౧. వత్త

తదత్థస్సేవాతి తస్స క్రియత్థస్స. యో కిరియాసఙ్ఖాతో అత్తో తస్సేవ. ఏతేన ఆధారమేతం క్రియత్థస్సాతి ఞాపేతి. నహిచ్చాదినా తదత్థస్సేవ విసేసనే కారణమాహ. సుత్తంవినాతిపరేసంవియ సుత్తం వినా. తాపి వత్తమానేయేవ భవిస్సన్తీతి ఇమినా వత్తుమిట్ఠత్తాతి ఏత్థ సేసవచనమవబోధేతి. ఏవకారేనా (తి వత్తమానస్సేవాతి ఏత్థ ఏవసద్దేన.) తబ్బివచ్ఛాతి వత్తమానవచనిచ్ఛా.

తంసమీపస్సాతి ఏత్థ తసద్దేన మహాకస్సపస్స సుభద్దవచనానుస్సరణసఙ్ఖాతో మరణప్పత్తిహేతు దుక్ఖానుభవసఙ్ఖాతో చ కిరియావిసేసో పరిగ్గహితో, తే వా వత్తమానకిరియావిసేసాతి తేసముభిన్నమాసన్నాని కమేన అధమ్మదీపనమరణాని, తేనాహ-దీపన మరణానమాసన్నత్తా’తి. ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘తక్కాలవత్తమానకిరియావిసేసస్స దీపనమరణసఙ్ఖాతం తంసమీపతావిపి కిరియన్తరం వత్తమానగ్గహణేన తంసామీప్యం గయ్హతి, యథా (గఙ్గాసమీపో) దేసో గఙ్గాతి వుచ్చతి తతో ‘గఙ్గాయం గావో’తి సియా’’తి. పురే ఇచ్చాదినా పక్ఖన్తరం విరచితం వుత్తికారేన, తదుపదస్సేతుం ముఖయతి ‘సభావతో’ ఇచ్చాది.

కిరియాకాలోతి వత్తమానకిరియాకాలో. అవసిస్సతీతి పురేపురాసద్దేహి దీపితఅనాగతకాలతో అవసిస్సతి. కిరియా కాలేతి దీపనమరణకిరియాకాలే. తస్సాతి దీపనమరణస్స. వత్తమానత్తాతి ఏత్థ వత్తమానేయేవ భవిస్సన్తీతి సేసో. అనేనాతి పురేచ్చాదివుత్తివచనేన. పురేపురాసద్దేహి అనాగతకాలావగమే సతి దిప్పతి మరతీతి ఏత్థ దీపనమరణకిరియాకాలో ముఖ్యే తదా వత్తతీతిఆహ- ‘ముఖ్యం వత్తమానత్తమాహే’తి. పున పక్ఖన్తరముపనీతం కాలేచ్చాదినా వుత్తికారేన, తముపదస్సేతుం ముఖమావత్తయతి ‘అనాగతే’చ్చాది.

వుత్తియం కాలబ్యత్తయోతి కాలాతివత్తనం, వత్తమానకాలాతిక్కమేన అనాగతకాలేపి బాహులకాత్యాదయో హోన్తీతి అధిప్పాయో. తదేవ సమత్థేతి ‘భవన్తేవ’ఇచ్చాదినా. త్యాదయోతీమినా సబ్బేసం ఆఖ్యాతికానం గహణం. లస్స దీఘోతి సమ్బన్ధో. గచ్ఛతీతి సక్కస్స సహభావం గమిస్సతీతి అత్థో.