౩. తతియకణ్డవణ్ణనా

౧. స్యాది

యస్సాతికమావట్ఠితస్సయోఆదిఅక్ఖరసముదాయస్స, కిన్తన్తి ఆహ- ‘ఇద’మిచ్చాది, ఇదన్తి యథావుత్తం స్యాదిసముదాయరూపం, అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో, సముదాయే పవత్తా సద్దా అవయవేసుపి వత్తన్తీతి స్యాదిసద్దో సిఆదికే అవయవేపి వత్తతే, విధిగ్గహణఞాయేనాతి ‘‘పచ్చయగ్గహణే యస్మా స విహితో తదాదినో తదన్తస్స చ గహణ’’న్తి ఞాయేన. స్యాది అన్తే యస్స తం స్యాద్యన్తం. నను చ ‘‘స్యాదిస్యాదినేకత్థ’’న్తి సామఞ్ఞేన వుచ్చమానే యంకిఞ్చి స్యాద్యన్తం యేనకేనచి స్యాద్యన్తేన సహేకత్థీభావమరహతి, తథాహి యథా గామగతోతిఆదో, తథా పస్స దేవదత్తే గామం, గతో యఞ్ఞదత్తో గురుకులన్తి ఆదోపి సమాసో త్యాసఙ్కియాహ-‘సామఞ్ఞేన వుత్తేపి’చ్చాది, యస్స స్యాద్యన్తస్సయేన స్యాద్యన్తేన సమ్బన్ధో, తేన స్యాద్యన్తేన సహతం స్యాద్యన్తమేకత్థమ్భవతీతి సమ్బన్ధతో విఞ్ఞాయతి అవసీయతీతి యస్సాత్యాదిస్వత్థో, తథా చ గామగతోత్యత్రత్థీమేస-మఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాలక్ఖణో సమ్బన్ధోత్యేకత్థీభావో, తతోయేవేత్థాహు-

నియతం సాధనం సాధ్యే, క్రియా నియతసాధనా;

సన్నిధానేన మేతేసం [చేథిస్సా (పోత్థకే)], నియమో-యమ్పకాసతీతి.

అయమేత్థ అత్థో ‘‘యతో గామమిచ్చేతం సాధనం సాధ్యం కిరియం తంబ్యపదేసజాననయోగ్యమపేక్ఖతే గతోతి, అతో సాధనం కార కం సాధ్యే కిరియాయ నియతం, యతో చ కిరియా సయం సాధనమపేక్ఖతే కిం గతోతి, అతో కిరియాపి నియతం సాధనమేతిస్సాతి నియతసాధనా హోతి అయం యథావుత్తో నియమో అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖావసేన వత్తమానో ఏతేసం సాధ్యసాధనానం సన్నిధాన మత్తేన అఞ్ఞమఞ్ఞతో పకాసతీ’’తి. పస్స దేవదత్త గామం, గతో యఞ్ఞదత్తో గురుకులంత్యత్ర తు గామన్తి సాధనం పస్సేతి సాధ్యమపేక్ఖతే, గతోతి గమనకిరియా తు గురుకులమపేక్ఖతే, తతో చ గామగతానం వాక్యన్తరావయవానం నత్థేవాపేక్ఖాతి న భవతి సమాసో, సబ్బత్థేవమూహనీయం, సమ్బన్ధో హి అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాలక్ఖణో సమ్బన్ధ్యన్తరతో-నవట్ఠితం నివత్తేత్వా విసేసే నివేసేతి, తథాచ వుత్తం–

తస్స త్వాకఙ్ఖతో భేదే, యా పరిప్లవమానతా;

విసేసే తం నివేసేన్తో, సమ్బన్ధోవావఛిన్దతీతి.

భేదే విసేసే గామన్తేతం సామఞ్ఞం విసేసాపేక్ఖం ‘గామమాసీసతి, జహాతి, గతో’తి, తథా ‘గతో గామం, వనం, గురుకుల’న్తి వేవమాకఙ్ఖతో-భిలసతో తస్స తు పధానపదస్సుపసజ్జనపదస్స చ యా పరిప్లవమానతా అనవట్ఠితతా తం విసేసే విసిట్ఠే సమ్బన్ధిని నివేసేన్తో పతిట్ఠపేన్తో సమ్బన్ధోవానేకప్పకారో క్వచి సాధ్యసాధనభావలక్ఖణో క్వచి పకతివికారభావసభావో క్వచి సస్సామి సమ్బన్ధరూపో అవఛిన్దతి సమ్బన్ధ్యన్తరతో నివత్తేతీతి అత్థో, యతో-యమపేక్ఖా వాక్యకాలేయేవ నిరూప్యతే, తతో యత్థాత్థి పదానమపేక్ఖా, తత్థ సమాసావగమో, యత్ర తు నత్థి, తత్ర న భవతీత్యనుపదిట్ఠో విసయవిభాగో ఞాయతేతి భావో, బాలే అబుధేతు నిస్సాయ విచిత్తో సమాసవిధానలోపాదినానేకప్పకారో పటిపత్తియా సాధుసద్దపరిజాననత్థముపాయో సమ్భవతి, పరమత్థతో తు సద్దన్తరత్తా అచ్చన్తం [అఞ్ఞత్తం] వాక్యసమాసానం భేదో, న హి వాక్యే దిట్ఠపదాని సమాసే సన్తి, తథా చ వుత్తం–

బాలే నిస్సాయుపాయో-యం, విచిత్తో పటిపత్తియా;

భేదో వాక్యసమాసానం, చ్చన్తం [ఞ్ఞత్తం (పోత్థకే)] సద్దన్తరం యతోతి.

అతోయేవాతి యతో సామఞ్ఞేన వుత్తేపియస్సయేన సమ్బన్ధోతేన సహ తదేకత్థమ్భవతీతి సమ్బన్ధతో విఞ్ఞాయతీతి నానిట్ఠం కిఞ్చిపీహ హోతి, అతోయేవ హేతుతోతి అత్థో. బ్యపేక్ఖా సామత్థియపరిగ్గహాయేతి పదానమఞ్ఞోఞ్ఞాకఙ్ఖా బ్యపేక్ఖా, సావ సా మత్థియం, తస్స పరిగ్గహాయ. సమత్థవచనం న కతన్తి పాణినియేహి వియ ‘‘సమత్థో పదవిధీ’’తి (పా, ౨-౧-౧) సమత్థవచనం న కతం. సమత్థో పద విధీతి పరిభాసాయమయమత్థో ‘‘విధీయతే [విధీయతీతి (పోత్థకే)] విధి, పదానం విధి పదవిధిసమాసాది, యోకోచీహ సత్థే పదవిధి,సో సమత్థో విగ్గహ వాక్యత్థాభిధానే (సత్తి) వేదితబ్బో’’తి, తాదిసపరిభాసాయ బ్యాపారతో తేసం ‘పస్స దేవదత్త గామం, గతో యఞ్ఞదత్తో గురుకులం’ త్యాదో నానిట్ఠప్పత్తి, సామత్థియఞ్చేత్థ ద్విధాత్యుపగమ్యతే వాక్యే బ్యపేక్ఖావుత్తియమేకత్థీభావో చేతి [వుత్తియమేకత్థీభావో వాక్యే బ్యపేక్ఖాచేతి (పోత్థకే)]. తత్థ పఠమస్స పరిగ్గహం వచనమన్తరేన పటిపాదియ దుతియస్స పరిగ్గహమిదాని వచనేన పటిపాదయమాహ- ‘ఏకత్థీ భావో’చ్చాది, ఏకత్థీభావో భిన్నత్థానం సాధారణత్థతావసేన పవత్తివిసేసో, వాక్యే హి సాధారణత్థతా నత్థి భిన్నత్థత్తా, అతోయేవేత్థ భేదనిబన్ధనా ఛట్ఠ్యుపజాయతే ‘రఞ్ఞో పురిసో’తి, వుత్తియన్తూభయపదబ్యవచ్ఛిన్నత్థాభిధానతో సాధారణత్థతా భవతి, ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘సమాసే విసేసనం విసేస్సమనుపవీసతి ఏకీభవతి విసేసనం, వాక్యే తు విసేసనం విసేస్సతో విసుంయేవా వతిట్ఠతే’’తి. ద్వన్దసమాసస్స తు పదానం విసేసనవిసేస్సాభావేపి సకలపదత్థప్పధానత్తా ‘రఞ్ఞో గో చ అస్సో చ పురిసో చా’తి వాక్యతో ‘రఞ్ఞో గవాస్స పురిసా’తి సమాసస్స విసేసో ఏకత్థీ భావలక్ఖణో భవత్యేవ, తథాహి తత్థ వాక్యే భిన్నత్థనిబన్ధన సముచ్చయపటిపాదనాయ చసద్దో పయుజ్జతే, సమాసే తు నప్పయుజ్జతే, ఏకత్థ వచనేనేవాతి ‘‘స్యాదిస్యాదినేకత్థ’’ త్యేకత్థవచనేనేవ, ఏకత్తీభావోయేవ భవతీతి సేసో, ఏవకారో న వాక్యే తథాహి దీపేతి. వాక్యే కథన్తి ఆహ- వాక్యే’తిఆది.

వాక్యేతి విగ్గహవాక్యే, విసేసేన గయ్హతి ఞాయత్యనేనేతి విగ్గ- హో, సో చ తం వాక్యం చేతి విగ్గహవాక్యం, విసేసేన వా గహణం విగ్గహో, తదత్థం వాక్యం విగ్గహవాక్యం, తస్మిం, కాయం బ్యాపేక్ఖాతి ఆహ-‘భేదాదిలక్ఖణా’తి, ఆదిసద్దేన సంసగ్గ భేద సంసగ్గానఞ్చ గహణం.

తత్థ సాన్తరేహి సామ్యన్తరేహి చ బ్యావుత్తి ఛేదో, సంవిసేస సామివిసేసానం సమ్బన్ధో సంసగ్గో, తదాహ- ‘తథాహి’చ్చాదినా, భేదకో బ్యావత్తకో, అత్థగహితోతి కారణవసేన భేదవాదినా గహితో, యదేచ్చాదినా సంసగ్గవాదినో-ధిప్పాయమాహ యదా తూభయమ్పిచ్చాదినా ఉభయవాదినో, అభిమతోతి ‘‘పాక్కడారాసమాసో’’చ్చనేన (౨-౧-౩) పాణినినా ఇచ్ఛితో. పాక్కడారాతి ‘‘కడారా కమ్మధారయే’’చ్చనేన (౨-౨-౩౮) కడారాసంసద్దనా పగేవాతి అత్థో.

‘పుథ భిన్నో అత్థో యేసం పదానం తాని పుథగత్థాని, వాక్యే హి రఞ్ఞో పురిసో తేత్థ రాజసద్దో రాజత్థమేవ వదతి, పురిససద్దో పురిసత్థమేవ, వుత్తియన్తు రాజపురిసోతేత్థ రాజసద్దోపి పురిసత్థమేవ వదతీతి ద్విన్నమేకత్థీభావో భవతి, అఞ్ఞోయేవావయవత్థాన్వితో సముదాయత్థో పాతుభవతీతి తదపేక్ఖాయ చేకత్థీభావో వుచ్చతే, జహమానసకత్థవుత్తిమభ్యుపగమ్మ వుత్తం- ‘విసేసనస్స సకత్థ పరిచ్చాగేనే’చ్చాది, అతోయేవ పరో చోదేస్సతి ‘నను చే’చ్చాదినా. ఏకత్థీభవనం సమసనన్తి ఇమినా ఏకత్థన్తి సమాసోతి నాత్థన్తరన్తి దీపేతి.

జహమానాని పదాని సకత్థం యస్సం (సా) తథా వుత్తా, నాచ్చన్తాయ జయాతీతి ఏవమ్మఞ్ఞతే ‘‘పరిచ్చాగమత్తమభిసన్ధాయ జహమానసకత్థంత్యుచ్చతే, న తు సబ్బథా పరిచ్చాగోపరోపకారాయ తస్సోపాదానతో, సబ్బథా చ సకత్థపరిచ్చాగే పరోపకారాసమ్పాదనతో-నుపాదానమేవ పయోజనాభావా తస్స సియా’’తి, థపతి వడ్ఢతీ. అత్థన్తి రాజసద్దవాచ్చం. అచ్చన్తపరిచ్చాగేపి న దోసో… వాక్యే దిట్ఠస్సుపసజ్జనస్స వుత్తియం సోయేవాయన్త్యన్వయావసాయతో తదత్థావ గతియాతి దస్సేన్తో ఆహ- ‘అథ వే’చ్చాది.

సోయేవాయన్త్యజ్ఝవసాయో-న్వయో, సోయేవాయం రాజసద్దో యో వాక్యతాలే దిట్ఠోతి వోహారీనమేకత్తావసాయేనాసత్యపి (రాజసద్దస్స)త్థే పురిసస్స విసేసనమ్భవిస్సతీతి భావో, ఏత్థేవ దిట్ఠన్తమాహ- ‘యథే’చ్చాది.

౨. అసం

అబ్యయన్తి యదఞ్ఞేసం పసిద్ధన్తి లిఙ్గవచనభేదేపి బ్యయరహితత్తా ఉపసగ్గనిపాతానం పరేహి అబ్యయసఞ్ఞాకరణతో అబ్యయన్తి పరేసం పసిద్ధం, తేసన్త్వయం సమాసో అబ్యయత్థపుబ్బఙ్గమత్తా అనబ్యయం అబ్యయమ్భవతీతి అబ్యయీభావో పసిద్ధో, అసఙ్ఖ్యస్స సుతత్తా తస్సేవ విభత్యత్థాదయో విసయభావేన విసేసనానీతి విఞ్ఞాయన్తీత్యాహ- ‘అసఙ్ఖ్యే’చ్చాది, ఇమినా నేమేసమాసత్థాతి దీపేతి.

తావసద్దస్స కమవుత్తియం యో-త్థో సమ్పజ్జతే తమాహ- ‘విభత్య’చ్చాది, విభత్యత్థే ఉదాహరిత్వాతి విభత్యత్థవిసయే వత్తమానస్సాసఙ్ఖ్యస్స ఇత్థిసద్దేన సమాసమధిత్థీతి ఉవాహరిత్వా, నిచ్చయమాసాన మవిగ్గహో, అసకపదవిగ్గహో వా యుత్తో, అఞ్ఞథా అనిచ్చతాపత్తీత్యాహ- ‘నిచ్చసమాసత్తా’ఇచ్చాది.

అసకపదేన అనత్తనియపదేన అఞ్ఞపదేన విగ్గహో అసకపదవిగ్గహో, తేన, ఏత్థ హి యథా కుమ్భస్స సమీపంత్యఞ్ఞపదవాక్యే సమీప సద్దేనుపసద్దవచనీయస్స వుత్తత్తా ఉపసద్దో నప్పయుజ్జతే, యథా ఇత్థీ సూతి ఏత్థాధిసద్దవచనీయస్సా (ధా)రత్థస్స సత్తమియా వుత్తత్తా నాధిసద్దోతి ‘ఇత్థీసూ’తి అఞ్ఞపదవాక్యం వుత్తం, కథాపవత్తాతి త్వాధేయ్యో పదస్సనం, ఏవం సబ్బత్థోన్నేయం, అసకపదవిగ్గహేనాత్థోవ వుత్తో,

అధిసద్దస్స పన పురతోవట్ఠితస్సాధారే వత్తమానస్స తంసమానాధికరణేన సత్తమ్యన్తేనిత్థిసద్దేన సహ సమాసోతి దస్సేతుమాహ-‘అధిసద్దో’చ్చాది.

స్యాదిలోపోతి అధిసద్దతో ఇత్థిసద్దతో చ పరేసం సత్తమీ బహువచనానం లోపోతి అత్థో. అత్త (భావ) సమ్పత్తీతి సరీరసమ్పత్తి అధిప్పేతాతి బ్రహ్మసద్దస్స సరీరం అత్థోతి ఆహ- ‘బ్రహ్మం సరీరన్తి, కత్థచీ ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తావాసఙ్ఖ్యసమాసస్స ‘సమ్పన్నం బ్రహ్మ’న్తి విగ్గహో వుత్తో.

సమాసవిభత్తియాతి సమాసతో ఉప్పన్నవిభత్తియా, సకలో పదేససకలో, పరిగ్గహాపేక్ఖాతి అభ్యుపగమాపేక్ఖాయాతి అత్థో, అభ్యుపగమేపి హి పరిగ్గహసద్దో–

సపథే పరివారే చ, మూలాభ్యుపగమేసు చ;

రవిమ్హి రాహుగహితే, దారేసు చ పరిగ్గహో’’తి నిఘణ్టు.

సకలస్స భావో సాకల్యం-సకలసద్దప్పవత్తినిమిత్తం, తమ్పన నిస్సేస [మతనిస్సేస (పోత్థకే)] గ్గహణా పుథు భవతీత్యాహ- ‘అసేసగ్గహణ’న్తి, తిణానం సాకల్యన్తి విగ్గహో, తిణసద్దేన హి తిణసహితాని గహితాని, తేనేవ వక్ఖతి బ్యతిరేకనయే- ‘తం సబ్బం తిణసహితమజ్ఝో- హరతీ’తి, సతిణమజ్ఝోహరతీతేత్థాధిప్పాయత్థ మాహ-‘యావా’తిఆది.

తిణసద్దో ఉపలక్ఖణం సేసా-నజ్ఝోహారియానం, తేనాహ ‘తిణాదికమ్పీ’తి. పరిగ్గహాపేక్ఖాయన్తభూతస్స గహణత్థం ‘‘అబ్యయం విభత్తిసమీపా’’దిసుత్తే ‘సాగ్యధీతే’తి నిప్ఫాదనత్థమన్తవచన ముదాహతమ్పాణినినా, తమ్పి సాకల్యేయేవాహరితుం [సాకల్లేనోదాహరితుం] సాగ్యధీతేత్యూదాహటన్తి దస్సేతుం ‘తతో’త్యాది వుత్తం.

తతోతి యతో సకలసకలే న వత్తతి, పరిగ్గహాపేక్ఖాయ సమత్తియా అన్తతో సకాసా సాకల్యం న భిజ్జతేతి సమ్బన్ధో, సమత్థియమ్పి అన్తే ఉదాహరణన్తి సేసో.

అగ్గిపరియన్తన్తి అగ్గిఅత్థో గన్థో తాదత్థియా అగ్గి, సోపరియన్తో-స్స అజ్ఝేయస్సాతి అగ్గిపరియన్తం, యత్తకస్సాజ్ఝేయస్స పరిగ్గహో, తస్స అగ్గి పరియన్తో, అగ్గినా పరియన్తభూతేన సహితో సకలోతి విగ్గహో, అగ్గినో సాకల్యన్తి వా.

సద్దికానన్తి బ్యాకరణఞ్ఞూనం. అత్థాభావేఇత్యత్థగ్గహణం ఇతరేతరాభావే ధమ్మాభావే చ మా సియాతి, అతోయేవ చోచ్చతే ‘అథేతరేతరాభావే’ఇచ్చాది, ఇతరస్మిం ఇతరస్స అభావో ఇతరేతరాభావో, గో అస్సో న భవతీతి హి అత్థన్తరత్తం నిసేధీయతే, న వత్థుభావో, బ్రాహ్మణో న భవతీత్యత్రపిబ్రాహ్మణత్తధమ్మో నిసేధీయతే, న వత్థుభావో, పరత్తాతిఆదినా విప్పటిసేధ విసయమాహ.

అతిక్కమాభావేతీ ఏత్థ అతిక్కమాతి పఞ్చమియా అసమాసనిద్దేసోతి ఆహ- ‘అతిక్కమా’తి, న పనుప్పన్నస్స పచ్ఛాతి ఇమినా అతిక్కమాభావో నామ ఉప్పన్నస్స పచ్ఛా అభావోతి దస్సేతి.

నిత్తిణన్తి ఉత్తరపదత్థప్పధానో-సఙ్ఖ్యసమాసో. సమ్పతిసద్దస్స సామఞ్ఞవచనత్తేపి ఇధాధిప్పేతం కాలం దస్సేతుమాహ- ‘ఉపభోగస్సే’’చ్చాది, ఉపభోగో కమ్మసాధనో లహుపావురణస్స నాయముపభోగకాలోతి విగ్గహో, (అతి) లహుపావురణన్తి రూపసిద్ధీతి దస్సేతుం లహుపావురణస్సాతిఆది వుత్తియం వుత్తం.

యోగ్గం రూపన్తి విగ్గహే అనురూపం, నను చాత్ర నిచ్చసమాసత్తాసపదవిగ్గహేన భవితబ్బంత్యాసఙ్కియాహ-‘విచ్ఛాయ’మిచ్చాది, అనుసద్దేన హి యోగే విచ్ఛాయం ‘‘అనునా’’తి (౨-౧౦) దుతియా విధీయతే, వాక్యేయేవాస్స చ పయోగో నాఞ్ఞత్రేతి వాక్యమ్పి భవతీతి మఞ్ఞతే. సకిఖీతి ఏత్థాపి ‘‘అకాలే సకత్థే’’తి (౩-౮౧) సహస్స సో.

సదిసో కిఖియాతి ఏత్థ కిఖియా పసిద్ధభూతాయ సాధియస్స సాధనభావేన గహితాయ సధమ్మత్తేన కోచి సాధియో సదిసోతి వుత్తోతి కిమిధ సదిసో అప్పధానం [పధానమేవాతి అత్థో] తథా సతి పుప్పపదత్థప్పధానేనాసఙ్ఖ్యసమాసేన సకిఖీతి ఏత్థ న భవితబ్బన్తి ఆహ-‘ననుచే’త్యాది, కిఖియాతి సమ్బన్ధే ఛట్ఠీ, ఏత్థ పన సదిసత్తస్స కిఖీయా-ప్పటిబద్ధత్తాప్పధానత్తం. నేతదత్థీతిఆదినా యథావుత్తం చోదనం పరిహరతి.

యథా దేవదత్తోతి ఏత్థ యది సమాసో భవేయ్య, దేవదత్తేన సదిసో యథాదేవదత్తన్తి భవేయ్య, పటిసిద్ధత్తా పన (న) సమాసోతి, కిఖీతి మక్కటస్సాభిధానం. జేట్ఠానుక్కమేనాతి వుత్తత్తా అనుజేట్ఠన్తి తతియన్తతా గమ్యతే. చక్కేన యుగపది సచక్కం.

౪. యావావధారణే

అమత్తానం యత్తకో పరిచ్ఛేదో యావామత్తం.

౫. పయ్యపాబహితిరో పురేపచ్ఛావాపఞ్చమ్యా

పఞ్చమ్యాతి కస్మా వుత్తం నను అవుత్తేపి తస్మిం వక్ఖమాననయేన పఞ్చమ్యన్తత్తా పఞ్చమ్యన్తేహేవ సమాసో విఞ్ఞాయతీత్యాసఙ్కియాహ‘యదిపి’చ్చాది. తథాపిచ్చాదినా పరిహరతి, హోతు కామం ‘పరిపబ్బతం విజ్జోతతే’తి దుతియానిసేధాయ, అఞ్ఞత్ర కథన్తి ఆహ ‘ఇహ చే’త్యాది.

ఆచత్తారో వాతి ఆసద్దో వాక్యే, సరణే వా, గామో బహి తిట్ఠతీత్యత్థో, పురతో గామమ్పస్సాతి వదన్తో పురేత్యత్థప్పఘానోయన్నిద్దేసో, నసరూపప్పధానోతి దస్సేతి, అభిముఖే గామమ్పస్సాత్యత్థో. అవుత్తానమేతాన్యుపలక్ఖణాని, తస్మా ‘తిరో గామమ్పస్సా’తిపి వుత్తం హోతి, తిరియతో గామమ్పస్స, పచ్ఛతో గామమ్పస్సాతి అత్థో.

అపసద్దయోగే నిచ్చపఞ్చన్తస్స వికప్పేన సమాసవిధానావాభవనేనోదాహరణం దిన్నం (ఏత్థ) పఞ్చమ్యాతి పయోజనాభావేపి అఞ్ఞదత్థం కరియమానమిహాప్యత్థవన్తం హోతి.

౬. సమీ

‘‘అను యం సమయా’’తి (౨-౧-౧౫) చ ‘‘యస్స చాయామో’’తి (౨-౧-౧౬) చ పాణినినో వచనద్వయం, అయమేతేసమత్థో ‘‘యస్స సమయా సమీపవాచీ అనుసద్దో, తేన సహ సమస్సతేతి చ, అను యస్సాయామవాచీ, తేన స్యాద్యన్తేన సహ సమస్సతే’’తి చ. వత్థుతో తు సామీప్యాయామవన్తానమనిద్దేసేపి సామత్థియా తదాక్ఖేపోతి దస్సేన్తో ఆహ-‘సమీపాయామాన’మిచ్చాది.

సమ్బన్ధిత్తాతి సమ్బన్ధిసద్దా సకత్థమివ నియతపటియోగినమాక్ఖపన్తి… తేన వినా తేసం సకత్థాభావా. ఆయామో దీఘతా, ‘‘యస్స సమీపాయామేస్వను’’తి యథావుత్తసుత్తద్వయమాక్ఖేపేనుపదిసతి, వనస్స సామిప్యమనువనం, ‘‘అసఙ్ఖ్యం విభత్తిసమ్పత్తిసమీప’’ ఇచ్చేవ (౩-౨) సిద్ధేపున సమీపగ్గహణం వికప్పత్థం, తేన వనస్సానుతి వాక్యేనాపి భవితబ్బం.

గఙ్గాయ ఆయామో అనుగఙ్గం, భాగవుత్తికారో ‘‘లక్ఖణేనే’’తి వత్తతే. యస్సాయామవాచీ అను, తేన లక్ఖణేన సమస్సతే అనుగఙ్గం బారాణసీ, గఙ్గాయ లక్ఖణభూతాయ పసిద్ధాయామగుణాయ బారాణసీ లక్ఖీయతే యావాయతాయామా గఙ్గా తావాయమ్పీతి సభావతో తూపమానోపమేయ్యభావో సమాసే పతీయతే గఙ్గా వియ దీఘా’’తి లక్ఖియలక్ఖణభావం వణ్ణేతి. ఏవం సతి బారాణసీతి పఠమా నోపపజ్జతేతి మఞ్ఞమానో ఆహ-‘గఙ్గాయా మేన యుత్తా ‘‘త్యాది. అనుగఙ్గం బారాణసియాతి బారాణసియా గఙ్గాయామో లక్ఖణన్తి అత్థో.

౭. తిట్ఠ

అకతసమాసాచాతి అనేన ఇమినా కతసమాసతం దీపేతి, తిట్ఠన్తీతి ఇదంన్తప్పచ్చయన్తస్సాత్థపదన్తి దస్సేతుమాహ-‘‘న్తోకత్తరి వత్తమానే’’తిచ్చాది, (౫-౬౪) ఆయతీతీమస్సాత్తపదం ఆయన్తీతి, పుమ్భావాభావో నీపాతనా, అకారో చ నిపాతనా ‘‘గోత్వ చత్థే చా లోపే’’త్యత్ర (౩-౪౬) ‘నాఞ్ఞాసఙ్ఖ్యత్థేసూ’త్యనువత్తనతో.

లూనయవాదీనమేత్థ నిపాతనా కాలేపి నపుంసకలిఙ్గత్తం, సంహటాయవా యస్మిం కాలే సంహటయవం, ఉమ్మత్తగఙ్గన్తి సఞ్ఞాయమఞ్ఞపదత్థే వాధికారేపి నిచ్చసమాసో, న హి వాక్యం సఞ్ఞాతి, ఆదిసద్దేన‘సమస్స సోభనత్తం సుసమ’మిచ్చాదీనఞ్చ సఙ్గహో, పభావనం పకాసనం.

౮. ఓరే

ఓరం గఙ్గాయ, పారం యమునాయాతి సమాసే కతే నిపాతనా ఏకారో, తేనేవ వుత్తియం వుత్తం ‘ఏకారన్తత్తం నిపాతనతో’తి, వుత్తివికప్పనత్థతోతి వుత్తియా వికప్పో అత్థో యస్సాతి విగ్గహో.

౧౦. అమా

సోచేకత్థీభావో విసిట్ఠో-భిమతోతి సమ్బన్ధో, ముహుత్తన్తి అచ్చన్తసంయోగే దుతియా, పాదిసమాసం కత్వాతి ఆసద్దస్స హరసద్దేన వుత్తిసద్దేన [వుత్తిపదేన (పఞ్చికా)] కిరియాఖ్యాప్యతేతి అసత్యుపసేచనాదికిరియాయం సఙ్ఖారకం సఙ్ఖారియం వా న భవతి, అత్థిచేహ తదుభయం, తతో తేసం సమ్భవాయేవ సమాసన్తోభూతకిరియా గమ్యతేతి మఞ్ఞతే, తథాహి దధిభోజనంత్యాదో వుత్తే అధ్యాదినో సఙ్ఖారకత్తం భోజనాదినో చ సఙ్ఖారియత్తం పతీయతే, న చోపసేకాదిమన్తరేన సఙ్ఖారియసఙ్ఖారకభావో-త్థీతి సామత్థియాయేవుపసేకాదిప్పతీతి.

తదపేక్ఖాయాతి గమ్మమానోపసేచనాదికిరియాపేక్ఖాయ. పాణినియేహి అత్థేన ‘ఏతస్సిద’న్తి అత్థే నిచ్చసమాసో-భిమతో సబ్బలిఙ్గతా చ, తథా వచనాభావమిహ మనసికత్వా ‘కథ’మిచ్చాదినా వుత్తి యంవుత్తంచోదకవచనమాహరిత్వా తత్థాధిప్పాయంవివరతి ‘ఏవమఞ్ఞతే’చ్చాదినా, విధానం కతన్తి ఏవమఞ్ఞతేతి సమ్బన్ధో, తత్థేచ్చాదినా అఞ్ఞ పదత్థే భవిస్సతీత్యేత్థాధిప్పాయం వివరన్తో నిచ్చసమాసతం సబ్బలిఙ్గతఞ్చ పటిపాదయతి, వాక్యనివత్తిసిద్ధాయేవాతి.

అత్థసద్దేనావగతత్థతాయ ఏతస్సాతి వత్తుమయుత్తన్తి ‘ఏతస్స అత్థో’తి వాక్యనివత్తి సిద్ధాయేవ, కథఞ్చిపి చతుత్థ్యన్తా భిన్నత్థస్స సమాసే కతేపి తత్థ విరోధమాహ- ‘చతుత్థ్యన్తస్సే’త్యాది.

వచనమ్పీతి ‘‘అత్థేన నిచ్చసమాసో సబ్బలిఙ్గతాచ’’ఇతి (౩-౧-౩౬) వాక్యకారేన పతిట్ఠితవచనమ్పి, పాణినీయానం ‘ఏతస్స ఇద’న్తి అత్థే సమాసే కతే యో-త్థో సమ్పజ్జతి, అఞ్ఞత్థసమాసేపి సోయేవత్థోతి దస్సేతి ‘యో’ ఇచ్చాదినా, అనుపాదాపరినిబ్బాననిమిత్తం వాయామోచ్చాదినా యోజేతబ్బం… తంనిమిత్తత్తా వాయామాదీనం, తేసం కథాదీనన్తి ఏత్థ తేసం వాయామాదీనన్తి వత్తబ్బం… వాయామోత్యాదినా వుత్తత్తా సో చ తన్నిమిత్తం హోతేవ, అయమేత్థాధిప్పాయో ‘‘ఏతస్స ఇదన్తి వాక్యే అత్థేన సమాసే సబ్బలిఙ్గతా చ ‘ఏతదత్థో ఏతదత్థా ఏతదత్థ’న్తి వాయామాదయో చ సమాసత్థా హోన్తి, ఏతం అనుపాదాపరినిబ్బానమత్థో పయోజనమేతస్స ఏతిస్సా ఏతస్సాతి అఞ్ఞపదత్థేపి ఏసం పదానం సోయేవత్థోతి నాత్థభేదో’’తి.

ఇదఞ్చ ‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో ఆనన్దం కుసలాని, అవిప్పటిసారో పామోజ్జత్థాయ…పే… విముత్తిఞాణదస్సనం అనుపాదాపరినిబ్బానత్థాయ ఏతదత్థో వాయామో ఏతదత్థా కథా ఏతదత్థా మన్తనా ఏతదత్థం సోతావధాన’’న్తిఆది (తికఙ్గుత్తర, ఆనన్దవగ్గ) పాళిం నిస్సాయ వుత్తం.

పాణినియేహి ‘‘కత్తుకరణే కితన్తేన బహుల’’న్తి (౨-౧-౩౨) కితన్తేన తతియాసమాసవిధానా తత్థేవ బహులగ్గహణేన ‘గామనిగ్గతా’దీసు సమాసో వుత్తో, తేనేత్థాన్తోదాహరణానం ద్విన్నమధికత్తం, సమాసాభావో-భిమతోతి పాణినీయేహి ‘‘పూరణగుణసుహితత్థసదబ్యయతబ్బసమానాధికరణేనే’’తి (౨-౨-౧౧) సుత్తే గుణ ఇతివచనేనాభిమతో, సదితి సఞ్ఞా తేసం న్తమానానం.

సో కథన్తి ఇహ ‘భావతిత్తత్థేహీ’తి భావప్పచ్చయన్తేనేవ సమాసపటిసేధవిధానా ‘బ్రాహ్మణస్స సుక్కా’ ఇచ్చాదో సో సమా సప్పటిసేధో కథం సిజ్ఝతీతి అత్థో.

గుణత్తనియేవాతి గుణసభావే ఏవ, అభిమతోతి వాత్తికకారస్సాభిమతో ‘‘తదవట్ఠేహి చ గుణేహీ’’తి, తసద్దేనాస్స గుణస్స పరామాసో తస్మింయేవ గుణే అవతిట్ఠన్తీతి తదవట్ఠా, గుణేయేవ గుణాతిట్ఠన్తి న కదాచిపి సోయమిత్యభేదా దబ్బవుత్తయో సుక్కాదయో వియ తే తదవట్ఠా గుణా గన్ధాదయో, తదవట్ఠితేహి గుణేహి ఛట్ఠీ సమస్సతేతి వత్తబ్బన్తి అత్థో.

ఆభిమతోతి ‘‘పూరణా’’దిసుత్తే అబ్యయగ్గహణేన, దేవదత్తస్సాతి ఛట్ఠియా గురుమ్హి సాపేక్ఖత్తేపి గురుసద్దస్స సమ్బన్ధిసద్దత్తా సకత్థే [వాక్యే] వియ వుత్తియం బ్యపేక్ఖా-యాహానితో వుత్తిసబ్భావం వచనన్తరేన సాధేతుమాహ- ‘తథాచాహూ’తి.

సాత్థేవాతి సకత్థే వియ, అస్సాతి సమ్బన్ధిసద్దస్స, సామత్థియం గమకత్తఞ్చత్థీతి పదానమఞ్ఞోఞ్ఞాపేక్ఖాలక్ఖణం సామత్థియం సామత్థియాభావేపి విగ్గహవాక్యత్థస్స గమకత్తం వా అత్థీతి అత్థో, గురునో కులం దాసస్స భరియాతి విగ్గహో, అథాత్ర బ్రాహ్మణస్స ఉచ్చే’ఇచ్చాదో సామత్థియం గమకత్తం వా నత్థీతి కుతో-వసితం, యేన తదాభావాత్ర సమాసాభావో వణ్ణీయతేచ్చాహ-‘సామత్థ్యాదినోత్వి’చ్చాది.

సమాసాభావో-భిమతోతి ‘‘పూరణా’’దిసుత్తే సమానాధికరస్సాపి ఉపాదానతో. సేహీతి అత్తనియేహి, నాభిమతోతి ‘‘చయుత్తేహి సేహి అసమాసితేహి ఛట్ఠీసమాసప్పటిసేధోవత్తబ్బో’’ (వా) త్యనేన, పుథగత్థతాయ [భిన్నత్థతాయం-వుత్తి] మిచ్చస్సవివరణం గవాదీనమసమాసేతి, ఏవమస్సాదీనం సమాసేనాలన్తి సమ్బన్ధో.

యోగీనన్తి ఇతరీతరయోగీనం, అనేనేతరేతరయోగచత్థసమాసం వదతి. వుత్తిహోతీత్యస్స వివరణం ఛట్ఠీసమాసో భవతీతి, ఏకత్థీభావేఇచ్చస్స వివరణం గవాదీనఞ్చ చత్థసమాసే సతీతి.

రుళ్హిత్తాతి సమాసస్సేవ కీళావాచకత్తేన జీవికాయ చ పచ్చాయ కత్తేన పసిద్ధత్తా, న వాక్యస్సాతి ‘ఉద్దాలపుప్ఫభఞ్జికా’త్యాదో రుళ్హీవసేన నిచ్చసమాసో భవిస్సతీతి తత్ర కిం వచనేనేతి మఞ్ఞతే, సరసి రుళ్హన్తి విగ్గహో.

అయమ్పన అమాదిసమాసో కమ్మధారయదిగుసమాసాతి సబ్బేపి పరేసం తప్పురిససదిసత్తా తప్పురిసా, యథా హి తస్స పురిసో తప్పురిసోతి ఉత్తరపదత్థప్పధానో, తథా తే సియుం, సఙ్ఖ్యాపుబ్బత్త నపుంసకత్తసఙ్ఖాతేహి ద్వీహి లక్ఖణేహి గచ్ఛతి పవత్తతీతిదిగు.

౧౧. విసే

కిన్తం విసేసన మిచ్ఛాహ-‘యమి’చ్చాది, యం అవత్థాపయతి తం వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో, కిన్తం విసేస్సమిచ్చాహ-‘యదనేకే’చ్చాది, యం అవత్థా పీయతే తమభిధీయతేతి సమ్బన్ధో, నన్వేకత్థేనేత్యుచ్చమానే విసేస్సేనేతి కథమవగమ్యతే, యతో ఏవం వివరితవా త్యాసఙ్కియాహ- ‘యదిపి’చ్చాది.

సమ్బన్ధిసద్దత్తాతి ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘సమ్బన్ధిసద్దా సకత్థమివ నియతమ్పటి-యోగినమాక్ఖిపన్తి… తేన వినా తేసం సకత్థస్సాసమ్భవాతి, వివరితవాతి వివరిత్థ, ఏకత్థేనేతీమస్స సమానాధికరణేన సహ సమాసో హోతీతి ఏవం సాజ్ఝాహారో అత్థో వేదితబ్బో, అత్థసద్దస్సానేకత్థత్తా విసేసేతి ‘అత్థో అభిధేయ్యో’తి. కథం తేనత్థో వుచ్చతీత్యాహ- ‘అధికరీయతి’చ్చాది.

విసేస్సస్స సమానాధికరణత్తఞ్చ విసేసనాపేక్ఖన్తి సమ్బన్ధో. విసేస్ససద్దస్స విసేసనేన సహ సమానాధికరణత్తం విసేసన సద్దాపేక్ఖన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో, తత్థ కారణమాహ- ‘సమ్బన్ధా’తి, అధికరణస్స సమానత్తం నామ భిన్నానం సమ్బన్ధీనం భవతి, సమ్బన్ధినో చ సమ్బన్ధమన్తరేన న హోన్తీ [హోతి (పోత్థకే)] తి విసేసనవిసేస్సానం సమ్బన్ధో విఞ్ఞాయతే, ఏవం విఞ్ఞాతా తస్మా సమ్బన్ధాతి అత్థో.

సద్దబ్యతిరేకేన హేత్థ అత్థానం విసేసనవిసేస్సభావో న సమ్భవతి, తథా హి ‘నీలముప్పల’న్తి పఞ్చ వత్థూని సన్నిహితాని నీలన్తి నీలత్తం గుణసామఞ్ఞం, నీలో గుణో, తదాధారో దబ్బన్తి తీణి, ఉప్పలన్తి ఉప్పలత్తం ఉప్పలజాతి, దబ్బఞ్చ తన్నిస్సయోతి ద్వే.

తత్థ ఉప్పలజాతి గుణజాతీనం [నీలజాతిఉప్పలజాభధనం (కాతన్తటీకా)] తావ న సమ్భవతి విసేసనవిసేస్సభావో జాతియా నిగ్గుణత్తా, నీలత్తస్స చ నీలగుణే సమవాయినో, ఉప్పలత్తస్స చ ఉప్పలదబ్బే సమవాయినో సమానాధికరణత్తమ్పి నత్థి, ఉప్పలజాతియా నీలస్స చ గుణస్స అత్థి సమానాధికరణత్తం… నీల ముప్పలన్తి పవత్తినిమిత్తానం ఉప్పలజాతినీలగుణానమేకమధి కరణంనిస్సయోతి, విసేసన విసేస్సభావో తు నత్థి జాతియా అనీలత్తా, గుణదబ్బానన్తు సమ్భవతివిసేసనవిసేస్సత్తం దబ్బస్సానేకగుణత్తా, సమానన్తు తేసమ్పరమధికరణం తతియం నత్థి, యేన సమానాధికరణత్తం సియా, ఏవం నీలదబ్బ ఉప్పలదబ్బానమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞపరిహారేన వత్తుమిచ్ఛితానం న విసేసన విసేస్సభావో, నాపి సమానాధికరణత్తం, కస్మా అఞ్ఞమఞ్ఞాసమ్బన్ధతో అపేక్ఖాభావతో, వుత్తపటిపక్ఖతో పన వక్ఖమాననయేన సద్దానమేవ సామానాధికరణ్యం విసేసనవిసేస్సత్తఞ్చ వేదితబ్బం, తేనేవాహ-‘అతోయేవే’చ్చాది.

అతోయేవాతి యతో విసేస్సస్స సమానాధికరణత్తం విసేసనాపేక్ఖం, అతోయేవ హేతుతోతి అత్థో, భిన్ననిమిత్తప్ప యుత్తానమేవాతి సామఞ్ఞేన నీలగుణాధారే దబ్బే గుణేయేవ వా నీలసద్దస్స, ఉప్పలసద్దస్స చ సామఞ్ఞేన గుణవతి దబ్బే వత్తమానత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞేసు భిన్నేసు సద్దప్పవత్తియా కారణేసు పయుత్తానం సద్దానమేవ [నిట్ఠానమేవ (పోత్థకే)].

సమానాధికరణత్తన్తి నీలుప్పలసద్దానం విసుంవిసుం యోగే విసిట్ఠదబ్బ వాచిత్తస్సాసమ్భవా, నీలఞ్చ తం ఉప్పలం చేతి సామానాధికరణ్యే సన్నిపతితే సతి సమ్భవా ఏవం తత్థ విసిట్ఠే వత్థుమ్హి పవత్తానం తేసం సమానత్థతా, ఏవకారేన బ్యవచ్ఛిన్నమత్థం దస్సేతుమాహ-‘నత్వభిన్నే’చ్చాది.

ననుచేత్యాది చోద్యం, సీసమ్పాతీతి సీసపా రుక్ఖవిసేసో, నయిద మేవమిచ్చాది పరిహారో.

అథ తుచ్చతేఇచ్చాదినా పరస్స వచనావకాసమాసఙ్కతే, విసేసవుత్తీతి ఫలస్స రుక్ఖస్స చ సామఞ్ఞసద్దత్తా భావేన విసేసే వుత్తి, ఇమేసన్తి సీసపాదీనం న సమోధారితాతి న నిచ్ఛితా, సామఞ్ఞవుత్తియేవ సమోధారితాతి అధిప్పాయో, అవసితా నిచ్ఛితా వుత్తి యేసం సీసపాదీనం తే అవసితవుత్తయో, పయతనం వినా తదా పప్పోతి చాతి సమ్బన్ధో, పయతనన్తి ‘సామత్థియలద్ధేపివిసేస్సే’తివచనం. తఞ్చనత్థిచ్చాది పరిహారో, సరూపమత్తకథనాయాతి వుత్తత్థానమ్పి సరూపమత్తకథనాయ ‘పూపే బహూ ఆనయే’తి యథా, ఏవం జాతీయకన్తి సరూపకథనప్పకారయుత్తం. ఉపసంహరమాహ-‘తదేవ’మిచ్చాది, నిపాతసముదాయోవాయం వుత్తేన పకారేనేత్యస్స అత్థే వత్తతే.

అఞ్ఞతరసమ్భవేపి తన్నివత్తియా వచనసబ్భావం దస్సేతుమాహ- ‘అథపి’చ్చాది, అఞ్ఞతరసమ్భవేపీతి విసేసనస్స విసేస్సస్స వా సమ్భవేపి, యత్రప్యుభిన్నమత్థి విసేసనవిసేస్సభావసమ్భవో తత్థపితావ బహులంవచనతోవ నివత్తి హోతి, కిమ్పనా-ఞ్ఞతరసమ్భవేతి దస్సేతుమాహ-‘యథా పుణ్ణో’ఇచ్చాది, ఏత్థ పన అఞ్ఞేపి పుణ్ణనామకా సన్తీతి బ్యభిచారసమ్భవా ఉభిన్నమ్పి విసేసనవిసేస్సభావసమ్భవే బహులంవచనమేవ సమాసం నివత్తేతి, ఏవం విధేపీతి అఞ్ఞతరసమ్భవేపి, న కేవలం విసేసనవిసేస్సభావసమ్భవే, అథ ఖో ఏవం విధేప్యఞ్ఞ తరసమ్భవేపిత్యవిసద్దస్స అత్థో.

యజ్జేవమిచ్చాది పచ్చేకం విసేసనవిసేస్సభావే సతి అనిట్ఠా పాదనచోదనా, పచ్చేకం విసేసనం సియా ఉభిన్నమ్పి విసేసనత్తా, తత్థ దోసమాహ-‘విసేస్సస్సచ పుబ్బనిపాతో’తి, చో-వధారణే, వత్తబ్బన్తరసముచ్చయే వా, కుతోచ్చాహ- ‘నాగ్గహితే’చ్చాది, ఇతి కారణే, అతో కిమనిట్ఠమాయాత మిచ్చాహ- ‘ఉప్పలనీలన్తిపి సియా’తి, ఇత్థఞ్చరహి కిన్త్యాహ- ‘నీలుప్పలన్తి చే’చ్చాది. పరిహారమాహ-‘నేసదోసో’చ్చాది, ఉపపత్త్యన్తరమాహ- ‘అథ చే’చ్చాది.

అఞ్ఞమఞ్ఞానుపకారిత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స విసేసనవిసేస్సత్తే నానుపకారిత్తా సప్పధానత్తాతి అత్థో, అథ ద్విన్నమ్పి అప్పధానత్తం కస్మా న సియా త్యాహ- ‘అప్పధానత్తేపి’చ్చాది, సకసకప్పధానాపేక్ఖావన్తానన్తి సకేసకే పధానే అత్తని అపేక్ఖావన్తానం. అథ కుతో దబ్బస్సేవ పధానత్తమసితం, న తు గుణస్సేత్యాసఙ్కియ ఞాయముపనిస్సయతి ‘అథ చే’త్యాదినా. ఛాగోత్యజో వుచ్చతే, తం సేతవణ్ణమాలభేథ మారేయ్య, ఫుసనం వా కరేయ్యాతి అత్థో, ఆపుబ్బో లభి హి మారణే ఫుసనే చ వత్తతే, దేసనాయన్తి [చోదనాయన్తి చోదనావాక్య (పోత్థకే)] వేదవాక్యేతి అత్థో, కుతో ఛాగతో-ఞ్ఞో నాలబ్భతేచ్చాహ- ‘న హి’చ్చాది.

ఛాగాభావేతి సేతగుణయుత్తస్స ఛాగస్సాభావే, పిట్ఠపిణ్డిమాలబ్భాతి సేతగుణయోగేన విట్ఠపిణ్డిం ఆలమ్భ, న చ నాలమ్భతే తస్మా గుణో అప్పధానన్తి అజ్ఝాహరితబ్బం.

పున చోదేన్తో ఆహ- ‘నను చే’చ్చాది, అథేత్యధిప్పాయమాసఙ్కతే, అనిట్ఠమాపాదయతి నీలసద్దేపి పసఙ్గో’తి, కుతోచ్చాహ- ‘సోపిహి’చ్చాది, ఇదం వుత్తం హోతి- ‘‘ఉప్పలసద్దో జాతివాచీ, న తు దబ్బవాచీ, జాతి విసిట్ఠదబ్బవాచిత్తా యది దబ్బవాచీతి వుచ్చతే, తదా నీలసద్దోపి గుణవిసిట్ఠ దబ్బవాచిత్తా దబ్బవచనమాపజ్జతీతి ఇమేసం న కోచి విసేసో’’తి, పరిహరన్తో ఆహ ‘నేదమత్థి’చ్చాది, అపాయినో అపగన్తారో దబ్బాతి గమ్యతే, కుతోచ్చాహ- ‘సతీపి’చ్చాది, ఇతి కారణే.

విసేసనమేకత్థేనేతి సిద్ధేపి పపఞ్చత్థం పరిప్ఫుటత్థఞ్చ ఉదాహరణబహుత్తం దస్సేతుం పాణినియేహి బహుం సుత్తితం, సబ్బస్సేతస్స పచ్చక్ఖాతభావం దస్సేతుం వుత్తియముదాహరణమత్తం దస్సితం, తదిదాని బ్యాఖ్యాతుకామో ఆహ- ‘పుబ్బకాలే’చ్చాది, ఛిన్నోచ విసేసనన్తీ సమ్బన్ధో ‘‘పుబ్బకాలేక సబ్బధురపురాణనవకేవలాని సమానాధికరణేనే’’తి (౨-౧-౪౯) తే సమేత్థ సుత్తం, తత్థేకాదీనం వుత్తియముదాహరణాని న దస్సితాన్యుపలక్ఖణతోవ విఞ్ఞాయన్తీతి దస్సేతుమాహ- ‘ఏకే’చ్చాది, ఏకో చ సో పురిసోచాత్యాదినా విగ్గహో ఉపలక్ఖణత్తాయేవ చ ‘సత్త చ తే ఇసయో చ సత్తిసయో’చ్చాదికఞ్చ దట్ఠబ్బం.

ఉపమీయతే పరిచ్ఛిజ్జతే-నేనేత్యుపమానం, ఉపమీయతీత్యుపమేయ్యం, తేసం ఉపమానోపమేయ్యానం సాధారణో యో ధమ్మో సామతాతేన విసిట్ఠం యదుపమేయ్యం, తం వచనేనేత్యత్థో ఉపమానోపమేయ్యచ్చాది కస్స, సమాసో భవతీతి సేసో, కారణమాహ- ‘విసేసే’చ్చాది, విసేసాపరిగ్గహాతి విసేసనన్త్యేవ సామఞ్ఞేన పరిగ్గహా, ఏవమ్భూ తస్సాపీతి ఉపమానరూపస్సాపి. నను సత్థీసద్దస్ససత్థియం వుత్తి సామాసద్దస్స తు దేవదత్తాయ, అతో బ్యధికరణత్తా కథమేత్థ సమాసోచ్చాసఙ్కీయాహ- ‘యదే’చ్చాది, సమానో ధమ్మో సామత్తాది యస్స సో సధమ్మో, తస్స భావో సాధమ్మియం సామత్తం, తస్మా దేవదత్తాత్థే వత్తతే ఉపచారవసేన, సామాసద్దోపి గుణవచనోపి సామత్తం వత్వా సద్ధాదిత్తవసేనాభేదోపచారేన వా దేవదత్తాయం వత్తతే, నను చ సామాసద్దస్స దేవదత్తాభిధానే చరితత్థతాయ సత్థీ గుణేన నిద్దిట్ఠాత్యనియతగుణప్పతీతిప్పసఙ్గో నేకగుణాధారత్తా సత్థియాత్యాసఙ్కియాహ- ‘యదిపి’చ్చాది.

ఇహాతి నిద్ధారణే, ఏతేసం గుణానం మజ్ఝేతి అత్థో, ఇహ వా సత్థియం, సామగుణవన్తతాయ సామాయాతి గమ్యతే, పసిద్ధివసేనాతి సత్థిసామాత్యత్రోపమానం సత్థీ, ఉపమేయ్యా దేవదత్తా, పసిద్ధన్తుపమానం భవతి నాప్పసిద్ధం… పసిద్ధసాధమ్మియా సాధ్యు సాధనముపమానన్తి కత్వా సత్థియేవ సామఙ్గుణేన పసిద్ధా న దేవదత్తా, తస్మా సామగుణప్పసిద్ధియాతి అత్థో. సాధ్యుతే ఉపమీయతేనేనేతి సాధనముపమానం, సాధ్యతే ఉపధీయతేతి సాధ్యముపమేయ్యం, పసిద్ధస్స సాధమ్మియం తేన, సాధ్యస్సాప్పసిద్ధస్స కస్సచి సాధనం సాధ్యసాధనం. యత్రత్విచ్చాదినా బహులంవచనసామత్థియా సామఞ్ఞవచనేనేవ సమాససబ్భావం వత్వా అఞ్ఞేనాసబ్భావముదాహరణేన ఫుటయితుం ‘ఫాలా ఇవ తణ్డులా’త్యాది ఆరద్ధం.

తణ్డులసద్దోతి ఉపమేయ్యభూతతణ్డులసద్దో, తణ్డులత్తమ్పి వత్వా దబ్బే పవత్తో సామఞ్ఞవచనో నతు భవతీతి సమ్బన్ధో, దబ్బేతి తణ్డులదబ్బే ఫాలదబ్బే చ.

ఉపమానోపమేయ్యసాధారణసూరత్తాదిధమ్మవచనాప్పయోగేతి ఉపమానోపమేయ్యానం సాధారణో యో విసారదత్తాదిధమ్మో తబ్బచనస్స ‘ముని అయం సీహో వియ విసారదో’త్యాదో విసారదాదిసద్దస్సాప్పయోగేతి అత్థో, కేసఞ్చితి కేసఞ్చి సద్దానం మజ్ఝే, విసేస్సత్తమేవ ఫుటయతి. ‘తథా చే’త్యాదినా, విసేసనవిసేస్సానం యథిట్ఠత్తా నిచ్చం సీహాదీనం విసేస్సతాయేవ వచనిచ్ఛాతి పుబ్బనిపాతత్తాప్పసఙ్గోతి భావో, ఉపపత్యన్తరమాహ-‘విసేసనస్సేవే’చ్చాది, యదిపి సీహో విసేసనమేవ న విసేస్సం, తథాపి బహులాధికారా విసేసనస్సాపి పరనిపాతోతి భావో.

అథాత్రాపి విసేసనన్తేవ సమాసప్పటిపాదనే’ముని అయం సీహోవ విసారదో’చ్చాదో సామత్థియతోవ సమాసాప్పసఙ్గేపి ఉపమానో పమేయ్యానం సాధారణవిసారదత్తాదిధమ్మవచనాప్పయోగే సతి తప్పసఙ్గాభావత్థం వచనమారబ్భనీయన్తి చోదేతి ‘ననుచే’త్యాదినా, సామత్థియతోతి సామఞ్ఞవచనప్పయోగే సాపేక్ఖత్తా సమాసాప్పసఙ్గోతి సామత్థియం తస్మాతి అత్థో. సామఞ్ఞప్పయోగత్థన్తి సమాసవాక్యే సామఞ్ఞవచనస్స సూరత్తాది(నో), అప్పయోగత్థం, తథా హిచ్చాదినా సామఞ్ఞసద్దప్పయోగే సామత్థియతో సమాసాసబ్భావా సుత్తన్తరస్సానారబ్భనీయభావం సాధేతి.

విసేసానన్తబ్భావాతి సామఞ్ఞస్స సమాసే అన్తోభావేపి తిఖీణత్తాదితో విసిట్ఠస్స సూరస్సాదివచనీయస్స విసేసస్స సమాసే అనన్తోగధత్తా అప్పసఙ్గో సాపేక్ఖమసమత్థన్తి. అథేతి ‘సచ్చమేత’న్తిఆదిం పరవచనమాసఙ్కియ వదతి, ఏవమాదిసిజ్ఝనత్థం సమాసోతి (ఞాపనత్థం) ఆరబ్భనీయమ్భవతీతి సమ్బన్ధో.

పధానస్సాతి ‘రఞ్ఞోపురిసో-భిరూపో’తేత్థ అభిరూపసాపేక్ఖస్స పురిసస్స విసేసనత్తేనేవా [విసేసనం తేనేవా (పోత్థకే)] ప్పధానం, సమాసావయవభూతం రాజానం పతి విసేస్సభావేనావిఫలితసకత్థతాయ పధానభూతస్స పురిసస్స. ఆదిసద్దేన ‘రాజపురిసస్స దస్సనీయస్స గేహ’న్తి సఙ్గణ్హాతి.

ఏత్థ హి గేహమ్పతి విసేసనభావేనాప్పధానత్తేపి రాజానమ్పతి పధానభూతస్స పురిసస్స సాపేక్ఖస్సాపి సమాసో హోతేవ. ఇదఞ్చఞాపనత్థం వచనారమ్భప్పయోజనఞ్చ, కారణమాహ- ‘గమకత్తా’ఇచ్చాది.

గమకత్తాతి విగ్గహవాక్యత్థస్స వుత్తియమ్పతీయమానత్తా గమకత్తం తస్మా, నచేహ గమకత్తమత్థీతి ‘ముని సీహోవ సూరో’త్యత్ర తు వాక్యతో యోత్థో పతీయతే, నాయం ‘ముని సీహో సూరో’త్యతో గమ్యతేతి గమకత్తం నత్థీ-తి అత్థో, తథాహి మునిసీహసద్దేనేవో పమానోపమేయ్యభావనిమిత్తస్స విసారదత్తస్స సభావేనేవోపాదానతో విసారదసద్దస్స తేన సమ్బన్ధాభావో.

అపవగ్గో నిబ్బానం, వాక్యమేవేతి ఏవకారేన బ్యవచ్ఛిన్నమత్థమ్పదస్సయమాహ- ‘వుత్తినివత్తేతీ’తి బహులాధికారతో విఞ్ఞాయతి, నను చాత్ర విసేస్సభావాసమ్భవాప్పసఙ్గోయేవ వుత్తియాతి చోదేతి. ‘ననుచే’త్యాదినా.

పుణ్ణతాబ్యభిచారాతి పుణ్ణతాసఙ్ఖాతస్స బాలాదిఅవత్థావిసేసస్స అవినాప్పవత్తితో బ్యభిచారీ హి విసేస్సమ్భవతి యథా నీలతాయుప్పలం, పరిహరతి ‘నేదమత్తి’చ్చాదినా, మన్తాణిపుత్తానం అనేకత్తాతి కేవలం మన్తాణియా పుత్తో పుణ్ణోయేవాతి అభావా తేసం బహుభావతో, అత్తనో అత్తనో గహస్స పతయోతి గహపతీనం బహుత్తం పాకటమేవ.

వుత్తియేవేతి ఏవకారేన బ్యవచ్ఛిన్నమత్థమాహ-‘వాక్యం నివత్తేతీ’తి. విసిట్ఠజాతివచనాతి వుత్తం కణ్హసప్పజాతియా లోహితసాలిజాతియా చ విసిట్ఠత్తా.

తచ్ఛకో సప్పోతి బ్యాఖ్యేయముపనిక్ఖిప్పచోదయమాహ- ‘నను చే’చ్చాది. తచ్ఛకభావానపేతోతి బాలయువత్తాదిసఙ్ఖాతతచ్ఛకభావతో అబ్యావుత్తో, అత్థినామధేయ్యోతి తచ్ఛకో నామ కోచి తన్నామో అత్థి, కిరియాసద్దోతి తచ్ఛతీతి తచ్ఛకోతి ఏవం కిరియాయ పవత్తినిమిత్తత్తేనోపాదిన్నో వడ్ఢకీవాచీ తచ్ఛకసద్దో, ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘యథావుత్తనయేన విసేసనవిసేస్ససబ్భావా సమాసేన భవితబ్బం, తథా సతి కిమిదం పచ్చుదాహరణం కత’’న్తి. అత్ర కేనచి న నామధేయ్యస్సేత్యాది నోపజాయతేవాత్యేతదవసానం వుచ్చమానమనుద్యతం నిరాకత్తుకామో ఆహ-‘యోపా హే’చ్చాది.

ఇమస్సాయమధిప్పాయో ‘‘వుత్తనయేన తచ్ఛకసద్దస్స కిరియా సద్దస్సాత్థవిసయాపేక్ఖాయాభావతో విసేస్సత్తాభావా పచ్చుదాహరణమిదం కత’’న్తి.

కస్మా అయుత్తమిచ్చాహ-‘యతో’చ్చాది, నామధేయ్యస్స కిరియావాచినో చ అత్థాభిధానసామత్థియం తుల్యం వా న వా, అవయవప్పసిద్ధియా సముదాయప్పసిద్ధి బలవతి వా నవేత్యేతం విచారేతుం యతో నాధికతన్త్యత్థో, కిఞ్చరహి అధికతన్త్యాహ- ‘అపిత్వి’చ్చాది, తచ్ఛకసద్దోనేకత్థవుత్తి నానేకత్థోతి విచారేతుమధికతన్తి యోజనా.

ఏవం మఞ్ఞతే- ‘‘విసేసనవిసేస్సభావచిన్తాయం సద్దానమత్థాభిధానసామత్థియచిన్తా న యుజ్జతే ‘సతి సమ్భవే బ్యభిచారే చ విసేసనం సాత్థకం హోతీ’తి విసేసనం మగ్గీయతే, నాసమ్భవే నాబ్యభిచారే యథా సీతం (హిమం) ఉణ్హోగ్గీతి, తస్మా సమ్భవబ్యభిచారచిన్తా విసేసనవిసేస్సభావచిన్తాయముపయుజ్జతీతి తచ్ఛకసద్దో-నేకత్థవుత్తివా న వేత్యేతదేవ విచారేతుమధికతన్తి కత్థచిపి విసేసనవిసేస్స సబ్భావే సమాసో హోతేవా’’తి, యదిపి నామధేయ్యకిరియావాచీనమతుల్యమత్థాభిధానం సముదాయప్పసిద్ధియా చ బలవతిత్తం, తథాపి వక్ఖమాననయేన సమాససబ్భావా న కాచి హానీతి దస్సేతుమాహ- ‘ఏత్థ చా’తిఆది.

ఏత్థచాతి కేచి పక్ఖే చ, కఞ్చి పీళమావహతీతి సమ్బన్ధో, కుతోచ్చాహ ‘తథాహి’చ్చాది. ఏవం మఞ్ఞతే- ‘‘యదీపి సముదాయప్పసిద్ధియా సతి కిరియాసద్దత్థవిసయాపేక్ఖా నోపజాయతే, తథాపి నామధేయ్యస్సేవ తచ్ఛకసద్దస్సాప్యనేకత్థవుత్తిత్తమత్థేవ… సప్పవిసేసే మనుస్సే చ తన్నామకే నామధేయ్యస్స తచ్ఛకసద్దస్స పవత్తిసబ్భావా(తి) విసేసనవిసేస్ససబ్భావతో సమాసప్పసఙ్గో తదవత్థో యేవా’’తి, న కేవలం సప్పవిసేసస్సేవ తచ్ఛకసద్దో నామధేయ్యమపితు మనుస్సానమ్పీతి పిసద్దత్థో. తచ్ఛకసద్దస్సానేకత్థవుత్తిత్తేపి న సముదాయప్పసిద్ధియా అవయవప్పసిద్ధీబాధాతి దస్సేతుమాహ- ‘నచా’తిఆది. చో-వధారణే, కుతోచ్చాహ ‘కిరియే’చ్చాది. కమేనత్థప్పసిద్ధీతి యం, ఏతమ్పన సక్కా విఞ్ఞాతున్తి యోజనా.

యన్తి యం పసిజ్ఝనం, కమేనాతి బాధాభావతో అనుక్కమేన. ఏవఞ్చేతి ఇమినా నచేత్యాదినా వుత్తం పచ్చామసతి… కిమ్పటివిహితం సియా పరిహటం సియాతి అత్థో, ఇతి ఇమినా కారణేన ‘తచ్ఛకో సప్పో’తి పచ్చుదాహరణం న యుత్తం… తచ్ఛకసప్పోతి సమాససబ్భావతోతి అధిప్పాయో, నేదమేవమిచ్చాదినా పరిహరతి, యదా చరతి యథా వుత్తేన విసేసనవిసేస్సభావసమ్భవో, తదా కథంత్యాహ- ‘యదా విసేసనే’చ్చాది. తదాపి కథం వాక్యేన భవితబ్బమిచ్చాహ- ‘ఇదఞ్చే’చ్చాది. బహులంవచనతోయేవాతి అధిప్పాయో.

అఞ్ఞస్సాతి కమ్మని సమ్బన్ధవచనిచ్ఛాయం ఛట్ఠీ. అవచ్ఛేదకత్తాతి ఏత్థ కత్తునా భవితబ్బన్తి కాళస్సాతి కత్తరి భావయోగే ఛట్ఠియా అజ్ఝాహరితబ్బం. పత్తాపన్నేహి దుతియన్తస్స జీవికమ్పత్తో జీవికా పన్నోతి సమాసో ‘కారకం బహుల’’న్తేవ (చం-౨-౨-౧౯) విహితో దుతియన్తేన తు తేసం సమాసత్థం సుత్తన్తరం కతం పరేహి, అత్థఞ్చ తేసమిత్థిలిఙ్గానమ్పి సమాసేనేవ, కారనివత్తియా, తథా మాసో జాతస్సాతి విగ్గహే పరిమాణివాచినా ఛట్ఠియన్తేన పరిమాణవచనానం కాలసద్దానం, తదాహ- ‘పత్తాపన్నాన’మిచ్చాది, పరిమాణం మాసాది పరిచ్ఛేదో తమస్సత్థీతి పరిమాణీ జాతాది.

ఏత్థ హి మాసో పరిమాణం పరిచ్ఛేదకత్తా, జాతో పరిమాణీ పరిచ్ఛేజ్జత్తా, పత్తా జీవికానేనాతి [పత్తో జీవికన్తి పాఠేన భవితబ్బం] వచనిచ్ఛాయం యో-త్థో సో- ఞాపదత్థసమాసేప్యతిన్నో వచనిచ్ఛాభేదమన్తరేనాతిదస్సేతుం ‘అఞ్ఞపదత్థే భవిస్సతీ’తి యం వుత్తియం వుత్తం, తం బ్యాఖ్యాతుకామో ఆహ- ‘వానేకఞ్ఞత్థే ఇచ్చేవా’తిఆది. అఞ్ఞత్థ సమాసే కతే సబ్బత్థ ‘‘ఇత్థియం భాసితే’’చ్చాదినా (౩-౬౭) పుమ్భావో. మాసో జాతస్సాతి వచనిచ్ఛాయం యో-త్థో, సో-ఞ్ఞత్థసమాసేప్యభిన్నో వచనిచ్ఛాభేద మన్తరేనాతి దస్సేతుమాహ- ‘యస్స జాతాదినో’చ్చాది.

జాతసద్దస్సత్థమాహ సమ్పన్నోతి, సమ్పుణ్ణోత్యత్థో, ఇమినా చ మాసో జాతో-స్సాతి విగ్గహస్స అత్థో దస్సితో, అఞ్ఞథాతి యది మాసో తస్స అఞ్ఞపదత్థస్స జాతాదినో సమ్పుణ్ణో న భాతీతి అత్థో. త్తత్తవన్తూనం నిట్ఠాసఞ్ఞం విధాయ తదన్తస్సఞ్ఞత్థసమాసే ‘‘నిట్ఠా’’తి (౨-౨-౩౬) సుత్తేన పుబ్బనిపాతో వుత్తో, తదాహ- ‘నచే’చ్చాది, పుబ్బనిపాతప్పసఙ్గో నచ సియాతిసమ్బన్ధో, కుతోచ్చాహ- ‘జాతి’చ్చాది. కేసఞ్చితి వాక్యకారమాహ, నచ యుత్తన్తి సమ్బన్ధో, కారణమాహ- ‘విసేసన’మేచ్చాది, తథాహిచ్చాదినా విసేసనస్స సాత్థకత్తే సమాసబ్భావమభావే చాభావం సాధేతి… ఛట్ఠీసమాసే ‘సతి సమ్భవే బ్యభిచారే చ విసేసనస్స సాత్థకమ్భవతీతి విసేసనస్స సాత్థకత్తా.

అవచనేపీతి నియమవచనే (అ)సతీపి, ఛట్ఠీసమాసప్పసఙ్గో చరహి వుత్తనయేన బ్యవచ్ఛేజ్జ బ్యవచ్ఛేదకత్తాభావేన విసేసనానత్థక్యా న భవేయ్య చే వాక్యేనాపి న భవితబ్బన్తి ఆహ- ‘వాక్యం త్వి’చ్చాది. అయమ్పన విసేసనసమాసో పరేహి కమ్మధారయోతి ఞాయతి… యథా కమ్మం కిరియం పయోజనఞ్చ ధారేతి ఏవమయం సమాసో కమ్మమివ ద్వయం ధారయతీతి.

౧౨. నఞ

ఏత్థేవాతి ‘‘ట నఞ్స్స’’ఇతి (౩-౭౪) సుత్తేఏవ. పామనపుత్తోతిపామా కుట్ఠవిసేసో అస్స అత్థీతి పామసద్దా ‘‘దిస్సన్తఞ్ఞేపి పచ్చయా’’తి (౪-౧౨౦) నప్పచ్చయో, పామనస్స పుత్తో, యది హేత్థ ఞకారో విసేసనత్థో న కరీయేథ, తదా ‘‘ట నస్సా’’తి సుత్తం కరీయేథ, తథా చ సత్యుత్తరపదే పరతో పామనసద్దే నకారస్సాపి టో

సియాతి భావో, నను చిహ సమాసవిధిమ్హి ఞ కారోచ్చారణా ఞ లోప రహితస్స సమాసో న భవతీతి వత్తుముచితం, న తు ‘‘ట నఞ్స్సా’’తి విసేసనత్థోతి [ఞ్ఞకారో ఏత్థోవ విసేసనత్థో, తి భవితబ్బ] సచ్చం, కిన్త్విహ సమాసవిధిమ్హి ఞ కారస్స బ్యవచ్ఛజ్జం న దిస్సతే.

పరియుదాసవుత్తీతి పరి తులితముగ్గయ్హ నిసేధనీయస్స అసనం ఖేపనం వజ్జనం పరియుదాసో, తేన పరియుదాసేన విసిట్ఠే-త్థే వుత్తి అస్సేతి పరియుదాసవుత్తి, పసజ్జప్పటిసేధవుత్తీతి పటిసేధనీయమేవ పసజ్జ పత్వా తంసదిసమనపేక్ఖియ నిసేధో, తేన వుత్తి అస్సేతి పసజ్జప్పటిసేధ వుత్తి.

యత్థ బ్రాహ్మణా అఞ్ఞోవ భవతీత్యేవం వాక్యేనాత్థన్తరవిధానా విధినో పధానత్తం, అత్థన్తరవిధానసామత్థియేనేవ బ్రాహ్మణస్స పటిసేధో పతీయతే, బ్రాహ్మణస్స [బ్రాహ్మణస్సా (పోత్థకే)] నివత్తనే తదపేక్ఖాయాఞ్ఞస్స విధానయోగతో సకపదేన నఞ్ఖ్యేన విధిభాగీ న వుచ్చతే, కిఞ్చరహి అఞ్ఞసద్దేన… పరియుదాసనిస్సయినోఞ్ఞసద్దస్సేవ వాక్యే పయోగతో’ అఞ్ఞో బ్రాహ్మణా అబ్రాహ్మణో’తి, నఞ్స్సచ స్యాద్యన్తేన సామత్థియం, న త్యాద్యన్తేనేత్యేకవాక్యతా… అఞ్ఞో బ్రాహ్మణా అబ్రాహ్మణోతి తత్థ తత్థ పరియుదాసవుత్తిత్తా.

పసజ్జప్పటిసేధేతు పటిసేధస్స పధానత్తా బ్రాహ్మణో న భవతీతి వాక్యేన బ్రాహ్మణస్స పటిసేధో విధి అత్థగమ్మో వాక్యభేదో, సకపదేన చ నఞ్ఖ్యేన పటిసేధభాగివాచీ సమ్బజ్ఝతే. కో సో బ్రాహ్మణా అఞ్ఞోతి ఆహ- ‘బ్రాహ్మణత్తానజ్ఝాసితో’చ్చాది.

ఇతరస్మిన్తి పసజ్జప్పటిసేపేక్ఖే, కేనచి సంసయనిమిత్తేనాతి ఉపవీతదస్సనాదినా కేనచి సంసయకారణేన, సబ్బమ్పి పదం సకత్థే పయోగమ్పతి ఞాణమపేక్ఖతే, తఞ్చ ఞాణం ద్విధా సమ్మాఞాణం మిచ్ఛా ఞాణఞ్చ. ఉభయమ్పేతబ్రాహ్మణసద్దం పవత్తయతి. తత్థ సమ్మాఞాణ పుబ్బకే అబ్రాహ్మణసద్దప్పయోగే నత్థి నఞ్స్స బ్యాపారో, న హి తత్థ తేన కిఞ్చి కరీయతి. మిచ్ఛాఞాణపుబ్బకే తు విజ్జతే తస్స బ్యాపా రో తత్థ హి తేన మిచ్ఛాఞాణప్పభవతా పరస్సాఖ్యాయతే, మిచ్ఛాఞాణం చేన్ద్రియహేతుకం, వినా సదిసత్తం న భవతీతి పటిసేధే సతి ఉత్తరపదత్థసదిసో సమాసత్థో జాయతేచ్చాహ- ‘తత్థ సదిసత్తం వినే’చ్చాది. రజ్జుయం హి సప్పబుద్ధి సదిసత్తా.

పయోగసామత్థియాచేతి అబ్రాహ్మణమానయేచ్చాదిపయోగసామత్థియా చ. ఏవమ్మఞ్ఞతే- ‘‘యద్యత్ర బ్రాహ్మణమత్తస్సానయనం సియా పుబ్బపదస్సుచ్చారణమనత్థకం సియా, అథ న కస్సచి ఆనయనం ఏవమ్పి సబ్బస్సేవా బ్రాహ్మణసద్దస్సానత్థకత్తం, తస్మా పయోగసామత్థియాపి సదిసప్పటిపత్తీ’’తి.

తగ్గతాతి సదిసత్థగతా. యథావుత్తస్సేవా-త్థస్సుపబ్రూహనాయ విఞ్ఞూవచనముపఞ్ఞస్సతి ‘అతోయేవ వుచ్చతే’చ్చాది. అయఞ్చేత్థ అత్థో ‘‘నఞ్వచనేన ఇవసద్దేన చ యం యుత్తం తదఞ్ఞస్మిం తప్పదత్థసదిసే-త్థే పటిపత్తిం జనేతి, తథాహ్యత్థసమ్పచ్చయో లోకే దిస్సతి ‘అబ్రాహ్మణమానయా’తి బ్రాహ్మణసదిసో ఖత్తియాది ఆనీయతీతి, అధికరీయతి నియుజ్జతే సద్దో-స్మిన్త్యధికరణం. యథావుత్తేన చ బ్యాఖ్యానేన కిమిట్ఠం సిద్ధన్త్యాహ- ‘తదేవ’మిచ్చాది. కేచి పన ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తమిహ వణ్ణేన్తి.

సమత్థవాదీనన్తి ‘‘సమత్థో పదవిధి’’ (పా ౨-౧-౧) త్వేవం వాదీనం. సమత్థ వాదీనం సమాసో విధేయ్యోతి సమ్బన్ధో, విధేయ్యోతి వచనన్తరేన విధేయ్యో, తథాహి అపునగేయ్యాతి గాయనేన నఞ్స్స సమ్బన్ధో, న తు పునసద్దత్థేన. అనోకాసం కారేత్వాతి కరణేన సమ్బన్ధో న ఓకాసేన. అమూలామూలం గన్త్వాతి గమనేన, న మూలేనాతి అసామత్థియం. గమకత్తవాదినోతి అసామత్థియేపి యత్ర గమకత్తం తత్థ సమాసో హోతేవ, తతో గమకత్తఞ్చ సమాసస్స నిబన్ధనన్తి యో వదతి తస్సేత్యత్థో. ఏత్థాపీతి అపునగేయ్యాత్యాదోపి, నన్వయమప్యాచరియో గమకత్తవాదీ, తథాసతి గమకత్తాఇచ్చనభిధాయ బహులాధికారాతి కస్మావుత్తన్తి ఆహ-‘సో చే’చ్చాది.

కేహిచీతి వుత్తిగ్గన్థేన బ్యవచ్ఛిన్నమత్థం దస్సేన్తో ఆహ- ‘కేహిచియేవ న సబ్బేహీ’తి, అపునగేయ్యాతి ‘‘ట నఞ్స్సా’’తి (౩-౭౪) నస్సటో, అతిప్పసఙ్గాభావతోతి సుత్తన్తరేన సమాసే అవిహితేపి అనభిమతత్థానమ్పతీతియా అభావతో.

౧౩. కుపా

స్యాదివిధినోతి కారకవిభత్తివిధానతో విసుం ఇత్థమ్భూతాదీసువిధానా స్యాదివిధీతిసఙ్ఖం గతస్స స్యాదివిధినో, అస్యాదివిధిమ్హీతి పరియుదాసో-నత్థకోతి చోదేన్తో ఆహ ‘నన్వి’చ్చాది, అనత్థకం భవేయ్య… లక్ఖణాద్యత్థానం సమాసే గుణీభూతత్తా సమాసతో కిరియాసమ్బన్ధానురూపవిభత్తియత్థస్స పధానభావతో, పరిహరతి ‘నయిదమేవ’మిచ్చాదినా. ‘‘అనునా’’తి (౨-౧౦) విచ్ఛాయమనునా యోగే దుతియా విధానసామత్థియా వాక్యమ్పి హోతి, అఞ్ఞథా నిచ్చసమాసే దుతియా విధానమనత్థకన్తి భావో, నిగమయతి తస్మాఇచ్చాదినా, ‘‘కు పాపత్థే’’తి పరేసం గణపాఠో, ఏవముపరిపి ‘‘దునిన్దాయం’’త్యాది వేదితబ్బం.

౧౪. చీక్రి

చీసద్దోతి ఏత్థ చీతి ఇమినా చీప్పచ్చయన్తం పరామసతి, చీప్పచ్చయన్త సద్దోతి అత్థో.

౧౫. భూస

పీతిసమ్భమోతి పీతియా సమ్భమో పీతిపుబ్బికా పచ్చుట్ఠానాసన దానాదివిసయా తురితతా, అలంభుత్వా పరియత్తం సమ్పుణ్ణం భుత్వా.

౧౬. అఞ్ఞే

పురోభూయ అగ్గతోభూయ. తిరోభూయ అన్తరధానీభూయ. అనచ్చాధానేతి ఇమస్స అత్థో ‘ఉపరియాధానతో అఞ్ఞత్రా’తి, ఆధానం పతిట్ఠాపనం, ఇచ్ఛన్తీతి పాణినియాదయో ఇచ్ఛన్తి, ఉరసి కత్వా పాణిన్తి పాణిం ఉరసి కత్వా.

౧౭. వానే

అనేకగ్గహణస్స పయోజనం వత్తుముపసక్కతి ‘ఇధే’చ్చాది, వివచ్ఛితేకసఙ్ఖ్యాసామఞ్ఞన్తి వివచ్ఛితం ఏకసఙ్ఖ్యాయ సామఞ్ఞం, ఏవం మఞ్ఞతే ‘‘యది‘స్యాది స్యాదినే’తి వత్తుమిచ్ఛితేకసఙ్ఖ్యాసామఞ్ఞస్స పరిగ్గహో న సియా తదా ఇహానత్థక (మనేక)గ్గహణం సియా తేనేహానే కగ్గహణసామత్థియాయేవ ‘స్యాదిస్యాదినే’తి వత్తుమిచ్ఛితేకసఙ్ఖ్యా సామఞ్ఞమ్పరిగ్గహితన్తి విఞ్ఞాయతే’’తి తేనేచ్చాదినా ఇదం దస్సేతి ‘‘తేన యథావుత్తేన పుబ్బే వుత్తో సబ్బోపి సమాసో పుబ్బపరానం ద్విన్నంయేవ స్యాద్యన్తానం హోతీ’’తి.

యజ్జేవం కథం ‘తదహుజాతో’తి బహులాధికారేన విసేసన సమాసగబ్భకారకసమాసేన వా సిజ్ఝతి, అయం అఞ్ఞపదత్థసమాసో. చత్థే బహున్నమిట్ఠత్తా తదత్థఞ్చానేకగ్గహణం, తేన ‘హోతు పోతు పితా పుత్తా’తి హోతి ఉత్తరపదే (యోని) సమ్బన్ధే పరతో పుబ్బపదస్స ‘‘పుత్తే’’తి (౩-౬౫) సుత్తేనాత్తేన, అఞ్ఞథా ద్విన్నంద్విన్నం సమాసే సబ్బత్థ ఉత్తరపదసమ్భవేన ‘‘విజ్జాయోనిసమ్బన్ధానమా తత్ర చత్థే’’తి (౩-౬౪) ‘‘పుత్తే’’తి చ సుత్తద్వయేనాత్తేన‘హోతా పోతా పితా పుత్తా’తి ఆపజ్జేయ్య. అనేకన్తి పఠమన్తత్తా స్యాదీతీదమేవానువత్తతే, తేనేవానేకం స్యాద్యన్తమిచ్చేవ వుత్తం. అథాఞ్ఞత్థేతి వుత్తే-ఞ్ఞస్స వాక్యస్సత్థేతి అవత్వా పదస్సేచ్చేవ కస్మా వుత్తన్త్యాసఙ్కియా హ- ‘స్యాద్యన్తస్సే’చ్చాది, తస్సేవాతి సామత్థియలద్ధస్స స్యాద్యన్త పదస్సేవ సమాసో విఞ్ఞాయతీతి సమ్బన్ధో.

తస్స గుణా తగ్గుణా తస్సేచ్చనేనాఞ్ఞపదత్థో నిద్దిసీయతే, తస్స అఞ్ఞపదత్థస్స యే గుణా యాని విసేసనాని, తేసం సంవిఞ్ఞాణం గహణం తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం, అథవా సో గుణో యస్స సో తగ్గుణో, తగ్గుణస్స తగ్గుణయుత్తస్సాఞ్ఞపదత్థస్ససంవిఞ్ఞాణం, న గుణవిరహితస్సా(తి) తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం, ఏత్థ పన ‘అఞ్ఞపదత్థే తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం ప్యత్థీ’తి పరిభాసీయతి, తత్థాయమత్థో ‘‘అఞ్ఞపదత్థే సమాసే-ఞ్ఞపదత్థో విసేసనేన సహ విఞ్ఞాయతి నవిసేసనరహితో’’తి, క్వచి అతగ్గుణసంవిఞ్ఞాణస్సాపి దస్సనే నాపిసద్దో, యత్రావయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో తత్థేవ తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం భవతి, తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణతో అఞ్ఞం అతగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం, తస్మిం, యత్రావయవోయేవ సమాసత్థో తత్రాతగ్గుణసంవిఞ్ఞాణం.

ఏత్థ పన బహుధనసద్దో పురిసస్స ఉపలక్ఖణభావేన కతత్తా. అభిమతోతి పాణినీయానం అభిమతో దసన్నం సమీపే ఆసన్నా దసన్నమిచ్చాదివాక్యే.

పరిమాణమేవసఙ్ఖ్యేయన్తి పరిమాణలక్ఖణమేవ సఙ్ఖ్యేయం, తఞ్చ పరిమాణలక్ఖణం సఙ్ఖ్యేయఞ్చ.

సఙ్ఖ్యానరూపన్తి సఙ్ఖ్యానసభావం.

పరిమాణేనాతి పఞ్చసఙ్ఖ్యాయ పరిచ్ఛిజ్జమానేన సఙ్ఖ్యేయసఙ్ఖాతేన పరిమాణేన.

సఙ్ఖ్యానవుత్తీతి తేన అనతివత్తియమానతప్పరిచ్ఛేదక సఙ్ఖ్యానరూప సఙ్ఖాతే సఙ్ఖ్యానే వుత్తి యస్సా సా సఙ్ఖ్యానవుత్తి-పఞ్చసఙ్ఖ్యా.

దిట్ఠన్తేనిమినా ఇమం దీపేతి ‘‘యథా పఞ్చ పరిమాణమేసన్తి పఞ్చకాతి ఏత్థ పరిమాణరూపో-వయవభేదసముదాయసభావో పకతియత్థో సముదాయినో సకునా పచ్చయత్థో, తథా తిదసాతి ఏత్థాపి’’తి, కప్పచ్చయో పకతిప్పచ్చయత్థభేదసమ్భవేన.

కేచి పనాతి ఇమినా పాణినీయే దస్సేతి.

పకతిప్పచ్చయత్థభేదసమ్భవాతి ఇమినా పరేసం పకతిప్పచ్చయత్థానం భేదాభావస్స ఇచ్ఛితత్తా సఞ్ఞాయం సకత్థే కప్పచ్చయస్స విధానం దస్సేతి.

స్యాద్యన్తస్సాతి ఇమినా వాసద్దస్స పదత్తం దస్సేతి.

తదత్థేపీతి తస్స వాఇతి అఞ్ఞపదస్స అత్థేపి, తదత్థో చేత్థ వికప్పత్థో వా సియా తదా పన ద్విన్నం గహణే న తిణ్ణం, తేసన్తు గహణే న ద్విన్నం, సంసయో వా, తదా తు సంసయస్సోభయా లమ్బనరూపత్తా ద్వేవాతి వుత్తే తయో, తయోవాతి వుత్తే ద్వే అపేక్ఖీయన్తీతి బుద్ధివిసయా పఞ్చ అత్థా సమాసాభిధేయ్యో హోన్తి.

నామత్తేనాతి రుళ్హినామత్తేన, అభిమతో పాణినియానం, వికప్పితం సుత్తన్తరేన విభాసా సబ్బనామసఞ్ఞావిధానేన.

అవయవధమ్మేనాతి అవయవసఙ్ఖాతేన సభావేన.

నను చ సమానాధికరణానం బహుబ్బీహి వుత్తో పాణినియేహి ‘పఞ్చహి భుత్తమస్సేతి బ్యధికరణానం న సియా’తి, తథా పఠమత్థం వజ్జేత్వా సబ్బవిభత్యత్థేసు ఇట్ఠో ‘వుట్ఠే దేవేగతోచ్చత్ర వుట్ఠదేవోతి న సియా’తి తస్మా కథమత్ర బ్యధికరణానం పఠమత్థే సమాసో వణ్ణీయతేచ్చాసఙ్కియాహ-‘బ్యధికరణానమ్పి’చ్చాది, బ్యధికరణానమ్పి యథాభిధానంసమాససబ్భావతో పఞ్చహి భుత్తమస్సేత్యాదో బహులాధికారా అనభిధానతో వా న భవిస్సతి, తతోయేవ చ పఞ్చ భుత్త వన్తో-స్సేతి సమానాధికరణానమ్పి క్వచి న భవిస్సతి, తథా పఠమత్థేపి క్వచి న భవిస్సతి వుట్ఠే దేవే గతో’తి. తుల్యయోగే గమ్యమానేతి అత్థో.

అఞ్ఞత్రచాతి తుల్యయోగతో-ఞ్ఞత్ర సలోమకోత్యాదీసు చ, విజ్జమానాని లోమాన్యస్స, విజ్జమానా పక్ఖా అస్సాతి విగ్గహో. ఉపసఙ్ఖ్యాతో ‘‘స్యాద్యధికారే-త్థిఖీరాదీనముపసఙ్ఖ్యాన’’న్తి (౨-౨-౨౪-వా) సభావతో ఏవ నివత్తో న సుత్తన్తరతో, గతత్థస్సాపి హి పయోగే అనవట్ఠానం సియా పిట్ఠపేసనే వియ, కథఞ్చరహి బ్రాహ్మణే బహూ ఆనయ, అహం పచామీతి నావస్సమేవం పయోగో, కత్థచి పన వచనసిలిట్ఠతాదిప్పయోజనే సతి హోతేవ.

కణ్ఠే సమ్భవోతి కాళస్స కణ్ఠే సమ్భవో. ట్ఠసద్దత్థోతి కణ్ఠట్ఠసద్దే ట్ఠసద్దత్థో. ఓట్ఠసద్దోవ ముఖవుత్తీత్యనేన గమ్మమానత్థత్తా దుతియస్స ముఖసద్దస్సాప్పయోగమాహ, తస్మా ఓట్ఠోవ ముఖమస్సాతి విగ్గయ్హ ఓట్ఠముఖోతి సమాసో, న చ పాణి పాణ్యన్తరస్స ముఖం, ముఖేనేవ చ పాణిముఖస్స సదిసత్తం పసిద్ధన్తి సామత్థియా ఓట్ఠముఖమివ ముఖమస్సేత్యత్థేవ తిట్ఠతే, ఉపన్యస్యన్తేత్యుపన్యాసా, విసయదస్సనత్థాతి ఇమినా’కణ్ఠే కాళో యస్సా’త్యాదీకమేవ వాక్యన్తి దస్సేతి. సముదాయే వికారేచాతి సముదాయసమ్బన్ధే వికారసమ్బన్ధే చ. తంసమాసస్సాతి తస్సా ఛట్ఠియా సమాసస్స, తదభిధాయినన్తి సఙ్ఘాత వికారాభిధాయీనం, కేసానం సఙ్ఘాతో ఇచ్చాది పరేసం వాక్యం. ధాతుతో జాతం ధాతుజం, ఉత్తరపదం పతితసద్దాది, తస్స పయోగోతి పతితసద్దస్స పయోగో.

‘‘నఞ్స్మాత్థ్యత్థాన’’న్తి (౨-౨-౨౪) వాత్తికం, ఏతనాహ-‘ఞ కారాను బన్ధా’ఇచ్చాది. పాణినియా తు అవిజ్జమానసద్దో నఞ్సమాసో, పదన్తరే నాస్స బహుబ్బీహి వోత్తరపదలోపో, అవిజ్జమానా పుత్తాస్స అపుత్తోవిజ్జమానపుత్తోతి సాధేన్తి, ఇచ్ఛతే పాణినీయేహి… దక్ఖిణపుబ్బా సద్దానం నానత్థత్తా బ్యధికరణత్తా, వచనేపీతి సుత్తే విజ్జమానేపి, అయ మఞ్ఞపదత్థసమాసో పరేహి బహుబ్బీహీతి వుచ్చతి తథాహి బహవో విహయో యస్స సో బహుబ్బీహి, యథా బహుబ్బీహీతి అఞ్ఞపదత్థప్పధానో తథా అయమ్పి.

౧౯. చత్థే

సముచ్చీతి పిణ్డీకరణం, కో సోతి ఆహ- ‘సాధనమేక’మిచ్చాది. ఏకం సాధనం ఏకం కిరియం వా పటిచ్చ చీయమానతాతి సమ్బన్ధో, కేసన్తి ఆహ- ‘కిరియాసాధనాన’న్తి, కేనాతి ఆహ- ‘అత్తరూపభేదేనా’’తి. తత్థ దేవదత్తో భుఞ్జతి తిట్ఠతి పచతిచాతి సాధనమ్పటిచ్చ కిరియానం అత్తరూపభేదేన చీయమానతా వేదితబ్బా, ధవే చ ఖదిరే చ పలాసే చ ఛిన్దాతి కిరియమ్పటిచ్చ అత్తరూపభేదేన సాధనానం చీయమానతా వేదితబ్బా.

సోతి సముచ్చయో భవతీతి సేసో, కేసన్తి ఆహ- ‘తుల్య బలాన’మిచ్చాది.

తుల్యబలానన్తి ఇమినా విసుం పధానభావేన కిరియాభిసమ్బన్ధా అఞ్ఞమఞ్ఞానపేక్ఖత్తమాహ.

అనియతక్కమయోగపజ్జానన్తి కమో చ యోగపజ్జఞ్చ, అనియతం కమయోగపజ్జం యేసం సద్దానం తేసం, యథేత్యాదినా తత్థోదాహరణం దస్సేతి, ఏత్థాయమధిప్పాయో ‘‘ఏత్థ గవాదీనం విసుం పధానభావేనానయనకిరియాభిసమ్బన్ధా తుల్యబలతా గవాదీనం వుత్తక్కమేనేవ నయనాభావా అనియతక్కమతా గవాదీనం యుగపది నయనాభావా అనియత యోగపజ్జతా చ హోతి, తథా అఞ్ఞం తాదిసమ్పీ’’తి. అను పచ్ఛా పధానానురోధేన (చయనం) అన్వాచయో, తం బ్యఞ్జయతి ‘యత్థే’చ్చాది, తదనురోధేనాతి తదనుగుణేన, ఉదాహరతి ‘యథే’చ్చాది, భిక్ఖాగమనమేత్థ పధానమన్తరఙ్గత్తా, నేతరం బహిరఙ్గత్తా, తం కరణే యది గావోపి పస్సతి తాప్యానయతి, ఏత్థ తు గోస్సానయనం భిక్ఖాటనమపేక్ఖతే, నేతరమితరస్స… వినాపి తేన తదనుట్ఠానతో. ఇతరస్స ఇతరేన యో గో ఇతరేతరయోగో, సో చ ఏతాదిసోతి ఆహ- ‘అఞ్ఞమఞ్ఞే’చ్చాది.

అవయవప్పధానో చాతి సాభావికాభిధానసామత్థియేనాపుథుభూతో చ, వుత్తివయేన సారిపుత్తసద్దో మోగ్గల్లానత్థో హోతి మోగ్గల్లానసద్దో సారిపుత్తత్థోపీతి అఞ్ఞమఞ్ఞత్థే పధానతో యుగపద్యధికరణవచనే సతి చత్థ సమాసోతి సో-యమధికరణ సముదాయో ఉభయపదానుగతఉభయత్థవసేన చతుబ్బిధోపి యుగపది బుద్ధియా గయ్హమానో కదాచి ఉబ్భూతావయవభేదో తేనేవ సాభావికాభిధానసామత్థియేనేచ్చేవమవయవప్పధానో చ, నను చ జననమరణానీతి విరుద్ధానం కథమేకేనాభిధానన్తి వుచ్చతే- సబ్బోపి సద్దో పయుజ్జమానో (ఇతరీ) తరేనావధారణం వత్తతే, తేన ఏకేకో సద్దో ఏకేకస్సత్థస్స వాచకో, తథాపి యథా సారిపుత్తమోగ్గల్లానాతి ఏత్థ బహువచనస్సఞ్ఞథానుపపత్తియా యుగపద్యధికరణవచనతా హోతీ, తథాత్రాపి బహువచనస్సఞ్ఞథానుపపత్తిలక్ఖణేన సామత్థియేన ఏకేనాప్యభిధానం హోతి. ఇతి హేతుమ్హి, యతో ఏవమవయవప్పధానో తతోతి అత్థో.

బహుత్తాతి కిఞ్చాపి వాక్యే నేసం [వాక్యేనేవేసం (పోత్థకే)] విసుం బహ్వత్థతా, న హి సారిపుత్తమానయాతి వుత్తే మోగ్గల్లానస్సాపి సమ్పచ్చయో భవతి, తథాపి యతో వుత్తివిసయే సహభూతానమేవేసం విసుం బహ్వత్థతా, తతో తత్థ వచనీయస్స అత్థస్స సఙ్ఖ్యాతేదేన బహుత్తం. సమాహరణం పిణ్డీకరణవసేన సంహరణం సమాహారో, సో చేవం వేదితబ్బోతి దస్సేతుమాహ ‘అఞ్ఞమఞ్ఞే’చ్చాది.