౪. సరభసుత్తవణ్ణనా
౬౫. చతుత్థే రాజగహేతి ఏవంనామకే నగరే. గిజ్ఝకూటే పబ్బతేతి గిజ్ఝసదిసానిస్స కూటాని, గిజ్ఝా వా తస్స కూటేసు వసన్తీతి గిజ్ఝకూటో, తస్మిం గిజ్ఝకూటే పబ్బతే. ఏతేనస్స రాజగహం గోచరగామం కత్వా విహరన్తస్స వసనట్ఠానం దస్సితం. గిజ్ఝకూటస్మిఞ్హి తథాగతం ఉద్దిస్స విహారో కారితో, గిజ్ఝకూటవిహారోత్వేవస్స నామం. తత్థాయం తస్మిం సమయే విహరతీతి. సరభో నామ పరిబ్బాజకో అచిరపక్కన్తో హోతీతి సరభోతి ఏవంనామకో పరిబ్బాజకో ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ పక్కన్తో హోతి, అధునా విబ్భన్తోతి అత్థో. సమ్మాసమ్బుద్ధే హి లోకే ఉప్పన్నే తిత్థియా నట్ఠలాభసక్కారా అహేసుం, తిణ్ణం రతనానం మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. యథాహ –
‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో లాభీ చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానం. అఞ్ఞతిత్థియా పన పరిబ్బాజకా అసక్కతా హోన్తి అగరుకతా అమానితా అపూజితా న లాభినో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి (ఉదా.౧౪; సం.ని.౧.౨.౭౦).
తే ఏవం పరిహీనలాభసక్కారా పఞ్చసతమత్తా ఏకస్మిం పరిబ్బాజకారామే సన్నిపతిత్వా సమ్మన్తయింసు – ‘‘భో, మయం సమణస్స గోతమస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ హతలాభసక్కారా జాతా, సమణస్స గోతమస్స సావకానఞ్చస్స ఏకం అవణ్ణం ఉపధారేథ, అవణ్ణం పత్థరిత్వా ఏతస్స సాసనం గరహిత్వా అమ్హాకం లాభసక్కారం ఉప్పాదేస్సామా’’తి. తే వజ్జం ఓలోకేన్తా – ‘‘తీసు ద్వారేసు ఆజీవే చాతి చతూసుపి ఠానేసు సమణస్స గోతమస్స వజ్జం పస్సితుం న సక్కా, ఇమాని చత్తారి ఠానాని ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ ఓలోకేథా’’తి ఆహంసు. అథ నేసం అన్తరే ఏకో ఏవమాహ – ‘‘అహం అఞ్ఞం న పస్సామి, ఇమే అన్వడ్ఢమాసం సన్నిపతిత్వా ద్వారవాతపానాని పిధాయ సామణేరానమ్పి పవేసనం న దేన్తి. జీవితసదిసాపి ఉపట్ఠాకా దట్ఠుం న లభన్తి, ఆవట్టనిమాయం ఓసారేత్వా ఓసారేత్వా జనం ఆవట్టేత్వా ఆవట్టేత్వా ఖాదన్తి. సచే తం మయం ఆహరితుం సక్ఖిస్సామ, ఏవం నో లాభసక్కారఉళారో భవిస్సతీ’’తి. అపరోపి ఏవమేవ వదన్తో ఉట్ఠాసి. సబ్బే ఏకవాదా అహేసుం. తతో ఆహంసు – ‘‘యో తం ఆహరితుం సక్ఖిస్సతి, తం మయం అమ్హాకం సమయే జేట్ఠకం కరిస్సామా’’తి.
తతో కోటితో పట్ఠాయ ‘‘త్వం సక్ఖిస్ససి, త్వం సక్ఖిస్ససీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అహం న సక్ఖిస్సామి, అహం న సక్ఖిస్సామీ’’తి బహూహి వుత్తే సరభం పుచ్ఛింసు – ‘‘త్వం సక్ఖిస్ససి ఆచరియా’’తి. సో ఆహ – ‘‘అగరు ఏతం ఆహరితుం, సచే తుమ్హే అత్తనో కథాయ ఠత్వా మం జేట్ఠకం కరిస్సథా’’తి. అగరు ఏతమాచరియ ఆహర, త్వం కతోయేవాసి అమ్హేహి జేట్ఠకోతి. సో ఆహ – ‘‘తం ఆహరన్తేన థేనేత్వా వా విలుమ్పిత్వా వా ఆహరితుం న సక్కా, సమణస్స పన గోతమస్స సావకసదిసేన హుత్వా తస్స సావకే వన్దిత్వా వత్తపటివత్తం కత్వా తేసం పత్తే భత్తం భుఞ్జిత్వా ఆహరితుం సక్కా. రుచ్చతి వో ఏతస్స ఏత్తకస్స కిరియా’’తి. యంకిఞ్చి కత్వా ఆహరిత్వా చ నో దేహీతి. తేన హి మం దిస్వా అపస్సన్తా వియ భవేయ్యాథాతి పరిబ్బాజకానం సఞ్ఞం దత్వా దుతియదివసే పాతోవ ఉట్ఠాయ గిజ్ఝకూటమహావిహారం గన్త్వా దిట్ఠదిట్ఠానం భిక్ఖూనం పఞ్చపతిట్ఠితేన పాదే వన్ది. భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘అఞ్ఞే పరిబ్బాజకా చణ్డా ఫరుసా, అయం పన సద్ధో భవిస్సతి పసన్నో’’తి. భన్తే, తుమ్హే ఞత్వా యుత్తట్ఠానస్మింయేవ పబ్బజితా, మయం పన అనుపధారేత్వా అతిత్థేనేవ పక్ఖన్తా అనియ్యానికమగ్గే విచరామాతి. సో ఏవం వత్వా దిట్ఠే దిట్ఠే భిక్ఖూ పునప్పునం వన్దతి, న్హానోదకాదీని పటియాదేతి, దన్తకట్ఠం కప్పియం కరోతి, పాదే ధోవతి మక్ఖేతి, అతిరేకభత్తం లభిత్వా భుఞ్జతి.
తం ఇమినా నీహారేన వసన్తం ఏకో మహాథేరో దిస్వా, ‘‘పరిబ్బాజక, త్వం సద్ధో పసన్నో, కిం న పబ్బజసీ’’తి. కో మం, భన్తే, పబ్బాజేస్సతి. మయఞ్హి చిరకాలం భదన్తానం పచ్చత్థికా హుత్వా విచరిమ్హాతి. థేరో ‘‘సచే త్వం పబ్బజితుకామో, అహం తం పబ్బాజేస్సామీ’’తి వత్వా పబ్బాజేసి. సో పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ నిరన్తరం వత్తపటివత్తమకాసి. అథ నం థేరో వత్తే పసీదిత్వా నచిరస్సేవ ఉపసమ్పాదేసి. సో ఉపోసథదివసే భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉపోసథగ్గం పవిసిత్వా భిక్ఖూ మహన్తేన ఉస్సాహేన పాతిమోక్ఖం పగ్గణ్హన్తే దిస్వా ‘‘ఇమినా నీహారేన ఓసారేత్వా ఓసారేత్వా లోకం ఖాదన్తి, కతిపాహేన హరిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. సో పరివేణం గన్త్వా ఉపజ్ఝాయం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, కో నామో అయం ధమ్మో’’తి పుచ్ఛి. పాతిమోక్ఖో నామ, ఆవుసోతి. ఉత్తమధమ్మో ఏస, భన్తే, భవిస్సతీతి. ఆమ, ఆవుసో, సకలసాసనధారణీ అయం సిక్ఖాతి. భన్తే, సచే ఏస సిక్ఖాధమ్మో ఉత్తమో, ఇమమేవ పఠమం గణ్హామీతి. గణ్హావుసోతి థేరో సమ్పటిచ్ఛి. సో గణ్హన్తో పరిబ్బాజకే పస్సిత్వా ‘‘కీదిసం ఆచరియా’’తి పుచ్ఛితో, ‘‘ఆవుసో, మా చిన్తయిత్థ, కతిపాహేన ఆహరిస్సామీ’’తి వత్వా నచిరస్సేవ ఉగ్గణ్హిత్వా ఉపజ్ఝాయం ఆహ – ‘‘ఏత్తకమేవ, భన్తే, ఉదాహు అఞ్ఞమ్పి అత్థీ’’తి. ఏత్తకమేవ, ఆవుసోతి.
సో పునదివసే యథానివత్థపారుతోవ గహితనీహారేనేవ పత్తం గహేత్వా గిజ్ఝకూటా నిక్ఖమ్మ పరిబ్బాజకారామం అగమాసి. పరిబ్బాజకా దిస్వా ‘‘కీదిసం, ఆచరియ, నాసక్ఖిత్థ మఞ్ఞే ఆవట్టనిమాయం ఆహరితు’’న్తి తం పరివారయింసు. మా చిన్తయిత్థ, ఆవుసో, ఆహటా మే ఆవట్టనిమాయా, ఇతో పట్ఠాయ అమ్హాకం లాభసక్కారో మహా భవిస్సతి. తుమ్హే అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గా హోథ, మా వివాదం అకత్థాతి. సచే తే, ఆచరియ, సుగ్గహితా, అమ్హేపి నం వాచేహీతి. సో ఆదితో పట్ఠాయ పాతిమోక్ఖం ఓసారేసి. అథ తే సబ్బేపి – ‘‘ఏథ, భో, నగరే విచరన్తా సమణస్స గోతమస్స అవణ్ణం కథేస్సామా’’తి అనుగ్ఘాటితేసుయేవ నగరద్వారేసు ద్వారసమీపం గన్త్వా వివటేన ద్వారేన సబ్బపఠమం పవిసింసు. ఏవం సలిఙ్గేనేవ అపక్కన్తం తం పరిబ్బాజకం సన్ధాయ – ‘‘సరభో నామ పరిబ్బాజకో అచిరపక్కన్తో హోతీ’’తి వుత్తం.
తం దివసం పన భగవా పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో ఇదం అద్దస – ‘‘అజ్జ సరభో పరిబ్బాజకో నగరే విచరిత్వా పకాసనీయకమ్మం కరిస్సతి, తిణ్ణం రతనానం అవణ్ణం కథేన్తో విసం సిఞ్చిత్వా పరిబ్బాజకారామం గమిస్సతి, అహమ్పి తత్థేవ గమిస్సామి, చతస్సోపి పరిసా తత్థేవ ఓసరిస్సన్తి. తస్మిం సమాగమే చతురాసీతి పాణసహస్సాని అమతపానం పివిస్సన్తీ’’తి. తతో ‘‘తస్స ఓకాసో హోతు, యథారుచియా అవణ్ణం పత్థరతూ’’తి చిన్తేత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆనన్ద, అట్ఠారససు మహావిహారేసు భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మయా సద్ధింయేవ పిణ్డాయ చరితుం ఆరోచేహీ’’తి. థేరో తథా అకాసి. భిక్ఖూ పత్తచీవరమాదాయ సత్థారమేవ పరివారయింసు. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఆదాయ ద్వారగామసమీపేయేవ పిణ్డాయ చరి. సరభోపి పరిబ్బాజకేహి సద్ధిం నగరం పవిట్ఠో తత్థ తత్థ పరిసమజ్ఝే రాజద్వారవీథిచతుక్కాదీసు చ గన్త్వా ‘‘అఞ్ఞాతో మయా సమణానం సక్యపుత్తియానం ధమ్మో’’తిఆదీని అభాసి. తం సన్ధాయ సో రాజగహే పరిసతి ఏవం వాచం భాసతీతిఆది వుత్తం. తత్థ అఞ్ఞాతోతి ఞాతో అవబుద్ధో, పాకటం కత్వా ఉగ్గహితోతి దీపేతి. అఞ్ఞాయాతి జానిత్వా. అపక్కన్తోతి సలిఙ్గేనేవ అపక్కన్తో. సచే హి సమణస్స గోతమస్స సాసనే కోచి సారో అభవిస్స, నాహం అపక్కమిస్సం. తస్స పన సాసనం అసారం నిస్సారం, ఆవట్టనిమాయం ఓసారేత్వా సమణా లోకం ఖాదన్తీతి ఏవమత్థం దీపేన్తో ఏవమాహ.
అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూతి అథ ఏవం తస్మిం పరిబ్బాజకే భాసమానే అరఞ్ఞవాసినో పఞ్చసతా భిక్ఖూ ‘‘అసుకట్ఠానం నామ సత్థా పిణ్డాయ చరితుం గతో’’తి అజానన్తా భిక్ఖాచారవేలాయం రాజగహం పిణ్డాయ పవిసింసు. తే సన్ధాయేతం వుత్తం. అస్సోసున్తి సుణింసు. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి ‘‘ఇమం కారణం దసబలస్స ఆరోచేస్సామా’’తి ఉపసఙ్కమింసు.
సిప్పినికాతీరన్తి సిప్పినికాతి ఏవంనామికాయ నదియా తీరం. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేనాతి కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా అబ్భన్తరే ఖన్తిం ధారేత్వా చిత్తేనేవ అధివాసేసీతి అత్థో. ఏవం అధివాసేత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో అజ్జ మయా సరభస్స వాదం మద్దితుం గచ్ఛన్తేన ఏకకేన గన్తబ్బం, ఉదాహు భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతేనా’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – సచాహం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గమిస్సామి, మహాజనో ఏవం చిన్తేస్సతి – ‘‘సమణో గోతమో వాదుప్పత్తిట్ఠానం గచ్ఛన్తో పక్ఖం ఉక్ఖిపిత్వా గన్త్వా పరిసబలేన ఉప్పన్నం వాదం మద్దతి, పరవాదీనం సీసం ఉక్ఖిపితుం న దేతీ’’తి. న ఖో పన మయ్హం ఉప్పన్నే వాదే పరం గహేత్వా మద్దనకిచ్చం అత్థి, అహమేవ గన్త్వా మద్దిస్సామి. అనచ్ఛరియం చేతం య్వాహం ఇదాని బుద్ధభూతో అత్తనో ఉప్పన్నం వాదం మద్దేయ్యం, చరియం చరణకాలే అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తేనాపి హి మయా వహితబ్బం ధురం అఞ్ఞో వహితుం సమత్థో నామ నాహోసి. ఇమస్స పనత్థస్స సాధనత్థం –
‘‘యతో యతో గరు ధురం, యతో గమ్భీరవత్తనీ;
తదాస్సు కణ్హం యుఞ్జేన్తి, స్వాస్సు తం వహతే ధుర’’న్తి. (జా. ౧.౧.౨౯) –
ఇదం కణ్హజాతకం ఆహరితబ్బం. అతీతే కిర ఏకో సత్థవాహో ఏకిస్సా మహల్లికాయ గేహే నివాసం గణ్హి. అథస్స ఏకిస్సా ధేనుయా రత్తిభాగసమనన్తరే గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. సా ఏకం వచ్ఛకం విజాయి. మహల్లికాయ వచ్ఛకం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పుత్తసినేహో ఉదపాది. పునదివసే సత్థవాహపుత్తో – ‘‘తవ గేహవేతనం గణ్హాహీ’’తి ఆహ. మహల్లికా ‘‘మయ్హం అఞ్ఞేన కిచ్చం న అత్థి, ఇమమేవ వచ్ఛకం దేహీ’’తి ఆహ. గణ్హ, అమ్మాతి. సా తం గణ్హిత్వా ఖీరం పాయేత్వా యాగుభత్తతిణాదీని దదమానా పోసేసి. సో వుద్ధిమన్వాయ పరిపుణ్ణరూపో బలవీరియసమ్పన్నో అహోసి సమ్పన్నాచారో, కాళకో నామ నామేన. అథేకస్స సత్థవాహస్స పఞ్చహి సకటసతేహి ఆగచ్ఛన్తస్స ఉదకభిన్నట్ఠానే సకటచక్కం లగ్గి. సో దసపి వీసమ్పి తింసమ్పి యోజేత్వా నీహరాపేతుం అసక్కోన్తో కాళకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘తాత, తవ వేతనం దస్సామి, సకటం మే ఉక్ఖిపిత్వా దేహీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా తం ఆదాయ – ‘‘అఞ్ఞో ఇమినా సద్ధిం ధురం వహితుం సమత్థో నత్థీ’’తి ధురసకటే యోత్తం బన్ధిత్వా తం ఏకకంయేవ యోజేసి. సో తం సకటం ఉక్ఖిపిత్వా థలే పతిట్ఠాపేత్వా ఏతేనేవ నిహారేన పఞ్చ సకటసతాని నీహరి. సో సబ్బపచ్ఛిమసకటం నీహరిత్వా మోచియమానో ‘‘సు’’న్తి కత్వా సీసం ఉక్ఖిపి.
సత్థవాహో ‘‘అయం ఏత్తకాని సకటాని ఉక్ఖిపన్తో ఏవం న అకాసి, వేతనత్థం మఞ్ఞే కరోతీ’’తి సకటగణనాయ కహాపణే గహేత్వా పఞ్చసతభణ్డికం తస్స గీవాయ బన్ధాపేసి. సో అఞ్ఞేసం అత్తనో సన్తికం అల్లీయితుం అదేన్తో ఉజుకం గేహమేవ అగమాసి. మహల్లికా దిస్వా మోచేత్వా కహాపణభావం ఞత్వా ‘‘కస్మా, పుత్త, ఏవమకాసి, మా త్వం ‘మయా కమ్మం కత్వా ఆభతేన అయం జీవిస్సతీ’తి సఞ్ఞమకాసీ’’తి వత్వా గోణం ఉణ్హోదకేన న్హాపేత్వా తేలేన అబ్భఞ్జిత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ పున మా ఏవమకాసీ’’తి ఓవది. ఏవం సత్థా ‘‘చరియం చరణకాలే అహేతుకపటిసన్ధియం నిబ్బత్తేనాపి హి మయా వహితబ్బధురం అఞ్ఞో వహితుం సమత్థో నామ నాహోసీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకకోవ అగమాసి. తం దస్సేతుం అథ ఖో భగవా సాయన్హసమయం పటిసల్లానా వుట్ఠితోతిఆది వుత్తం.
తత్థ పటిసల్లానాతి పుథుత్తారమ్మణేహి చిత్తం పటిసంహరిత్వా సల్లానతో, ఫలసమాపత్తితోతి అత్థో. తేనుపసఙ్కమీతి పరిబ్బాజకేసు సకలనగరే పకాసనీయకమ్మం కత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ పరిబ్బాజకారామే సన్నిపతిత్వా ‘‘సచే, ఆవుసో సరభ, సమణో గోతమో ఆగమిస్సతి, కిం కరిస్ససీ’’తి. సమణే గోతమే ఏకం కరోన్తే అహం ద్వే కరిస్సామి, ద్వే కరోన్తే చత్తారి, చత్తారి కరోన్తే పఞ్చ, పఞ్చ కరోన్తే దస, దస కరోన్తే వీసతి, వీసతి కరోన్తే తింసం, తింసం కరోన్తే చత్తాలీసం, చత్తాలీసం కరోన్తే పఞ్ఞాసం, పఞ్ఞాసం కరోన్తే సతం, సతం కరోన్తే సహస్సం కరిస్సామీతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం సీహనాదకథం సముట్ఠాపేత్వా నిసిన్నేసు ఉపసఙ్కమి.
ఉపసఙ్కమన్తో పన యస్మా పరిబ్బాజకారామస్స నగరమజ్ఝేనేవ మగ్గో, తస్మా సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా సుగతమహాచీవరం పారుపిత్వా విస్సట్ఠబలో రాజా వియ ఏకకోవ నగరమజ్ఝేన అగమాసి. మిచ్ఛాదిట్ఠికా దిస్వా ‘‘పరిబ్బాజకా సమణస్స గోతమస్స పకాసనీయకమ్మం కరోన్తా అవణ్ణం పత్థరింసు, సో ఏతే అనువత్తిత్వా సఞ్ఞాపేతుం గచ్ఛతి మఞ్ఞే’’తి అనుబన్ధింసు. సమ్మాదిట్ఠికాపి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో పత్తచీవరం ఆదాయ ఏకకోవ నిక్ఖన్తో, అజ్జ సరభేన సద్ధిం మహాధమ్మసఙ్గామో భవిస్సతి. మయమ్పి తస్మిం సమాగమే కాయసక్ఖినో భవిస్సామా’’తి అనుబన్ధింసు. సత్థా పస్సన్తస్సేవ మహాజనస్స పరిబ్బాజకారామం ఉపసఙ్కమి.
పరిబ్బాజకా రుక్ఖానం ఖన్ధవిటపసాఖన్తరేహి సముగ్గచ్ఛన్తా ఛబ్బణ్ణఘనబుద్ధరస్మియో దిస్వా ‘‘అఞ్ఞదా ఏవరూపో ఓభాసో నామ నత్థి, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఉల్లోకేత్వా ‘‘సమణో గోతమో ఆగచ్ఛతీ’’తి ఆహంసు. తం సుత్వావ సరభో జాణుకన్తరే సీసం ఠపేత్వా అధోముఖో నిసీది. ఏవం తస్మిం సమయే భగవా తం ఆరామం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. తథాగతో హి జమ్బుదీపతలే అగ్గకులే జాతత్తా అగ్గాసనారహోతిస్స సబ్బత్థ ఆసనం పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. ఏవం పఞ్ఞత్తే మహారహే బుద్ధాసనే నిసీది.
తే పరిబ్బాజకా సరభం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచున్తి సమ్మాసమ్బుద్ధే కిర సరభేన సద్ధిం ఏత్తకం కథేన్తేయేవ భిక్ఖుసఙ్ఘో సత్థు పదానుపదికో హుత్వా పరిబ్బాజకారామం సమ్పాపుణి, చతస్సోపి పరిసా పరిబ్బాజకారామేయేవ ఓసరింసు. తతో తే పరిబ్బాజకా ‘‘అచ్ఛరియం సమణస్స గోతమస్స కమ్మం, సకలనగరం విచరిత్వా అవణ్ణం పత్థరిత్వా పకాసనీయకమ్మం కత్వా ఆగతానం వేరీనం పటిసత్తూనం పచ్చామిత్తానం సన్తికం ఆగన్త్వా థోకమ్పి విగ్గాహికకథం న కథేసి, ఆగతకాలతో పట్ఠాయ సతపాకతేలేన మక్ఖేన్తో వియ అమతపానం పాయేన్తో వియ మధురకథం కథేతీ’’తి సబ్బేపి సమ్మాసమ్బుద్ధం అనువత్తన్తా ఏతదవోచుం.
యాచేయ్యాసీతి ఆయాచేయ్యాసి పత్థేయ్యాసి పిహేయ్యాసి. తుణ్హీభూతోతి తుణ్హీభావం ఉపగతో. మఙ్కుభూతోతి నిత్తేజతం ఆపన్నో. పత్తక్ఖన్ధోతి ఓనతగీవో. అధోముఖోతి హేట్ఠాముఖో. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతోతి ‘‘అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బే ధమ్మా మయా అభిసమ్బుద్ధా’’తి ఏవం పటిజానతో తవ. అనభిసమ్బుద్ధాతి ఇమే నామ ధమ్మా తయా అనభిసమ్బుద్ధా. తత్థాతి తేసు అనభిసమ్బుద్ధాతి ఏవం దస్సితధమ్మేసు. అఞ్ఞేన వా అఞ్ఞం పటిచరిస్సతీతి అఞ్ఞేన వా వచనేన అఞ్ఞం వచనం పటిచ్ఛాదేస్సతి, అఞ్ఞం పుచ్ఛితో అఞ్ఞం కథేస్సతీతి అధిప్పాయో. బహిద్ధా కథం అపనామేస్సతీతి బహిద్ధా అఞ్ఞం ఆగన్తుకకథం ఆహరన్తో పురిమకథం అపనామేస్సతి. అప్పచ్చయన్తి అనభిరద్ధిం అతుట్ఠాకారం పాతుకరిస్సతీతి పాకటం కరిస్సతి. ఏత్థ చ అప్పచ్చయేన దోమనస్సం వుత్తం, పురిమేహి ద్వీహి మన్దబలవభేదో కోధోయేవ.
ఏవం భగవా పఠమవేసారజ్జేన సీహనాదం నదిత్వా పున దుతియాదీహి నదన్తో యో ఖో మం పరిబ్బాజకాతిఆదిమాహ. తత్థ యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి యస్స మగ్గస్స వా ఫలస్స వా అత్థాయ తయా చతుసచ్చధమ్మో దేసితో. సో న నియ్యాతీతి సో ధమ్మో న నియ్యాతి న నిగ్గచ్ఛతి, న తం అత్థం సాధేతీతి వుత్తం హోతి. తక్కరస్సాతి యో నం కరోతి, తస్స పటిపత్తిపూరకస్స పుగ్గలస్సాతి అత్థో. సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి హేతునా నయేన కారణేన సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స ఖయాయ. అథ వా యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి యస్స తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో. సేయ్యథిదం – రాగపటిఘాతత్థాయ అసుభకమ్మట్ఠానం, దోసపటిఘాతత్థాయ మేత్తాభావనా, మోహపటిఘాతత్థాయ పఞ్చ ధమ్మా, వితక్కుపచ్ఛేదాయ ఆనాపానస్సతి. సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి సో ధమ్మో యో నం యథాదేసితం కరోతి, తస్స తక్కరస్స సమ్మా హేతునా నయేన కారణేన వట్టదుక్ఖక్ఖయాయ న నియ్యాతి న నిగ్గచ్ఛతి, తం అత్థం న సాధేతీతి అయమేత్థ అత్థో. సేయ్యథాపి సరభో పరిబ్బాజకోతి యథా అయం సరభో పరిబ్బాజకో పజ్ఝాయన్తో అప్పటిభానో నిసిన్నో, ఏవం నిసీదిస్సతీతి.
ఏవం తీహి పదేహి సీహనాదం నదిత్వా దేసనం నివత్తేన్తస్సేవ తథాగతస్స తస్మిం ఠానే సన్నిపతితా చతురాసీతిపాణసహస్సపరిమాణా పరిసా అమతపానం పివి, సత్థా పరిసాయ అమతపానస్స పీతభావం ఞత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పక్కామి. తమత్థం దస్సేతుం అథ ఖో భగవాతిఆది వుత్తం. తత్థ సీహనాదన్తి సేట్ఠనాదం అభీతనాదం అప్పటినాదం. వేహాసం పక్కామీతి అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన ఆకాసం పక్ఖన్ది. ఏవం పక్ఖన్దో చ పన తంఖణఞ్ఞేవ గిజ్ఝకూటమహావిహారే పతిట్ఠాసి.
వాచాయ సన్నితోదకేనాతి వచనపతోదేన. సఞ్జమ్భరిమకంసూతి సమ్భరితం నిరన్తరఫుటం అకంసు, ఉపరి విజ్ఝింసూతి వుత్తం హోతి. బ్రహారఞ్ఞేతి మహారఞ్ఞే. సీహనాదం నదిస్సామీతి సీహస్స నదతో ఆకారం దిస్వా ‘‘అయమ్పి తిరచ్ఛానగతో, అహమ్పి, ఇమస్స చత్తారో పాదా, మయ్హమ్పి, అహమ్పి ఏవమేవ సీహనాదం నదిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. సో సీహస్స సమ్ముఖా నదితుం అసక్కోన్తో తస్మిం గోచరాయ పక్కన్తే ఏకకో నదితుం ఆరభి. అథస్స సిఙ్గాలసద్దోయేవ నిచ్ఛరి. తేన వుత్తం – సిఙ్గాలకంయేవ నదతీతి. భేరణ్డకన్తి తస్సేవ వేవచనం. అపిచ భిన్నస్సరం అమనాపసద్దం నదతీతి వుత్తం హోతి. ఏవమేవ ఖో త్వన్తి ఇమినా ఓపమ్మేన పరిబ్బాజకా తథాగతం సీహసదిసం కత్వా సరభం సిఙ్గాలసదిసం అకంసు. అమ్బుకసఞ్చరీతి ఖుద్దకకుక్కుటికా. పురిసకరవితం రవిస్సామీతి మహాకుక్కుటం రవన్తం దిస్వా ‘‘ఇమస్సపి ద్వే పాదా ద్వే పక్ఖా, మయ్హమ్పి తథేవ, అహమ్పి ఏవరూపం రవితం రవిస్సామీ’’తి సా తస్స సమ్ముఖా రవితుం అసక్కోన్తీ తస్మిం పక్కన్తే రవమానా కుక్కుటికారవంయేవ రవి. తేన వుత్తం – అమ్బుకసఞ్చరిరవితంయేవ రవతీతి. ఉసభోతి గోణో. సుఞ్ఞాయాతి తుచ్ఛాయ జేట్ఠకవసభేహి విరహితాయ. గమ్భీరం నదితబ్బం మఞ్ఞతీతి జేట్ఠకవసభస్స నాదసదిసం గమ్భీరనాదం నదితబ్బం మఞ్ఞతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.