ఛట్ఠకణ్డ
౧. వత్త
తదత్థస్సేవాతి తస్స క్రియత్థస్స. యో కిరియాసఙ్ఖాతో అత్తో తస్సేవ. ఏతేన ఆధారమేతం క్రియత్థస్సాతి ఞాపేతి. నహిచ్చాదినా తదత్థస్సేవ విసేసనే కారణమాహ. సుత్తంవినాతిపరేసంవియ సుత్తం వినా. తాపి వత్తమానేయేవ భవిస్సన్తీతి ఇమినా వత్తుమిట్ఠత్తాతి ఏత్థ సేసవచనమవబోధేతి. ఏవకారేనా (తి వత్తమానస్సేవాతి ఏత్థ ఏవసద్దేన.) తబ్బివచ్ఛాతి వత్తమానవచనిచ్ఛా.
తంసమీపస్సాతి ఏత్థ తసద్దేన మహాకస్సపస్స సుభద్దవచనానుస్సరణసఙ్ఖాతో మరణప్పత్తిహేతు దుక్ఖానుభవసఙ్ఖాతో చ కిరియావిసేసో పరిగ్గహితో, తే వా వత్తమానకిరియావిసేసాతి తేసముభిన్నమాసన్నాని కమేన అధమ్మదీపనమరణాని, తేనాహ-దీపన మరణానమాసన్నత్తా’తి. ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘తక్కాలవత్తమానకిరియావిసేసస్స దీపనమరణసఙ్ఖాతం తంసమీపతావిపి కిరియన్తరం వత్తమానగ్గహణేన తంసామీప్యం గయ్హతి, యథా (గఙ్గాసమీపో) దేసో గఙ్గాతి వుచ్చతి తతో ‘గఙ్గాయం గావో’తి సియా’’తి. పురే ఇచ్చాదినా పక్ఖన్తరం విరచితం వుత్తికారేన, తదుపదస్సేతుం ముఖయతి ‘సభావతో’ ఇచ్చాది.
కిరియాకాలోతి వత్తమానకిరియాకాలో. అవసిస్సతీతి పురేపురాసద్దేహి దీపితఅనాగతకాలతో అవసిస్సతి. కిరియా కాలేతి దీపనమరణకిరియాకాలే. తస్సాతి దీపనమరణస్స. వత్తమానత్తాతి ఏత్థ వత్తమానేయేవ భవిస్సన్తీతి సేసో. అనేనాతి పురేచ్చాదివుత్తివచనేన. పురేపురాసద్దేహి అనాగతకాలావగమే సతి దిప్పతి మరతీతి ఏత్థ దీపనమరణకిరియాకాలో ముఖ్యే తదా వత్తతీతిఆహ- ‘ముఖ్యం వత్తమానత్తమాహే’తి. పున పక్ఖన్తరముపనీతం కాలేచ్చాదినా వుత్తికారేన, తముపదస్సేతుం ముఖమావత్తయతి ‘అనాగతే’చ్చాది.
వుత్తియం కాలబ్యత్తయోతి కాలాతివత్తనం, వత్తమానకాలాతిక్కమేన అనాగతకాలేపి బాహులకాత్యాదయో హోన్తీతి అధిప్పాయో. తదేవ సమత్థేతి ‘భవన్తేవ’ఇచ్చాదినా. త్యాదయోతీమినా సబ్బేసం ఆఖ్యాతికానం గహణం. లస్స దీఘోతి సమ్బన్ధో. గచ్ఛతీతి సక్కస్స సహభావం గమిస్సతీతి అత్థో.
౩. నామే
పటిజానిస్సన్తీతి వత్తమానే అనాగతవచనం, పటిజానన్తీతి అత్థో. ఇతరమ్పన భూతే భవిస్సతీతి ఆసి, కరిస్సతీతి అకరి, చేతే స్ససీతి చేతితా అసి, భుఞ్జిస్ససీతి భుఞ్జితా అసి. అనోకప్పనా అస్సద్ధా. అమరిసనం అక్ఖమా. ఇమినావాతి అత్థివచనే ఉపపదే కోధా సద్ధాసు గమ్మమానేస్వ-సతీపి వచనన్తరే ఇమినావ సామఞ్ఞవచనేన సిద్ధన్తి అత్థో. గరహావమాతి తస్స హేతువచనం. తథాహిచ్చాదినా గరహావగమమేవ సమత్థేతి. అత్థినామ ఈదిసన్తి [అత్థినామాతి (పోత్థకే)] ఆభిదోసికస్స కుమ్మాసస్స పరిభుఞ్జనం విజ్జతే నామాతి అత్థో. విజ్జమానమ్పి తం అసద్దహన్తో అమరిసన్తో ఏవం వదతి. నత్థీతి మఞ్ఞేతి అధిప్పాయో, తేనాహ- ‘పచ్చక్ఖమపీ’తి [ఈదిసమ్పీతి] ఆది. యోపీతి సద్దస్స సోపీతి తసద్దేన సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. అత్థీతి విజ్జమానత్థేతి వుత్తవిజ్జమానత్థో వక్ఖమానపక్ఖత్తయేపి దట్ఠబ్బో.
నను అత్థినామ తాతాతి ఏత్తకే వుత్తే పఠమో అత్థినుఖోచ్చాదికో నిసీదిత్వాతి సద్దపరియన్తో చ, దుతియో అత్థినుఖోచ్చాదికో నిసీదిత్వాతి సద్దపరియన్తో చ తతియో అత్థిమఞ్ఞేచ్చాదికో జిగుచ్ఛనేయ్యన్తి సద్దపరియన్తో చ వచనప్పబన్ధో కథం లబ్భతీతి మనసి నిధాయాహ- ‘సోపనా’తిఆది. ఇమినాతి ‘అత్థియేవిహాపి నిన్దావగమో’తి వచనేన. ఠానభోజనే గరహతీతి సమ్బన్ధో. వుత్తం సక్కతానుసారేన. నిస్సాయనిస్సాయాతి యత్థ భగవా నిసిన్నో తం ఠానం నిస్సాయ నిస్సాయ.
౪. భూతే
కిరియారూపేతి కిరియాసభావే, ఏవమఞ్ఞత్రాపీతి అగమి అగమిత్థాతీమేహి అఞ్ఞత్ర అగముం ఇచ్చాదికే అగమోచ్చాదికే చ. అనుదరా అలోమికాతి సన్తమప్యుదరాదికం మహత్తాభావపటిపాదనాయ బహుత్తా భావపటిపాదనాయ చ న వత్తుమిచ్ఛీయతే.
౫. అన
అఞ్ఞపదత్థవుత్తియాతి వుత్తమఞ్ఞపదత్థం దస్సేతి ‘వక్ఖమానలక్ఖణో’చ్చాదినా. వక్ఖమానలక్ఖణోతివుత్తికారేన ‘‘ఆఞాయ్యా’’చ్చాదినా వక్ఖమానలక్ఖణో. అన్తోకత్వాతి ఇమినా ఆసద్దస్సాభివిధిమ్హి పవత్తిమాహ. అహరుభయతడ్ఢరత్తం వాతి ఏత్థ వాసద్దో పక్ఖన్తరే. అడ్ఢరత్తసద్దేన రత్తియా చతుత్థో భాగో-త్ర వత్తుమిట్ఠో, అహో చ తస్స అడ్ఢరత్తఞ్చాతి అత్థో. ఇమస్సాధిప్పాయత్థమాహ- ‘అతీతేచ్చాది. ఉభయత్థ అధిప్పాయం వివరతి‘అయ’మిచ్చాదినా. పఞ్చయామోతి అతీతాయ రత్తియా పచ్ఛిమపఞ్చచత్తాలీసవినాడికాధికఘటికాత్తయం అనాగతాయ పురిమపఞ్చచత్తాలీసవినాడికాధికఘటికత్థయఞ్చేతి అడ్ఢాధికసత్తఘటికాపరిమాణో ఏకో యామో అహస్స చత్తారోతి పఞ్చ యామా పహారా అస్సాతి పఞ్చయామో.
గతాయపచ్ఛిమో యామో, పచ్ఛిమద్ధమిమస్స వా;
పహారో-నాగతాయాదీ, తదద్ధమపి వా తథా.
వుత్తకాలావధి మజ్ఝో, కాలో సో-జ్జతనో మతో;
తన్నిసేధేన యోత్వఞ్ఞో, సో-నజ్జతనో మతో.
అగమత్థాతిఆదీసు అఈస్సఆదీనం సమ్బన్ధిబ్యఞ్జనస్సాభావా న ఇఞ. బ్యామిస్సేపీతి అజ్జతనమిస్సేపి భూతే. నఞ్సమాసనిస్సయే బ్యామిస్సే యథా పప్పోతీతి దస్సేన్తో ఆహ- ‘పరియుదాసేతావే’చ్చాది.
అజ్జతననిస్సయోతి బ్యామిస్సే అజ్జతనభాగీనిస్సయో. అత్థుతి పఞ్హే తు తదఞ్ఞనిస్సయోతి బ్యామిస్సేయేవ తతో అజ్జతనతో ఇతరానజ్జతన నిస్సయో అఞ్ఞత్రాతి బ్యామిస్సతో అఞ్ఞత్ర భూతకాలే. పసఙ్గోతి ఆ ఞుఆదీనం పసఙ్గో. అజ్జహియ్యోవాతి బ్యామిస్సతాదస్సనత్థం వుత్తం.
౬. పరో
సమాసోతి ఛట్ఠీసమాసో కారకసమాసో వా. నిపాతనతా చాస్స విసేసతోతి. ఏతఞ్చాతి పరోక్ఖేతి ఏతఞ్చ. క్రియత్థస్స ఉపాధి విసేసనం క్రియత్థోపాధి, తస్స క్రియత్థోపాధినో భూతా నజ్జతనస్స సాధనద్వారేన విసేసనం, న తూజుకంత్యత్థో. కస్మా నోజుకం విసేసనం త్యాహ ‘బ్యవచ్ఛేజ్జాభావా’తి. తమేవ ఫుటయితుమాహ- ‘తథాహి’చ్చాది.
సాధియమానాతి ఇమినా ధాత్వత్థస్సాపరినిప్ఫన్నతం బోధేతి. తే సన్తి ఇన్ద్రియానం. సన్తో విజ్జమానో విసయో యేసం ఇన్ద్రియానం తే సమ్భావో తత్తం, తస్మా. నేతి పటిసేధే, సాధనద్వారేన విసేసనత్తే బ్యవచ్ఛేజ్జసబ్భావా యథావుత్తదోసో న భవతీతి అత్థో. దోసా భావమేవ దస్సేతుమాహ- ‘యస్సి’చ్చాది. యస్సాతి ధాత్వత్థస్స. తత్థాతి తస్మిం అప్పచ్చక్ఖే ధాత్వత్థే. కారకానం సత్తిసభావత్తా సాపి అపచ్చక్ఖా వాతి చోదేతి ననుచేచ్చాదినా. అసత్తోతి అసమత్థో.
అత్తానామ అత్తనో పచ్చక్ఖోతి తబ్బిసయే అమ్హకారకస్స విధానమయుత్తన్తి మనసి నిధాయ యం వుత్తం వుత్తికారేన, తముపదస్సేతుమాహ- ‘ననుచే’చ్చాది. అత్తబోధనీయాపి హి కిరియా యదా చిత్తవిక్ఖేపతో నోపలక్ఖీయతే, తదాయం పరోక్ఖా భవతి, తేనుత్తమవిసయేపి పరోక్ఖభావో తస్సా భవత్వేవ. జాగరతోపి యదా మదా మనోబ్యాతఙ్గతో అనుపలద్ధి, తదాపి భవత్యేవేతి దస్సేతుం వుత్తం బ్యాసత్తవచనం. అభినిబ్బత్తికాలేతి కిరియా నిబ్బత్తికాలే, ‘సుత్తో-హం కిం విలలాప, మత్తో-హం కింవిలలాపే’తి ఇదమత్రోదాహరణం. చిత్త చిక్ఖేపవిసయప్పదస్సనాయేత్థ సుత్తవచనం.
౭. ఏయ్యా
ఏయ్యాదోతీమినా ఏయ్యాద్యత్థో గహితోతి బోధేతుం యేనేచ్చాదికం వుత్తం. నిమిత్తసద్దాపేక్ఖాయ తన్తి వత్తబ్బే విసయసద్దాపేక్ఖాయసోతి వుత్తం. తేసన్తి ఏయ్యాదీనం. విసయం దస్సేతి ‘హేతుఫలేస్విచ్చాదికో’తి. ఆదిసద్దేన పఞ్హపత్థనాదయో గహితా. అథాత్ర క్రియగ్గహణాభావే క్రియాతిపత్తియన్తి కథం లబ్భతిచ్చాహ- ‘క్రియాతి పత్తియ’న్తి ఆది. క్రియాతిపత్తియన్తి వివరణం కతన్తి సమ్బన్ధో.
అభిధేయ్యద్వారేనాతి కిరియాసఙ్ఖాతఅత్థముఖేన, పకతక్రియత్థ విసేసనత్తాతి క్రియత్థాధికారతో అధికతస్స ధాతుస్స విసేసనత్తా. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘అతిపత్తియన్తి అధికతక్రియత్థవిసేసనం, విసేసనఞ్చ హోన్తం నోజుకం భవితుమరహతి కిఞ్చరహి అభిధేయ్యద్వారేన, తథాహి అతిపతనం నామ క్రియాయ హోతి, న క్రియత్థస్స అయుజ్జనతో, తస్మా అతిపత్తియన్తివుత్తేక్రియాతిపత్తి యన్తి ఇదం క్రియత్థవిసేసనం హోన్తం అభిధేయ్యద్వారేన హోతీతి క్రియాతిపత్తియన్తి వివరణం కత’’న్తి. విధురప్పచ్చయోపనిపాతతోతి విరుద్ధప్పచ్చయసమవాయాతి అత్థో.
కారణవేకల్లతోవాతి హేతుమతో ఫలస్స యో హేతు తస్స వికలత్తేన. తత్రేతీమస్స అత్థో వత్తమానవిసయేతి. క్రియాతిపత్తియన్తి భూతాది క్రియాతిపత్తియం. లిఙ్గతోతి నిమిత్తేన. గమకేన లిఙ్గేన గమ్మాయాతిపత్తియా బుజ్ఝనకాలం వత్తమానో కాలో న తిట్ఠతి అతిక్కమతీతి ఆహ- ‘వత్తమానతాయ బ్యతిక్కమా’తి. తదేవ ఫుటయతి ‘సమకాల’న్తిఆదినా. సమకాలన్తి ఏకక్ఖణే. వత్తమానస్స క్రియాతిపత్యసమ్భవా తదవసిట్ఠాతీతానాగతేస్వేయ్యాదీనమ్భావో (అఞ్ఞథా) నుపపత్తియాతి వుత్తం వుత్తియం ‘సామత్థియాతిఆది.
లిఙ్గేనాతి ఏత్థ పుబ్బే దక్ఖిణేన గమనే సతి సకటిస్సాపరియా భవనదస్సనం దక్ఖిణేన గమనస్స సకటాపరియాభవనహేతుత్తే లిఙ్గం, దక్ఖిణేన గమనస్సాతిపత్తియా అఞ్ఞతో గమనాది లిఙ్గం. సకటా కిరియాభవనాతిపత్తియా సకటే గరుభారారోపనాది లిఙ్గం. పఠమవయే అరహత్తభవనం తంహేతుభూతఞ్చ పబ్బజ్జం పరేసం పఠమవయే పబ్బజ్జానిమిత్తారహత్తప్పత్తిలిఙ్గేన విఞ్ఞాయ పబ్బజ్జాయాతిపత్తి ఘరకమ్మబ్యావటతాదిలిఙ్గేన, అరహత్తస్సాతిపత్తి చ పబ్బజ్జానిమిత్తాభావేన [భావవిరహేన (పోత్థకే)] లిఙ్గేనావసీయతేతి లిఙ్గేన భూత క్రియాతిపత్తి పన వేదితబ్బా, యది పనేవమభిఞ్ఞాలాభీ పయుఞ్జతి తదా పచ్చక్ఖఞాణేనేవ సబ్బం విఞ్ఞాయ పయుఞ్జతీతి వేదితబ్బం. లిఙ్గతోవసీయమానాయన్తి పన బాహుల్లేన వుత్తం.
౮. హేతు
నిచ్చభవనం హేతు (త్యాదినా) హేతుఫలభావోయేవేత్థ, నాతి పత్తీతి దీపేతి. సబ్బప్పచ్చయోదాహరణవసేనాతి సబ్బేసం ఏయ్యాదీనమ్పచ్చయానం ఉదాహరణవసేన. హేతుఫలానం సబ్భావతోతి వుత్తత్తా హేతుఫలాని దస్సేతి హననమిచ్చాదినా. ఏవం హేతుఫలసబ్భావతో సబ్బకాలే చ విధానతో ఏత్థ వత్తమానేపి పప్పోతీతి భావో. సో చ హేతుహేతుమన్తభావో చ.
౯. పఞ్హే
పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం పదన్తిఆదీసు పఞ్హోతి పురిమం పదం, సమ్పుచ్ఛనాతి పచ్ఛిమం పదన్తిఆదినా దట్ఠబ్బం. సమేచ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పుచ్ఛనా సమ్పుచ్ఛనా, యాచనం దేహీ త్యాదినా యాచనమత్థం, ఇట్ఠస్సాసమ్పత్తస్సాత్థనమిట్ఠాసింసనం. పత్తకాలవసేన చ విసయభేదేన భిన్నాయ పీతి యోజేత్వా అత్థో దట్ఠబ్బో. పత్తకాలం దస్సేతి నిమిత్తభూతస్సాతిఆదినా. నిమిత్తభూతస్సాతి తంతంకిచ్చసమ్పజ్జనే కారణభూతస్స. విధి నామ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయిక నిమన్తణామన్తణాజ్ఝేసనపేసనాని. ఏత్థ చ అనుఞ్ఞాపత్తకాలేసు చ పఞ్చమీ విహితా పరేహి, దిట్ఠధమ్మికాదీసు పఞ్చసు సత్తమీ. ఇధ పన తే ద్వేపి విధివిసేసాయేవాతి విధిమ్హి అన్తోకరిత్వా ఏయ్యాదిం విధాతుం యం వుత్తం వుత్తికారేన, తదిదాని వత్తుకామో ఆహ- ‘అనుఞ్ఞాపత్తకాలేసుపి’చ్చాది. విధిప్పతీతిమేవ పకాసేతి ‘ఏవం కరేయ్యాసీ’’తిచ్చాదినా. అనుజానన్తోపి దీపేన్తోపి కిరియాసు బ్యాపారేతియేవాతి బ్యాపారణమ్పతీతితోతి యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో.
పేసనేపి కేసఞ్చి బ్యాకరణఞ్ఞూనం సత్తమీవిధిచ్ఛితోతివుత్తికారేన యం వుత్తం, తం దాని వత్తుమాహ- ‘పేసనే పి’చ్చాది. సమూలతన్తి కేసఞ్చి సద్దికానం సత్తమీవిధివిధానమూలేన సమూలతం. ‘‘అనుమతిపరికప్పత్థేసు సత్తమీ’’తి (౩-౧-౧౧) కచ్చానసుత్తం. కత్తుమిచ్ఛతో పరస్స అనుజాననం అనుమతి, పరికప్పనం సల్లక్ఖణం నిరూపనం పరికప్పో హేతుఫలకిరియా సమ్భవో చ, తస్మిం అనుమత్యత్థే చ పరికప్పత్థే చ సత్తమీవిభత్తి హోతీతి అత్థో. అత్థగ్గహణేన విధినిమన్తణామన్తణాజ్ఝేసన పత్థనాపత్తకాలేసు చ.
౧౦. తు అన్తు
ఉదాహటాతి గచ్ఛతు గచ్ఛన్తుఆదినా ఉదాహటా. దదాతూతి యాచనే.
౧౧. సత్య
అరహత్థే చాయమేవ పయోగో, తేన భవం ఖలు రజ్జం కరేయ్య భవం అరహోతి యోజేత్వా దట్ఠబ్బో.
౧౨. సమ్భా
యోగ్గతాజ్ఝవసానన్తీమస్సాత్థపదం, సత్తిసద్దహనన్తి సామత్థియస్స సద్దహనన్తి అత్థో. పయోగానుసారితం దీపేతీ సమ్బన్ధో. గమ్మమానేతి సమ్భావేమిచ్చాదినా భ్వాదిధాతూహి అవుచ్చమానేపి గమ్యమానే. ఉదాహటం ‘అపిపబ్బతం సిరసా భిన్దేయ్యా’తి. మహాబలతాయ హత్థిహననే అలమత్థవిసయే సమ్భావనే సత్యపి అలం సద్దో-త్రాలమత్థో యుత్తోతి న భవన్తేత్యాదయో హనిస్సతి. ధాతునాతి ఏత్థ ధాతుగ్గహణేన భ్వాదయో గయ్హన్తే తత్థ ధాతుసద్దస్స రుళ్హత్తా పుబ్బాచరియసఞ్ఞాయ వా. ఉదాహటన్తి భుఞ్జేయ్య భవం త్యాదినా.
౧౩. మాయో
సూతి మాసూతి ఏత్థ సుసద్దో. ఏత్థ ఇమస్మిం ఉదాహరణే. నివత్తేతి మాసద్దోతి సేసో. ఆరద్ధన్తి ఇమినా వత్తమానం వనగమనం దస్సేతి. అన్తోభూతణ్యత్థాతి ణిప్పచ్చయాభావేపి అత్తని అన్తోభూతణ్యత్థ ధాతుతో. ఈఆదీనం ఆఆదీనఞ్చ సకకాలోనామ భూతో కాలో. ధాతుసమ్బన్ధో విసేసనవిసేస్సభావో, తేనాహ- ‘ధాత్వత్థ సమ్బన్ధే విసేసన విసేస్సభావలక్ఖణే’తి. సబ్బత్థాఖ్యాత వాచ్చోత్థో విసేస్సో స్యాద్యన్తవాచ్చో విసేసనం.
ఇట్ఠోతి పరేసమిట్ఠో. జాననత్థవసేన గమనత్థత్తాతి ‘‘గమనత్థా కమ్మకా’’తి (౫-౫౯) సుత్తే గమనత్థసద్దేన ‘యే గత్యత్థా తే బుద్ధ్యత్థా’తి జాననత్థోపి గహితోతి ఏవం గహితజాననత్థవసేన గమనత్థత్తాతి అత్థో. అభిమతాని పాణినియానం. తథా సద్దస్సత్థమాహ- ‘అనన్తరేన గతత్థ’(న్తి అన)న్తరే వుత్తేన కరణభూతేనాతి అత్థో. అభిమతోతి పాణినియానమేవ ఇధాధిప్పేతసముచ్చయం వత్తుమాహ- ‘సముచ్చయో’ఇచ్చాది. అథాత్ర కథమనేకాసం కిరియానం చీయ మానతా యావతా ఏకావాటనకిరియాజ్ఝయనకిరియా చేత్యాసఙ్కియాహ- ‘సాధనభేదనే’చ్చాది. మఠాదిసాధనానమ్భేదేనాటన కిరియాయపి భేదోతి అత్థో. తక్కిరియాప్పధానస్సాతి సా లవనకిరియా పధానమస్స కత్తునో. యో- యమఞ్ఞేపి నియోజేన్తో వియ కిరియం కరోతి సో నా-ఞ్ఞకిరియాపధానే యుత్తో, తక్కిరియాప్పధానేయేవేతి.
౧౪. పుబ్బ
మహావాక్యరూపత్తా పకరణస్స తదపేక్ఖాయ వాక్యేకదేసత్తం ‘‘వత్తమానే తిఅన్తి, భవిస్సతి’’చ్చాదీనం వాక్యానన్తి ఆహ ‘వాక్యేకదేసేహీ’తి. అతోయేవమాహ-వాక్యావయవోపరో-ధునా కరీయతే’తి. విధివాక్యత్తమస్స దస్సేత్వా నియమవాక్యత్తం దాని దస్సేతుం ‘అథవా నియమత్థమిదన్త్యాదీన’న్త్యాహ. నియమసుత్తత్తమేవ ఫుటయతి ‘తేహి’చ్చాదినా. తేహి తేహి సుత్తేహీతి ‘‘వత్తమానే తి అన్తి’’చ్చాదీహి తేహి తేహి సుత్తేహి. ఇమినాతి ‘‘పుబ్బపరా’’దినా ఇమినా సుత్తేన. నను తుమ్హామ్హసేసేసూతి ఏత్తకే వుచ్చమానే ‘తుమ్హామ్హసద్దవచనీయేసు తదఞ్ఞసద్దవచనీయేసు చ కారకేసూ’తి అయం విసేసో కుతో గమ్యతే యేనేవం వివటంత్యాహ- ‘కత్తుకమ్మే’చ్చాది. కత్తాదీసు విధానఞ్చ వక్ఖతి.
కత్తుకమ్మానమేవాతి ఇమినా భావం బ్యవచ్ఛిన్దతి. తథా చ వక్ఖతి- ‘తుమ్హామ్హసద్దవచనీయత్తాభావా’తి. అసత్వభూతాయేచ్చాదికమేకవచన సమ్భవే కారణం, తుమ్హామ్హేచ్చాదికన్తు పఠమపురిససమ్భవే. తుమ్హామ్హసేసేసు హోన్తా మజ్ఝిముత్తమపఠమా కథం భావాదీసు విఞ్ఞాయన్తి కథఞ్చ తుమ్హామ్హాదిసద్దవచనీయస్స కారకత్థస్సాఖ్యాతేన తత్థ విహితేన సఞ్ఞావిభత్తా తుమ్హామ్హాదిసద్దప్పయోగాభావోచ్చాసఙ్కియ యం వుత్తం వుత్తియం తందాని వివరన్తేన ‘యది భావాదీసు మానాదయో న విధీయన్తే తదామానాదీసు పరేసు భావాదీసు క్యలాదీనం విధానమేవ నోపపజ్జతీ’తి ఇమినా సామత్థియేన తుమ్హాదీసు కారకేసు మజ్ఝిమాదీనం భావో విఞ్ఞాయతి తేనేవ తుమ్హాదికారకత్థస్స తత్థ విహితేనాఖ్యాతేన సఞ్ఞాపితత్తా తుమ్హాదిసద్దప్పయోగో నామ న హోతీతి దస్సేతుం ‘తుమ్హాదిస్వి’చ్చాదికమారద్ధం. యజ్జేవం తుమ్హాదిసద్దప్పయోగోయేవ న సియా చ్చాహ- ‘యజ్జేవ మిచ్చాది. పరిహారమాహ- ‘ససద్దేనా’తి. తుమ్హాదిసద్దేన. బ్రాహ్మణాఇచ్చనేనాభిహితమేవ బహుత్తం బహవోతి వచనేనానుజ్జతే. వచనాభావే కథం తుల్యాధికరణత్తంత్యాహ- ‘అనుజ్జమానస్సి’చ్చాది. అనుజ్జమానస్సాతిఅనువదితబ్బస్స గచ్ఛతిచ్చాదినా నిద్దిట్ఠస్స కత్తునో.
అనువాదేనాతి (తుమ్హాది) అనువాదేన. ‘‘నామమ్హి పయుజ్జమానేపి తుల్యాధికరణే పఠమో’’తి (౩-౧-౫) కచ్చానవచనం, తేనాహ- ‘తేనేవి’చ్చాది. అసమానాధికరణత్తా హి ‘తయాపచ్చతే’చ్చాదో న భవతి. తథాహి తయేచ్చేతం కత్తువాచీ పచ్చతేచ్చేతం కమ్మవాచీ కమ్మే ఆఖ్యాతప్పచ్చయ విధానతో.
‘ఏహి మఞ్ఞే రథేన గమిస్ససీ’తి పాణినియాతిమతనిప్ఫాదనక్కమో (నిరస్స) తే ‘పరిహాసే’చ్చాదినా. మఞ్ఞతిస్స పయోగేతి ఉపపదవసేన మనధాతుస్స పయోగే. ధాతుమ్హాతి గమిఆదితో. ఉత్తమ పురిసేకవచనే పత్తేతి గమిస్సామీతి పత్తే. మజ్ఝిమోభిమతోతి గమిస్ససీత్యభిమతో. మజ్ఝిమే పత్తేతి మఞ్ఞసేతి పత్తే, ఉత్తమేకవచన మిట్ఠన్తి మఞ్ఞేతిట్ఠం. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘మఞ్ఞసే త్వం రథేన గమిస్సామీతి వత్తబ్బే మఞ్ఞే త్వం రథేన గమిస్ససీతి భవతీతి (వుత్త’’న్తి). ఏహి మఞ్ఞేచ్చాది న కిఞ్చి వుత్తం వుత్తియం. యథాసవిసయేవమజ్ఝిముత్తమా సమ్పజ్జన్తి, తథాసమ్బన్ధముపదస్సయమాహ- ‘ఏవమేత్థాభిసమ్బన్ధో’చ్చాది. పరాభిమతం సమ్బన్ధం కురుమానో ఆహ- ‘నత్వేవ’మిచ్చాది. అథోచ్చతేచ్చాదినా పరాధిప్పాయమాహ- ‘యదే’చ్చాది.
యదేవమభిసమ్బన్ధోతి ‘మఞ్ఞసే త్వం రథేన గచ్ఛామీ’తి యదా ఏవమభిసమ్బన్ధో కరీయతీత్యత్థో. సో చేవమనుగతోతి ‘మఞ్ఞే అహం త్వం రథేన గచ్ఛసి’చ్చేవం సో చ పయోగో అనుగతోత్యత్థో. పకారన్తరకప్పనాయాతి ‘మఞ్ఞసే త్వం రథేన గచ్ఛామీ’తి అన్తరకప్పనాయ.
౧౫. ఆఈ
తేనచాతి సమాసితత్తేన చ,స్సత్యాదీనమగ్గహణన్తి యది తేసం గహణం సియా ఆఈస్సాదీసూతి న సమాసేన వదేయ్య.
౧౭. భూస్స
కతాకతప్పసఙ్గీయో విధి సో నిచ్చో-నిచ్చా బలవాతి పఠమం వుక భవతీతి దస్సేతుమాహ- ‘కతాకతప్పసఙ్గిత్తా’చ్చాది.
౧౮. పుబ్బ
అఆద్యపేక్ఖేతి అఆదీసూతి అనువత్తఅఆద్యపేక్ఖే.
౨౩. కర
నను చ ‘సోస్సా’తి కస్మా వుత్తం ‘‘క్వచి వికరణాన ‘‘మిచ్చేవ (౫-౧౬౧) లోపో సియాతి ‘కరస్స కు’న్తి వత్తబ్బన్తి చోదనమనసి నిధాయాహ- ‘క్వచి వికరణానం త్యాది. అఞ్ఞత్రపయోగానుసరణా పయోగానుసరణం వినా ఓలోపో విఞ్ఞాతుం న సక్కాతి సమ్బన్ధో.
౨౫. హాస్స
కారియం ఆహఙ్సఙ్ఖాతమస్స అత్థీతి కారియీ, తేన అపరో కారియీ హఞ్ఞతి హింసీయతీతి అత్థో.
సహోస్సేహీతి కరస్స ఓకారేన స్సేన చ సహ హాస్స స్సేన సహాతి అత్థో. అథ కథం ఓస్సేహి సహేవ వుత్తా దేసోతివిఞ్ఞాయతీచ్చాసఙ్కియాహ- ‘సహవచనసామత్థియా’తి. సహ సద్దస్స సహత్థ(స్స చ) సోస్స స్సేనాతి కథనసామత్థియాతి అత్థో. అధిప్పాయం వివరతి ‘ఏవం మఞ్ఞతే’చ్చాదినా. ఏవం మఞ్ఞతే- ఓస్సాన మనాదేసిత్తే ఇచ్చాదినా పాఠేన భవితబ్బమివ లక్ఖీయతే… తేనేవ పాఠేనసహవచనసామత్థియస్స పతీతిసబ్భావతో. న తు ‘ఏవంమఞ్ఞతేఓస్సానమన్తాదేసత్తే హాస్సచాతి వచనమనత్థకం సియా హా తో చేత్వేవ వదేత్య ఓస్సానమనాదేసిత్తే’చ్చాదినా పాఠేన… ఓస్సానమన్తాదేసప్పసఙ్గస్సేవాభావతో. నహేత్థాదేసాదేసి సమ్బన్ధఛట్ఠీ అత్థి… సోస్సాతి విసేసనఛట్ఠియాప్పధానాయ స్సేనాతి సహత్థే తతియాయ చ నిద్దిట్ఠత్తా. ఉభయత్థాతి స్సత్యాదీసుస్సాదీసు చ.
౨౮. ఆఈ
పుబ్బసరలోపోతి వికరణలోపో ఆకారాదేసే చ ద్వీసు వారేసు పుబ్బసరలోపో.
౨౯. గమి
అగాతి ఈమ్హి లలోపో, ఆకారాదేసే చ పుబ్బసరలోపో.
౩౦. డంస
అగఞ్ఛా అగచ్ఛీతి నిగ్గహీతాగమేన.
౩౨. ణానా
ఉజ్ఝితానుబన్ధానన్తి పరిచ్చత్తానుబన్ధానం.
౩౩. ఆఈ ఊ
సుత్తే ఆతి ఇమినా ఉభయత్థ పఠమపురిసేకవచనం గహితన్తి ఆహ- ‘ఆ’తిఆది.
౩౪. కుస
అభిరూహీతి ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి (౧-౩౩) దీఘో.
౩౫. ఆ ఈ స్స
పరోక్ఖాపరనామధేయ్యానన్తి పరోక్ఖాతిఅఞ్ఞనామానం.
౩౮. ఏయ్యా
తేహేవాతి హేట్ఠా వుత్తసుత్తద్వయేహేవ, సహచరితఞాయేనాతి ‘‘భూతే ఈ ఉం’’ఇచ్చాదో (౬-౪) పరచ్ఛక్కే పఠమ పురిసేకవచనఆకారేన ‘‘అనజ్జతనే ఆఞు’’ఇచ్చాదో (౬-౫) పుబ్బచ్ఛక్కే పఠమపురిసేకవచన ఆకారేన చ సహచరితాకారానమేవ పచ్చాసత్తియా సహచరితా పత్తివసేన పవత్తఞాయేన గహణన్తి అత్థో. గహితత్తా త్వాది సమ్బన్ధీ గయ్హతేతి సమ్బన్ధో. నిస్సయకరణం నామ బ్యత్తివసేనేవ, న సామఞ్ఞవసేనాతి ఆహ ‘ఏతేనా’తిఆది.
౪౦. ఏఓ
అన్తసరాదిలోపో ‘‘రానుబన్ధేన్తసరాదిస్సా’’తి (౪-౧౩౨).
౪౨. ఓస్స
ఆదేసానన్తి అఆదీనమాదేసానం.
౪౬. ఇంస్స
పుబ్బస్మిన్తి అకాసిన్తి ఏత్థ.
౫౨. తస్స
క్రియత్థవిహితానమ్పి ధాతువిహితానమ్పి అఞ్ఞేసం తబ్బాదీనం పచ్చయానం న గహణన్తి సమ్బన్ధో.
౫౪. మిమా
అమ్హీతిఆదీని వత్తమానే త్వాదీసు వా మిమానముదాహరణాని.
౫౭. హిమి
ముయ్హామి ముహ=వేచిత్తే ‘‘దివాదీహి యక’’ (౫-౨౧).
౬౧. ఞాస్స
జానాతి ‘‘ఞాస్స నే జా’’ (౫-౧౨౦)
౬౭. హనా
ఛ చ ఖా చ ఛ ఖా.
౭౦. కయి
ఇమినా కతా కయిరాతి అజ్ఝాహరితబ్బం.
౭౧. టా
ఏయ్యుమాదీనం ఏయ్యస్సాతి వుత్తత్తా ఉపాదివజ్జితస్సాతి విఞ్ఞాయతి.
౭౪. గురు
ఓకారో గురుతి సంయోగపుబ్బత్తా వుత్తం.
౭౬. ఓవి
వికరణసద్దస్స అఞ్ఞథాపి బ్యవచ్ఛేదకత్తసమ్భవే ఇధాధిప్పేతం బ్యవచ్ఛేదకత్తమ్పటిపాదేతుమాహ- ‘యదిపి’చ్చాది.
౭౮. ఏయ్యా
అఞ్ఞత్రాపీతి భవేయ్యాముభవేయ్యామఇచ్చత్రాపి.
ఇతి మోగ్గల్లానపఞ్చికాటీకాయం సారత్థవిలాసినియం
ఛట్ఠకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితా చ సబ్బథా సారత్థవిలాసినీ టీకేతి.
నిగమ
౧. సబ్బదా సుభదాయిత్తా, సత్తానన్తనిసేవితే;
పసత్థే-న్వత్థసఞ్ఞాయ, పఞ్ఞాతే సుభసఞ్ఞితే.
౨. చాగవిక్కమపఞ్ఞానుద్దయాదిగుణసాలినా;
సుభసేనాధినాథేన, కారితే వసతా సతా.
౩. పటిసల్లానసారుప్పే, విహారే సాధుగోచరే;
మనోనుకూలే యోగీనం, వరే విక్కమసున్దరే.
౪. థేరేన రచితా సాయం, సాసనుజ్జోతనత్థినా;
టీకా గురుపదమ్భోజ, రజోమత్థకసేవినా.
౫. బహుస్సుతానం విఞ్ఞూనం, పరమత్థావగాహినం.
పవత్తతు చిరం చేతో, రఞ్జయన్తీ నిరన్తరం.
౬. యేసం న సఞ్చితా పఞ్ఞా, నేకసత్తన్తరోచితా;
సమ్మోహబ్భహతావేతే, నావబుజ్ఝన్తి కిఞ్చిపి.
౭. కిన్తేహి పాదసుస్సూసా, యేసం నత్థి గురూనిహ;
యే తప్పాదరజోకిణ్ణా, తేవ సాధూవివేకినో.
౮. పుఞ్ఞేన సత్థరచనాజనితేన తేన,
సమ్బుద్ధసాసనవరోదయకారణేన;
లోకామిసేసుపి కిలేసమలా అలగ్గో,
సమ్బుద్ధసాసనవరోదయమాచరేయ్యం.
౯. యే-నన్తతన్తరతనాకరమన్థనేన,
మన్థాచ లోల్లసితఞాణవరేన లద్ధా;
సారామథాతి సుఖితా సుఖయన్తి చఞ్ఞే,
తేమే జయన్తి గురవా గురవో గుణేహి.
౧౦. టీకాయో వినసాదినం విరచయీ యో కణ్ఠభూసాపరో,
విఞ్ఞూనం జినసాసనామలమతీసో-కాసి చానాకులం;
సన్తోసక్కమనోమనోమకమనో సబ్భావనీయో మహా,
సామీ మే గురుపుఙ్గవో విజయతే సారీసుతో-యం భువి.
౧౧. రాజా విక్కమబాహు బాహితరిపూ తాత్వస్స [భాతాస్స] లోకిస్సరో,
సమ్మిత్తానిహనో తిసీహళపతీ యోయం మహావిక్కమో;
నిబ్భీతో [తిసూరో] విజయాదిబాహు విజయీ సో ఆసి లఙ్కిస్సరో,
తం నిస్సాయ ఫలం చిరాయ ఫలతఞ్చేతం సతం సన్తతం.
సిద్ధి రత్థు
౧. అగ్గమ్మోతివంసేన, అభయారామసామినా;
పఞ్చికావణ్ణనాభూతా, సా సారత్థవిలాసినీ.
౨. మ్రమ్మక్ఖరమారోపేత్వా, విసోధేత్వా యథాబలం;
సకియబ్యవహారేన, తిథీవసు కరిన్దునా.
౩. యుత్తే వస్సే లఙ్కాదీపా, సరట్ఠమాహతా పున;
భాస్సప్పదీపకాతన్త, కాసికాపఞ్చికాదిహి.
౪. సంసన్దిత్వా విచారేత్వా, వాచేత్వాచ పునప్పునం;
ఊనాధికాది దోసాని, అపనేత్వా సినేసినే.
౫. సుద్ధట్ఠకే చ వస్సేసా, పాపితా పకతిట్ఠితిం;
సుద్ధాసుద్ధంవ దస్సేన్తీ, సోధేతు పాఠసుద్ధియా.