్ఠకేన సబ్బసోళసకేన సబ్బద్వత్తింసాయ సబ్బచతుసట్ఠియా సబ్బసతేన సబ్బపఞ్చసతేనాతి చ ఏవం పాణఘాతపటిసంయుత్తో యఞ్ఞో నామ హోతి. తం సన్ధాయేవమాహ. అనేకసారీరికన్తి అనేకసరీరసమ్భవం. యదిదన్తి యా ఏసా. యఞ్ఞాధికరణన్తి యజనకారణా చేవ యాజనకారణా చాతి అత్థో. ఏకస్మిఞ్హి బహూనం దదన్తేపి దాపేన్తేపి బహూసుపి బహూనం దేన్తేసుపి దాపేన్తేసుపి పుఞ్ఞపటిపదా అనేకసారీరికా నామ హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తుయ్హఞ్చ తుయ్హఞ్చ యజామీతి వదన్తస్సాపి త్వఞ్చ త్వఞ్చ యజాహీతి ఆణాపేన్తస్సాపి చ అనేకసారీరికావ హోతి. తమ్పి సన్ధాయేతం వుత్తం. యస్స వా తస్స వాతి యస్మా వా తస్మా వా. ఏకమత్తానం దమేతీతి అత్తనో ఇన్ద్రియదమనవసేన ఏకం అత్తానమేవ దమేతి. ఏకమత్తానం సమేతీతి అత్తనో రాగాదిసమనవసేన ఏకం అత్తానమేవ సమేతి. పరినిబ్బాపేతీతి రాగాదిపరినిబ్బానేనేవ పరినిబ్బాపేతి. ఏవమస్సాయన్తి ఏవం సన్తేపి అయం.
ఏవమిదం బ్రాహ్మణస్స కథం సుత్వా సత్థా చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో పసుఘాతకసంయుత్తం మహాయఞ్ఞం అనేకసారీరికం పుఞ్ఞపటిపదం వదేతి, పబ్బజ్జామూలకం పన పుఞ్ఞుప్పత్తిపటిపదం ఏకసారీరికన్తి వదేతి. నేవాయం ఏకసారీరికం జానాతి, న అనేకసారీరికం, హన్దస్స ఏకసారీరికఞ్చ అనేకసారీరికఞ్చ పటిపదం దేసేస్సామీ’’తి ఉపరి దేసనం వడ్ఢేన్తో తేన హి బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ. తత్థ యథా తే ఖమేయ్యాతి యథా తుయ్హం రుచ్చేయ్య. ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీతిఆది విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితమేవ. ఏథాయం మగ్గోతి ఏథ తుమ్హే, అహమనుసాసామి, అయం మగ్గో. అయం పటిపదాతి తస్సేవ వేవచనం. యథా పటిపన్నోతి యేన మగ్గేన పటిపన్నో. అనుత్తరం బ్రహ్మచరియోగధన్తి అరహత్తమగ్గసఙ్ఖాతస్స బ్రహ్మచరియస్స అనుత్తరం ఓగధం ఉత్తమపతిట్ఠాభూతం నిబ్బానం. ఇచ్చాయన్తి ఇతి అయం.
అప్పట్ఠతరాతి యత్థ బహూహి వేయ్యావచ్చకరేహి వా ఉపకరణేహి వా అత్థో నత్థి. అప్పసమారమ్భతరాతి యత్థ బహూనం కమ్మచ్ఛేదవసేన పీళాసఙ్ఖాతో సమారమ్భో నత్థి. సేయ్యథాపి భవం గోతమో, భవం చానన్దో, ఏతే మే పుజ్జాతి యథా భవం గోతమో, భవఞ్చానన్దో, ఏవరూపా మమ పూజితా, తుమ్హేయేవ ద్వే జనా మయ్హం పుజ్జా చ పాసంసా చాతి ఇమమత్థం సన్ధాయేతం వదతి. తస్స కిర ఏవం అహోసి – ‘‘ఆనన్దత్థేరో మంయేవ ఇమం పఞ్హం కథాపేతుకామో, అత్తనో ఖో పన వణ్ణే వుత్తే పదుస్సనకో నామ నత్థీ’’తి. తస్మా పఞ్హం అకథేతుకామో వణ్ణభణనేన విక్ఖేపం కరోన్తో ఏవమాహ.
న ఖో త్యాహన్తి న ఖో తే అహం. థేరోపి కిర చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో పఞ్హం అకథేతుకామో పరివత్తతి, ఇమం పఞ్హం ఏతంయేవ కథాపేస్సామీ’’తి. తస్మా నం ఏవమాహ.
సహధమ్మికన్తి సకారణం. సంసాదేతీతి సంసీదాపేతి. నో విస్సజ్జేతీతి న కథేతి. యంనూనాహం పరిమోచేయ్యన్తి యంనూనాహం ఉభోపేతే విహేసతో పరిమోచేయ్యం. బ్రాహ్మణో హి ఆనన్దేన పుచ్ఛితం పఞ్హం అకథేన్తో విహేసేతి, ఆనన్దోపి బ్రాహ్మణం అకథేన్తం కథాపేన్తో. ఇతి ఉభోపేతే విహేసతో మోచేస్సామీతి చిన్తేత్వా ఏవమాహ. కా న్వజ్జాతి కా ను అజ్జ. అన్తరాకథా ఉదపాదీతి అఞ్ఞిస్సా కథాయ అన్తరన్తరే కతరా కథా ఉప్పజ్జీతి పుచ్ఛతి. తదా కిర రాజన్తేపురే తీణి పాటిహారియాని ఆరబ్భ కథా ఉదపాది, తం పుచ్ఛామీతి సత్థా ఏవమాహ. అథ బ్రాహ్మణో ‘‘ఇదాని వత్తుం సక్ఖిస్సామీ’’తి రాజన్తేపురే ఉప్పన్నం కథం ఆరోచేన్తో అయం ఖ్వజ్జ, భో గోతమాతిఆదిమాహ. తత్థ అయం ఖ్వజ్జాతి అయం ఖో అజ్జ. పుబ్బే సుదన్తి ఏత్థ సుదన్తి నిపాతమత్తం. ఉత్తరి మనుస్సధమ్మాతి దసకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతా మనుస్సధమ్మా ఉత్తరిం. ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేసున్తి భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తా ఆకాసేనేవ గమింసు చేవ ఆగమింసు చాతి ఏవం పుబ్బే పవత్తం ఆకాసగమనం సన్ధాయేవమాహ. ఏతరహి పన బహుతరా చ భిక్ఖూతి ఇదం సో బ్రాహ్మణో ‘‘పుబ్బే భిక్ఖూ ‘చత్తారో పచ్చయే ఉప్పాదేస్సామా’తి మఞ్ఞే ఏవమకంసు, ఇదాని పచ్చయానం ఉప్పన్నభావం ఞత్వా సోప్పేన చేవ పమాదేన చ వీతినామేన్తీ’’తి లద్ధియా ఏవమాహ.
పాటిహారియానీతి పచ్చనీకపటిహరణవసేన పాటిహారియాని. ఇద్ధిపాటిహారియన్తి ఇజ్ఝనవసేన ఇద్ధి, పటిహరణవసేన పాటిహారియం, ఇద్ధియేవ పాటిహారియం ఇద్ధిపాటిహారియం. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. అనేకవిహితం ఇద్ధివిధన్తిఆదీనం అత్థో చేవ భావనానయో చ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౩౬౫) విత్థారితోవ.
నిమిత్తేన ఆదిసతీతి ఆగతనిమిత్తేన వా గతనిమిత్తేన వా ఠితనిమిత్తేన వా ‘‘ఇదం నామ భవిస్సతీ’’తి కథేతి. తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర రాజా తిస్సో ముత్తా గహేత్వా పురోహితం పుచ్ఛి ‘‘కిం మే, ఆచరియ, హత్థే’’తి. సో ఇతో చితో చ ఓలోకేసి, తేన చ సమయేన ఏకా సరబూ ‘‘మక్ఖికం గహేస్సామీ’’తి పక్ఖన్తా, గహణకాలే మక్ఖికా పలాతా. సో మక్ఖికాయ ముత్తత్తా ‘‘ముత్తా మహారాజా’’తి ఆహ. ముత్తా తావ హోన్తు, కతి ముత్తాతి. సో పున నిమిత్తం ఓలోకేసి. అథావిదూరే కుక్కుటో తిక్ఖత్తుం సద్దం నిచ్ఛారేసి. బ్రాహ్మణో ‘‘తిస్సో మహారాజా’’తి ఆహ. ఏవం ఏకచ్చో ఆగతనిమిత్తేన కథేతి. ఏతేనుపాయేన గతఠితనిమిత్తేహిపి కథనం వేదితబ్బం. ఏవమ్పి తే మనోతి ఏవం తవ మనో సోమనస్సితో వా దోమనస్సితో వా కామవితక్కాదిసంయుత్తో వాతి. దుతియం తస్సేవ వేవచనం. ఇతిపి తే చిత్తన్తి ఇతిపి తవ చిత్తం, ఇమఞ్చ ఇమఞ్చ అత్థం చిన్తయమానం పవత్తతీతి అత్థో. బహుం చేపి ఆదిసతీతి బహుం చేపి కథేతి. తథేవ తం హోతీతి యథా కథితం, తథేవ హోతి.
అమనుస్సానన్తి యక్ఖపిసాచాదీనం. దేవతానన్తి చాతుమహారాజికాదీనం. సద్దం సుత్వాతి అఞ్ఞస్స చిత్తం ఞత్వా కథేన్తానం సుత్వా. వితక్కవిప్ఫారసద్దన్తి వితక్కవిప్ఫారవసేన ఉప్పన్నం విప్పలపన్తానం సుత్తప్పమత్తాదీనం సద్దం. సుత్వాతి తం సుత్వా. యం వితక్కయతో తస్స సో సద్దో ఉప్పన్నో, తస్స వసేన ‘‘ఏవమ్పి తే మనో’’తిఆదిసతి.
తత్రిమాని వత్థూని – ఏకో కిర మనుస్సో ‘‘అట్టం కరిస్సామీ’’తి గామా నగరం గచ్ఛన్తో నిక్ఖన్తట్ఠానతో పట్ఠాయ ‘‘వినిచ్ఛయసభాయం రఞ్ఞో చ రాజమహామత్తానఞ్చ ఇదం కథేస్సామి ఇదం కథేస్సామీ’’తి వితక్కేన్తో రాజకులం గతో వియ రఞ్ఞో పురతో ఠితో వియ అట్టకారకేన సద్ధిం కథేన్తో వియ చ అహోసి, తస్స తం వితక్కవిప్ఫారవసేన నిచ్ఛరన్తం సద్దం సుత్వా ఏకో పురిసో ‘‘కేనట్ఠేన గచ్ఛసీ’’తి ఆహ. అట్టకమ్మేనాతి. గచ్ఛ, జయో తే భవిస్సతీతి. సో గన్త్వా అట్టం కత్వా జయమేవ పాపుణి.
అపరోపి థేరో మోళియగామే పిణ్డాయ చరి. అథ నం నిక్ఖమన్తం ఏకా దారికా అఞ్ఞవిహితా న అద్దస. సో గామద్వారే ఠత్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేత్వా తం దిస్వా వితక్కేన్తో అగమాసి. గచ్ఛన్తోయేవ చ ‘‘కిం ను ఖో కురుమానా దారికా న అద్దసా’’తి వచీభేదం అకాసి. పస్సే ఠితో ఏకో పురిసో సుత్వా ‘‘తుమ్హే, భన్తే, మోళియగామే చరిత్థా’’తి ఆహ.
మనోసఙ్ఖారా పణిహితాతి చిత్తసఙ్ఖారా సుట్ఠపితా. వితక్కేస్సతీతి వితక్కయిస్సతి పవత్తయిస్సతీతి పజానాతి. పజానన్తో చ ఆగమనేన జానాతి, పుబ్బభాగేన జానాతి, అన్తోసమాపత్తియం చిత్తం అపలోకేత్వా జానాతి. ఆగమనేన జానాతి నామ కసిణపరికమ్మకాలేయేవ ‘‘యేనాకారేనేస కసిణభావనం ఆరద్ధో పఠమజ్ఝానం వా…పే… చతుత్థజ్ఝానం వా అట్ఠ వా సమాపత్తియో నిబ్బత్తేస్సతీ’’తి జానాతి. పుబ్బభాగేన జానాతి నామ పఠమవిపస్సనాయ ఆరద్ధాయయేవ జానాతి, ‘‘యేనాకారేన ఏస విపస్సనం ఆరద్ధో సోతాపత్తిమగ్గం వా నిబ్బత్తేస్సతి…పే… అరహత్తమగ్గం వా నిబ్బత్తేస్సతీ’’తి జానాతి. అన్తోసమాపత్తియం చిత్తం ఓలోకేత్వా జానాతి నామ – ‘‘యేనాకారేన ఇమస్స మనోసఙ్ఖారా సుట్ఠపితా, ఇమస్స నామ చిత్తస్స అనన్తరా ఇమం నామ వితక్కం వితక్కేస్సతి, ఇతో వుట్ఠితస్స ఏతస్స హానభాగియో వా సమాధి భవిస్సతి ఠితిభాగియో వా విసేసభాగియో వా నిబ్బేధభాగియో వా, అభిఞ్ఞాయో వా నిబ్బత్తేస్సతీ’’తి జానాతి. తత్థ పుథుజ్జనో చేతోపరియఞాణలాభీ పుథుజ్జనానంయేవ చిత్తం జానాతి, న అరియానం. అరియేసుపి హేట్ఠిమో ఉపరిమస్స చిత్తం న జానాతి, ఉపరిమో పన హేట్ఠిమస్స జానాతి. ఏతేసు చ సోతాపన్నో సోతాపత్తిఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి…పే… అరహా అరహత్తఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి. ఉపరిమో హేట్ఠిమం న సమాపజ్జతి. తేసఞ్హి హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా సమాపత్తి తత్రవత్తియేవ హోతి. తథేవ తం హోతీతి ఏతం ఏకంసేన తథేవ హోతి. చేతోపరియఞాణవసేన ఞాతఞ్హి అఞ్ఞథాభావి నామ నత్థి.
ఏవం వితక్కేథాతి ఏవం నేక్ఖమ్మవితక్కాదయో పవత్తేన్తా వితక్కేథ. మా ఏవం వితక్కయిత్థాతి ఏవం కామవితక్కాదయో పవత్తేన్తా మా వితక్కయిత్థ. ఏవం మనసి కరోథాతి ఏవం అనిచ్చసఞ్ఞమేవ, దుక్ఖసఞ్ఞాదీసు వా అఞ్ఞతరం మనసి కరోథ. మా ఏవన్తి నిచ్చన్తిఆదినా నయేన మా మనసా కరిత్థ. ఇదన్తి ఇదం పఞ్చకామగుణరాగం పజహథ. ఇదఞ్చ ఉపసమ్పజ్జాతి ఇదం చతుమగ్గఫలప్పభేదం లోకుత్తరధమ్మమేవ ఉపసమ్పజ్జ పాపుణిత్వా నిప్ఫాదేత్వా విహరథ.
మాయాసహధమ్మరూపం వియ ఖాయతీతి మాయాయ సమానకారణజాతికం వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతి. మాయాకారోపి హి ఉదకం గహేత్వా తేలం కరోతి, తేలం గహేత్వా ఉదకన్తి ఏవం అనేకరూపం మాయం దస్సేతి. ఇదమ్పి పాటిహారియం తథారూపమేవాతి. ఇదమ్పి మే, భో గోతమ, పాటిహారియం మాయాసహధమ్మరూపం వియ ఖాయతీతి చిన్తామణికవిజ్జాసరిక్ఖకతం సన్ధాయ ఏవం ఆహ. చిన్తామణికవిజ్జం జానన్తాపి హి ఆగచ్ఛన్తమేవ దిస్వా ‘‘అయం ఇదం నామ వితక్కేన్తో ఆగచ్ఛతీ’’తి జానన్తి. తథా ‘‘ఇదం నామ వితక్కేన్తో ఠితో, ఇదం నామ వితక్కేన్తో నిసిన్నో, ఇదం నామ వితక్కేన్తో నిపన్నో’’తి జానన్తి.
అభిక్కన్తతరన్తి సున్దరతరం. పణీతతరన్తి ఉత్తమతరం. భవఞ్హి గోతమో అవితక్కం అవిచారన్తి ఇధ బ్రాహ్మణో అవసేసం ఆదేసనాపాటిహారియం బాహిరకన్తి న గణ్హి. ఇదఞ్చ పన సబ్బం సో బ్రాహ్మణో తథాగతస్స వణ్ణం కథేన్తోయేవ ఆహ. అద్ధా ఖో త్యాయన్తి ఏకంసేనేవ తయా అయం. ఆసజ్జ ఉపనీయ వాచా భాసితాతి మమ గుణే ఘట్టేత్వా మమేవ గుణానం సన్తికం ఉపనీతా వాచా భాసితా. అపిచ త్యాహం బ్యాకరిస్సామీతి అపిచ తే అహమేవ కథేస్సామీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.
బ్రాహ్మణవగ్గో పఠమో.
(౭) ౨. మహావగ్గో
౧. తిత్థాయతనసుత్తవణ్ణనా
౬౨. దుతియస్స పఠమే తిత్థాయతనానీతి తిత్థభూతాని ఆయతనాని, తిత్థియానం వా ఆయతనాని. తత్థ తిత్థం జానితబ్బం, తిత్థకరా జానితబ్బా, తిత్థియా జానితబ్బా, తిత్థియసావకా జానితబ్బా. తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. తిత్థికరా నామ తాసం దిట్ఠీనం ఉప్పాదకా. తిత్థియా నామ యేసం తా దిట్ఠియో రుచ్చన్తి ఖమన్తి. తిత్థియసావకా నామ తేసం పచ్చయదాయకా. ఆయతనన్తి ‘‘కమ్బోజో అస్సానం ఆయతనం, గున్నం దక్ఖిణాపథో ఆయతన’’న్తి ఏత్థ సఞ్జాతిట్ఠానం ఆయతనం నామ.
‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విహఙ్గమా;
ఛాయం ఛాయత్థినో యన్తి, ఫలత్థం ఫలభోజినో’’తి. (అ. ని. ౫.౩౮) –
ఏత్థ సమోసరణట్ఠానం. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, విముత్తాయతనానీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౬) ఏత్థ కారణం. తం ఇధ సబ్బమ్పి లబ్భతి. సబ్బేపి హి దిట్ఠిగతికా సఞ్జాయమానా ఇమేసుయేవ తీసు ఠానేసు సఞ్జాయన్తి, సమోసరణమానాపి ఏతేసుయేవ తీసు ఠానేసు సమోసరన్తి సన్నిపతన్తి, దిట్ఠిగతికభావే చ నేసం ఏతానేవ తీణి కారణానీతి తిత్థభూతాని సఞ్జాతిఆదినా అత్థేన ఆయతనానీతిపి తిత్థాయతనాని. తేనేవత్థేన తిత్థియానం ఆయతనానీతిపి తిత్థాయతనాని. సమనుయుఞ్జియమానానీతి కా నామేతా దిట్ఠియోతి ఏవం పుచ్ఛియమానాని. సమనుగాహియమానానీతి కింకారణా ఏతా దిట్ఠియో ఉప్పన్నాతి ఏవం సమ్మా అనుగ్గాహియమానాని. సమనుభాసియమానానీతి పటినిస్సజ్జేథ ఏతాని పాపకాని దిట్ఠిగతానీతి ఏవం సమ్మా అనుసాసియమానాని. అపిచ తీణిపి ఏతాని అనుయోగపుచ్ఛావేవచనానేవ. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం – ‘‘సమనుయుఞ్జతీతి వా సమనుగ్గాహతీతి వా సమనుభాసతీతి వా ఏసేసే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవా’’తి.
పరమ్పి గన్త్వాతి ఆచరియపరమ్పరా లద్ధిపరమ్పరా అత్తభావపరమ్పరాతి ఏతేసు యంకిఞ్చి పరమ్పరం గన్త్వాపి. అకిరియాయ సణ్ఠహన్తీతి అకిరియమత్తే సంతిట్ఠన్తి. ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో పుబ్బేకతవాదీ, అమ్హాకం పాచరియో పుబ్బేకతవాదీ, అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో పుబ్బేకతవాదీ. అమ్హాకం ఆచరియో ఇస్సరనిమ్మానవాదీ, అమ్హాకం పాచరియో ఇస్సరనిమ్మానవాదీ, అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో ఇస్సరనిమ్మానవాదీ. అమ్హాకం ఆచరియో అహేతుఅపచ్చయవాదీ, అమ్హాకం పాచరియో అహేతుఅపచ్చయవాదీ, అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో అహేతుఅపచ్చయవాదీ’’తి ఏవం గచ్ఛన్తాని హి ఏతాని ఆచరియపరమ్పరం గచ్ఛన్తి నామ. ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో పుబ్బేకతలద్ధికో, అమ్హాకం పాచరియో…పే… అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో అహేతుఅపచ్చయలద్ధికో’’తి ఏవం గచ్ఛన్తాని లద్ధిపరమ్పరం గచ్ఛన్తి నామ. ‘‘అమ్హాకం ఆచరియస్స అత్తభావో పుబ్బేకతహేతు, అమ్హాకం పాచరియస్స…పే… అమ్హాకం ఆచరియపాచరియస్స అత్తభావో అహేతు అపచ్చయో’’తి ఏవం గచ్ఛన్తాని అత్తభావపరమ్పరం గచ్ఛన్తి నామ. ఏవం పన సువిదూరమ్పి గచ్ఛన్తాని అకిరియమత్తేయేవ సణ్ఠహన్తి, ఏకోపి ఏతేసం దిట్ఠిగతికానం కత్తా వా కారేతా వా న పఞ్ఞాయతి.
పురిసపుగ్గలోతి సత్తో. కామఞ్చ పురిసోతిపి వుత్తే పుగ్గలోతిపి వుత్తే సత్తోయేవ వుత్తో హోతి, అయం పన సమ్ముతికథా నామ యో యథా జానాతి, తస్స తథా వుచ్చతి. పటిసంవేదేతీతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పన్నం జానాతి పటిసంవిదితం కరోతి, అనుభవతి వా. పుబ్బేకతహేతూతి పుబ్బేకతకారణా, పుబ్బేకతకమ్మపచ్చయేనేవ పటిసంవేదేతీతి అత్థో. ఇమినా కమ్మవేదనఞ్చ కిరియవేదనఞ్చ పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం విపాకవేదనమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యే వా ఇమే పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా వాతసముట్ఠానా సన్నిపాతికా ఉతుపరిణామజా విసమపరిహారజా ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధాతి అట్ఠ రోగా వుత్తా, తేసు సత్త పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం విపాకవేదనంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యేపిమే దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయం అపరపరియాయవేదనీయన్తి తయో కమ్మరాసయో వుత్తా, తేసుపి ద్వే పటిబాహిత్వా ఏకం అపరపరియాయకమ్మంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యేపిమే దిట్ఠధమ్మవేదనీయో విపాకో ఉపపజ్జవేదనీయో అపరపరియాయవేదనీయోతి తయో విపాకరాసయో వుత్తా, తేసుపి ద్వే పటిబాహిత్వా ఏకం అపరపరియాయవిపాకమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యేపిమే కుసలచేతనా అకుసలచేతనా విపాకచేతనా కిరియచేతనాతి చత్తారో చేతనారాసయో వుత్తా, తేసుపి తయో పటిబాహిత్వా ఏకం విపాకచేతనంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి.
ఇస్సరనిమ్మానహేతూతి ఇస్సరనిమ్మానకారణా, ఇస్సరేన నిమ్మితత్తా పటిసంవేదేతీతి అత్థో. అయం హి తేసం అధిప్పాయో – ఇమా తిస్సో వేదనా పచ్చుప్పన్నే అత్తనా కతమూలకేన వా ఆణత్తిమూలకేన వా పుబ్బేకతేన వా అహేతుఅపచ్చయా వా పటిసంవేదితుం నామ న సక్కా, ఇస్సరనిమ్మానకారణాయేవ పన ఇమా పటిసంవేదేతీతి. ఏవంవాదినో పనేతే హేట్ఠా వుత్తేసు అట్ఠసు రోగేసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బే పటిబాహన్తి, హేట్ఠా వుత్తేసు చ తీసు కమ్మరాసీసు తీసు విపాకరాసీసు చతూసు చేతనారాసీసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బేపి పటిబాహన్తి.
అహేతుఅపచ్చయాతి హేతుఞ్చ పచ్చయఞ్చ వినా, అకారణేనేవ పటిసంవేదేతీతి అత్థో. అయఞ్హి నేసం అధిప్పాయో – ఇమా తిస్సో వేదనా పచ్చుప్పన్నే అత్తనా కతమూలకేన వా ఆణత్తిమూలకేన వా పుబ్బేకతేన వా ఇస్సరనిమ్మానహేతునా వా పటిసంవేదితుం నామ న సక్కా, అహేతుఅపచ్చయాయేవ పన ఇమా పటిసంవేదేతీతి. ఏవంవాదినో పనేతే హేట్ఠా వుత్తేసు రోగాదీసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బం పటిబాహన్తి.
ఏవం సత్థా మాతికం నిక్ఖిపిత్వా ఇదాని తం విభజిత్వా దస్సేతుం తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ ఏవం వదామీతి లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థం ఏవం వదామీతి దస్సేతి. లద్ధిఞ్హి అప్పతిట్ఠాపేత్వా నిగ్గయ్హమానా లద్ధితో లద్ధిం సఙ్కమన్తి, భో గోతమ, న మయం పుబ్బేకతవాదం వదామాతిఆదీని వదన్తి. లద్ధియా పన పతిట్ఠాపితాయ సఙ్కమితుం అలభన్తా సునిగ్గహితా హోన్తి, ఇతి నేసం లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థం ఏవం వదామీతి ఆహ. తేనహాయస్మన్తోతి తేన హి ఆయస్మన్తో. కిం వుత్తం హోతి – యది ఏతం సచ్చం, ఏవం సన్తే తేన తుమ్హాకం వాదేన. పాణాతిపాతినో భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతూతి యే కేచి లోకే పాణం అతిపాతేన్తి, సబ్బే తే పుబ్బేకతహేతు పాణాతిపాతినో భవిస్సన్తి. కింకారణా? న హి పాణాతిపాతకమ్మం అత్తనా కతమూలకేన న ఆణత్తిమూలకేన న ఇస్సరనిమ్మానహేతునా న అహేతుఅపచ్చయా సక్కా పటిసంవేదేతుం, పుబ్బేకతహేతుయేవ పటిసంవేదేతీతి అయం వో లద్ధి. యథా చ పాణాతిపాతినో, ఏవం పాణాతిపాతా విరమన్తాపి పుబ్బేకతహేతుయేవ విరమిస్సన్తీతి. ఇతి భగవా తేసంయేవ లద్ధిం గహేత్వా తేసం నిగ్గహం ఆరోపేతి. ఇమినా నయేన అదిన్నాదాయినోతిఆదీసుపి యోజనా వేదితబ్బా.
సారతో పచ్చాగచ్ఛతన్తి సారభావేన గణ్హన్తానం. ఛన్దోతి కత్తుకమ్యతాఛన్దో. ఇదం వా కరణీయం ఇదం వా అకరణీయన్తి ఏత్థ అయం అధిప్పాయో – ఇదం వా కరణీయన్తి కత్తబ్బస్స కరణత్థాయ, ఇదం వా అకరణీయన్తి అకత్తబ్బస్స అకరణత్థాయ కత్తుకమ్యతా వా పచ్చత్తపురిసకారో వా న హోతి. ఛన్దవాయామేసు వా అసన్తేసు ‘‘ఇదం కత్తబ్బ’’న్తిపి ‘‘ఇదం న కత్తబ్బ’’న్తిపి న హోతి. ఇతి కరణీయాకరణీయే ఖో పన సచ్చతో థేతతో అనుపలబ్భియమానేతి ఏవం కత్తబ్బే చ అకత్తబ్బే చ భూతతో థిరతో అపఞ్ఞాయమానే అలబ్భమానే. యది హి కత్తబ్బం కాతుం అకత్తబ్బతో చ విరమితుం లభేయ్య, కరణీయాకరణీయం సచ్చతో థేతతో ఉపలబ్భేయ్య. యస్మా పన ఉభయమ్పి తం ఏస నుపలబ్భతి, తస్మా తం సచ్చతో థేతతో న ఉపలబ్భతి, ఏవం తస్మిం చ అనుపలబ్భియమానేతి అత్థో. ముట్ఠస్సతీనన్తి నట్ఠస్సతీనం విస్సట్ఠస్సతీనం. అనారక్ఖానం విహరతన్తి ఛసు ద్వారేసు నిరారక్ఖానం విహరన్తానం. న హోతి పచ్చత్తం సహధమ్మికో సమణవాదోతి ఏవం భూతానం తుమ్హాకం వా అఞ్ఞేసం వా మయం సమణాతి పచ్చత్తం సకారణో సమణవాదో న హోతి న ఇజ్ఝతి. సమణాపి హి పుబ్బేకతకారణాయేవ హోన్తి, అస్సమణాపి పుబ్బేకతకారణాయేవాతి. సహధమ్మికోతి సకారణో. నిగ్గహో హోతీతి మమ నిగ్గహో హోతి, తే పన నిగ్గహితా హోన్తీతి.
ఏవం పుబ్బేకతవాదినో నిగ్గహేత్వా ఇదాని ఇస్సరనిమ్మానవాదినో నిగ్గహేతుం తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తస్సత్థో పుబ్బేకతవాదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో, తథా అహేతుకవాదేపి.
ఏవం ఇమేసం తిత్థాయతనానం పరమ్పి గన్త్వా అకిరియాయ సణ్ఠహనభావేన తుచ్ఛభావం అనియ్యానికభావం, అసారభావేన థుసకోట్టనసదిసతం ఆపజ్జనభావేన అగ్గిసఞ్ఞాయ ధమమానఖజ్జుపనకసరిక్ఖతం తందిట్ఠికానం పురిమస్సపి మజ్ఝిమస్సపి పచ్ఛిమస్సపి అత్థదస్సనతాయ అభావేన అన్ధవేణూపమతం సద్దమత్తేనేవ తాని గహేత్వా సారదిట్ఠికానం పథవియం పతితస్స బేలువపక్కస్స దద్దభాయితసద్దం సుత్వా ‘‘పథవీ సంవట్టమానా ఆగచ్ఛతీ’’తి సఞ్ఞాయ పలాయన్తేన ససకేన సరిక్ఖభావఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనా దేసితస్స ధమ్మస్స సారభావఞ్చేవ నియ్యానికభావఞ్చ దస్సేతుం అయం ఖో పన, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అనిగ్గహితోతి అఞ్ఞేహి అనిగ్గహితో నిగ్గహేతుం అసక్కుణేయ్యో. అసంకిలిట్ఠోతి నిక్కిలేసో పరిసుద్ధో, ‘‘సంకిలిట్ఠం నం కరిస్సామా’’తి పవత్తేహిపి తథా కాతుం అసక్కుణేయ్యో. అనుపవజ్జోతి ఉపవాదవినిముత్తో. అప్పటికుట్ఠోతి ‘‘కిం ఇమినా హరథ న’’న్తి ఏవం అప్పటిబాహితో, అనుపక్కుట్ఠో వా. విఞ్ఞూహీతి పణ్డితేహి. అపణ్డితానఞ్హి అజానిత్వా కథేన్తానం వచనం అప్పమాణం. తస్మా విఞ్ఞూహీతి ఆహ.
ఇదాని తస్స ధమ్మస్స దస్సనత్థం ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే’’తి పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమా ఛ ధాతుయో’’తిఆదినా నయేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వా యథాపటిపాటియా విభజిత్వా దస్సేన్తో పున ఇమా ఛ ధాతుయోతిఆదిమాహ. తత్థ ధాతుయోతి సభావా. నిజ్జీవనిస్సత్తభావప్పకాసకో హి సభావట్ఠో ధాత్వట్ఠో నామ. ఫస్సాయతనానీతి విపాకఫస్సానం ఆకరట్ఠేన ఆయతనాని. మనోపవిచారాతి వితక్కవిచారపాదేహి అట్ఠారససు ఠానేసు మనస్స ఉపవిచారా.
పథవీధాతూతి పతిట్ఠాధాతు. ఆపోధాతూతి ఆబన్ధనధాతు. తేజోధాతూతి పరిపాచనధాతు. వాయోధాతూతి విత్థమ్భనధాతు. ఆకాసధాతూతి అసమ్ఫుట్ఠధాతు. విఞ్ఞాణధాతూతి విజాననధాతు. ఏవమిదం ధాతుకమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం ఖో పనేతం సఙ్ఖేపతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి. విత్థారతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతో కథేతుం న వట్టతి, విత్థారతోవ వట్టతి. ఇమస్మిం పన తిత్థాయతనసుత్తే ఇదం సఙ్ఖేపతో ఛధాతువసేన కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం ఉభయథాపి కథేతుం వట్టతి.
సఙ్ఖేపతో ఛధాతువసేన కమ్మట్ఠానం పరిగ్గణ్హన్తోపి ఏవం పరిగ్గణ్హాతి – పథవీధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతూతి ఇమాని చత్తారి మహాభూతాని, ఆకాసధాతు ఉపాదారూపం. ఏకస్మిం చ ఉపాదారూపే దిట్ఠే సేసాని తేవీసతి దిట్ఠానేవాతి సల్లక్ఖేతబ్బాని. విఞ్ఞాణధాతూతి చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో హోతి, తేన సహజాతా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఫస్సో చ చేతనా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా నామ. చత్తారి పన మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదారూపం రూపక్ఖన్ధో నామ. తత్థ చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా నామం, రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వేయేవ ధమ్మా హోన్తి, తతో ఉద్ధం సత్తో వా జీవో వా నత్థీతి ఏవం ఏకస్స భిక్ఖునో సఙ్ఖేపతో ఛధాతువసేన అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.
విత్థారతో పరిగ్గణ్హన్తో పన చత్తారి మహాభూతాని పరిగ్గణ్హిత్వా ఆకాసధాతుపరిగ్గహానుసారేన తేవీసతి ఉపాదారూపాని పరిగ్గణ్హాతి. అథ నేసం పచ్చయం ఉపపరిక్ఖన్తో పున చత్తారేవ మహాభూతాని దిస్వా తేసు పథవీధాతు వీసతికోట్ఠాసా, ఆపోధాతు ద్వాదస, తేజోధాతు చత్తారో, వాయోధాతు ఛకోట్ఠాసాతి కోట్ఠాసవసేన సమోధానేత్వా ద్వాచత్తాలీస మహాభూతాని చ వవత్థపేత్వా తేసు తేవీసతి ఉపాదారూపాని పక్ఖిపిత్వా పఞ్చసట్ఠి రూపాని వవత్థపేతి. తాని చ వత్థురూపేన సద్ధిం ఛసట్ఠి హోన్తీతి ఛసట్ఠి రూపాని పస్సతి. విఞ్ఞాణధాతు పన లోకియచిత్తవసేన ఏకాసీతి చిత్తాని. తాని సబ్బానిపి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామ హోతి. తేహి సహజాతా వేదనాదయోపి తత్తకాయేవాతి ఏకాసీతి వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, ఏకాసీతి సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఏకాసీతి చేతనా సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా తేభూమకవసేన గయ్హమానా చతువీసాధికాని తీణి ధమ్మసతాని హోన్తీతి ఇతి ఇమే చ అరూపధమ్మా ఛసట్ఠి చ రూపధమ్మాతి సబ్బేపి సమోధానేత్వా నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వేవ ధమ్మా హోన్తి, తతో ఉద్ధం సత్తో వా జీవో వా నత్థీతి నామరూపవసేన పఞ్చక్ఖన్ధే వవత్థపేత్వా తేసం పచ్చయం పరియేసన్తో అవిజ్జాపచ్చయా తణ్హాపచ్చయా కమ్మపచ్చయా ఆహారపచ్చయాతి ఏవం పచ్చయం దిస్వా ‘‘అతీతేపి ఇమేహి పచ్చయేహి ఇదం వట్టం పవత్తిత్థ, అనాగతేపి ఏతేహి పచ్చయేహి పవత్తిస్సతి, ఏతరహిపి ఏతేహియేవ పవత్తతీ’’తి తీసు కాలేసు కఙ్ఖం వితరిత్వా అనుక్కమేన పటిపజ్జమానో అరహత్తం పాపుణాతి. ఏవం విత్థారతోపి ఛధాతువసేన అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.
చక్ఖు ఫస్సాయతనన్తి సువణ్ణాదీనం సువణ్ణాదిఆకరో వియ ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణాని ద్వే సమ్పటిచ్ఛనాని తీణి సన్తీరణానీతి ఇమేహి సత్తహి విఞ్ఞాణేహి సహజాతానం సత్తన్నం ఫస్సానం సముట్ఠానట్ఠేన ఆకరోతి ఆయతనం. సోతం ఫస్సాయతనన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. మనో ఫస్సాయతనన్తి ఏత్థ పన ద్వావీసతి విపాకఫస్సా యోజేతబ్బా. ఇతి హిదం ఛఫస్సాయతనానం వసేన కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతబ్బం. సఙ్ఖేపతో తావ – ఏత్థ హి పురిమాని పఞ్చ ఆయతనాని ఉపాదారూపం, తేసు దిట్ఠేసు అవసేసం ఉపాదారూపం దిట్ఠమేవ హోతి. ఛట్ఠం ఆయతనం చిత్తం, తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో హోతి, తేన సహజాతా వేదనాదయో సేసా తయో అరూపక్ఖన్ధాతి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సఙ్ఖేపతో చ విత్థారతో చ అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.
చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం పస్సిత్వా. సోమనస్సట్ఠానియన్తి సోమనస్సస్స కారణభూతం. ఉపవిచరతీతి తత్థ మనం చారేన్తో ఉపవిచరతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ ఇట్ఠం వా హోతు అనిట్ఠం వా, యం రూపం దిస్వా సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తం సోమనస్సట్ఠానియం నామ. యం దిస్వా దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తం దోమనస్సట్ఠానియం నామ. యం దిస్వా ఉపేక్ఖా ఉప్పజ్జతి, తం ఉపేక్ఖాట్ఠానియం నామాతి వేదితబ్బం. సద్దాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఇదం సఙ్ఖేపతో కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం ఖో పనేతం సఙ్ఖేపతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి. విత్థారతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతో కథేతుం న వట్టతి. ఇమస్మిం పన తిత్థాయతనసుత్తే ఇదం సఙ్ఖేపతో అట్ఠారసమనోపవిచారవసేన కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి.
తత్థ సఙ్ఖేపతో తావ – చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో, రూపం సద్దో గన్ధో రసోతి ఇమాని నవ ఉపాదారూపాని, తేసు దిట్ఠేసు సేసం ఉపాదారూపం దిట్ఠమేవ హోతి. ఫోట్ఠబ్బం తీణి మహాభూతాని, తేహి దిట్ఠేహి చతుత్థం దిట్ఠమేవ హోతి. మనో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తేన సహజాతా వేదనాదయో తయో అరూపక్ఖన్ధాతి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సఙ్ఖేపతో చ విత్థారతో చ అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.
అరియసచ్చానీతి అరియభావకరాని, అరియపటివిద్ధాని వా సచ్చాని. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం పదం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౨౯) పకాసితం. ఛన్నం, భిక్ఖవే, ధాతూనన్తి ఇదం కిమత్థం ఆరద్ధం? సుఖావబోధనత్థం. యస్స హి తథాగతో ద్వాదసపదం పచ్చయావట్టం కథేతుకామో హోతి, తస్స గబ్భావక్కన్తి వట్టం దస్సేతి. గబ్భావక్కన్తి వట్టస్మిం హి దస్సితే కథేతుమ్పి సుఖం హోతి పరం అవబోధే ఉతుమ్పీతి సుఖావబోధనత్థం ఇదమారద్ధన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ఛన్నం ధాతూనన్తి హేట్ఠా వుత్తానంయేవ పథవీధాతుఆదీనం. ఉపాదాయాతి పటిచ్చ. ఏతేన పచ్చయమత్తం దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘ఛధాతుపచ్చయా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతీ’’తి. కస్స ఛన్నం ధాతూనం పచ్చయేన, కిం మాతు, ఉదాహు పితూతి? న మాతు న పితు, పటిసన్ధిగ్గణ్హనకసత్తస్సేవ పన ఛన్నం ధాతూనం పచ్చయేన గబ్భస్సావక్కన్తి నామ హోతి. గబ్భో చ నామేస నిరయగబ్భో తిరచ్ఛానయోనిగబ్భో పేత్తివిసయగబ్భో మనుస్సగబ్భో దేవగబ్భోతి నానప్పకారో హోతి. ఇమస్మిం పన ఠానే మనుస్సగబ్భో అధిప్పేతో. అవక్కన్తి హోతీతి ఓక్కన్తి నిబ్బత్తి పాతుభావో హోతి, కథం హోతీతి? తిణ్ణం సన్నిపాతేన. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘తిణ్ణం ఖో పన, భిక్ఖవే, సన్నిపాతా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి. కతమేసం తిణ్ణం? ఇధ మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ న ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ న పచ్చుపట్ఠితో హోతి. నేవ తావ గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి. ఇధ మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ న పచ్చుపట్ఠితో హోతి, నేవ తావ గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ పచ్చుపట్ఠితో హోతి. ఏవం తిణ్ణం సన్నిపాతా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮).
ఓక్కన్తియా సతి నామరూపన్తి ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి వుత్తట్ఠానే వత్థుదసకం కాయదసకం భావదసకం తయో అరూపినో ఖన్ధాతి తేత్తింస ధమ్మా గహితా, ఇమస్మిం పన ‘‘ఓక్కన్తియా సతి నామరూప’’న్తి వుత్తట్ఠానే విఞ్ఞాణక్ఖన్ధమ్పి పక్ఖిపిత్వా గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధిక్ఖణే చతుత్తింస ధమ్మా గహితాతి వేదితబ్బా. నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తిఆదీహి యథేవ ఓక్కన్తియా సతి నామరూపపాతుభావో దస్సితో, ఏవం నామరూపే సతి సళాయతనపాతుభావో, సళాయతనే సతి ఫస్సపాతుభావో, ఫస్సే సతి వేదనాపాతుభావో దస్సితో.
వేదియమానస్సాతి ఏత్థ వేదనం అనుభవన్తోపి వేదియమానోతి వుచ్చతి జానన్తోపి. ‘‘వేదియామహం, భన్తే, వేదియతీతి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) ఏత్థ హి అనుభవన్తో వేదియమానో నామ, ‘‘సుఖం వేదనం వేదియమానో సుఖం వేదనం వేదియామీతి పజానాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౧౩; దీ. ని. ౨.౩౮౦; విభ. ౩౬౩) ఏత్థ జానన్తో. ఇధాపి జానన్తోవ అధిప్పేతో. ఇదం దుక్ఖన్తి పఞ్ఞపేమీతి ఏవం జానన్తస్స సత్తస్స ‘‘ఇదం దుక్ఖం ఏత్తకం దుక్ఖం, నత్థి ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖ’’న్తి పఞ్ఞపేమి బోధేమి జానాపేమి. అయం దుక్ఖసముదయోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
తత్థ దుక్ఖాదీసు అయం సన్నిట్ఠానకథా – ఠపేత్వా హి తణ్హం తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖం నామ, తస్సేవ పభావికా పుబ్బతణ్హా దుక్ఖసముదయో నామ, తేసం ద్విన్నమ్పి సచ్చానం అనుప్పత్తినిరోధో దుక్ఖనిరోధో నామ, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా నామ. ఇతి భగవా ఓక్కన్తియా సతి నామరూపన్తి కథేన్తోపి వేదియమానస్స జానమానస్సేవ కథేసి, నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి కథేన్తోపి, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి కథేన్తోపి, ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి కథేన్తోపి, వేదియమానస్స ఖో పనాహం, భిక్ఖవే, ఇదం దుక్ఖన్తి పఞ్ఞపేమీతి కథేన్తోపి, అయం దుక్ఖసముదయోతి, అయం దుక్ఖనిరోధోతి, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి పఞ్ఞపేమీతి కథేన్తోపి వేదియమానస్స జానమానస్సేవ కథేసి.
ఇదాని తాని పటిపాటియా ఠపితాని సచ్చాని విత్థారేన్తో కతమఞ్చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తం సబ్బం సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౩౭) విత్థారితమేవ. తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – తత్థ ‘‘దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౩; దీ. ని. ౨.౪౦౦; విభ. ౨౦౩) ఇమాయ తన్తియా ఆగతం, ఇధ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి పచ్చయాకారవసేన. తత్థ చ దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం ‘‘యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౪; దీ. ని. ౨.౪౦౧; విభ. ౨౦౪) ఇమాయ తన్తియా ఆగతం, ఇధ ‘‘అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తి పచ్చయాకారనిరోధవసేన.
తత్థ అసేసవిరాగనిరోధాతి అసేసవిరాగేన చ అసేసనిరోధేన చ. ఉభయమ్పేతం అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనమేవ. సఙ్ఖారనిరోధోతి సఙ్ఖారానం అనుప్పత్తినిరోధో హోతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమేహి పన పదేహి యం ఆగమ్మ అవిజ్జాదయో నిరుజ్ఝన్తి, అత్థతో తం నిబ్బానం దీపితం హోతి. నిబ్బానఞ్హి అవిజ్జానిరోధోతిపి సఙ్ఖారనిరోధోతిపి ఏవం తేసం తేసం ధమ్మానం నిరోధనామేన కథీయతి. కేవలస్సాతి సకలస్స. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి వట్టదుక్ఖరాసిస్స. నిరోధో హోతీతి అప్పవత్తి హోతి. తత్థ యస్మా అవిజ్జాదీనం నిరోధో నామ ఖీణాకారోపి వుచ్చతి అరహత్తమ్పి నిబ్బానమ్పి, తస్మా ఇధ ఖీణాకారదస్సనవసేన ద్వాదససు ఠానేసు అరహత్తం, ద్వాదససుయేవ నిబ్బానం కథితన్తి వేదితబ్బం. ఇదం వుచ్చతీతి ఏత్థ నిబ్బానమేవ సన్ధాయ ఇదన్తి వుత్తం. అట్ఠఙ్గికోతి న అట్ఠహి అఙ్గేహి వినిముత్తో అఞ్ఞో మగ్గో నామ అత్థి. యథా పన పఞ్చఙ్గికం తూరియన్తి వుత్తే పఞ్చఙ్గమత్తమేవ తూరియన్తి వుత్తం హోతి, ఏవమిధాపి అట్ఠఙ్గికమత్తమేవ మగ్గో హోతీతి వేదితబ్బో. అనిగ్గహితోతి న నిగ్గహితో. నిగ్గణ్హన్తో హి హాపేత్వా వా దస్సేతి వడ్ఢేత్వా వా తం పరివత్తేత్వా వా. తత్థ యస్మా చత్తారి అరియసచ్చాని ‘‘న ఇమాని చత్తారి, ద్వే వా తీణి వా’’తి ఏవం హాపేత్వాపి ‘‘పఞ్చ వా ఛ వా’’తి ఏవం వడ్ఢేత్వాపి ‘‘న ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని, అఞ్ఞానేవ చత్తారి అరియసచ్చానీ’’తి దస్సేతుం న సక్కా. తస్మా అయం ధమ్మో అనిగ్గహితో నామ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
౨. భయసుత్తవణ్ణనా
౬౩. దుతియే అమాతాపుత్తికానీతి మాతా చ పుత్తో చ మాతాపుత్తం, పరిత్తాతుం సమత్థభావేన నత్థి ఏత్థ మాతాపుత్తన్తి అమాతాపుత్తికాని. యన్తి యస్మిం సమయే. తత్థ మాతాపి పుత్తం నప్పటిలభతీతి తస్మిం అగ్గిభయే ఉప్పన్నే మాతాపి పుత్తం పస్సితుం న లభతి, పుత్తోపి మాతరం పస్సితుం న లభతీతి అత్థో. భయం హోతీతి చిత్తుత్రాసభయం హోతి. అటవిసఙ్కోపోతి అటవియా సఙ్కోపో. అటవీతి చేత్థ అటవివాసినో చోరా వేదితబ్బా. యదా హి తే అటవితో జనపదం ఓతరిత్వా గామనిగమరాజధానియో పహరిత్వా విలుమ్పన్తి, తదా అటవిసఙ్కోపో నామ హోతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. చక్కసమారూళ్హాతి ఏత్థ ఇరియాపథచక్కమ్పి వట్టతి యానచక్కమ్పి. భయస్మిం హి సమ్పత్తే యేసం యానకాని అత్థి, తే అత్తనో పరిక్ఖారభణ్డం తేసు ఆరోపేత్వా పలాయన్తి. యేసం నత్థి, తే కాజేన వా ఆదాయ సీసేన వా ఉక్ఖిపిత్వా పలాయన్తియేవ. తే చక్కసమారూళ్హా నామ హోన్తి. పరియాయన్తీతి ఇతో చితో చ గచ్ఛన్తి. కదాచీతి కిస్మిఞ్చిదేవ కాలే. కరహచీతి తస్సేవ వేవచనం. మాతాపి పుత్తం పటిలభతీతి ఆగచ్ఛన్తం వా గచ్ఛన్తం వా ఏకస్మిం ఠానే నిలీనం వా పస్సితుం లభతి. ఉదకవాహకోతి నదీపూరో. మాతాపి పుత్తం పటిలభతీతి కుల్లే వా ఉళుమ్పే వా మత్తికాభాజనే వా దారుక్ఖణ్డే వా లగ్గం వుయ్హమానం పస్సితుం పటిలభతి, సోత్థినా వా పున ఉత్తరిత్వా గామే వా అరఞ్ఞే వా ఠితం పస్సితుం లభతీతి.
ఏవం పరియాయతో అమాతాపుత్తికాని భయాని దస్సేత్వా ఇదాని నిప్పరియాయేన దస్సేన్తో తీణిమానీతిఆదిమాహ. తత్థ జరాభయన్తి జరం పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకభయం. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘జరం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉత్రాసో. బ్యాధిం పటిచ్చ, మరణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉత్రాసో’’తి (విభ. ౯౨౧). సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
౩. వేనాగపురసుత్తవణ్ణనా
౬౪. తతియే కోసలేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. చారికం చరమానోతి అద్ధానగమనం గచ్ఛన్తో. చారికా చ నామేసా భగవతో దువిధా హోతి తురితచారికా చ అతురితచారికా చాతి. తత్థ దూరేపి బోధనేయ్యపుగ్గలం దిస్వా తస్స బోధనత్థాయ సహసా గమనం తురితచారికా నామ. సా మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదీసు దట్ఠబ్బా. యం పన గామనిగమపటిపాటియా దేవసికం యోజనఅద్ధయోజనవసేన పిణ్డపాతచరియాదీహి లోకం అనుగ్గణ్హన్తస్స గమనం, అయం అతురితచారికా నామ. ఇమం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘చారికం చరమానో’’తి. విత్థారేన పన చారికాకథా సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ అమ్బట్ఠసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౪) వుత్తా. బ్రాహ్మణగామోతి బ్రాహ్మణానం సమోసరణగామోపి బ్రాహ్మణగామోతి వుచ్చతి, బ్రాహ్మణానం భోగగామోపి. ఇధ సమోసరణగామో బ్రాహ్మణవసనగామోతి అధిప్పేతో. తదవసరీతి తత్థ అవసరి, సమ్పత్తోతి అత్థో. విహారో పనేత్థ అనియామితో. తస్మా తస్స అవిదూరే బుద్ధానం అనుచ్ఛవికో ఏకో వనసణ్డో అత్థి, సత్థా తం వనసణ్డం గతోతి వేదితబ్బో.
అస్సోసున్తి సుణింసు ఉపలభింసు, సోతద్వారసమ్పత్తవచననిగ్ఘోసానుసారేన జానింసు. ఖోతి అవధారణత్థే, పదపూరణమత్తే వా నిపాతో. తత్థ అవధారణత్థేన ‘‘అస్సోసుం ఏవ, న తేసం కోచి సవనన్తరాయో అహోసీ’’తి అయమత్థో వేదితబ్బో. పదపూరణేన బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతామత్తమేవ.
ఇదాని యమత్థం అస్సోసుం, తం పకాసేతుం సమణో ఖలు, భో, గోతమోతిఆది వుత్తం. తత్థ సమితపాపత్తా సమణోతి వేదితబ్బో. ఖలూతి అనుస్సవత్థే నిపాతో. భోతి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలపనమత్తం. గోతమోతి భగవతో గోత్తవసేన పరిదీపనం, తస్మా ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో’’తి ఏత్థ సమణో కిర, భో, గోతమగోత్తోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. సక్యపుత్తోతి ఇదం పన భగవతో ఉచ్చాకులపరిదీపనం. సక్యకులా పబ్బజితోతి సద్ధాపబ్బజితభావపరిదీపనం, కేనచి పారిజుఞ్ఞేన అనభిభూతో అపరిక్ఖీణంయేవ తం కులం పహాయ సద్ధాయ పబ్బజితోతి వుత్తం హోతి. తం ఖో పనాతి ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనం, తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో. కల్యాణోతి కల్యాణగుణసమన్నాగతో, సేట్ఠోతి వుత్తం హోతి. కిత్తిసద్దోతి కిత్తియేవ, థుతిఘోసో వా. అబ్భుగ్గతోతి సదేవకం లోకం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఉగ్గతో. కిన్తి? ఇతిపి సో భగవా…పే… బుద్ధో భగవాతి. తత్రాయం పదసమ్బన్ధో – సో భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవాతి. ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతి.
తత్థ ‘‘ఆరకత్తా, అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి కారణేహి సో భగవా అరహన్తి వేదితబ్బో’’తిఆదినా నయేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వా సబ్బానేవ ఏతాని పదాని విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౫-౧౨౭) బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే విత్థారితానీతి తతో నేసం విత్థారో గహేతబ్బో.
సో ఇమం లోకన్తి సో భవం గోతమో ఇమం లోకం, ఇదాని వత్తబ్బం నిదస్సేతి. సదేవకన్తి సహ దేవేహి సదేవకం. ఏవం సహ మారేన సమారకం. సహ బ్రహ్మునా సబ్రహ్మకం. సహ సమణబ్రాహ్మణేహి సస్సమణబ్రాహ్మణిం. పజాతత్తా పజా, తం పజం. సహ దేవమనుస్సేహి సదేవమనుస్సం. తత్థ సదేవకవచనేన పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం వేదితబ్బం, సమారకవచనేన ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణం, సబ్రహ్మకవచనేన బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం, సస్సమణబ్రాహ్మణివచనేన సాసనస్స పచ్చత్థికపచ్చామిత్తసమణబ్రాహ్మణగ్గహణం, సమితపాపబాహితపాపసమణబ్రాహ్మణగ్గహణఞ్చ, పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణం, సదేవమనుస్సవచనేన సమ్ముతిదేవఅవసేసమనుస్సగ్గహణం. ఏవమేత్థ తీహి పదేహి ఓకాసలోకేన సద్ధిం సత్తలోకో, ద్వీహి పజావసేన సత్తలోకోవ గహితోతి వేదితబ్బో.
అపరో నయో – సదేవకగ్గహణేన అరూపావచరలోకో గహితో, సమారకగ్గహణేన ఛకామావచరదేవలోకో, సబ్రహ్మకగ్గహణేన రూపీబ్రహ్మలోకో, సస్సమణబ్రాహ్మణాదిగ్గహణేన చతుపరిసవసేన, సమ్ముతిదేవేహి వా సహ మనుస్సలోకో, అవసేససబ్బసత్తలోకో వా. పోరాణా పనాహు – సదేవకన్తి దేవతాహి సద్ధిం అవసేసలోకం. సమారకన్తి మారేన సద్ధిం అవసేసలోకం. సబ్రహ్మకన్తి బ్రహ్మేహి సద్ధిం అవసేసలోకం. ఏవం సబ్బేపి తిభవూపగే సత్తే తీహాకారేహి తీసు పదేసు పక్ఖిపిత్వా పున ద్వీహి పదేహి పరియాదాతుం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సన్తి వుత్తం. ఏవం పఞ్చహి పదేహి తేన తేనాకారేన తేధాతుకమేవ పరియాదిన్నన్తి.
సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతీతి సయన్తి సామం, అపరనేయ్యో హుత్వా. అభిఞ్ఞాతి అభిఞ్ఞాయ, అధికేన ఞాణేన ఞత్వాతి అత్థో. సచ్ఛికత్వాతి పచ్చక్ఖం కత్వా, ఏతేన అనుమానాదిపటిక్ఖేపో కతో. పవేదేతీతి బోధేతి ఞాపేతి పకాసేతి.
సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… పరియోసానకల్యాణన్తి సో భగవా సత్తేసు కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ హిత్వాపి అనుత్తరం వివేకసుఖం ధమ్మం దేసేతి. తఞ్చ ఖో అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ దేసేతి, ఆదిమ్హిపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా దేసేతి, మజ్ఝేపి, పరియోసానేపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా దేసేతీతి వుత్తం హోతి.
తత్థ అత్థి దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం, అత్థి సాసనస్స. దేసనాయ తావ చతుప్పదికాయపి గాథాయ పఠమపాదో ఆది నామ, తతో ద్వే మజ్ఝం నామ, అన్తే ఏకో పరియోసానం నామ. ఏకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స నిదానం ఆది, ఇదమవోచాతి పరియోసానం, ఉభిన్నం అన్తరా మజ్ఝం. అనేకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స పఠమానుసన్ధి ఆది, అన్తే అనుసన్ధి పరియోసానం, మజ్ఝే ఏకో వా ద్వే వా బహూ వా మజ్ఝమేవ.
సాసనస్స సీలసమాధివిపస్సనా ఆది నామ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘కో చాది కుసలానం ధమ్మానం, సీలఞ్చ సువిసుద్ధం దిట్ఠి చ ఉజుకా’’తి (సం. ని. ౫.౩౬౯). ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం వుత్తో పన అరియమగ్గో మజ్ఝం నామ. ఫలఞ్చేవ నిబ్బానఞ్చ పరియోసానం నామ. ‘‘తస్మాతిహ త్వం, బ్రాహ్మణ, బ్రహ్మచరియం ఏతంపారం ఏతంపరియోసాన’’న్తి ఏత్థ ఫలం పరియోసనన్తి వుత్తం. ‘‘నిబ్బానోగధఞ్హి, ఆవుసో విసాఖ, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి నిబ్బానపరాయణం నిబ్బానపరియోసాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౬౬) ఏత్థ నిబ్బానం పరియోసానన్తి వుత్తం. ఇధ పన దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానం అధిప్పేతం. భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో ఆదిమ్హి సీలం దస్సేత్వా మజ్ఝే మగ్గం పరియోసానే నిబ్బానం దస్సేతి. తేన వుత్తం – ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణ’’న్తి. తస్మా అఞ్ఞోపి ధమ్మకథికో ధమ్మం కథేన్తో –
‘‘ఆదిమ్హి సీలం దస్సేయ్య, మజ్ఝే మగ్గం విభావయే;
పరియోసానమ్హి నిబ్బానం, ఏసా కథికసణ్ఠితీ’’తి.
సాత్థం సబ్యఞ్జనన్తి యస్స హి యాగుభత్తఇత్థిపురిసాదివణ్ణనానిస్సితా దేసనా హోతి, న సో సాత్థం దేసేతి. భగవా పన తథారూపం దేసనం పహాయ చతుసతిపట్ఠానాదినిస్సితం దేసనం దేసేతి. తస్మా ‘‘సాత్థం దేసేతీ’’తి వుచ్చతి. యస్స పన దేసనా ఏకబ్యఞ్జనాదియుత్తా వా సబ్బనిరోట్ఠబ్యఞ్జనా వా సబ్బవిస్సట్ఠబ్యఞ్జనా వా సబ్బనిగ్గహితబ్యఞ్జనా వా, తస్స దమిళకిరాతయవనాదిమిలక్ఖానం భాసా వియ బ్యఞ్జనపారిపూరియా అభావతో అబ్యఞ్జనా నామ దేసనా హోతి. భగవా పన –
‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం, లహుకం గరుకఞ్చ నిగ్గహీతం;
సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం, దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి. –
ఏవం వుత్తం దసవిధం బ్యఞ్జనం అమక్ఖేత్వా పరిపుణ్ణబ్యఞ్జనమేవ కత్వా ధమ్మం దేసేతి. తస్మా ‘‘సబ్యఞ్జనం కత్వా దేసేతీ’’తి వుచ్చతి. కేవలపరిపుణ్ణన్తి ఏత్థ కేవలన్తి సకలాధివచనం. పరిపుణ్ణన్తి అనూనాధికవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – సకలపరిపుణ్ణమేవ దేసేతి, ఏకదేసనాపి అపరిపుణ్ణా నత్థీతి. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. యో హి ‘‘ఇమం ధమ్మదేసనం నిస్సాయ లాభం వా సక్కారం వా లభిస్సామీ’’తి దేసేతి, తస్స అపరిసుద్ధా దేసనా నామ హోతి. భగవా పన లోకామిసనిరపేక్ఖో హితఫరణేనేవ మేత్తాభావనాయ ముదుహదయో ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితేన చిత్తేన దేసేతి. తస్మా పరిసుద్ధం దేసేతీతి వుచ్చతి. బ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మచరియన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సకలం సాసనం. తస్మా బ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… పరిసుద్ధం, ఏవం దేసేన్తో చ సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సకలసాసనబ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. బ్రహ్మచరియన్తి సేట్ఠట్ఠేన బ్రహ్మభూతం చరియం, బ్రహ్మభూతానం వా బుద్ధాదీనం చరియన్తి వుత్తం హోతి.
సాధు ఖో పనాతి సున్దరం ఖో పన, అత్థావహం సుఖావహన్తి వుత్తం హోతి. తథారూపానం అరహతన్తి యథారూపో సో భవం గోతమో, ఏవరూపానం అనేకేహిపి కప్పకోటిసతసహస్సేహి దుల్లభదస్సనానం బ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తేహి అసీతిఅనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితేహి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవరేహి సమాకిణ్ణమనోరమసరీరానం అనప్పకదస్సనానం అతిమధురధమ్మనిగ్ఘోసానం యథాభూతగుణాధిగమేన లోకే అరహన్తోతి లద్ధసద్దానం అరహతం. దస్సనం హోతీతి పసాదసోమ్మాని అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతి. సచే పన అట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన బ్రహ్మస్సరేన ధమ్మం దేసేన్తస్స ఏకపదమ్పి సోతుం లభిస్సామ, సాధుతరంయేవ భవిస్సతీతి ఏవం అజ్ఝాసయం కత్వా. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి సబ్బకిచ్చాని పహాయ తుట్ఠమానసా అగమంసు. అఞ్జలిం పణామేత్వాతి ఏతే ఉభతోపక్ఖికా, తే ఏవం చిన్తేసుం – ‘‘సచే నో మిచ్ఛాదిట్ఠికా చోదేస్సన్తి ‘కస్మా తుమ్హే సమణం గోతమం వన్దిత్థా’తి, తేసం ‘కిం అఞ్జలికరణమత్తేనాపి వన్దితం హోతీ’తి వక్ఖామ. సచే నో సమ్మాదిట్ఠికా చోదేస్సన్తి ‘కస్మా భగవన్తం న వన్దిత్థా’తి, ‘కిం సీసేన భూమిం పహరన్తేనేవ వన్దితం హోతి. నను అఞ్జలికమ్మమ్పి వన్దనా ఏవా’తి వక్ఖామా’’తి.
నామగోత్తన్తి, ‘‘భో గోతమ, అహం అసుకస్స పుత్తో దత్తో నామ మిత్తో నామ ఇధాగతో’’తి వదన్తా నామం సావేన్తి నామ. ‘‘భో గోతమ, అహం వాసేట్ఠో నామ కచ్చానో నామ ఇధాగతో’’తి వదన్తా గోత్తం సావేన్తి నామ. ఏతే కిర దలిద్దా జిణ్ణకులపుత్తా ‘‘పరిసమజ్ఝే నామగోత్తవసేన పాకటా భవిస్సామా’’తి ఏవం అకంసు. యే పన తుణ్హీభూతా నిసీదింసు, తే కేరాటికా చేవ అన్ధబాలా చ. తత్థ కేరాటికా ‘‘ఏకం ద్వే కథాసల్లాపే కరోన్తే విస్సాసికో హోతి, అథ విస్సాసే సతి ఏకం ద్వే భిక్ఖా అదాతుం న యుత్త’’న్తి తతో అత్తానం మోచేన్తా తుణ్హీభూతా నిసీదన్తి. అన్ధబాలా అఞ్ఞాణతాయేవ అవక్ఖిత్తమత్తికాపిణ్డా వియ యత్థ కత్థచి తుణ్హీభూతా నిసీదన్తి.
వేనాగపురికోతి వేనాగపురవాసీ. ఏతదవోచాతి పాదన్తతో పట్ఠాయ యావ కేసగ్గా తథాగతస్స సరీరం ఓలోకేన్తో అసీతిఅనుబ్యఞ్జనసముజ్జలేహి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణేహి పటిమణ్డితం సరీరా నిక్ఖమిత్వా సమన్తతో అసీతిహత్థప్పదేసం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితాహి ఛబ్బణ్ణాహి ఘనబుద్ధరంసీహి సమ్పరివారితం తథాగతస్స సరీరం దిస్వా సఞ్జాతవిమ్హయో వణ్ణం భణన్తో ఏతం ‘‘అచ్ఛరియం, భో గోతమా’’తిఆదివచనం అవోచ.
తత్థ యావఞ్చిదన్తి అధిమత్తప్పమాణపరిచ్ఛేదవచనమేతం. తస్స విప్పసన్నపదేన సద్ధిం సమ్బన్ధో. యావఞ్చ విప్పసన్నాని అధిమత్తవిప్పసన్నానీతి అత్థో. ఇన్ద్రియానీతి చక్ఖాదీని ఛ ఇన్ద్రియాని. తస్స హి పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పతిట్ఠితోకాసస్స విప్పసన్నతం దిస్వా తేసం విప్పసన్నతా పాకటా అహోసి. యస్మా పన సా మనే విప్పసన్నేయేవ హోతి, అవిప్పసన్నచిత్తానఞ్హి ఇన్ద్రియప్పసాదో నామ నత్థి, తస్మాస్స మనిన్ద్రియప్పసాదోపి పాకటో అహోసి. తం ఏస విప్పసన్నతం గహేత్వా ‘‘విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియానీ’’తి ఆహ. పరిసుద్ధోతి నిమ్మలో. పరియోదాతోతి పభస్సరో. సారదం బదరపణ్డున్తి సరదకాలే జాతం నాతిసుపరిపక్కం బదరం. తఞ్హి పరిసుద్ధఞ్చేవ హోతి పరియోదాతఞ్చ. తాలపక్కన్తి సుపరిపక్కతాలఫలం. సమ్పతి బన్ధనా పముత్తన్తి తంఖణఞ్ఞేవ బన్ధనా పముత్తం. తస్స హి బన్ధనమూలం అపనేత్వా పరముఖం కత్వా ఫలకే ఠపితస్స చతురఙ్గులమత్తం ఠానం ఓలోకేన్తానం పరిసుద్ధం పరియోదాతం హుత్వా ఖాయతి. తం సన్ధాయేవమాహ. నేక్ఖం జమ్బోనదన్తి సురత్తవణ్ణస్స జమ్బోనదసువణ్ణస్స ఘటికా. దక్ఖకమ్మారపుత్తసుపరికమ్మకతన్తి దక్ఖేన సువణ్ణకారపుత్తేన సుట్ఠు కతపరికమ్మం. ఉక్కాముఖే సుకుసలసమ్పహట్ఠన్తి సువణ్ణకారఉద్ధనే పచిత్వా సుకుసలేన సువణ్ణకారేన ఘట్టనపరిమజ్జనహంసనేన సుట్ఠు పహట్ఠం సుపరిమద్దితన్తి అత్థో. పణ్డుకమ్బలే నిక్ఖిత్తన్తి అగ్గినా పచిత్వా దీపిదాఠాయ ఘంసిత్వా గేరుకపరికమ్మం కత్వా రత్తకమ్బలే ఠపితం. భాసతేతి సఞ్జాతఓభాసతాయ భాసతే. తపతేతి అన్ధకారవిద్ధంసనతాయ తపతే. విరోచతీతి విజ్జోతమానం హుత్వా విరోచతి, సోభతీతి అత్థో.
ఉచ్చాసయనమహాసయనానీతి ఏత్థ అతిక్కన్తప్పమాణం ఉచ్చాసయనం నామ, ఆయతవిత్థతం అకప్పియభణ్డం మహాసయనం నామ. ఇదాని తాని దస్సేన్తో సేయ్యథిదం, ఆసన్దీతిఆదిమాహ. తత్థ ఆసన్దీతి అతిక్కన్తప్పమాణం ఆసనం. పల్లఙ్కోతి పాదేసు వాళరూపాని ఠపేత్వా కతో. గోనకోతి దీఘలోమకో మహాకోజవో. చతురఙ్గులాధికాని కిర తస్స లోమాని. చిత్తకోతి వానచిత్తం ఉణ్ణామయత్థరణం. పటికాతి ఉణ్ణామయో సేతత్థరకో. పటలికాతి ఘనపుప్ఫో ఉణ్ణామయత్థరకో, యో ఆమలకపట్టోతిపి వుచ్చతి. తూలికాతి తిణ్ణం తూలానం అఞ్ఞతరపుణ్ణా తూలికా. వికతికాతి సీహబ్యగ్ఘాదిరూపవిచిత్రో ఉణ్ణామయత్థరకో. ఉద్దలోమీతి ఉభతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణం. కేచి ఏకతో ఉగ్గతపుప్ఫన్తి వదన్తి. ఏకన్తలోమీతి ఏకతోదసం ఉణ్ణామయత్థరణం. కేచి ఉభతో ఉగ్గతపుప్ఫన్తి వదన్తి. కట్టిస్సన్తి రతనపరిసిబ్బితం కోసేయ్యకట్టిస్సమయం పచ్చత్థరణం. కోసేయ్యన్తి రతనపరిసిబ్బితమేవ కోసియసుత్తమయం పచ్చత్థరణం. కుత్తకన్తి సోళసన్నం నాటకిత్థీనం ఠత్వా నచ్చనయోగ్గం ఉణ్ణామయత్థరణం. హత్థత్థరాదయో హత్థిపిట్ఠాదీసు అత్థరణకఅత్థరకా చేవ హత్థిరూపాదీని దస్సేత్వా కతఅత్థరకా చ. అజినప్పవేణీతి అజినచమ్మేహి మఞ్చప్పమాణేన సిబ్బిత్వా కతప్పవేణీ. సేసం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.
నికామలాభీతి అతికామలాభీ ఇచ్ఛితిచ్ఛితలాభీ. అకిచ్ఛలాభీతి అదుక్ఖలాభీ. అకసిరలాభీతి విపులలాభీ మహన్తలాభీ, ఉళారుళారానేవ లభతి మఞ్ఞేతి సన్ధాయ వదతి. అయం కిర బ్రాహ్మణో సయనగరుకో, సో భగవతో విప్పసన్నిన్ద్రియాదితం దిస్వా ‘‘అద్ధా ఏస ఏవరూపేసు ఉచ్చాసయనమహాసయనేసు నిసీదతి చేవ నిపజ్జతి చ. తేనస్స విప్పసన్నాని ఇన్ద్రియాని, పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో’’తి మఞ్ఞమానో ఇమం సేనాసనవణ్ణం కథేసి.
లద్ధా చ పన న కప్పన్తీతి ఏత్థ కిఞ్చి కిఞ్చి కప్పతి. సుద్ధకోసేయ్యఞ్హి మఞ్చేపి అత్థరితుం వట్టతి, గోనకాదయో చ భూమత్థరణపరిభోగేన, ఆసన్దియా పాదే ఛిన్దిత్వా, పల్లఙ్కస్స వాళే భిన్దిత్వా, తూలికం విజటేత్వా ‘‘బిమ్బోహనఞ్చ కాతు’’న్తి (చూళవ. ౨౯౭) వచనతో ఇమానిపి ఏకేన విధానేన కప్పన్తి. అకప్పియం పన ఉపాదాయ సబ్బానేవ న కప్పన్తీతి వుత్తాని.
వనన్తఞ్ఞేవ పవిసామీతి అరఞ్ఞంయేవ పవిసామి. యదేవాతి యానియేవ. పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వాతి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం బన్ధిత్వా. ఉజుం కాయం పణిధాయాతి అట్ఠారస పిట్ఠికణ్టకే కోటియా కోటిం పటిపాదేన్తో ఉజుం కాయం ఠపేత్వా. పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వాతి కమ్మట్ఠానాభిముఖం సతిం ఠపేత్వా, పరిగ్గహితనియ్యానం వా కత్వాతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పరీతి పరిగ్గహట్ఠో. ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో. సతీతి ఉపట్ఠానట్ఠో. తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౬౪). ఉపసమ్పజ్జ విహరామీతి పటిలభిత్వా పచ్చక్ఖం కత్వా విహరామి. ఏవంభూతోతి ఏవం పఠమజ్ఝానాదీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ హుత్వా. దిబ్బో మే ఏసో తస్మిం సమయే చఙ్కమో హోతీతి చత్తారి హి రూపజ్ఝానాని సమాపజ్జిత్వా చఙ్కమన్తస్స చఙ్కమో దిబ్బచఙ్కమో నామ హోతి, సమాపత్తితో వుట్ఠాయ చఙ్కమన్తస్సాపి చఙ్కమో దిబ్బచఙ్కమోయేవ. ఠానాదీసుపి ఏసేవ నయో. తథా ఇతరేసు ద్వీసు విహారేసు.
సో ఏవం పజానామి ‘‘రాగో మే పహీనో’’తి మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గేన పహీనరాగమేవ దస్సేన్తో ‘‘సో ఏవం పజానామి రాగో మే పహీనో’’తి ఆహ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమినా పన కిం కథితం హోతీతి? పచ్చవేక్ఖణా కథితా, పచ్చవేక్ఖణాయ ఫలసమాపత్తి కథితా. ఫలసమాపత్తిఞ్హి సమాపన్నస్సపి సమాపత్తితో వుట్ఠితస్సాపి చఙ్కమాదయో అరియచఙ్కమాదయో హోన్తి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౪. సరభసుత్తవణ్ణనా
౬౫. చతుత్థే రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే. గిజ్ఝకూటే పబ్బతేతి గిజ్ఝసదిసానిస్స కూటాని, గిజ్ఝా వా తస్స కూటేసు వసన్తీతి గిజ్ఝకూటో, తస్మిం గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. ఏతేనస్స రాజగహం గోచరగామం కత్వా విహరన్తస్స వసనట్ఠానం దస్సితం. గిజ్ఝకూటస్మిఞ్హి తథాగతం ఉద్దిస్స విహారో కారితో, గిజ్ఝకూటవిహారోత్వేవస్స నామం. తత్థాయం తస్మిం సమయే విహరతీతి. సరభో నామ పరిబ్బాజకో అచిరపక్కన్తో హోతీతి సరభోతి ఏవంనామకో పరిబ్బాజకో ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ పక్కన్తో హోతి, అధునా విబ్భన్తోతి అత్థో. సమ్మాసమ్బుద్ధే హి లోకే ఉప్పన్నే తిత్థియా నట్ఠలాభసక్కారా అహేసుం, తిణ్ణం రతనానం మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. యథాహ –
‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. అఞ్ఞతిత్థియా పన పరిబ్బాజకా అసక్కతా హోన్తి అగరుకతా అమానితా అపూజితా న లాభినో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా.౧౪; సం.ని.౧.౨.౭౦).
తే ఏవం పరిహీనలాభసక్కారా పఞ్చసతమత్తా ఏకస్మిం పరిబ్బాజకారామే సన్నిపతిత్వా సమ్మన్తయింసు – ‘‘భో, మయం సమణస్స గోతమస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ హతలాభసక్కారా జాతా, సమణస్స గోతమస్స సావకానఞ్చస్స ఏకం అవణ్ణం ఉపధారేథ, అవణ్ణం పత్థరిత్వా ఏతస్స సాసనం గరహిత్వా అమ్హాకం లాభసక్కారం ఉప్పాదేస్సామా’’తి. తే వజ్జం ఓలోకేన్తా – ‘‘తీసు ద్వారేసు ఆజీవే చాతి చతూసుపి ఠానేసు సమణస్స గోతమస్స వజ్జం పస్సితుం న సక్కా, ఇమాని చత్తారి ఠానాని ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ ఓలోకేథా’’తి ఆహంసు. అథ నేసం అన్తరే ఏకో ఏవమాహ – ‘‘అహం అఞ్ఞం న పస్సామి, ఇమే అన్వడ్ఢమాసం సన్నిపతిత్వా ద్వారవాతపానాని పిధాయ సామణేరానమ్పి పవేసనం న దేన్తి. జీవితసదిసాపి ఉపట్ఠాకా దట్ఠుం న లభన్తి, ఆవట్టనిమాయం ఓసారేత్వా ఓసారేత్వా జనం ఆవట్టేత్వా ఆవట్టేత్వా ఖాదన్తి. సచే తం మయం ఆహరితుం సక్ఖిస్సామ, ఏవం నో లాభసక్కారఉళారో భవిస్సతీ’’తి. అపరోపి ఏవమేవ వదన్తో ఉట్ఠాసి. సబ్బే ఏకవాదా అహేసుం. తతో ఆహంసు – ‘‘యో తం ఆహరితుం సక్ఖిస్సతి, తం మయం అమ్హాకం సమయే జేట్ఠకం కరిస్సామా’’తి.
తతో కోటితో పట్ఠాయ ‘‘త్వం సక్ఖిస్ససి, త్వం సక్ఖిస్ససీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అహం న సక్ఖిస్సామి, అహం న సక్ఖిస్సామీ’’తి బహూహి వుత్తే సరభం పుచ్ఛింసు – ‘‘త్వం సక్ఖిస్ససి ఆచరియా’’తి. సో ఆహ – ‘‘అగరు ఏతం ఆహరితుం, సచే తుమ్హే అత్తనో కథాయ ఠత్వా మం జేట్ఠకం కరిస్సథా’’తి. అగరు ఏతమాచరియ ఆహర, త్వం కతోయేవాసి అమ్హేహి జేట్ఠకోతి. సో ఆహ – ‘‘తం ఆహరన్తేన థేనేత్వా వా విలుమ్పిత్వా వా ఆహరితుం న సక్కా, సమణస్స పన గోతమస్స సావకసదిసేన హుత్వా తస్స సావకే వన్దిత్వా వత్తపటివత్తం కత్వా తేసం పత్తే భత్తం భుఞ్జిత్వా ఆహరితుం సక్కా. రుచ్చతి వో ఏతస్స ఏత్తకస్స కిరియా’’తి. యంకిఞ్చి కత్వా ఆహరిత్వా చ నో దేహీతి. తేన హి మం దిస్వా అపస్సన్తా వియ భవేయ్యాథాతి పరిబ్బాజకానం సఞ్ఞం దత్వా దుతియదివసే పాతోవ ఉట్ఠాయ గిజ్ఝకూటమహావిహారం గన్త్వా దిట్ఠదిట్ఠానం భిక్ఖూనం పఞ్చపతిట్ఠితేన పాదే వన్ది. భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘అఞ్ఞే పరిబ్బాజకా చణ్డా ఫరుసా, అయం పన సద్ధో భవిస్సతి పసన్నో’’తి. భన్తే, తుమ్హే ఞత్వా యుత్తట్ఠానస్మింయేవ పబ్బజితా, మయం పన అనుపధారేత్వా అతిత్థేనేవ పక్ఖన్తా అనియ్యానికమగ్గే విచరామాతి. సో ఏవం వత్వా దిట్ఠే దిట్ఠే భిక్ఖూ పునప్పునం వన్దతి, న్హానోదకాదీని పటియాదేతి, దన్తకట్ఠం కప్పియం కరోతి, పాదే ధోవతి మక్ఖేతి, అతిరేకభత్తం లభిత్వా భుఞ్జతి.
తం ఇమినా నీహారేన వసన్తం ఏకో మహాథేరో దిస్వా, ‘‘పరిబ్బాజక, త్వం సద్ధో పసన్నో, కిం న పబ్బజసీ’’తి. కో మం, భన్తే, పబ్బాజేస్సతి. మయఞ్హి చిరకాలం భదన్తానం పచ్చత్థికా హుత్వా విచరిమ్హాతి. థేరో ‘‘సచే త్వం పబ్బజితుకామో, అహం తం పబ్బాజేస్సామీ’’తి వత్వా పబ్బాజేసి. సో పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ నిరన్తరం వత్తపటివత్తమకాసి. అథ నం థేరో వత్తే పసీదిత్వా నచిరస్సేవ ఉపసమ్పాదేసి. సో ఉపోసథదివసే భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉపోసథగ్గం పవిసిత్వా భిక్ఖూ మహన్తేన ఉస్సాహేన పాతిమోక్ఖం పగ్గణ్హన్తే దిస్వా ‘‘ఇమినా నీహారేన ఓసారేత్వా ఓసారేత్వా లోకం ఖాదన్తి, కతిపాహేన హరిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. సో పరివేణం గన్త్వా ఉపజ్ఝాయం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, కో నామో అయం ధమ్మో’’తి పుచ్ఛి. పాతిమోక్ఖో నామ, ఆవుసోతి. ఉత్తమధమ్మో ఏస, భన్తే, భవిస్సతీతి. ఆమ, ఆవుసో, సకలసాసనధారణీ అయం సిక్ఖాతి. భన్తే, సచే ఏస సిక్ఖాధమ్మో ఉత్తమో, ఇమమేవ పఠమం గణ్హామీతి. గణ్హావుసోతి థేరో సమ్పటిచ్ఛి. సో గణ్హన్తో పరిబ్బాజకే పస్సిత్వా ‘‘కీదిసం ఆచరియా’’తి పుచ్ఛితో, ‘‘ఆవుసో, మా చిన్తయిత్థ, కతిపాహేన ఆహరిస్సామీ’’తి వత్వా నచిరస్సేవ ఉగ్గణ్హిత్వా ఉపజ్ఝాయం ఆహ – ‘‘ఏత్తకమేవ, భన్తే, ఉదాహు అఞ్ఞమ్పి అత్థీ’’తి. ఏత్తకమేవ, ఆవుసోతి.
సో పునదివసే యథానివత్థపారుతోవ గహితనీహారేనేవ పత్తం గహేత్వా గిజ్ఝకూటా నిక్ఖమ్మ పరిబ్బాజకారామం అగమాసి. పరిబ్బాజకా దిస్వా ‘‘కీదిసం, ఆచరియ, నాసక్ఖిత్థ మఞ్ఞే ఆవట్టనిమాయం ఆహరితు’’న్తి తం పరివారయింసు. మా చిన్తయిత్థ, ఆవుసో, ఆహటా మే ఆవట్టనిమాయా, ఇతో పట్ఠాయ అమ్హాకం లాభసక్కారో మహా భవిస్సతి. తుమ్హే అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గా హోథ, మా వివాదం అకత్థాతి. సచే తే, ఆచరియ, సుగ్గహితా, అమ్హేపి నం వాచేహీతి. సో ఆదితో పట్ఠాయ పాతిమోక్ఖం ఓసారేసి. అథ తే సబ్బేపి – ‘‘ఏథ, భో, నగరే విచరన్తా సమణస్స గోతమస్స అవణ్ణం కథేస్సామా’’తి అనుగ్ఘాటితేసుయేవ నగరద్వారేసు ద్వారసమీపం గన్త్వా వివటేన ద్వారేన సబ్బపఠమం పవిసింసు. ఏవం సలిఙ్గేనేవ అపక్కన్తం తం పరిబ్బాజకం సన్ధాయ – ‘‘సరభో నామ పరిబ్బాజకో అచిరపక్కన్తో హోతీ’’తి వుత్తం.
తం దివసం పన భగవా పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో ఇదం అద్దస – ‘‘అజ్జ సరభో పరిబ్బాజకో నగరే విచరిత్వా పకాసనీయకమ్మం కరిస్సతి, తిణ్ణం రతనానం అవణ్ణం కథేన్తో విసం సిఞ్చిత్వా పరిబ్బాజకారామం గమిస్సతి, అహమ్పి తత్థేవ గమిస్సామి, చతస్సోపి పరిసా తత్థేవ ఓసరిస్సన్తి. తస్మిం సమాగమే చతురాసీతి పాణసహస్సాని అమతపానం పివిస్సన్తీ’’తి. తతో ‘‘తస్స ఓకాసో హోతు, యథారుచియా అవణ్ణం పత్థరతూ’’తి చిన్తేత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆనన్ద, అట్ఠారససు మహావిహారేసు భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మయా సద్ధింయేవ పిణ్డాయ చరితుం ఆరోచేహీ’’తి. థేరో తథా అకాసి. భిక్ఖూ పత్తచీవరమాదాయ సత్థారమేవ పరివారయింసు. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఆదాయ ద్వారగామసమీపేయేవ పిణ్డాయ చరి. సరభోపి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం నగరం పవిట్ఠో తత్థ తత్థ పరిసమజ్ఝే రాజద్వారవీథిచతుక్కాదీసు చ గన్త్వా ‘‘అఞ్ఞాతో మయా సమణానం సక్యపుత్తియానం ధమ్మో’’తిఆదీని అభాసి. తం సన్ధాయ సో రాజగహే పరిసతి ఏవం వాచం భాసతీతిఆది వుత్తం. తత్థ అఞ్ఞాతోతి ఞాతో అవబుద్ధో, పాకటం కత్వా ఉగ్గహితోతి దీపేతి. అఞ్ఞాయాతి జానిత్వా. అపక్కన్తోతి సలిఙ్గేనేవ అపక్కన్తో. సచే హి సమణస్స గోతమస్స సాసనే కోచి సారో అభవిస్స, నాహం అపక్కమిస్సం. తస్స పన సాసనం అసారం నిస్సారం, ఆవట్టనిమాయం ఓసారేత్వా సమణా లోకం ఖాదన్తీతి ఏవమత్థం దీపేన్తో ఏవమాహ.
అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూతి అథ ఏవం తస్మిం పరిబ్బాజకే భాసమానే అరఞ్ఞవాసినో పఞ్చసతా భిక్ఖూ ‘‘అసుకట్ఠానం నామ సత్థా పిణ్డాయ చరితుం గతో’’తి అజానన్తా భిక్ఖాచారవేలాయం రాజగహం పిణ్డాయ పవిసింసు. తే సన్ధాయేతం వుత్తం. అస్సోసున్తి సుణింసు. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి ‘‘ఇమం కారణం దసబలస్స ఆరోచేస్సామా’’తి ఉపసఙ్కమింసు.
సిప్పినికాతీరన్తి సిప్పినికాతి ఏవంనామికాయ నదియా తీరం. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేనాతి కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా అబ్భన్తరే ఖన్తిం ధారేత్వా చిత్తేనేవ అధివాసేసీతి అత్థో. ఏవం అధివాసేత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో అజ్జ మయా సరభస్స వాదం మద్దితుం గచ్ఛన్తేన ఏకకేన గన్తబ్బం, ఉదాహు భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతేనా’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – సచాహం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గమిస్సామి, మహాజనో ఏవం చిన్తేస్సతి – ‘‘సమణో గోతమో వాదుప్పత్తిట్ఠానం గచ్ఛన్తో పక్ఖం ఉక్ఖిపిత్వా గన్త్వా పరిసబలేన ఉప్పన్నం వాదం మద్దతి, పరవాదీనం సీసం ఉక్ఖిపితుం న దేతీ’’తి. న ఖో పన మయ్హం ఉప్పన్నే వాదే పరం గహేత్వా మద్దనకిచ్చం అత్థి, అహమేవ గన్త్వా మద్దిస్సామి. అనచ్ఛరియం చేతం య్వాహం ఇదాని బుద్ధభూతో అత్తనో ఉప్పన్నం వాదం మద్దేయ్యం, చరియం చరణకాలే అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తేనాపి హి మయా వహితబ్బం ధురం అఞ్ఞో వహితుం సమత్థో నామ నాహోసి. ఇమస్స పనత్థస్స సాధనత్థం –
‘‘యతో యతో గరు ధురం, యతో గమ్భీరవత్తనీ;
తదాస్సు కణ్హం యుఞ్జేన్తి, స్వాస్సు తం వహతే ధుర’’న్తి. (జా. ౧.౧.౨౯) –
ఇదం కణ్హజాతకం ఆహరితబ్బం. అతీతే కిర ఏకో సత్థవాహో ఏకిస్సా మహల్లికాయ గేహే నివాసం గణ్హి. అథస్స ఏకిస్సా ధేనుయా రత్తిభాగసమనన్తరే గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. సా ఏకం వచ్ఛకం విజాయి. మహల్లికాయ వచ్ఛకం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పుత్తసినేహో ఉదపాది. పునదివసే సత్థవాహపుత్తో – ‘‘తవ గేహవేతనం గణ్హాహీ’’తి ఆహ. మహల్లికా ‘‘మయ్హం అఞ్ఞేన కిచ్చం న అత్థి, ఇమమేవ వచ్ఛకం దేహీ’’తి ఆహ. గణ్హ, అమ్మాతి. సా తం గణ్హిత్వా ఖీరం పాయేత్వా యాగుభత్తతిణాదీని దదమానా పోసేసి. సో వుద్ధిమన్వాయ పరిపుణ్ణరూపో బలవీరియసమ్పన్నో అహోసి సమ్పన్నాచారో, కాళకో నామ నామేన. అథేకస్స సత్థవాహస్స పఞ్చహి సకటసతేహి ఆగచ్ఛన్తస్స ఉదకభిన్నట్ఠానే సకటచక్కం లగ్గి. సో దసపి వీసమ్పి తింసమ్పి యోజేత్వా నీహరాపేతుం అసక్కోన్తో కాళకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘తాత, తవ వేతనం దస్సామి, సకటం మే ఉక్ఖిపిత్వా దేహీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా తం ఆదాయ – ‘‘అఞ్ఞో ఇమినా సద్ధిం ధురం వహితుం సమత్థో నత్థీ’’తి ధురసకటే యోత్తం బన్ధిత్వా తం ఏకకంయేవ యోజేసి. సో తం సకటం ఉక్ఖిపిత్వా థలే పతిట్ఠాపేత్వా ఏతేనేవ నిహారేన పఞ్చ సకటసతాని నీహరి. సో సబ్బపచ్ఛిమసకటం నీహరిత్వా మోచియమానో ‘‘సు’’న్తి కత్వా సీసం ఉక్ఖిపి.
సత్థవాహో ‘‘అయం ఏత్తకాని సకటాని ఉక్ఖిపన్తో ఏవం న అకాసి, వేతనత్థం మఞ్ఞే కరోతీ’’తి సకటగణనాయ కహాపణే గహేత్వా పఞ్చసతభణ్డికం తస్స గీవాయ బన్ధాపేసి. సో అఞ్ఞేసం అత్తనో సన్తికం అల్లీయితుం అదేన్తో ఉజుకం గేహమేవ అగమాసి. మహల్లికా దిస్వా మోచేత్వా కహాపణభావం ఞత్వా ‘‘కస్మా, పుత్త, ఏవమకాసి, మా త్వం ‘మయా కమ్మం కత్వా ఆభతేన అయం జీవిస్సతీ’తి సఞ్ఞమకాసీ’’తి వత్వా గోణం ఉణ్హోదకేన న్హాపేత్వా తేలేన అబ్భఞ్జిత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ పున మా ఏవమకాసీ’’తి ఓవది. ఏవం సత్థా ‘‘చరియం చరణకాలే అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తేనాపి హి మయా వహితబ్బధురం అఞ్ఞో వహితుం సమత్థో నామ నాహోసీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకకోవ అగమాసి. తం దస్సేతుం అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితోతిఆది వుత్తం.
తత్థ పటిసల్లానాతి పుథుత్తారమ్మణేహి చిత్తం పటిసంహరిత్వా సల్లానతో, ఫలసమాపత్తితోతి అత్థో. తేనుపసఙ్కమీతి పరిబ్బాజకేసు సకలనగరే పకాసనీయకమ్మం కత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ పరిబ్బాజకారామే సన్నిపతిత్వా ‘‘సచే, ఆవుసో సరభ, సమణో గోతమో ఆగమిస్సతి, కిం కరిస్ససీ’’తి. సమణే గోతమే ఏకం కరోన్తే అహం ద్వే కరిస్సామి, ద్వే కరోన్తే చత్తారి, చత్తారి కరోన్తే పఞ్చ, పఞ్చ కరోన్తే దస, దస కరోన్తే వీసతి, వీసతి కరోన్తే తింసం, తింసం కరోన్తే చత్తాలీసం, చత్తాలీసం కరోన్తే పఞ్ఞాసం, పఞ్ఞాసం కరోన్తే సతం, సతం కరోన్తే సహస్సం కరిస్సామీతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం సీహనాదకథం సముట్ఠాపేత్వా నిసిన్నేసు ఉపసఙ్కమి.
ఉపసఙ్కమన్తో పన యస్మా పరిబ్బాజకారామస్స నగరమజ్ఝేనేవ మగ్గో, తస్మా సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా సుగతమహాచీవరం పారుపిత్వా విస్సట్ఠబలో రాజా వియ ఏకకోవ నగరమజ్ఝేన అగమాసి. మిచ్ఛాదిట్ఠికా దిస్వా ‘‘పరిబ్బాజకా సమణస్స గోతమస్స పకాసనీయకమ్మం కరోన్తా అవణ్ణం పత్థరింసు, సో ఏతే అనువత్తిత్వా సఞ్ఞాపేతుం గచ్ఛతి మఞ్ఞే’’తి అనుబన్ధింసు. సమ్మాదిట్ఠికాపి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో పత్తచీవరం ఆదాయ ఏకకోవ నిక్ఖన్తో, అజ్జ సరభేన సద్ధిం మహాధమ్మసఙ్గామో భవిస్సతి. మయమ్పి తస్మిం సమాగమే కాయసక్ఖినో భవిస్సామా’’తి అనుబన్ధింసు. సత్థా పస్సన్తస్సేవ మహాజనస్స పరిబ్బాజకారామం ఉపసఙ్కమి.
పరిబ్బాజకా రుక్ఖానం ఖన్ధవిటపసాఖన్తరేహి సముగ్గచ్ఛన్తా ఛబ్బణ్ణఘనబుద్ధరస్మియో దిస్వా ‘‘అఞ్ఞదా ఏవరూపో ఓభాసో నామ నత్థి, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఉల్లోకేత్వా ‘‘సమణో గోతమో ఆగచ్ఛతీ’’తి ఆహంసు. తం సుత్వావ సరభో జాణుకన్తరే సీసం ఠపేత్వా అధోముఖో నిసీది. ఏవం తస్మిం సమయే భగవా తం ఆరామం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. తథాగతో హి జమ్బుదీపతలే అగ్గకులే జాతత్తా అగ్గాసనారహోతిస్స సబ్బత్థ ఆసనం పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. ఏవం పఞ్ఞత్తే మహారహే బుద్ధాసనే నిసీది.
తే పరిబ్బాజకా సరభం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచున్తి సమ్మాసమ్బుద్ధే కిర సరభేన సద్ధిం ఏత్తకం కథేన్తేయేవ భిక్ఖుసఙ్ఘో సత్థు పదానుపదికో హుత్వా పరిబ్బాజకారామం సమ్పాపుణి, చతస్సోపి పరిసా పరిబ్బాజకారామేయేవ ఓసరింసు. తతో తే పరిబ్బాజకా ‘‘అచ్ఛరియం సమణస్స గోతమస్స కమ్మం, సకలనగరం విచరిత్వా అవణ్ణం పత్థరిత్వా పకాసనీయకమ్మం కత్వా ఆగతానం వేరీనం పటిసత్తూనం పచ్చామిత్తానం సన్తికం ఆగన్త్వా థోకమ్పి విగ్గాహికకథం న కథేసి, ఆగతకాలతో పట్ఠాయ సతపాకతేలేన మక్ఖేన్తో వియ అమతపానం పాయేన్తో వియ మధురకథం కథేతీ’’తి సబ్బేపి సమ్మాసమ్బుద్ధం అనువత్తన్తా ఏతదవోచుం.
యాచేయ్యాసీతి ఆయాచేయ్యాసి పత్థేయ్యాసి పిహేయ్యాసి. తుణ్హీభూతోతి తుణ్హీభావం ఉపగతో. మఙ్కుభూతోతి నిత్తేజతం ఆపన్నో. పత్తక్ఖన్ధోతి ఓనతగీవో. అధోముఖోతి హేట్ఠాముఖో. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతోతి ‘‘అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బే ధమ్మా మయా అభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం పటిజానతో తవ. అనభిసమ్బుద్ధాతి ఇమే నామ ధమ్మా తయా అనభిసమ్బుద్ధా. తత్థాతి తేసు అనభిసమ్బుద్ధాతి ఏవం దస్సితధమ్మేసు. అఞ్ఞేన వా అఞ్ఞం పటిచరిస్సతీతి అఞ్ఞేన వా వచనేన అఞ్ఞం వచనం పటిచ్ఛాదేస్సతి, అఞ్ఞం పుచ్ఛితో అఞ్ఞం కథేస్సతీతి అధిప్పాయో. బహిద్ధా కథం అపనామేస్సతీతి బహిద్ధా అఞ్ఞం ఆగన్తుకకథం ఆహరన్తో పురిమకథం అపనామేస్సతి. అప్పచ్చయన్తి అనభిరద్ధిం అతుట్ఠాకారం పాతుకరిస్సతీతి పాకటం కరిస్సతి. ఏత్థ చ అప్పచ్చయేన దోమనస్సం వుత్తం, పురిమేహి ద్వీహి మన్దబలవభేదో కోధోయేవ.
ఏవం భగవా పఠమవేసారజ్జేన సీహనాదం నదిత్వా పున దుతియాదీహి నదన్తో యో ఖో మం పరిబ్బాజకాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి యస్స మగ్గస్స వా ఫలస్స వా అత్థాయ తయా చతుసచ్చధమ్మో దేసితో. సో న నియ్యాతీతి సో ధమ్మో న నియ్యాతి న నిగ్గచ్ఛతి, న తం అత్థం సాధేతీతి వుత్తం హోతి. తక్కరస్సాతి యో నం కరోతి, తస్స పటిపత్తిపూరకస్స పుగ్గలస్సాతి అత్థో. సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి హేతునా నయేన కారణేన సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స ఖయాయ. అథ వా యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి యస్స తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో. సేయ్యథిదం – రాగపటిఘాతత్థాయ అసుభకమ్మట్ఠానం, దోసపటిఘాతత్థాయ మేత్తాభావనా, మోహపటిఘాతత్థాయ పఞ్చ ధమ్మా, వితక్కుపచ్ఛేదాయ ఆనాపానస్సతి. సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి సో ధమ్మో యో నం యథాదేసితం కరోతి, తస్స తక్కరస్స సమ్మా హేతునా నయేన కారణేన వట్టదుక్ఖక్ఖయాయ న నియ్యాతి న నిగ్గచ్ఛతి, తం అత్థం న సాధేతీతి అయమేత్థ అత్థో. సేయ్యథాపి సరభో పరిబ్బాజకోతి యథా అయం సరభో పరిబ్బాజకో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసిన్నో, ఏవం నిసీదిస్సతీతి.
ఏవం తీహి పదేహి సీహనాదం నదిత్వా దేసనం నివత్తేన్తస్సేవ తథాగతస్స తస్మిం ఠానే సన్నిపతితా చతురాసీతిపాణసహస్సపరిమాణా పరిసా అమతపానం పివి, సత్థా పరిసాయ అమతపానస్స పీతభావం ఞత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పక్కామి. తమత్థం దస్సేతుం అథ ఖో భగవాతిఆది వుత్తం. తత్థ సీహనాదన్తి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం అప్పటినాదం. వేహాసం పక్కామీతి అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన ఆకాసం పక్ఖన్ది. ఏవం పక్ఖన్దో చ పన తంఖణఞ్ఞేవ గిజ్ఝకూటమహావిహారే పతిట్ఠాసి.
వాచాయ సన్నితోదకేనాతి వచనపతోదేన. సఞ్జమ్భరిమకంసూతి సమ్భరితం నిరన్తరఫుటం అకంసు, ఉపరి విజ్ఝింసూతి వుత్తం హోతి. బ్రహారఞ్ఞేతి మహారఞ్ఞే. సీహనాదం నదిస్సామీతి సీహస్స నదతో ఆకారం దిస్వా ‘‘అయమ్పి తిరచ్ఛానగతో, అహమ్పి, ఇమస్స చత్తారో పాదా, మయ్హమ్పి, అహమ్పి ఏవమేవ సీహనాదం నదిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. సో సీహస్స సమ్ముఖా నదితుం అసక్కోన్తో తస్మిం గోచరాయ పక్కన్తే ఏకకో నదితుం ఆరభి. అథస్స సిఙ్గాలసద్దోయేవ నిచ్ఛరి. తేన వుత్తం – సిఙ్గాలకంయేవ నదతీతి. భేరణ్డకన్తి తస్సేవ వేవచనం. అపిచ భిన్నస్సరం అమనాపసద్దం నదతీతి వుత్తం హోతి. ఏవమేవ ఖో త్వన్తి ఇమినా ఓపమ్మేన పరిబ్బాజకా తథాగతం సీహసదిసం కత్వా సరభం సిఙ్గాలసదిసం అకంసు. అమ్బుకసఞ్చరీతి ఖుద్దకకుక్కుటికా. పురిసకరవితం రవిస్సామీతి మహాకుక్కుటం రవన్తం దిస్వా ‘‘ఇమస్సపి ద్వే పాదా ద్వే పక్ఖా, మయ్హమ్పి తథేవ, అహమ్పి ఏవరూపం రవితం రవిస్సామీ’’తి సా తస్స సమ్ముఖా రవితుం అసక్కోన్తీ తస్మిం పక్కన్తే రవమానా కుక్కుటికారవంయేవ రవి. తేన వుత్తం – అమ్బుకసఞ్చరిరవితంయేవ రవతీతి. ఉసభోతి గోణో. సుఞ్ఞాయాతి తుచ్ఛాయ జేట్ఠకవసభేహి విరహితాయ. గమ్భీరం నదితబ్బం మఞ్ఞతీతి జేట్ఠకవసభస్స నాదసదిసం గమ్భీరనాదం నదితబ్బం మఞ్ఞతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౫. కేసముత్తిసుత్తవణ్ణనా
౬౬. పఞ్చమే కాలామానం నిగమోతి కాలామా నామ ఖత్తియా, తేసం నిగమో. కేసముత్తియాతి కేసముత్తనిగమవాసినో. ఉపసఙ్కమింసూతి సప్పినవనీతాదిభేసజ్జాని చేవ అట్ఠవిధపానకాని చ గాహాపేత్వా ఉపసఙ్కమింసు. సకంయేవ వాదం దీపేన్తీతి అత్తనోయేవ లద్ధిం కథేన్తి. జోతేన్తీతి పకాసేన్తి. ఖుంసేన్తీతి ఘట్టేన్తి. వమ్భేన్తీతి అవజానన్తి. పరిభవన్తీతి లామకం కరోన్తి. ఓమక్ఖిం కరోన్తీతి ఉక్ఖిత్తకం కరోన్తి, ఉక్ఖిపిత్వా ఛడ్డేన్తి. అపరేపి, భన్తేతి సో కిర అటవిముఖే గామో, తస్మా తత్థ అటవిం అతిక్కన్తా చ అతిక్కమితుకామా చ వాసం కప్పేన్తి. తేసుపి పఠమం ఆగతా అత్తనో లద్ధిం దీపేత్వా పక్కమింసు, పచ్ఛా ఆగతా ‘‘కిం తే జానన్తి, అమ్హాకం అన్తేవాసికా తే, అమ్హాకం సన్తికే కిఞ్చి కిఞ్చి సిప్పం ఉగ్గణ్హింసూ’’తి అత్తనో లద్ధిం దీపేత్వా పక్కమింసు. కాలామా ఏకలద్ధియమ్పి సణ్ఠహితుం న సక్ఖింసు. తే ఏతమత్థం దీపేత్వా భగవతో ఏవమారోచేత్వా తేసం నో, భన్తేతిఆదిమాహంసు. తత్థ హోతేవ కఙ్ఖాతి హోతియేవ కఙ్ఖా. విచికిచ్ఛాతి తస్సేవ వేవచనం. అలన్తి యుత్తం.
మా అనుస్సవేనాతి అనుస్సవకథాయపి మా గణ్హిత్థ. మా పరమ్పరాయాతి పరమ్పరకథాయపి మా గణ్హిత్థ. మా ఇతికిరాయాతి ఏవం కిర ఏతన్తి మా గణ్హిత్థ. మా పిటకసమ్పదానేనాతి అమ్హాకం పిటకతన్తియా సద్ధిం సమేతీతి మా గణ్హిత్థ. మా తక్కహేతూతి తక్కగ్గాహేనపి మా గణ్హిత్థ. మా నయహేతూతి నయగ్గాహేనపి మా గణ్హిత్థ. మా ఆకారపరివితక్కేనాతి సున్దరమిదం కారణన్తి ఏవం కారణపరివితక్కేనపి మా గణ్హిత్థ. మా దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియాతి అమ్హాకం నిజ్ఝాయిత్వా ఖమిత్వా గహితదిట్ఠియా సద్ధిం సమేతీతిపి మా గణ్హిత్థ. మా భబ్బరూపతాయాతి అయం భిక్ఖు భబ్బరూపో, ఇమస్స కథం గహేతుం యుత్తన్తిపి మా గణ్హిత్థ. మా సమణో నో గరూతి అయం సమణో అమ్హాకం గరు, ఇమస్స కథం గహేతుం యుత్తన్తిపి మా గణ్హిత్థ. సమత్తాతి పరిపుణ్ణా. సమాదిన్నాతి గహితా పరామట్ఠా. యంస హోతీతి యం కారణం తస్స పుగ్గలస్స హోతి. అలోభాదయో లోభాదిపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బా. విగతాభిజ్ఝోతిఆదీహి మేత్తాయ పుబ్బభాగో కథితో.
ఇదాని మేత్తాదికం కమ్మట్ఠానం కథేన్తో మేత్తాసహగతేనాతిఆదిమాహ. తత్థ కమ్మట్ఠానకథాయ వా భావనానయే వా పాళివణ్ణనాయ వా యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౪౦) వుత్తమేవ. ఏవం అవేరచిత్తోతి ఏవం అకుసలవేరస్స చ పుగ్గలవేరినో చ నత్థితాయ అవేరచిత్తో. అబ్యాబజ్ఝచిత్తోతి కోధచిత్తస్స అభావేన నిద్దుక్ఖచిత్తో. అసంకిలిట్ఠచిత్తోతి కిలేసస్స నత్థితాయ అసంకిలిట్ఠచిత్తో. విసుద్ధచిత్తోతి కిలేసమలాభావేన విసుద్ధచిత్తో హోతీతి అత్థో. తస్సాతి తస్స ఏవరూపస్స అరియసావకస్స. అస్సాసాతి అవస్సయా పతిట్ఠా. సచే ఖో పన అత్థి పరో లోకోతి యది ఇమమ్హా లోకా పరలోకో నామ అత్థి. అథాహం కాయస్స భేదా పరమ్మరణా…పే… ఉపపజ్జిస్సామీతి అత్థేతం కారణం, యేనాహం కాయస్స భేదా పరమ్మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జిస్సామీతి ఏవం సబ్బత్థ నయో వేదితబ్బో. అనీఘన్తి నిద్దుక్ఖం. సుఖిన్తి సుఖితం. ఉభయేనేవ విసుద్ధం అత్తానం సమనుపస్సామీతి యఞ్చ పాపం న కరోమి, యఞ్చ కరోతోపి న కరీయతి, ఇమినా ఉభయేనాపి విసుద్ధం అత్తానం సమనుపస్సామి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౬. సాళ్హసుత్తవణ్ణనా
౬౭. ఛట్ఠే మిగారనత్తాతి మిగారసేట్ఠినో నత్తా. సేఖునియనత్తాతి సేఖునియసేట్ఠినో నత్తా. ఉపసఙ్కమింసూతి భుత్తపాతరాసా దాసకమ్మకరపరివుతా ఉపసఙ్కమింసు. తేసం కిర పురేభత్తే పుబ్బణ్హసమయేయేవ గేహే ఏకో పఞ్హో సముట్ఠితో, తం పన కథేతుం ఓకాసో నాహోసి. తే ‘‘తం పఞ్హం సోస్సామా’’తి థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా తుణ్హీ నిసీదింసు. థేరో ‘‘గామే తం సముట్ఠితం పఞ్హం సోతుం ఆగతా భవిస్సన్తీ’’తి తేసం మనం ఞత్వా తమేవ పఞ్హం ఆరభన్తో ఏథ తుమ్హే సాళ్హాతిఆదిమాహ. తత్థ అత్థి లోభోతి లుబ్భనసభావో లోభో నామ అత్థీతి పుచ్ఛతి. అభిజ్ఝాతి ఖో అహం సాళ్హా ఏతమత్థం వదామీతి ఏతం లోభసఙ్ఖాతం అత్థం అహం ‘‘అభిజ్ఝా’’తి వదామి, ‘‘తణ్హా’’తి వదామీతి సముట్ఠితపఞ్హస్స అత్థం దీపేన్తో ఆహ. ఏవం సబ్బవారేసు నయో నేతబ్బో.
సో ఏవం పజానాతీతి సో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా ఠితో అరియసావకో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ విపస్సనం ఆరభన్తో ఏవం పజానాతి. అత్థి ఇదన్తి అత్థి దుక్ఖసచ్చసఙ్ఖాతం ఖన్ధపఞ్చకం నామరూపవసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా పజానన్తో ఏస ‘‘ఏవం పజానాతి అత్థి ఇద’’న్తి వుత్తో. హీనన్తి సముదయసచ్చం. పణీతన్తి మగ్గసచ్చం. ఇమస్స సఞ్ఞాగతస్స ఉత్తరి నిస్సరణన్తి ఇమస్స విపస్సనాసఞ్ఞాసఙ్ఖాతస్స సఞ్ఞాగతస్స ఉత్తరి నిస్సరణం నామ నిబ్బానం, తమత్థీతి ఇమినా నిరోధసచ్చం దస్సేతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణన్తి ఏకూనవీసతివిధం పచ్చవేక్ఖణఞాణం కథితం. అహు పుబ్బే లోభోతి పుబ్బే మే లోభో అహోసి. తదహు అకుసలన్తి తం అకుసలం నామ అహోసి, తదా వా అకుసలం నామ అహోసి. ఇచ్చేతం కుసలన్తి ఇతి ఏతం కుసలం, తస్సేవ అకుసలస్స నత్థిభావం కుసలం ఖేమన్తి సన్ధాయ వదతి. నిచ్ఛాతోతి నిత్తణ్హో. నిబ్బుతోతి అబ్భన్తరే సన్తాపకరానం కిలేసానం అభావేన నిబ్బుతో. సీతిభూతోతి సీతలీభూతో. సుఖప్పటిసంవేదీతి కాయికచేతసికస్స సుఖస్స పటిసంవేదితా. బ్రహ్మభూతేనాతి సేట్ఠభూతేన. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౭. కథావత్థుసుత్తవణ్ణనా
౬౮. సత్తమే కథావత్థూనీతి కథాకారణాని, కథాయ భూమియో పతిట్ఠాయోతి అత్థో. అతీతం వా, భిక్ఖవే, అద్ధానన్తి అతీతమద్ధానం నామ కాలోపి వట్టతి ఖన్ధాపి. అనాగతపచ్చుప్పన్నేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అతీతే కస్సపో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో అహోసి, తస్స కికీ నామ కాసికరాజా అగ్గుపట్ఠాకో అహోసి, వీసతి వస్ససహస్సాని ఆయు అహోసీతి ఇమినా నయేన కథేన్తో అతీతం ఆరబ్భ కథం కథేతి నామ. అనాగతే మేత్తేయ్యో నామ బుద్ధో భవిస్సతి, తస్స సఙ్ఖో నామ రాజా అగ్గుపట్ఠాకో భవిస్సతి, అసీతి వస్ససహస్సాని ఆయు భవిస్సతీతి ఇమినా నయేన కథేన్తో అనాగతం ఆరబ్భ కథం కథేతి నామ. ఏతరహి అసుకో నామ రాజా ధమ్మికోతి ఇమినా నయేన కథేన్తో పచ్చుప్పన్నం ఆరబ్భ కథం కథేతి నామ.
కథాసమ్పయోగేనాతి కథాసమాగమేన. కచ్ఛోతి కథేతుం యుత్తో. అకచ్ఛోతి కథేతుం న యుత్తో. ఏకంసబ్యాకరణీయం పఞ్హన్తిఆదీసు, ‘‘చక్ఖు, అనిచ్చ’’న్తి పుట్ఠేన, ‘‘ఆమ, అనిచ్చ’’న్తి ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బం. ఏసేవ నయో సోతాదీసు. అయం ఏకంసబ్యాకరణీయో పఞ్హో. ‘‘అనిచ్చం నామ చక్ఖూ’’తి పుట్ఠేన పన ‘‘న చక్ఖుమేవ, సోతమ్పి అనిచ్చం, ఘానమ్పి అనిచ్చ’’న్తి ఏవం విభజిత్వా బ్యాకాతబ్బం. అయం విభజ్జబ్యాకరణీయో పఞ్హో. ‘‘యథా చక్ఖు, తథా సోతం. యథా సోతం, తథా చక్ఖూ’’తి పుట్ఠేన ‘‘కేనట్ఠేన పుచ్ఛసీ’’తి పటిపుచ్ఛిత్వా ‘‘దస్సనట్ఠేన పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తే ‘‘న హీ’’తి బ్యాకాతబ్బం. ‘‘అనిచ్చట్ఠేన పుచ్ఛామీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమా’’తి బ్యాకాతబ్బం. అయం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయో పఞ్హో. ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తిఆదీని పుట్ఠేన పన ‘‘అబ్యాకతమేతం భగవతా’’తి ఠపేతబ్బో, ఏస పఞ్హో న బ్యాకాతబ్బో. అయం ఠపనీయో పఞ్హో.
ఠానాఠానే న సణ్ఠాతీతి కారణాకారణే న సణ్ఠాతి. తత్రాయం నయో – సస్సతవాదీ యుత్తేన కారణేన పహోతి ఉచ్ఛేదవాదిం నిగ్గహేతుం, ఉచ్ఛేదవాదీ తేన నిగ్గయ్హమానో ‘‘కిం పనాహం ఉచ్ఛేదం వదామీ’’తి సస్సతవాదిభావమేవ దీపేతి, అత్తనో వాదే పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి. ఏవం ఉచ్ఛేదవాదిమ్హి పహోన్తే సస్సతవాదీ, పుగ్గలవాదిమ్హి పహోన్తే సుఞ్ఞతవాదీ, సుఞ్ఞతవాదిమ్హి పహోన్తే పుగ్గలవాదీతి ఏవం ఠానాఠానే న సణ్ఠాతి నామ.
పరికప్పే న సణ్ఠాతీతి ఇదం పఞ్హపుచ్ఛనేపి పఞ్హకథనేపి లబ్భతి. కథం? ఏకచ్చో హి ‘‘పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి కణ్ఠం సోధేతి, సో ఇతరేన ‘‘ఇదం నామ త్వం పుచ్ఛిస్ససీ’’తి వుత్తో ఞాతభావం ఞత్వా ‘‘న ఏతం, అఞ్ఞం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వదతి. పఞ్హం పుట్ఠోపి ‘‘పఞ్హం కథేస్సామీ’’తి హనుం సంసోధేతి, సో ఇతరేన ‘‘ఇదం నామ కథేస్ససీ’’తి వుత్తో ఞాతభావం ఞత్వా ‘‘న ఏతం, అఞ్ఞం కథేస్సామీ’’తి వదతి. ఏవం పరికప్పే న సణ్ఠాతి నామ.
అఞ్ఞాతవాదే న సణ్ఠాతీతి అఞ్ఞాతవాదే జానితవాదే న సణ్ఠాతి. కథం? ఏకచ్చో పఞ్హం పుచ్ఛతి, తం ఇతరో ‘‘మనాపో తయా పఞ్హో పుచ్ఛితో, కహం తే ఏస ఉగ్గహితో’’తి వదతి. ఇతరో పుచ్ఛితబ్బనియామేనేవ పఞ్హం పుచ్ఛిత్వాపి తస్స కథాయ ‘‘అపఞ్హం ను ఖో పుచ్ఛిత’’న్తి విమతిం కరోతి. అపరో పఞ్హం పుట్ఠో కథేతి, తమఞ్ఞో ‘‘సుట్ఠు తే పఞ్హో కథితో, కత్థ తే ఉగ్గహితో, పఞ్హం కథేన్తేన నామ ఏవం కథేతబ్బో’’తి వదతి. ఇతరో కథేతబ్బనియామేనేవ పఞ్హం కథేత్వాపి తస్స కథాయ ‘‘అపఞ్హో ను ఖో మయా కథితో’’తి విమతిం కరోతి.
పటిపదాయ న సణ్ఠాతీతి పటిపత్తియం న తిట్ఠతి, వత్తం అజానిత్వా అపుచ్ఛితబ్బట్ఠానే పుచ్ఛతీతి అత్థో. అయం పఞ్హో నామ చేతియఙ్గణే పుచ్ఛితేన న కథేతబ్బో, తథా భిక్ఖాచారమగ్గే గామం పిణ్డాయ చరణకాలే. ఆసనసాలాయ నిసిన్నకాలే యాగుం వా భత్తం వా గహేత్వా నిసిన్నకాలే పరిభుఞ్జిత్వా నిసిన్నకాలే దివావిహారట్ఠానగమనకాలేపి. దివాట్ఠానే నిసిన్నకాలే పన ఓకాసం కారేత్వావ పుచ్ఛన్తస్స కథేతబ్బో, అకారేత్వా పుచ్ఛన్తస్స న కథేతబ్బో. ఇదం వత్తం అజానిత్వా పుచ్ఛన్తో పటిపదాయ న సణ్ఠాతి నామ. ఏవం సన్తాయం, భిక్ఖవే, పుగ్గలో అకచ్ఛో హోతీతి, భిక్ఖవే, ఏతం ఇమస్మిం చ కారణే సతి అయం పుగ్గలో న కథేతుం యుత్తో నామ హోతి.
ఠానాఠానే సణ్ఠాతీతి సస్సతవాదీ యుత్తేన కారణేన పహోతి ఉచ్ఛేదవాదిం నిగ్గహేతుం, ఉచ్ఛేదవాదీ తేన నిగ్గయ్హమానోపి ‘‘అహం తయా సతక్ఖత్తుం నిగ్గయ్హమానోపి ఉచ్ఛేదవాదీయేవా’’తి వదతి. ఇమినా నయేన సస్సతపుగ్గలసుఞ్ఞతవాదాదీసుపి నయో నేతబ్బో. ఏవం ఠానాఠానే సణ్ఠాతి నామ. పరికప్పే సణ్ఠాతీతి ‘‘పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి కణ్ఠం సోధేన్తో ‘‘త్వం ఇమం నామ పుచ్ఛిస్ససీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ, ఏతంయేవ పుచ్ఛిస్సామీ’’తి వదతి. పఞ్హం కథేస్సామీతి హనుం సంసోధేన్తోపి ‘‘త్వం ఇమం నామ కథేస్ససీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ, ఏతంయేవ కథేస్సామీ’’తి వదతి. ఏవం పరికప్పే సణ్ఠాతి నామ.
అఞ్ఞాతవాదే సణ్ఠాతీతి ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ‘‘సుట్ఠు తే పఞ్హో పుచ్ఛితో, పుచ్ఛన్తేన నామ ఏవం పుచ్ఛితబ్బ’’న్తి వుత్తే సమ్పటిచ్ఛతి, విమతిం న ఉప్పాదేతి. పఞ్హం కథేత్వాపి ‘‘సుట్ఠు తే పఞ్హో కథితో, కథేన్తేన నామ ఏవం కథేతబ్బ’’న్తి వుత్తే సమ్పటిచ్ఛతి, విమతిం న ఉప్పాదేతి. పటిపదాయ సణ్ఠాతీతి గేహే నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకాదీని దత్వా యావ భత్తం నిట్ఠాతి, తస్మిం అన్తరే నిసిన్నో పఞ్హం పుచ్ఛతి. సప్పిఆదీని భేసజ్జాని అట్ఠవిధాని పానకాని వత్థచ్ఛాదనమాలాగన్ధాదీని వా ఆదాయ విహారం గన్త్వా తాని దత్వా దివాట్ఠానం పవిసిత్వా ఓకాసం కారేత్వా పఞ్హం పుచ్ఛతి. ఏవఞ్హి వత్తం ఞత్వా పుచ్ఛన్తో పటిపదాయ సణ్ఠాతి నామ. తస్స పఞ్హం కథేతుం వట్టతి.