నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

పయోగసిద్ధిపాళి

౧. సఞ్ఞాదికణ్డ

సిద్ధ-మ్బత్థుం సమ్మా వన్దే

గన్థారమ్భకథా

సిద్ధ+మిట్ఠదదం బుద్ధం, ధమ్మం మణింవ స్వత్థదం;

సఙ్ఘఞ్చ సాదరం నత్వా, పయోగసిద్ధి వుచ్చతే.

పభావో మోగ్గల్లానస్స, బ్యాకరణే చ పేటకే;

నిస్సేసేవ కబ్బాతిత్తో, అహో అచ్ఛరియో వత.

వుత్తఞ్హి పుబ్బసీహళాచరియ+పాచరియేహి –

యా సత్తి పాణినే యా చ, చన్ద్ర+కాత్యాయనాదిసు;

సా+యం ముత్తిమతీ మఞ్ఞే, మోగ్గల్లాయనరూపినీ-తి.

సుత్తం వుత్తి చ తేనేవ, కతా ఏకేన పఞ్చికా;

తస్మా+స్స సత్థ+మఞ్ఞేహి, సుపసట్ఠం+తిసున్దరం.

తమ్హి చ దుబ్బిధం ఞేయ్యం, సుత్తం కమ్మత్థభేదతో;

తేస్వా+ది మీతిసద్దేన, దుతియం తిప్పకారతో.

సువిసదం పకాసేత్వా, సుబోధ+మాకుమారకం;

బ్యాపికావళియా కస్సం, తం సుణాథ సమాహితాతి.

౧. అఆదయో తితాలీస వణ్ణా

అకారాదయో నిగ్గహీతన్తా తేచత్తాలీసక్ఖరా వణ్ణా నామ హోన్తి. తం యథా అ, ఆ, ఇ, ఈ, ఉ, ఊ, ఏ, ऐ, ఓ, औ, క ఖ గ ఘ ఙ, చ ఛ జ ఝ ఞ, ట ఠ డ ఢ ణ, త థ ద ధ న, ప ఫ బ భ మ, య ర లవ స హ ళ అం. తేన క్వత్థో ‘‘ఏ ఓన+మ వణ్ణే’’తి. తితాలీసాతి వచనం కత్థచి వణ్ణలోపం ఞాపేతి, తేన ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో’’తిఆది సిద్ధం.

అకారో ఆది మరియాదభూతో యేసం తే అఆదయో. తయో చ చత్తాలీస చేతి తితాలీస, ఇమినా నిపాతనేన వా చతభాగలోపో. వణ్ణీయతి అత్థో ఏతేహీతి వణ్ణా.

ఏత్థా+హ – ‘‘కస్మా ఆచరియకచ్చాయనాదీహి వియ ఏకచత్తాలీసక్ఖరాన+మక్ఖరసఞ్ఞ+మకత్వా తితాలీసక్ఖరానం వణ్ణసఞ్ఞా కతా’’తి. వుచ్చతే –

సా మాగధీ మూలభాసా, నరా యాయా+దికప్పికా;

బ్రహ్మానో చా-సుతాలాపా, సమ్బుద్ధా చాపి భాసరేతి –

వచనతో మాగధికానం ఏత్థ, సేయ్యో, ఓట్ఠో, సోత్థి-త్యాదీసుపి అసేసబ్యాపికానం తితాలీసక్ఖరానంవ ఉజుకాన్వత్థప్పక్ఖరగుణికా, నేవ పన ‘రుక్ఖా వనం’త్యాదో వియ అవయవే సముదాయవోహారో, ‘సముద్దో మయా దిట్ఠో’త్యాదో వియ చ సముదాయే అవయవవోహారోతి దస్సేతుం పచ్చేకం వణ్ణసఞ్ఞా కతాతి.

‘‘సక్కచ్చసవనం బుద్ధసాసనసమ్పత్తీ’’తి ‘‘సిథిలధనితాది అక్ఖరవిపత్తియఞ్హి అత్థస్స దున్నయతా హోతీ’’తి చ యస్మా వుత్తం.

తస్మా అక్ఖరకోసల్లం, సమ్పాదేయ్య విచక్ఖణో;

ఉపట్ఠహం గరుం సమ్మా, ఉట్ఠానాదీహి పఞ్చహి.

తత్థ అకారాదీన+మనుక్కమో పనే+స ఠానాదిక్కమసన్నిస్సితో. తథా హి ఠాన+కరణ+పయతనేహి వణ్ణా జాయన్తి. తత్థ ఛ ఠానాని కణ్ఠ+తాలు+ముద్ధ+దన్త+ఓట్ఠ+నాసికావసేన.

తత్థ అవణ్ణ+కవగ్గ+హానం కణ్ఠో ఠానం, ఇవణ్ణ+చవగ్గ+యానం తాలు, టవగ్గ+ర+ళానం ముద్ధా, తవగ్గ+ల+సానం దన్తా, ఉవణ్ణ+పవగ్గానం ఓట్ఠో, ఏ వణ్ణస్స కణ్ఠతాలూ, ఓ వణ్ణస్స కణ్ఠో+ట్ఠా, వకారస్స దన్తో+ట్ఠా, నిగ్గహీతస్స నాసికా, ఙ, ఞ్ఞ, ణ, న, మానం సకఠానం నాసికా చ. ఏత్థ చ –

హకారో పఞ్చమేహేవ, అన్తట్ఠాహి చ సంయుతో;

ఓరసో ఇతి విఞ్ఞేయ్యో, కణ్ఠజో తదసంయుతో.

యథా అవఙ్హోతి (అవఙ హోతి., తఞ్హి, తణ్హా, పుబ్బన్హో, అమ్హే, గుయ్హం, గారయ్హా, ఆరుల్హో, బహ్వక్ఖరన్తి.

కరణం –

జివ్హామజ్ఝం తాలుజానం,

జివ్హోపగ్గం ముద్ధజానం,

జివ్హగ్గం దన్తజానం సే-

సా సకఠానకరణా.

వణ్ణానం ఉచ్చారణుస్సాహో పయతనం, తం కిం – సంవుతాదికరణవిసేసో, సంవుతత్త+మకారస్స, వివటత్తం సేససరానం సకార+హకారానఞ్చ, ఫుట్ఠత్తం వగ్గానం, ఈసంఫుట్ఠత్తం య+ర+ల+వానం.

ఏవం ఠాన+కరణ+పయతన+సుతి కాలభిన్నేసు అక్ఖరేసు సరా నిస్సయా, ఇతరే నిస్సితా. తత్థ –

నిస్సయా+దో సరా వుత్తా, నిస్సితా బ్యఞ్జనా తతో;

వగ్గే+కజా బహుత్తా+దో, తతో ఠాన+లహుక్కమా.

‘‘అఆదయో’’తి వత్తతే యావ ‘‘బిన్దు నిగ్గహీత’’న్తి. తఞ్చ ఖో ‘‘అత్థవసా విభత్తివిపరిణామో’’తి సత్తమ్యన్త+మభిసమ్బన్ధీయతే, ‘‘వణ్ణా’’తి వత్తతే –

౨. దసా+దో సరా

అఆదీస్వా+దిమ్హి నిద్దిట్ఠా ఓదన్తా దస వణ్ణా సరా నామ హోన్తి. యథా అ ఆ, ఇ ఈ, ఉ ఊ, ఏ ऐ, ఓ औ. సరన్తి=సప్పధానభావేన పవత్తన్తి, బ్యఞ్జనే వా సారేన్తీతి సరా.

‘‘దసా+దో సరా’’తి వత్తతే.

౩. ద్వే ద్వే సవణ్ణా

అఆదీస్వా+దిమేసు దససు ద్వే ద్వే సవణ్ణా నామ హోన్తి యథాక్కమం. యథా అ ఆఇతి, ఇ ఈఇతి, ఉ ఊ ఇతి, ఏ ఏఇతి, ఓ, ఓఇతి. సమానా సదిసా వణ్ణా సవణ్ణా, సమానత్తఞ్చ ఠానతో. ‘‘ద్వే ద్వే’’తి వత్తతే వక్ఖమానేసు ద్వీసు.

౪. పుబ్బో రస్సో

తేస్వేవ దససు యే ద్వే ద్వే సవణ్ణా, తేసు యో యో పుబ్బో, సో సో రస్ససఞ్ఞో హోతి. యథా అ ఇ ఉ ఏ ఓ. తేసు ‘సంయోగతో పుబ్బావ దిస్సన్తి ద్వే పనన్తిమా’త దస్సేతుం తత్థ సాధుత్తా తేసమ్పి ఇధ సఙ్గహో, యథా ఏత్థ సేయ్యో ఓట్ఠో సోత్థి. రస్సకాలయోగా తబ్బన్తతాయ వా రస్సా. రస్సకాలో నామ అచ్ఛరాసఙ్ఘాతో అక్ఖినిమ్మిలనసఙ్ఖాతో వా కాలో, తేన ఏకమత్తో రస్సో, ద్విమత్తో దీఘో, అడ్ఢమత్తో బ్యఞ్జనో. ఛన్దసి దియడ్ఢమత్తమ్పి రస్సన్తి గణ్హన్తి ఆచరియా.

౫. పరో దీఘో

అఆదీస్వా+దిభూతేసు దససు యే ద్వే ద్వే సవణ్ణా, తేసు యో యో పరో, సో సో దీఘసఞ్ఞో హోతి. తం యథా ఆ ఈ ఊ ఏ ఓ. దీఘకాలయోగా తబ్బన్తతాయ వా దీఘా.

౬. కాదయో బ్యఞ్జనా

అఆదీసు కాదయో నిగ్గహీతపరియన్తా తేత్తింస బ్యఞ్జనా నామ హోన్తి. యథా క ఖ గ ఘ ఙ, చ ఛ జ ఝ ఞ, ట ఠ డ ఢ ణ, త థ ద ధ న, ప ఫ బ భ మ, య ర లవ స హ ళ అం ఇతి. బ్యఞ్జీయతి అత్థో ఏతేహీతి బ్యఞ్జనా. కకారాదీస్వ+కారో ఉచ్చారణత్థో.

‘‘కాదయో’’తి వత్తతే.

౭. పఞ్చపఞ్చకా వగ్గా

అఆదీసు కకారాదయో మకారన్తా పఞ్చపఞ్చకా వగ్గా నామ హోన్తి. యథా క ఖ గ ఘ ఙ, చ ఛ జ ఝ ఞ, ట ఠ డ ఢ ణ, త థ ద ధ న, ప ఫ బ భ మ ఇతి. పఞ్చ పఞ్చ పరిమాణ+మేసం పఞ్చపఞ్చకా. వజ్జేన్తి యకారాదయోతి వగ్గా. తే పన పఠమక్ఖరవసేన కవగ్గ+చవగ్గాదివోహారం గతా కుసలత్తికాదయో వియ.

౮. బిన్దు నిగ్గహీతం

అకారాదీస్వ+యం వణ్ణో బిన్దుమత్తో, సో నిగ్గహీతసఞ్ఞో హోతి. రస్ససరం నిస్సాయ గహిత+ముచ్చారితం నిగ్గహీతం, కరణం నిగ్గహేత్వా వా.

కరణం నిగ్గహేత్వాన, ముఖేనా+వివటేన యం;

వుచ్చతే నిగ్గహీతన్తి, వుత్తం బిన్దు సరానుగం.

బహ్వక్ఖరసఞ్ఞాకరణం అన్వత్థసఞ్ఞత్థం, ఝ+లాదయో తు రుళ్హీసఞ్ఞా.

వణ్ణా సరా సవణ్ణా చ, రస్సా దీఘా చ బ్యఞ్జనా;

వగ్గా చ నిగ్గహీతన్తి, హోతి సఞ్ఞావిధిక్కమో.

(సఞ్ఞావిధానం.)

సన్ధి వుచ్చతే –

లోక అగ్గపుగ్గలో, పఞ్ఞా ఇన్ద్రియం, తీణి ఇమాని, నో హి ఏతం, భిక్ఖునీ ఓవాదో, మాతు ఉపట్ఠానం, సమేతు ఆయస్మా, అభిభూ ఆయతనం, ధనం మే అత్థి, సబ్బే ఏవ, తయో అస్సు ధమ్మా, అసన్తో ఏత్థ న దిస్సన్తి ఇతీ+ధ సరసఞ్ఞాయం –

౨౬. సరో లోపో సరే

సరే సరో లోపనీయో హోతి. సరోతి కారియీనిద్దేసో, లోపోతి కారియనిద్దేసో. లోపో= అదస్సనం అనుచ్చారణం, సరోతి జాత్యేకవచనవసేన వుత్తం, సరేతి ఓపసిలేసికాధారసత్తమీ, తతో వణ్ణ కాల బ్యవధానే కారియం న హోతి, త్వ+మసి, కతమా చానన్ద అనిచ్చసఞ్ఞాతి. ఏవం సబ్బసన్ధీసు.

విధీతి వత్తతే.

౧౪. సత్తమియం పుబ్బస్స

థేరయట్ఠిన్యాయేన పవత్తతే పరిభాసా దుబ్బలవిధినో పతిట్ఠాభావతో. సత్తమీనిద్దేసే పుబ్బస్సేవ విధీతి పుబ్బసరలోపో. లోకగ్గపుగ్గలో, పఞ్ఞిన్ద్రియం, తీణిమాని, నో హేతం, భిక్ఖునోవాదో, మాతుపట్ఠానం, సమేతాయస్మా, అభిభాయతనం, ధనంమత్థి, సబ్బేవ, తయస్సు ధమ్మా, అసన్తే+త్థ న దిస్సన్తి. పుబ్బస్స కారియవిధానా సత్తమీనిద్దిట్ఠస్స పరతా+వ గమ్యతేతి పరేతి పరవచనమ్పి ఘటతే.

యస్స ఇదాని, సఞ్ఞా ఇతి, ఛాయా ఇవ, ఇతి అపి, అస్సమణీ అసి, చక్ఖు ఇన్ద్రియం, అకతఞ్ఞూ అసి, ఆకాసే ఇవ, తే అపి, వన్దే అహం, సో అహం, చత్తారో ఇమే, వసలో ఇతి, మోగ్గల్లానో అసి బీజకో, కథా ఏవ కా, పాతో ఏవాతీ+ధ పుబ్బస్సరలోపే సమ్పత్తే ‘‘సరో లోపో సరే’’ త్వేవ.

౨౭. పరో క్వచి

సరమ్హా పరో సరో క్వచి లోపనీయో హోతి. యస్స దాని, సఞ్ఞాతి, ఛాయావ, ఇతిపి, అస్సమణీసి, చక్ఖున్ద్రియం, అకతఞ్ఞూసి, ఆకాసేవ, తేపి, వన్దేహం, సోహం, చత్తారోమే, వస- లోభి, మోగ్గల్లానోసి బీజకో, కథావ కా, పాతోవ. క్వచీతి కిం, పఞ్ఞిన్ద్రియం, పఞ్చిన్ద్రియాని, సత్తుత్తమో, ఏకూనవీసతి, యస్సేతే, సుగతోవాదో, దిట్ఠాసవో, దిట్ఠోఘో, చక్ఖాయతనం, తం కుతేత్థ లబ్భా. ‘‘వివక్ఖాతో సన్ధయో భవన్తీ’’తి ఞాయా వత్తిచ్ఛాపి ఇధ సిజ్ఝతి. క్వచీత్య+ధికారో సబ్బసన్ధీసు, తేన నాతిప్పసఙ్గో. (లోపసన్ధి).

సరో పరో వేతి చ వత్తతే.

తస్స ఇదం, వాత ఈరితం, న ఉపేతి, వామ ఊరు, అతి ఇవ అఞ్ఞేహి, వి ఉదకం ఇతీధ పుబ్బస్సరలోపే –

౨౯. యువణ్ణాన+మేఓ లుత్తా

లుత్తా సరా పరేసం ఇవణ్ణువణ్ణానం ఏ+ఓ హోన్తి వా యథాక్కమం. యథాసంఖ్యానుద్దేసో సమానానం.

౨౪. వణ్ణపరేన సవణ్ణోపి

వణ్ణసద్దో పరో యస్మా, తేన సవణ్ణోపి గయ్హతి సయఞ్చ రూపంతి ఈఊనమ్పి ఏ+ఓ. సబ్బత్థ రస్సస్స జాతినిద్దేసే దీఘస్సాపి గహణత్థం ఇద+మారద్ధం. తస్సేదం, వాతేరితం, నోపేతి, వామోరు, అతేవఞ్ఞేహి, వోదకం. ఇదఞ్చ పచ్ఛిమోదాహరణద్వయం ‘‘అవణ్ణే లుత్తే ఏవ ఏ+ఓ హోన్తీ’’తి గాహస్స నిసేధనత్థం. వాత్వేవ, తస్సిదం. కథం ‘‘పచ్చోరస్మి’’న్తి, యోగవిభాగా. పతి ఉరస్మిన్తి విభజ్జ ‘‘యవా సరే’’తి యకారే ‘‘తవగ్గవరణా’’దినా చో, ‘‘వగ్గలసేహి తే’’తి పుబ్బరూపఞ్చ, ‘‘యువణ్ణాన+మేఓ’’తి (యోగవిభాగా) ఉస్స ఓ చ. లుత్తాతి కిం, దస ఇమే ధమ్మా, యథా ఇదం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా. అతిప్పసఙ్గబాధకస్స క్వచిసద్దస్సానువత్తనతో న వికప్పవిధి నియతా, తేన ఉపేతో, అవేచ్చాతి ఏవమాదీసు వికప్పో. తారకితా, యస్సిన్ద్రియాని, మహిద్ధికో, సబ్బీతియో, తేనుపసఙ్కమి, లోకుత్తరోతిఆదీసు విధి చ న హోతి.

పటిసన్థారవుత్తి అస్స, సబ్బవిత్తి అనుభూయతే, వి అఞ్జనం, వి ఆకతో, దాసీ అహం, అహువా పురే, అను అద్ధమాసం, అను ఏతి, సు ఆగతం, సు ఆకారో, దు ఆకారో, చక్ఖు ఆపాథం, బహు ఆబాధో, పాతు అకాసి, న తు ఏవ, భూ ఆపనలానిలం ఇతీ+ధ ‘‘యువణ్ణానం’’ ‘‘వే’’తి చ వత్తతే,

౩౦. యవా సరే

సరే పరే ఇవణ్ణువణ్ణానం యకార+వకారా హోన్తి వా యథాక్కమం. పటిసన్థారవుత్యస్స, సబ్బవిత్యనుభూయతే, బ్యఞ్జనం, బ్యాకతో ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి దీఘే దాస్యాహం, అహాపురే, అన్వద్ధమాసం, అన్వేతి, స్వాగతం, స్వాకారో, ద్వాకారో, చక్ఖ్వాపాథం, బహ్వాబాధో, పాత్వాకాసి, న త్వేవ, భ్వాపనలానిలం. వాత్వేవ, విఆకతో, సాగతం.

అధిగతో ఖో మే అయం ధమ్మో, పుత్తో తే అహం, తే అస్స పహీనా పఞ్చ, తే అహం, యే అస్స, తే అజ్జ, యావతకో అస్స కాయో, తావతకో అస్స బ్యామో, కో అత్థో, అథ ఖో అస్స, అహం ఖో అజ్జ, సో అహం, సో అజ్జ, సో ఏవ, యతో అధికరణం, సో అహం ఇతీ+ధ ‘‘యవా సరే’’ ‘‘వే’’తి చ వత్తతే,

౩౦. ఏఓనం

ఏఓనం యకార+వకారా హోన్తి వా సరే పరే యథాక్కమం. ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి దీఘే అధిగతో ఖో మ్యాయం ధమ్మో, పుత్తో త్యాహం, త్యాస్స పహీనా పఞ్చ, త్యాహం, య్యస్స, త్యజ్జ, యావతక్వస్స కాయో, తావతక్వస్స బ్యామో, క్వత్థో, అథ ఖ్వస్స, అహం ఖ్వజ్జ, స్వాహం, స్వజ్జ, స్వేవ, యత్వాధికరణం, స్వాహం. వాత్వేవ, తేజ్జ, సోహం. క్వచి త్వేవ, ధనమత్థి, పుత్తామత్థి, తే నాగతా, అసన్తేత్థ, చత్తారో ఇమే.

గో ఏళకం, గో అస్సం, గో అజినం ఇతీ+ధ ‘‘సరే’’తి వత్తతే.

౩౨. గోస్సా+వఙ

సరే పరే గోస్స అవవాదేసో హోతి. స చ ‘‘టానుబన్ధానేకవణ్ణా సబ్బస్సా’’తి సబ్బస్స పసఙ్గే ‘అన్తస్సా’’తి వత్తతే.

౧౮. ఙ+నుబన్ధో

ఙ-కారో అనుబన్ధో యస్స, సో అనేకవణ్ణోపి అన్తస్స హోతీతి ఓకారస్సేవ హోతి. ‘‘సంకేతో+నవయవో+నుబన్ధో’’తి వచనా ఙ-కారస్సా+ప్పయోగో. ఉచ్చారితానన్తరప్పధంసినో హి అనుబన్ధా, పయోజనం అనుబన్ధోతి సంకేతో. గవేళకం, గవాస్సం, గవాజినం.

ఇతి ఏవా+తీ+ధ –

౩౬. వీ+తిస్సే+వే వా

ఏవసద్దే పరే ఇతిస్స వో హోతి వా. స చ –

౧౭. ఛట్ఠియన్తస్స

ఛట్ఠీనిద్దిట్ఠస్స యం కారియం, త+దన్తస్స విఞ్ఞేయ్యన్తి ఇకారస్సా+దేసో. ఆదేసిట్ఠానే ఆదిస్సతీతి ఆదేసో. ఇత్వేవ. అఞ్ఞత్ర యాదేసో, ‘‘తవగ్గవరణానం యే చవగ్గబయఞా’’తి తస్స చో, ‘‘వగ్గలసేహి తే’’తి యస్స చకారో, ఇచ్చేవ. ఏవేతి కిం, ఇచ్చాహ. (ఆదేససన్ధి).

తి అఙ్గులం,తి అఙ్గికం, భూ ఆదయో, మిగీ భన్తా ఉదిక్ఖతిత్యాదిసన్ధయో వుచ్చన్తే. ‘‘మయదా సరే’’తి వత్తతే.

౪౫. వనతరగా చా+గమా

ఏతే మయదా చ ఆగమా హోన్తి వా సరే క్వచి. ఆగమినో అనియమేపి –

సరోయేవా+గమి హోతి, వనాదినన్తు ఞాపకా;

అఞ్ఞథా హి పదాదీనం, యుకవిధాన+మనత్థకం.

ఏత్థా+గమా అనియతాగమీనమేవ భవన్తి చే, యకారాగమేనేవ ‘‘నిపజ్జ’’న్తి సిద్ధే ‘‘పదాదీనం క్వచీ’’తి బ్యఞ్జనస్స యుకా+గమో నిరత్థకోతి అధిప్పాయో. తివఙ్గులం, తివఙ్గికం, భూవాదయో, మిగీ భన్తా వుదిక్ఖతి, పవుచ్చతి, పాగుఞ్ఞవుజుతా. ఇతో నాయతి, చినిత్వా. యస్మాతిహ, తస్మాతిహ, అజ్జతగ్గే. నిరన్తరం, నిరాలయో, నిరిన్ధనో, నిరీహకం, నిరుత్తరో, నిరోజం, దురతిక్కమో, దురాగతం, దురుత్తరం, పాతురహోసి, పునరాగచ్ఛేయ్య, పునరుత్తం, పునరేవ, పునరేతి, ధీరత్థు, పాతరాసో, చతురఙ్గికం, చతురారక్ఖం, చతురిద్ధిపాదపటిలాభో, చతురోఘనిత్థరణత్థం, భత్తురత్థే, వుత్తిరేసా, పథవీధాతురేవేసా, నక్ఖత్తరాజారివ తారకానం, విజ్జురివబ్భకుటే, ఆరగ్గేరివ సాసపో, ఉసభోరివ, సబ్భిరేవ సమాసేథ. పుథగేవ, రస్సే పగేవ. లహుమేస్సతి, గురుమేస్సతి, ఇధమాహు, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి, భద్రో కసామివ, ఆకాసే మభిపూజయే, ఏకమేకస్స, యేన మిధేకచ్చే. భాతియేవ, హోతియేవ, యథాయిదం, యథాయేవ, మాయిదం, నయిదం, నయిధ, ఛయిమాని, నవయిమే ధమ్మా, బోధియాయేవ, పథవీయేవ ధాతు, తేసుయేవ, తేయేవ, సోయేవ, పాటియేక్కం, వియఞ్జనం, వియాకాసి, పరియన్తం, పరియాదానం, పరియుట్ఠానం, పరియేసతి, పరియోసానం, నియాయోగో. ఉదగ్గో, ఉదయో, ఉదాహటం, ఉదితో, ఉదీరితం, ఉదేతి, సకిదేవ, కిఞ్చిదేవ, కేనచిదేవ, కిస్మిఞ్చిదేవ, కోచిదేవ, సమ్మదత్తో, సమ్మదఞ్ఞా విముత్తానం, సమ్మదేవ, యావదత్థం, యావదిచ్ఛకం, యావదేవ, తావదేవ, పునదేవ, యదత్థం, యదన్తరం, తదన్తరం, తదఙ్గవిముత్తి, ఏతదత్థం, అత్తదత్థం, తదత్థం, సదత్థపసుతో సియా, అఞ్ఞదత్థు, మనసాదఞ్ఞా విముత్తానం, బహుదేవ రత్తి. వాత్వేవ, అత్తఅత్థం, ద్వాధిట్ఠితం, పాతుఅహోసి. వవత్థితవిభాసత్తా వాధికారస్స బ్యఞ్జనతోపి, భిక్ఖునీనం వుట్ఠాపేయ్య, చిరం నాయతి, తంయేవ.

ఛ అభిఞ్ఞా, ఛ అఙ్గం, ఛ అసీతి, ఛ అంసా, ఛ ఆయతనం ఇతీ+ధ ‘‘వా సరే’’ ‘‘ఆగమో’’తి చ వత్తతే.

౪౯. ఛా ళో

ఛసద్దా పరస్స సరస్స ళకారో ఆగమో హోతి వా. ఛాతి అనుకరణత్తా ఏకవచనం. ఛళభిఞ్ఞా, ఛళఙ్గం, ఛళసీతి, ఛళంసా, ఛళాయతనం. వాత్వేవ, ఛఅభిఞ్ఞా. (ఆగమసన్ధి).

లోపో అదస్సనం, ఠానిం, య+మామద్దియ దిస్సతి;

ఆదేసో నామ సో యా తు, అసన్తుప్పత్తి ఆగమో.

సరసన్ధి.

కఞ్ఞా ఇవ, కఞ్ఞావ ఇచ్చాది సరసన్ధినిసేధో వుచ్చతి, పసఙ్గపుబ్బకో హి పటిసేధో. పుబ్బసరానం లోపే సమ్పత్తే ‘‘సరో’’ ‘‘వే’’తి చ వత్తతే.

౨౮. న ద్వే వా

పుబ్బపరస్సరా ద్వేపి వా క్వచి న లుప్యన్తే. కఞ్ఞా ఇవ, కఞ్ఞేవ, కఞ్ఞావ.

సారిపుత్త ఇధేకచ్చో, ఏహి సివక ఉట్ఠేహి, ఆయస్మా ఆనన్దో, గాథా అభాసి, దేవా ఆభస్సరా యథా, తేవిజ్జా ఇద్ధిపత్తా చ, భగవా ఉట్ఠాయాసనా, భగవా ఏత+దవోచ, అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి, గన్త్వా ఓలోకేన్తో, భూతవాదీ అత్థవాదీ, యం ఇత్థీ అరహం అస్స, సామావతీ ఆహ, పాపకారీ ఉభయత్థ తప్పతి, నదీ ఓత్థరతి, యే తే భిక్ఖూ అప్పిచ్ఛా, భిక్ఖూ ఆమన్తేసి, భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయింసు, భిక్ఖూ ఏవ+మాహంసు, ఇమస్మిం గామే ఆరక్ఖకా, సబ్బే ఇమే, కతమే ఏకాదస, గమ్భీరే ఓదకన్తికే, అప్పమాదో అమతం పదం, సఙ్ఘో ఆగచ్ఛతు, కో ఇమం పథవిం విచేస్సతి, ఆలోకో ఉదపాది, ఏకో ఏకాయ, చత్తారో ఓఘా, అరే అహమ్పి, సచే ఇమస్స కాయస్స, నో అతిక్కమో, అహో అచ్ఛరియో, అథో అన్తో చ, అథ ఖో ఆయస్మా, అథో ఓట్ఠవ+చిత్తకా, తతో ఆ- మన్తయి సత్థాతి ఏవమాదయో ఇధ కాలబ్యవధానేనేవ సిజ్ఝన్తి. క్వచీతి కిం, ఆగతా+త్థ, ఆగతా+మ్హా, కతమ+స్స వారో, అప్పస్సుతా+యం పురిసో, చమరీ+వ, సబ్బే+వ, స్వే+వ, ఏసే+వ నయో, పరిసుద్ధే+త్థా+యస్మన్తో, నే+త్థ, కుతే+త్థ లబ్భా, సచే+స బ్రాహ్మణ, తథూ+పమం, యథా+హ, జీవ్హా+యతనం, అవిజ్జో+ఘో, ఇత్థిన్ద్రియం, అభిభా+యతనం, భయతూ+పట్ఠానం, సద్ధీ+ధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠం. (సరసన్ధినిసేధో)

తత్ర అభిరతి, తత్ర అయం, బుద్ధ అనుస్సతి, స అత్థికా, సఞ్ఞావా అస్స, తదా అహం, యాని ఇధ భూతాని, గచ్ఛామి ఇతి, అతి ఇతో, కికీ ఇవ, బహు ఉపకారం, మధు ఉదకం, సు ఉపధారితం, సోపి అయం, ఇదాని అహం, సచే అయం, అప్పస్సుతో అయం, ఇతర ఇతరేన, సద్ధా ఇధ విత్తం, కమ్మ ఉపనిస్సయో, తథా ఉపమం, రత్తి ఉపరతో, వి ఉపసమో, లోకస్స ఇతి, దేవ ఇతి, వి అతిపతన్తి, వి అతినామేన్తి, సఙ్ఘాటి అపి, జీవితహేతు అపి, విజ్జు ఇవ, కింసు ఇధ విత్తం, సాధు ఇతి, తే అస్స పహీనా, సో అస్స, మధువా మఞ్ఞతి బాలో, ఏవం గామే ముని చరే, ఖన్తి పరమం తపో తితిక్ఖా, న మంకు భవిస్సామి, సు అక్ఖాతో, యో అహం, సో అహం, కామతో జాయతి సోకో, కామతో జాయతి భయం, సక్కో ఉజు చ సుహుజుచ, అనుపఘాతో, దురక్ఖం, దురమం, దుభరతా. యిట్ఠం వా హుతం వా లోకే, యది వా సావకే, పుగ్గలా ధమ్మదసా తే, భోవాదీ నామ సో హోతి, యథాభావీ గుణేన సో, యథా ఇదం, సమ్మా దక్ఖాతో, పరా కమో, తణ్హా క్ఖయో, ఝానస్స లాభీ అమ్హి, థుల్లచ్చయో ఇతీ+ధ –

౩౩. బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా

రస్స+దీఘానం క్వచి దీఘ+రస్సా హోన్తి బ్యఞ్జనే. తత్రాభిరతి, తత్రాయం, బుద్ధానుస్సతి, సాత్థికా, సఞ్ఞావా+స్స, తదాహం, యానీ+ధ భూతాని, గచ్ఛామీతి, అతీతో, కికీవ, బహూపకారం, మధూదకం, సూపధారితం, సోపాయం, ఇదానాహం, సచాయం, అప్పస్సుతాయం, ఇతరీతరేన, సద్ధీధ విత్తం, కమ్మూపనిస్సయో, తథూపమం, రత్తూపరతో, వూపసమో, లోకస్సాతి, దేవాతి, వీతిపతన్తి, వీతినామేన్తి, సఙ్ఘాటీపి, జీవితహేతూపి, విజ్జూవ, కింసూధ విత్తం, సాధూతి, త్యాస్స పహీనా, స్వాస్స, మధువా మఞ్ఞతీ బాలో, ఏవం గామే మునీ చరే, ఖన్తీ పరమం తపో తితిక్ఖా, న మంకూ భవిస్సామి, స్వాక్ఖాతో, య్వాహం, స్వాహం, కామతో జాయతీ సోకో, కామతో జాయతీ భయం, సక్కో ఉజూ చ సుహుజూ చ, అనూపఘాతో, దూరక్ఖం, దూరమం, దూభరతా. యిట్ఠంవ హుతంవ లోకే, యదివ సావకే, పుగ్గల ధమ్మదసా తే, భోవాది నామ సో హోతి, యథాభావి గుణేన సో, యథయిదం, సమ్మదక్ఖాతో, పరక్కమో, తణ్హక్ఖయో, ఝానస్స లాభిమ్హి, వసిమ్హి, థుల్లచ్చయో. క్వచీతి కిం, త్యజ్జ, స్వస్స, పతిలియతీతి దీఘనిసేధో, మాయిదం, మనసాదఞ్ఞా విముత్తానం, యథాక్కమం, ఆరక్ఖాతీతం, దీయతి, సూయతీతి రస్సకారియనిసేధో. కథం యానివ అన్తలిక్ఖేతి, ‘‘దీఘరస్సా’’తి యోగవిభాగా. (దీఘ+రస్ససన్ధి).

బ్యఞ్జనేతి వత్తతే.

౩౪. సరమ్హా ద్వే

సరమ్హా పరస్స బ్యఞ్జనస్స క్వచి ద్వే రూపాని హోన్తి. ఏత్థ చ ఆవుత్తిద్వివచనం ఠానేద్వివచనన్తి ద్వీసు ఠానేద్వివచనం వేదితబ్బం.

తాని చ ప+పతి+పటి+కమ+కుస+కుధ+కీ+గహ+జుత+ఞా+సి+ సు+సూ+సమ్భూ+సర+ససాదీనమాదిబ్యఞ్జనానఞ్చ హోతి. ఇధ పమాదో=ఇధప్పమాదో, ఏవం అప్పమాదో, విప్పయుత్తో, సుప్పసన్నో, సమ్మా పధానం=సమ్మప్పధానం రస్సత్తం. అప్పతివత్తియో, అధిప్పతిపచ్చయో, సుప్పతిట్ఠితో,. అప్పటిపుగ్గలో, విప్పటిసారో, సుప్పటిపత్తి. పక్కమో, పటిక్కమో, హేతుక్కమో, ఆకమతి=అక్కమతి, ఏవం పక్కమతి, యథాక్కమం. అక్కోసతి, పటిక్కోసతి, అనుక్కోసతి, ఆకోసతి=అక్కోసతి. అక్కుద్ధో, అభిక్కుద్ధో. ధనక్కీతో, విక్కయో, అనుక్కయో. పగ్గహో, విగ్గహో, అనుగ్గహో, చన్దగ్గాహో, దిట్ఠిగ్గాహో. పజ్జోతో, విజ్జోతో, ఉజ్జోతో. కతఞ్ఞూ, విఞ్ఞూ, పఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణం, అనఞ్ఞాణం. అవస్సయో, నిస్సయో, సముస్సయో. అప్పస్సుతో, విస్సుతో, బహుస్సుతో. ఆసవా=అస్సవా. పస్సమ్భేన్తో, విస్సమ్భేన్తో. అట్టస్సరో, విస్సరతి, అనుస్సరతి, అనుస్సతి. పస్ససన్తో, విస్ససన్తో, ముహుస్ససన్తో, ఆసాసో=అస్సాసో. ఆదిసద్దేన అవిస్సజేన్తో, విస్సజేన్తో, అభిక్కన్తతరో, పరిచ్చజేన్తో, ఉపద్దవో, ఉపక్కిలేసో, మిత్తద్దునో, ఆయబ్యయో, అబ్బహి ఇచ్చాది.

తిక+తయ+తింస+వతాదీన+మాదిబ్యఞ్జనస్స చ. కుసలత్తికం, పీతిత్తికం, హేతుత్తికం. లోకత్తయం, బోధిత్తయం, వత్థుత్తయం. ఏకత్తింస, ద్వత్తింస, తేత్తింస, చతుత్తింస. సీలబ్బతం, సుబ్బతో. సప్పీతికో, సమన్నాగతో, పునప్పునం ఇచ్చాది.

వతు+వట+దిసాన+మన్తే, యథా వత్తతి, వట్టతి, దస్సనం, ఫస్సో ఇచ్చాది.

ఉ+దు+నిఉపసగ్గ+త+చతు+ఛ+సన్తసద్దాదేసాదీహి పరేసఞ్చ. ఉకంసో=ఉక్కంసో, ఏవం దుక్కరం, నిక్కఙ్ఖో, ఉగ్గతం, దుచ్చరితం, నిజ్జటం, ఉజ్జహం, ఉచ్చఙ్గం, ఉన్నమతి, దుక్కరో, నిద్దరో, ఉన్నతో, దుప్పఞ్ఞో, నిమ్మలో, ఉయ్యుత్తో, దుల్లభో, నిబ్బత్తో, ఉస్సాహో, నిస్సారో. తక్కరో, తజ్జో, తన్నిన్నో, తప్పభవో, తమ్మయో, చతుక్కం, చతుద్దిసం, చతుప్పదో, చతుబ్బిధం, చతుస్సాలం, ఛక్కం, ఛన్నవుతి, ఛప్పదికో, ఛబ్బస్సాని. సక్కారో, సగ్గుణో, సన్దిట్ఠి, సప్పురిసో, మహబ్బలో.

అపదన్తఆకారవజ్జితదీఘతో యకారస్స చ, నియ్యాతి, సుయ్యతి, అభిభుయ్య, విచేయ్య, వినేయ్య, ధేయ్యం, నేయ్యం, సేయ్యో, జేయ్యో, వేయ్యాకరణో. ఆకారవజ్జితన్తి కిం, మాలాయ, దోలాయ, సమాదాయ.

ఛన్దానురక్ఖణే-నప్పజహే వణ్ణబలం పురాణం, ఉజ్జుగతేసు సేయ్యో, గచ్ఛన్తి సుగ్గతిం. సరమ్హాతి కిం, ఞాయో, తంఖణం. క్వచిత్వేవ, నికాయో, నిదానం, నివాసో, తతో, ఛసట్ఠి, ఉపనీయతి, సూయతి.

౩౫. చతుత్థదుతియేస్వే+సం తతియపఠమా

చతుత్థదుతియేసు పరేస్వే+సం చతుత్థదుతియానం తబ్బగ్గే తతియపఠమా హోన్తి పచ్చాసత్యా. వగ్గే ఘ+ఝ+ఢ+ధ+భా చతుత్థా, ఖ+ఛ+ఠ+థ+ఫా దుతియా, గ+జ+డ+ద+బా తతియా, క+చ+ట+త+పా పఠమా. ప+ఉ+దు-నిఆదీహి పరేసం ఘాదీనం ద్విభావే తతియపఠమా హోన్తి. పగరతి=పగ్ఘరతి, ఏవం ఉగ్ఘరతి, నిగ్ఘోసో, ఉగ్ఘాటేతి. ఏసోవ తజ్ఝానఫలో, పఠమజ్ఝానం, అభిజ్ఝా-యతి, ఉజ్ఝాయతి. దడ్ఢో, బుడ్ఢో. విద్ధంసేతి, ఉద్ధంసితో, ఉద్ధారో, నిద్ధనో, నిద్ధుతో. విబ్భన్తో, ఉబ్భన్తో, సముబ్భన్తో, దుబ్భిక్ఖం, నిబ్భయం, తబ్భావో, చతుబ్భి. సద్ధా, సద్ధమ్మో. మహబ్భయం.

రస్ససరేహి పరేసం వగ్గదుతియానం ద్విభావో చే, పఠమా. పఞ్చక్ఖన్ధా, ఏవం రూపక్ఖన్ధో, అక్ఖమో, అభిక్ఖణం, అవిక్ఖేపో, జాతిక్ఖేత్తం, ధాతుక్ఖోభో, ఆయుక్ఖయో. సేతచ్ఛత్తం, ఏవం సబ్బచ్ఛన్నం, విచ్ఛన్నం, బోధిచ్ఛాయా, జమ్బుచ్ఛాయా, సముచ్ఛేదో. తత్ర ఠితో=తత్రట్ఠితో, ఏవం థలట్ఠం, జలట్ఠం, అట్ఠితం, నిట్ఠితం, చత్తారిట్ఠానాని, గరుట్ఠానియో, సముట్ఠితో. సబ్బత్థామేన, యసత్థేరో, పత్థరతి, విత్థారో, అభిత్థుతో, విత్థమ్భితో, అనుత్థునం. పప్ఫోటేతి, మహప్ఫలం, అనిప్ఫలం, విప్ఫారో, పరిప్ఫుటేయ్య, మధుప్ఫాణితం. ఆకారతో, ఆఖాతో=అక్ఖాతో, ఏవం తణ్హాక్ఖయో, ఆణాక్ఖేత్తం, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో. ఆఛాదయి=అచ్ఛాదయి, ఏవం అచ్ఛిన్దతి, నావట్ఠం, అత్థరతి, అప్ఫోటేతి. క్వచి త్వేవ, పువఖజ్జకం, తస్స ఛవిఆదీని ఛిన్దిత్వా, యథాఠితం, కమ్మఫలం, సీలం తస్స ఝాయినో, యే ఝానప్పసుతా ధీరా, నిధనం, మహాధనం. (ద్విభావసన్ధి).

అకరమ్హ సే తే, సో ఖో బ్యన్తి కాహితి, సో గచ్ఛం న నివత్తతి, ఏసో అత్థో, ఏసో ఆభోగో, ఏసో ఇదాని ఇతీ+ధ ‘‘వే’’తి వత్తతే.

౩౭. ఏఓన+మ వణ్ణే

ఏఓనం వణ్ణే క్వచి అ హోతి వా. అకరమ్హ స తే, అకరమ్హ సే తే, ఏవం స ఖో బ్యన్తి కాహితి, స గచ్ఛం న నివత్తతి, ఏస అత్థో, ఏస ఆభోగో, ఏస ఇదాని. వణ్ణేతి కిం, అమోఘవచనో చ సో, గన్ధబ్బానం అధిపతి, మహారాజా యసస్సి సోతి. ‘‘న సన్ధిసమాసా వద్ధస్సా’’తి వుత్తత్తా గాథామజ్ఝే సన్ధి న హోతీతి ‘‘తివిధస్సా’’తి వుత్తతిమ్హి పరేపి వణ్ణో పరో నామ న ఇతి. (సరబ్యఞ్జనసన్ధి).

అత యన్తం, తథ యం, మద యం, బుధ యతి, ధన యం, సేవ యో, పర యేసనా, పోక్ఖరణ యో ఇతీ+ధ –

౪౮. తవగ్గవరణానం యే చవగ్గ బయఞా

తవగ్గవరణానం చవగ్గబయఞా హోన్తి యథాక్కమం యకారే. ‘‘వగ్గలసేహి తే’’తి పుబ్బరూపం. అచ్చన్తం, తచ్ఛం, మజ్జం, బుజ్ఝతి, ధఞ్ఞం, సేబ్బో, పయ్యేసనా, పోక్ఖరఞ్ఞో. అపుచ్చణ్డకాయం, జచ్చన్ధో, యజ్జేవం, అజ్ఝగమా, అజ్ఝత్తం, అజ్ఝుపగతో, అజ్ఝోగాహేత్వా, దిబ్బం. క్వచిత్వేవ, రత్యా.

సక యతే, రుచ యతే, పచ యతే, అట యతే, లుప యతే, కుప యతే, సల యతే, ఫల యతే, దిస యతే, అస యతే ఇతీ+ధ ‘‘యే’’తి వత్తతే వక్ఖమానేసు ద్వీసు.

౪౯. వగ్గలసేహితే

వగ్గలసేహి పరస్స యకారస్స క్వచి తే వగ్గలసా హోన్తి. సక్కతే, రుచ్చతే, పచ్చతే, అట్టతే, లుప్పతే, కుప్పతే, సల్లతే, ఫల్లతే, దిస్సతే, అస్సతే. క్వచిత్వేవ, క్యాహం.

ముహ యతి, గుహ యతి ఇతీ+ధ –

౫౦. హస్స విపల్లాసో

హస్స విపల్లాసో హోతి యకారే. ముయ్హతి, గుయ్హతి.

బహు ఆబాధో ఇతీ+ధ ఉస్సవకారే ‘‘హస్స విపల్లాసో’’తి వత్తతే.

౫౧. వే వా

హస్స విపల్లాసో హోతి వా వకారే. బవ్హాబాధో. వాత్వేవ, బహ్వాబాధో.

౫౨. తథనరానం టఠణలా

తథనరానం టఠణలా హోన్తి వా యథాక్కమం. దుక్కతం=దుక్కటం, ఏవం సుకటం, పత్థటో, పతటో, ఉద్ధటో, విసటో. అట్ఠకథా. పణిధానం, పణిపాతో, పణామో, పణీతం, పరిణతో, పరిణామో, దుణ్ణయో, నిణ్ణయో, ఓణతో. పరిపన్నో=పలిపన్నో, ఏవం పలిబోధో, పల్లఙ్కం, తలునో, మహాసాలో, మాలుతో, సుఖుమాలో. (బ్యఞ్జనసన్ధి).

చక్ఖు ఉదపాది, అక్ఖి రుజతి, పురిమ జాతి, అణు థూలాని, కత్తబ్బ కుసలం బహుం, త సమ్పయుత్తా, తత సభావతో ఇతీ+ధ ‘‘వే’’తి వత్తతే యావ ‘‘మయదా సరే’’తి.

౩౮. నిగ్గహీతం

నిగ్గహీతాగమో హోతి వా క్వచి. సామత్థియేనా+గమోవ, స చ రస్ససరస్సేవ హోతి… తస్స రస్ససరానుగతత్తా. ఠానీన+మాలిఙ్ఘియ గచ్ఛతి పవత్తతీతి ఆగమో. చక్ఖుం ఉదపాది, అక్ఖిం రుజతి, పురిమం జాతి, అణుం థూలాని, కత్తబ్బం కుసలం బహుం, తంసమ్పయుత్తా, తంతంసభావతో. వాగ్గహణేన చక్ఖు ఉదపాది ఇచ్చాది. అవంసిరో, యావఞ్చిదంతిఆది నిచ్చం… వవత్థితవిభాసత్తా వాధికారస్స, వవత్థితస్స లక్ఖణస్సా+నురోధేన లక్ఖణే పవత్తితా విభాసా వవత్థితవిభాసా. వాసద్దో హి అత్థద్వయే వత్తతే కత్థచి వికప్పే, కత్థచి యథావవత్థితరూపపరిగ్గహేతి. యదా పచ్ఛిమే, తదా నిచ్చ+మనిచ్చ+మసన్తఞ్చ విధిం దీపేతి. ఏత్థ పన క్వచిసద్దస్సా+నువత్తనా తేనేవా+సన్తవిధి సిద్ధోతి వాసద్దేని+తరద్వయం. క్వచి త్వేవ, న హి ఏతేహి, ఇధ చేవ.

సం రమ్భో, సం రత్తో, సం రాగో, తాసం అహం సన్తికే, ఏవం అయం, పుం లిఙ్గం, కిం అహం, తస్స అదాసిం అహం ఇతీ+ధ ‘‘నిగ్గహీతా’’ధికారో ఆ ‘‘మయదా సరే’’తి.

౩౯. లోపో